៥. បញ្ចកនិបាតោ

១. មណិកុណ្ឌលវគ្គោ

[៣៥១] ១. មណិកុណ្ឌលជាតកវណ្ណនា

ជីនោ រថស្សំ មណិកុណ្ឌលេ ចាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ កោសលរញ្ញោ អន្តេបុរេ សព្ពត្ថសាធកំ បទុដ្ឋាមច្ចំ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ ហេដ្ឋា វិត្ថារិតមេវ. ឥធ បន ពោធិសត្តោ ពារាណសិរាជា អហោសិ. បទុដ្ឋាមច្ចោ កោសលរាជានំ អានេត្វា កាសិរជ្ជំ គាហាបេត្វា ពារាណសិរាជានំ ពន្ធាបេត្វា ពន្ធនាគារេ បក្ខិបាបេសិ. រាជា ឈានំ ឧប្បាទេត្វា អាកាសេ បល្លង្កេន និសីទិ, ចោររញ្ញោ សរីរេ ឌាហោ ឧប្បជ្ជិ. សោ ពារាណសិរាជានំ ឧបសង្កមិត្វា បឋមំ គាថមាហ –

១. ‘‘ជីនោ រថស្សំ មណិកុណ្ឌលេ ច, បុត្តេ ច ទារេ ច តថេវ ជីនោ;

សព្ពេសុ ភោគេសុ អសេសកេសុ, កស្មា ន សន្តប្បសិ សោកកាលេ’’តិ.

តត្ថ ជីនោ រថស្សំ មណិកុណ្ឌលេ ចាតិ មហារាជ, ត្វំ រថញ្ច អស្សញ្ច មណិកុណ្ឌលានិ ច ជីនោ, ‘‘ជីនោ រថស្សេ ច មណិកុណ្ឌលេ ចា’’តិបិ បាឋោ. អសេសកេសូតិ និស្សេសកេសុ.

តំ សុត្វា ពោធិសត្តោ ឥមា ទ្វេ គាថា អភាសិ –

២. ‘‘បុព្ពេវ មច្ចំ វិជហន្តិ ភោគា, មច្ចោ វា តេ បុព្ពតរំ ជហាតិ;

អសស្សតា ភោគិនោ កាមកាមិ, តស្មា ន សោចាមហំ សោកកាលេ.

៣. ‘‘ឧទេតិ អាបូរតិ វេតិ ចន្ទោ, អត្ថំ តបេត្វាន បលេតិ សូរិយោ;

វិទិតា មយា សត្តុក លោកធម្មា, តស្មា ន សោចាមហំ សោកកាលេ’’តិ.

តត្ថ បុព្ពេវ មច្ចន្តិ មច្ចំ វា ភោគា បុព្ពេវ បឋមតរញ្ញេវ វិជហន្តិ, មច្ចោ វា តេ ភោគេ បុព្ពតរំ ជហាតិ. កាមកាមីតិ ចោររាជានំ អាលបតិ. អម្ភោ, កាមេ កាមយមាន កាមកាមិ ភោគិនោ នាម លោកេ អសស្សតា, ភោគេសុ វា នដ្ឋេសុ ជីវមានាវ អភោគិនោ ហោន្តិ, ភោគេ វា បហាយ សយំ នស្សន្តិ, តស្មា អហំ មហាជនស្ស សោកកាលេបិ ន សោចាមីតិ អត្ថោ. វិទិតា មយា សត្តុក លោកធម្មាតិ ចោររាជានំ អាលបតិ. អម្ភោ, សត្តុក, មយា លាភោ អលាភោ យសោ អយសោតិអាទយោ លោកធម្មា វិទិតា. យថេវ ហិ ចន្ទោ ឧទេតិ ច បូរតិ ច បុន ច ខីយតិ, យថា ច សូរិយោ អន្ធការំ វិធមន្តោ មហន្តំ អាលោកំ តបេត្វាន បុន សាយំ អត្ថំ បលេតិ អត្ថំ គច្ឆតិ ន ទិស្សតិ, ឯវមេវ ភោគា ឧប្បជ្ជន្តិ ច នស្សន្តិ ច, តត្ថ កិំ សោកេន, តស្មា ន សោចាមីតិ អត្ថោ.

ឯវំ មហាសត្តោ ចោររញ្ញោ ធម្មំ ទេសេត្វា ឥទានិ តមេវ ចោរំ គរហន្តោ អាហ –

៤. ‘‘អលសោ គិហី កាមភោគី ន សាធុ, អសញ្ញតោ បព្ពជិតោ ន សាធុ;

រាជា ន សាធុ អនិសម្មការី, យោ បណ្ឌិតោ កោធនោ តំ ន សាធុ.

៥. ‘‘និសម្ម ខត្តិយោ កយិរា, នានិសម្ម ទិសម្បតិ;

និសម្មការិនោ រាជ, យសោ កិត្តិ ច វឌ្ឍតី’’តិ.

ឥមា បន ទ្វេ គាថា ហេដ្ឋា វិត្ថារិតាយេវ. ចោររាជា ពោធិសត្តំ ខមាបេត្វា រជ្ជំ បដិច្ឆាបេត្វា អត្តនោ ជនបទមេវ គតោ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា កោសលរាជា អានន្ទោ អហោសិ, ពារាណសិរាជា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

មណិកុណ្ឌលជាតកវណ្ណនា បឋមា.

[៣៥២] ២. សុជាតជាតកវណ្ណនា

កិំ នុ សន្តរមានោវាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ មតបិតិកំ កុដុម្ពិកំ អារព្ភ កថេសិ. សោ កិរ បិតរិ មតេ បរិទេវមានោ វិចរតិ, សោកំ វិនោទេតុំ ន សក្កោតិ. អថ សត្ថា តស្ស សោតាបត្តិផលូបនិស្សយំ ទិស្វា សាវត្ថិំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បច្ឆាសមណំ អាទាយ តស្ស គេហំ គន្ត្វា បញ្ញត្តាសនេ និសិន្នោ តំ វន្ទិត្វា និសិន្នំ ‘‘កិំ, ឧបាសក, សោចសី’’តិ វត្វា ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ ‘‘អាវុសោ, បោរាណកបណ្ឌិតា បណ្ឌិតានំ វចនំ សុត្វា បិតរិ កាលកតេ ន សោចិំសូ’’តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ កុដុម្ពិកគេហេ និព្ពត្តិ, ‘‘សុជាតកុមារោ’’តិស្ស នាមំ ករិំសុ. តស្ស វយប្បត្តស្ស បិតាមហោ កាលមកាសិ. អថស្ស បិតា បិតុ កាលកិរិយតោ បដ្ឋាយ សោកសមប្បិតោ អាឡាហនំ គន្ត្វា អាឡាហនតោ អដ្ឋីនិ អាហរិត្វា អត្តនោ អារាមេ មត្តិកាថូបំ កត្វា តានិ តត្ថ និទហិត្វា គតគតវេលាយ ថូបំ បុប្ផេហិ បូជេត្វា ចេតិយំ អាវិជ្ឈន្តោ បរិទេវតិ, នេវ ន្ហាយតិ ន លិម្បតិ ន ភុញ្ជតិ ន កម្មន្តេ វិចារេតិ. តំ ទិស្វា ពោធិសត្តោ ‘‘បិតា មេ អយ្យកស្ស មតកាលតោ បដ្ឋាយ សោកាភិភូតោ ចរតិ, ឋបេត្វា បន មំ អញ្ញោ ឯតំ សញ្ញាបេតុំ ន សក្កោតិ, ឯកេន នំ ឧបាយេន និស្សោកំ ករិស្សាមី’’តិ ពហិគាមេ ឯកំ មតគោណំ ទិស្វា តិណញ្ច បានីយញ្ច អាហរិត្វា តស្ស បុរតោ ឋបេត្វា ‘‘ខាទ, ខាទ, បិវ, បិវា’’តិ អាហ. អាគតាគតា នំ ទិស្វា ‘‘សម្ម សុជាត, កិំ ឧម្មត្តកោសិ, មតគោណស្ស តិណោទកំ ទេសី’’តិ វទន្តិ. សោ ន កិញ្ចិ បដិវទតិ. អថស្ស បិតុ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘បុត្តោ តេ ឧម្មត្តកោ ជាតោ, មតគោណស្ស តិណោទកំ ទេតី’’តិ អាហំសុ. តំ សុត្វា កុដុម្ពិកស្ស បិតុសោកោ អបគតោ, បុត្តសោកោ បតិដ្ឋិតោ. សោ វេគេនាគន្ត្វា ‘‘ននុ ត្វំ, តាត សុជាត, បណ្ឌិតោសិ, កិំការណា មតគោណស្ស តិណោទកំ ទេសី’’តិ វត្វា ទ្វេ គាថា អភាសិ –

៦. ‘‘កិំ នុ សន្តរមានោវ, លាយិត្វា ហរិតំ តិណំ;

ខាទ ខាទាតិ លបសិ, គតសត្តំ ជរគ្គវំ.

៧. ‘‘ន ហិ អន្នេន បានេន, មតោ គោណោ សមុដ្ឋហេ;

ត្វញ្ច តុច្ឆំ វិលបសិ, យថា តំ ទុម្មតី តថា’’តិ.

តត្ថ សន្តរមានោវាតិ តុរិតោ វិយ ហុត្វា. លាយិត្វាតិ លុនិត្វា. លបសីតិ វិលបសិ. គតសត្តំ ជរគ្គវន្តិ វិគតជីវិតំ ជិណ្ណគោណំ. យថា តន្តិ ឯត្ថ តន្តិ និបាតមត្តំ, យថា ទុម្មតិ អប្បបញ្ញោ វិលបេយ្យ, តថា ត្វំ តុច្ឆំ វិលបសីតិ.

តតោ ពោធិសត្តោ ទ្វេ គាថា អភាសិ –

៨. ‘‘តថេវ តិដ្ឋតិ សីសំ, ហត្ថបាទា ច វាលធិ;

សោតា តថេវ តិដ្ឋន្តិ, មញ្ញេ គោណោ សមុដ្ឋហេ.

៩. ‘‘នេវយ្យកស្ស សីសញ្ច, ហត្ថបាទា ច ទិស្សរេ;

រុទំ មត្តិកថូបស្មិំ, ននុ ត្វញ្ញេវ ទុម្មតី’’តិ.

តត្ថ តថេវាតិ យថា បុព្ពេ ឋិតំ, តថេវ តិដ្ឋតិ. មញ្ញេតិ ឯតេសំ សីសាទីនំ តថេវ ឋិតត្តា អយំ គោណោ សមុដ្ឋហេយ្យាតិ មញ្ញាមិ. នេវយ្យកស្ស សីសញ្ចាតិ អយ្យកស្ស បន សីសញ្ច ហត្ថបាទា ច ន ទិស្សន្តិ. ‘‘បិដ្ឋិបាទា ន ទិស្សរេ’’តិបិ បាឋោ. ននុ ត្វញ្ញេវ ទុម្មតីតិ អហំ តាវ សីសាទីនិ បស្សន្តោ ឯវំ ករោមិ, ត្វំ បន ន កិញ្ចិ បស្សសិ, ឈាបិតដ្ឋានតោ អដ្ឋីនិ អាហរិត្វា មត្តិកាថូបំ កត្វា បរិទេវសិ. ឥតិ មំ បដិច្ច សតគុណេន សហស្សគុណេន សតសហស្សគុណេន ននុ ត្វញ្ញេវ ទុម្មតិ. ភិជ្ជនធម្មា នាម សង្ខារា ភិជ្ជន្តិ, តត្ថ កា បរិទេវនាតិ.

តំ សុត្វា ពោធិសត្តស្ស បិតា ‘‘មម បុត្តោ បណ្ឌិតោ ឥធលោកបរលោកកិច្ចំ ជានាតិ, មម សញ្ញាបនត្ថាយ ឯតំ កម្មំ អកាសី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘តាត សុជាតបណ្ឌិត, ‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា’តិ មេ ញាតា, ឥតោ បដ្ឋាយ ន សោចិស្សាមិ, បិតុសោកហរណកបុត្តេន នាម តាទិសេន ភវិតព្ព’’ន្តិ វត្វា បុត្តស្ស ថុតិំ ករោន្តោ អាហ –

១០. ‘‘អាទិត្តំ វត មំ សន្តំ, ឃតសិត្តំវ បាវកំ;

វារិនា វិយ ឱសិញ្ចំ, សព្ពំ និព្ពាបយេ ទរំ.

១១. ‘‘អព្ពហី វត មេ សល្លំ, យមាសិ ហទយស្សិតំ;

យោ មេ សោកបរេតស្ស, បិតុសោកំ អបានុទិ.

១២. ‘‘សោហំ អព្ពូឡ្ហសល្លោស្មិ, វីតសោកោ អនាវិលោ;

ន សោចាមិ ន រោទាមិ, តវ សុត្វាន មាណវ.

១៣. ‘‘ឯវំ ករោន្តិ សប្បញ្ញា, យេ ហោន្តិ អនុកម្បកា;

វិនិវត្តេន្តិ សោកម្ហា, សុជាតោ បិតរំ យថា’’តិ.

តត្ថ និព្ពាបយេតិ និព្ពាបយិ. ទរន្តិ សោកទរថំ. សុជាតោ បិតរំ យថាតិ យថា មម បុត្តោ សុជាតោ មំ បិតរំ សមានំ អត្តនោ សប្បញ្ញតាយ សោកម្ហា វិនិវត្តយិ, ឯវំ អញ្ញេបិ សប្បញ្ញា សោកម្ហា វិនិវត្តយន្តីតិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ កុដុម្ពិកោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. តទា សុជាតោ អហមេវ អហោសិន្តិ.

សុជាតជាតកវណ្ណនា ទុតិយា.

[៣៥៣] ៣. វេនសាខជាតកវណ្ណនា

នយិទំ និច្ចំ ភវិតព្ពន្តិ ឥទំ សត្ថា ភគ្គេសុ សំសុមារគិរំ និស្សាយ ភេសកឡាវនេ វិហរន្តោ ពោធិរាជកុមារំ អារព្ភ កថេសិ. ពោធិរាជកុមារោ នាម ឧទេនស្ស រញ្ញោ បុត្តោ តស្មិំ កាលេ សំសុមារគិរេ វសន្តោ ឯកំ បរិយោទាតសិប្បំ វឌ្ឍកិំ បក្កោសាបេត្វា អញ្ញេហិ រាជូហិ អសទិសំ កត្វា កោកនទំ នាម បាសាទំ ការាបេសិ. ការាបេត្វា ច បន ‘‘អយំ វឌ្ឍកី អញ្ញស្សបិ រញ្ញោ ឯវរូបំ បាសាទំ ករេយ្យា’’តិ មច្ឆរាយន្តោ តស្ស អក្ខីនិ ឧប្បាដាបេសិ. តេនស្ស អក្ខីនំ ឧប្បាដិតភាវោ ភិក្ខុសង្ឃេ បាកដោ ជាតោ. តស្មា ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘អាវុសោ, ពោធិរាជកុមារោ កិរ តថារូបស្ស វឌ្ឍកិនោ អក្ខីនិ ឧប្បាដាបេសិ, អហោ កក្ខឡោ ផរុសោ សាហសិកោ’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបេស កក្ខឡោ ផរុសោ សាហសិកោវ. ន កេវលញ្ច ឥទានេវ, បុព្ពេបេស ខត្តិយសហស្សានំ អក្ខីនិ ឧប្បាដាបេត្វា មារេត្វា តេសំ មំសេន ពលិកម្មំ ការេសី’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ តក្កសិលាយំ ទិសាបាមោក្ខោ អាចរិយោ អហោសិ. ជម្ពុទីបតលេ ខត្តិយមាណវា ព្រាហ្មណមាណវា ច តស្សេវ សន្តិកេ សិប្បំ ឧគ្គណ្ហិំសុ. ពារាណសិរញ្ញោ បុត្តោ ព្រហ្មទត្តកុមារោ នាម តស្ស សន្តិកេ តយោ វេទេ ឧគ្គណ្ហិ. សោ បន បកតិយាបិ កក្ខឡោ ផរុសោ សាហសិកោ អហោសិ. ពោធិសត្តោ អង្គវិជ្ជាវសេន តស្ស កក្ខឡផរុសសាហសិកភាវំ ញត្វា ‘‘តាត, ត្វំ កក្ខឡោ ផរុសោ សាហសិកោ, ផរុសេន នាម លទ្ធំ ឥស្សរិយំ អចិរដ្ឋិតិកំ ហោតិ, សោ ឥស្សរិយេ វិនដ្ឋេ ភិន្ននាវោ វិយ សមុទ្ទេ បតិដ្ឋំ ន លភតិ, តស្មា មា ឯវរូបោ អហោសី’’តិ តំ ឱវទន្តោ ទ្វេ គាថា អភាសិ –

១៤. ‘‘នយិទំ និច្ចំ ភវិតព្ពំ ព្រហ្មទត្ត, ខេមំ សុភិក្ខំ សុខតា ច កាយេ;

អត្ថច្ចយេ មា អហុ សម្បមូឡ្ហោ, ភិន្នប្លវោ សាគរស្សេវ មជ្ឈេ.

១៥. ‘‘យានិ ករោតិ បុរិសោ, តានិ អត្តនិ បស្សតិ;

កល្យាណការី កល្យាណំ, បាបការី ច បាបកំ;

យាទិសំ វបតេ ពីជំ, តាទិសំ ហរតេ ផល’’ន្តិ.

តត្ថ សុខតា ច កាយេតិ តាត ព្រហ្មទត្ត, យទេតំ ខេមំ វា សុភិក្ខំ វា យា វា ឯសា សុខតា កាយេ, ឥទំ សព្ពំ ឥមេសំ សត្តានំ និច្ចំ សព្ពកាលមេវ ន ភវតិ, ឥទំ បន អនិច្ចំ ហុត្វា អភាវធម្មំ. អត្ថច្ចយេតិ សោ ត្វំ អនិច្ចតាវសេន ឥស្សរិយេ វិគតេ អត្តនោ អត្ថស្ស អច្ចយេ យថា នាម ភិន្នប្លវោ ភិន្ននាវោ មនុស្សោ សាគរមជ្ឈេ បតិដ្ឋំ អលភន្តោ សម្បមូឡ្ហោ ហោតិ, ឯវំ មា អហុ សម្បមូឡ្ហោ. តានិ អត្តនិ បស្សតីតិ តេសំ កម្មានំ វិបាកំ វិន្ទន្តោ តានិ អត្តនិ បស្សតិ នាម.

សោ អាចរិយំ វន្ទិត្វា ពារាណសិំ គន្ត្វា បិតុ សិប្បំ ទស្សេត្វា ឱបរជ្ជេ បតិដ្ឋាយ បិតុ អច្ចយេន រជ្ជំ បាបុណិ. តស្ស បិង្គិយោ នាម បុរោហិតោ អហោសិ កក្ខឡោ ផរុសោ សាហសិកោ. សោ យសលោភេន ចិន្តេសិ ‘‘យំនូនាហំ ឥមិនា រញ្ញា សកលជម្ពុទីបេ សព្ពេ រាជានោ គាហាបេយ្យំ, ឯវមេស ឯករាជា ភវិស្សតិ, អហម្បិ ឯកបុរោហិតោ ភវិស្សាមី’’តិ. សោ តំ រាជានំ អត្តនោ កថំ គាហាបេសិ. រាជា មហតិយា សេនាយ នគរា និក្ខមិត្វា ឯកស្ស រញ្ញោ នគរំ រុន្ធិត្វា តំ រាជានំ គណ្ហិ. ឯតេនុបាយេន សកលជម្ពុទីបេ រជ្ជំ គហេត្វា រាជសហស្សបរិវុតោ ‘‘តក្កសិលាយំ រជ្ជំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ អគមាសិ. ពោធិសត្តោ នគរំ បដិសង្ខរិត្វា បរេហិ អប្បធំសិយំ អកាសិ.

ពារាណសិរាជា គង្គានទីតីរេ មហតោ និគ្រោធរុក្ខស្ស មូលេ សាណិំ បរិក្ខិបាបេត្វា ឧបរិ វិតានំ ការាបេត្វា សយនំ បញ្ញបេត្វា និវាសំ គណ្ហិ. សោ ជម្ពុទីបតលេ សហស្សរាជានោ គហេត្វា យុជ្ឈមានោបិ តក្កសិលំ គហេតុំ អសក្កោន្តោ អត្តនោ បុរោហិតំ បុច្ឆិ ‘‘អាចរិយ, មយំ ឯត្តកេហិ រាជូហិ សទ្ធិំ អាគន្ត្វាបិ តក្កសិលំ គហេតុំ ន សក្កោម, កិំ នុ ខោ កាតព្ព’’ន្តិ. ‘‘មហារាជ, សហស្សរាជូនំ អក្ខីនិ ឧប្បាដេត្វា មារេត្វា កុច្ឆិំ ផាលេត្វា បញ្ចមធុរមំសំ អាទាយ ឥមស្មិំ និគ្រោធេ អធិវត្ថាយ ទេវតាយ ពលិកម្មំ កត្វា អន្តវដ្ដីហិ រុក្ខំ បរិក្ខិបិត្វា លោហិតបញ្ចង្គុលិកានិ ករោម, ឯវំ នោ ខិប្បមេវ ជយោ ភវិស្សតី’’តិ. រាជា ‘‘សាធូ’’តិ បដិស្សុណិត្វា អន្តោសាណិយំ មហាពលេ មល្លេ ឋបេត្វា ឯកមេកំ រាជានំ បក្កោសាបេត្វា និប្បីឡនេន វិសញ្ញំ ការេត្វា អក្ខីនិ ឧប្បាដេត្វា មារេត្វា មំសំ អាទាយ កឡេវរានិ គង្គាយំ បវាហេត្វា វុត្តប្បការំ ពលិកម្មំ ការេត្វា ពលិភេរិំ អាកោដាបេត្វា យុទ្ធាយ គតោ.

អថស្ស អដ្ដាលកតោ ឯកោ យក្ខោ អាគន្ត្វា ទក្ខិណក្ខិំ ឧប្បាដេត្វា អគមាសិ, អថស្ស មហតី វេទនា ឧប្បជ្ជិ. សោ វេទនាប្បត្តោ អាគន្ត្វា និគ្រោធរុក្ខមូលេ បញ្ញត្តាសនេ ឧត្តានកោ និបជ្ជិ. តស្មិំ ខណេ ឯកោ គិជ្ឈោ ឯកំ តិខិណកោដិកំ អដ្ឋិំ គហេត្វា រុក្ខគ្គេ និសិន្នោ មំសំ ខាទិត្វា អដ្ឋិំ វិស្សជ្ជេសិ, អដ្ឋិកោដិ អាគន្ត្វា រញ្ញោ វាមក្ខិម្ហិ អយសូលំ វិយ បតិត្វា អក្ខិំ ភិន្ទិ. តស្មិំ ខណេ ពោធិសត្តស្ស វចនំ សល្លក្ខេសិ. សោ ‘‘អម្ហាកំ អាចរិយោ ‘ឥមេ សត្តា ពីជានុរូបំ ផលំ វិយ កម្មានុរូបំ វិបាកំ អនុភោន្តី’តិ កថេន្តោ ឥទំ ទិស្វា កថេសិ មញ្ញេ’’តិ វត្វា វិលបន្តោ ទ្វេ គាថា អភាសិ –

១៦. ‘‘ឥទំ តទាចរិយវចោ, បារាសរិយោ យទព្រវិ;

‘មា សុ ត្វំ អករិ បាបំ, យំ ត្វំ បច្ឆា កតំ តបេ’.

១៧. ‘‘អយមេវ សោ បិង្គិយ វេនសាខោ, យម្ហិ ឃាតយិំ ខត្តិយានំ សហស្សំ;

អលង្កតេ ចន្ទនសារានុលិត្តេ, តមេវ ទុក្ខំ បច្ចាគតំ មម’’ន្តិ.

តត្ថ ឥទំ តទាចរិយវចោតិ ឥទំ តំ អាចរិយស្ស វចនំ. បារាសរិយោតិ តំ គោត្តេន កិត្តេតិ. បច្ឆា កតន្តិ យំ បាបំ តយា កតំ, បច្ឆា តំ តបេយ្យ កិលមេយ្យ, តំ មា ករីតិ ឱវាទំ អទាសិ, អហំ បនស្ស វចនំ ន ករិន្តិ. អយមេវាតិ និគ្រោធរុក្ខំ ទស្សេន្តោ វិលបតិ. វេនសាខោតិ បត្ថដសាខោ. យម្ហិ ឃាតយិន្តិ យម្ហិ រុក្ខេ ខត្តិយសហស្សំ មារេសិំ. អលង្កតេ ចន្ទនសារានុលិត្តេតិ រាជាលង្ការេហិ អលង្កតេ លោហិតចន្ទនសារានុលិត្តេ តេ ខត្តិយេ យត្ថាហំ ឃាតេសិំ, អយមេវ សោ រុក្ខោ ឥទានិ មយ្ហំ កិញ្ចិ បរិត្តាណំ កាតុំ ន សក្កោតីតិ ទីបេតិ. តមេវ ទុក្ខន្តិ យំ មយា បរេសំ អក្ខិឧប្បាដនទុក្ខំ កតំ, ឥទំ មេ តថេវ បដិអាគតំ, ឥទានិ នោ អាចរិយស្ស វចនំ មត្ថកំ បត្តន្តិ បរិទេវតិ.

សោ ឯវំ បរិទេវមានោ អគ្គមហេសិំ អនុស្សរិត្វា –

១៨. ‘‘សាមា ច ខោ ចន្ទនលិត្តគត្តា, លដ្ឋីវ សោភញ្ជនកស្ស ឧគ្គតា;

អទិស្វា កាលំ ករិស្សាមិ ឧព្ពរិំ, តំ មេ ឥតោ ទុក្ខតរំ ភវិស្សតី’’តិ. –

គាថមាហ –

តស្សត្ថោ – មម ភរិយា សុវណ្ណសាមា ឧព្ពរី យថា នាម សិគ្គុរុក្ខស្ស ឧជុ ឧគ្គតា សាខា មន្ទមាលុតេរិតា កម្បមានា សោភតិ, ឯវំ ឥត្ថិវិលាសំ កុរុមានា សោភតិ, តមហំ ឥទានិ អក្ខីនំ ភិន្នត្តា ឧព្ពរិំ អទិស្វាវ កាលំ ករិស្សាមិ, តំ មេ តស្សា អទស្សនំ ឥតោ មរណទុក្ខតោបិ ទុក្ខតរំ ភវិស្សតីតិ.

សោ ឯវំ វិលបន្តោវ មរិត្វា និរយេ និព្ពត្តិ. ន នំ ឥស្សរិយលុទ្ធោ បុរោហិតោ បរិត្តាណំ កាតុំ សក្ខិ, ន អត្តនោ ឥស្សរិយំ. តស្មិំ មតមត្តេយេវ ពលកាយោ ភិជ្ជិត្វា បលាយិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ពារាណសិរាជា ពោធិរាជកុមារោ អហោសិ, បិង្គិយោ ទេវទត្តោ, ទិសាបាមោក្ខាចរិយោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

វេនសាខជាតកវណ្ណនា តតិយា.

[៣៥៤] ៤. ឧរគជាតកវណ្ណនា

ឧរគោវ តចំ ជិណ្ណន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ មតបុត្តកំ កុដុម្ពិកំ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ បន មតភរិយមតបិតិកវត្ថុសទិសមេវ. ឥធាបិ តថេវ សត្ថា តស្ស និវេសនំ គន្ត្វា តំ អាគន្ត្វា វន្ទិត្វា និសិន្នំ ‘‘កិំ, អាវុសោ, សោចសី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អាម, ភន្តេ, បុត្តស្ស មេ មតកាលតោ បដ្ឋាយ សោចាមី’’តិ វុត្តេ ‘‘អាវុសោ, ភិជ្ជនធម្មំ នាម ភិជ្ជតិ, នស្សនធម្មំ នាម នស្សតិ, តញ្ច ខោ ន ឯកស្មិំយេវ កុលេ, នាបិ ឯកស្មិញ្ញេវ គាមេ, អថ ខោ អបរិមាណេសុ ចក្កវាឡេសុ តីសុ ភវេសុ អមរណធម្មោ នាម នត្ថិ, តព្ភាវេនេវ ឋាតុំ សមត្ថោ ឯកសង្ខារោបិ សស្សតោ នាម នត្ថិ, សព្ពេ សត្តា មរណធម្មា, សព្ពេ សង្ខារា ភិជ្ជនធម្មា, បោរាណកបណ្ឌិតាបិ បុត្តេ មតេ ‘មរណធម្មំ មតំ, នស្សនធម្មំ នដ្ឋ’ន្តិ ន សោចិំសូ’’តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ពារាណសិយំ ទ្វារគាមកេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា កុដុម្ពំ សណ្ឋបេត្វា កសិកម្មេន ជីវិកំ កប្បេសិ. តស្ស បុត្តោ ច ធីតា ចាតិ ទ្វេ ទារកា អហេសុំ. សោ បុត្តស្ស វយប្បត្តស្ស សមានកុលតោ កុមារិកំ អាហរិត្វា អទាសិ, ឥតិ តេ ទាសិយា សទ្ធិំ ឆ ជនា អហេសុំ – ពោធិសត្តោ, ភរិយា, បុត្តោ, ធីតា, សុណិសា, ទាសីតិ. តេ សមគ្គា សម្មោទមានា បិយសំវាសា អហេសុំ. ពោធិសត្តោ សេសានំ បញ្ចន្នំ ឯវំ ឱវាទំ ទេតិ ‘‘តុម្ហេ យថាលទ្ធនិយាមេនេវ ទានំ ទេថ, សីលំ រក្ខថ, ឧបោសថកម្មំ ករោថ, មរណស្សតិំ ភាវេថ, តុម្ហាកំ មរណភាវំ សល្លក្ខេថ, ឥមេសញ្ហិ សត្តានំ មរណំ ធុវំ, ជីវិតំ អទ្ធុវំ, សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា ខយវយធម្មិនោវ, រត្តិញ្ច ទិវា ច អប្បមត្តា ហោថា’’តិ. តេ ‘‘សាធូ’’តិ ឱវាទំ សម្បដិច្ឆិត្វា អប្បមត្តា មរណស្សតិំ ភាវេន្តិ.

អថេកទិវសំ ពោធិសត្តោ បុត្តេន សទ្ធិំ ខេត្តំ គន្ត្វា កសតិ. បុត្តោ កចវរំ សង្កឌ្ឍិត្វា ឈាបេតិ. តស្សាវិទូរេ ឯកស្មិំ វម្មិកេ អាសីវិសោ អត្ថិ. ធូមោ តស្ស អក្ខីនិ បហរិ. សោ កុទ្ធោ និក្ខមិត្វា ‘‘ឥមំ និស្សាយ មយ្ហំ ភយ’’ន្តិ ចតស្សោ ទាឋា និមុជ្ជាបេន្តោ តំ ឌំសិ, សោ បរិវត្តិត្វា បតិតោ. ពោធិសត្តោ បរិវត្តិត្វា តំ បតិតំ ទិស្វា គោណេ ឋបេត្វា គន្ត្វា តស្ស មតភាវំ ញត្វា តំ ឧក្ខិបិត្វា ឯកស្មិំ រុក្ខមូលេ និបជ្ជាបេត្វា បារុបិត្វា នេវ រោទិ ន បរិទេវិ – ‘‘ភិជ្ជនធម្មំ បន ភិន្នំ, មរណធម្មំ មតំ, សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា មរណនិប្ផត្តិកា’’តិ អនិច្ចភាវមេវ សល្លក្ខេត្វា កសិ. សោ ខេត្តសមីបេន គច្ឆន្តំ ឯកំ បដិវិស្សកំ បុរិសំ ទិស្វា ‘‘តាត, គេហំ គច្ឆសី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អាមា’’តិ វុត្តេ តេន ហិ អម្ហាកម្បិ ឃរំ គន្ត្វា ព្រាហ្មណិំ វទេយ្យាសិ ‘‘អជ្ជ កិរ បុព្ពេ វិយ ទ្វិន្នំ ភត្តំ អនាហរិត្វា ឯកស្សេវាហារំ អាហរេយ្យាថ, បុព្ពេ ច ឯកិកាវ ទាសី អាហារំ អាហរតិ, អជ្ជ បន ចត្តារោបិ ជនា សុទ្ធវត្ថនិវត្ថា គន្ធបុប្ផហត្ថា អាគច្ឆេយ្យាថា’’តិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ គន្ត្វា ព្រាហ្មណិយា តថេវ កថេសិ. កេន តេ, តាត, ឥមំ សាសនំ ទិន្នន្តិ. ព្រាហ្មណេន, អយ្យេតិ. សា ‘‘បុត្តោ មេ មតោ’’តិ អញ្ញាសិ, កម្បនមត្តម្បិស្សា នាហោសិ. ឯវំ សុភាវិតចិត្តា សុទ្ធវត្ថនិវត្ថា គន្ធបុប្ផហត្ថា ទាសិំ បន អាហារំ អាហរាបេត្វា សេសេហិ សទ្ធិំ ខេត្តំ អគមាសិ. ឯកស្សបិ រោទិតំ វា បរិទេវិតំ វា នាហោសិ.

ពោធិសត្តោ បុត្តស្ស និបន្នឆាយាយមេវ និសីទិត្វា ភុញ្ជិ. ភុត្តាវសានេ សព្ពេបិ ទារូនិ ឧទ្ធរិត្វា តំ ចិតកំ អារោបេត្វា គន្ធបុប្ផេហិ បូជេត្វា ឈាបេសុំ. ឯកស្ស ច ឯកពិន្ទុបិ អស្សុ នាហោសិ, សព្ពេបិ សុភាវិតមរណស្សតិនោ ហោន្តិ. តេសំ សីលតេជេន សក្កស្ស អាសនំ ឧណ្ហាការំ ទស្សេសិ. សោ ‘‘កោ នុ ខោ មំ ឋានា ចាវេតុកាមោ’’តិ ឧបធារេន្តោ តេសំ គុណតេជេន ឧណ្ហភាវំ ញត្វា បសន្នមានសោ ហុត្វា ‘‘មយា ឯតេសំ សន្តិកំ គន្ត្វា សីហនាទំ នទាបេត្វា សីហនាទបរិយោសានេ ឯតេសំ និវេសនំ សត្តរតនបរិបុណ្ណំ កត្វា អាគន្តុំ វដ្ដតី’’តិ វេគេន តត្ថ គន្ត្វា អាឡាហនបស្សេ ឋិតោ ‘‘តាត, កិំ ករោថា’’តិ អាហ. ‘‘ឯកំ មនុស្សំ ឈាបេម, សាមី’’តិ. ‘‘ន តុម្ហេ មនុស្សំ ឈាបេស្សថ, ឯកំ បន មិគំ មារេត្វា បចថ មញ្ញេ’’តិ. ‘‘នត្ថេតំ សាមិ, មនុស្សមេវ ឈាបេមា’’តិ. ‘‘តេន ហិ វេរិមនុស្សោ វោ ភវិស្សតី’’តិ. អថ នំ ពោធិសត្តោ ‘‘ឱរសបុត្តោ នោ សាមិ, ន វេរិកោ’’តិ អាហ. ‘‘តេន ហិ វោ អប្បិយបុត្តោ ភវិស្សតី’’តិ? ‘‘អតិវិយ បិយបុត្តោ, សាមី’’តិ. ‘‘អថ កស្មា ន រោទសី’’តិ? សោ អរោទនការណំ កថេន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

១៩. ‘‘ឧរគោវ តចំ ជិណ្ណំ, ហិត្វា គច្ឆតិ សំ តនុំ;

ឯវំ សរីរេ និព្ភោគេ, បេតេ កាលកតេ សតិ.

២០. ‘‘ឌយ្ហមានោ ន ជានាតិ, ញាតីនំ បរិទេវិតំ;

តស្មា ឯតំ ន សោចាមិ, គតោ សោ តស្ស យា គតី’’តិ.

តត្ថ សំ តនុន្តិ អត្តនោ សរីរំ. និព្ភោគេតិ ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស អភាវេន ភោគរហិតេ. បេតេតិ បរលោកំ បដិគតេ. កាលកតេតិ កតកាលេ, មតេតិ អត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – សាមិ, មម បុត្តោ យថា នាម ឧរគោ ជិណ្ណតចំ និច្ឆិន្ទិត្វា អនោលោកេត្វា អនបេក្ខោ ឆឌ្ឌេត្វា គច្ឆេយ្យ, ឯវំ អត្តនោ សរីរំ ឆឌ្ឌេត្វា គច្ឆតិ, តស្ស ជីវិតិន្ទ្រិយរហិតេ សរីរេ ឯវំ និព្ភោគេ តស្មិញ្ច មេ បុត្តេ បេតេ បុន បដិគតេ មរណកាលំ កត្វា ឋិតេ សតិ កោ ការុញ្ញេន វា បរិទេវេន វា អត្ថោ. អយញ្ហិ យថា សូលេហិ វិជ្ឈិត្វា ឌយ្ហមានោ សុខទុក្ខំ ន ជានាតិ, ឯវំ ញាតីនំ បរិទេវិតម្បិ ន ជានាតិ, តេន ការណេនាហំ ឯតំ ន សោចាមិ. យា តស្ស អត្តនោ គតិ, តំ សោ គតោតិ.

សក្កោ ពោធិសត្តស្ស វចនំ សុត្វា ព្រាហ្មណិំ បុច្ឆិ ‘‘អម្ម, តុយ្ហំ សោ កិំ ហោតី’’តិ? ‘‘ទស មាសេ កុច្ឆិនា បរិហរិត្វា ថញ្ញំ បាយេត្វា ហត្ថបាទេ សណ្ឋបេត្វា វឌ្ឍិតបុត្តោ មេ, សាមី’’តិ. ‘‘អម្ម, បិតា តាវ បុរិសភាវេន មា រោទតុ, មាតុ ហទយំ បន មុទុកំ ហោតិ, ត្វំ កស្មា ន រោទសី’’តិ? សា អរោទនការណំ កថេន្តី –

២១. ‘‘អនវ្ហិតោ តតោ អាគា, អននុញ្ញាតោ ឥតោ គតោ;

យថាគតោ តថា គតោ, តត្ថ កា បរិទេវនា.

២២. ‘‘ឌយ្ហមានោ ន ជានាតិ, ញាតីនំ បរិទេវិតំ;

តស្មា ឯតំ ន សោចាមិ, គតោ សោ តស្ស យា គតី’’តិ. – គាថាទ្វយមាហ –

តត្ថ អនវ្ហិតោតិ អយំ តាត មយា បរលោកតោ អនវ្ហិតោ អយាចិតោ. អាគាតិ អម្ហាកំ គេហំ អាគតោ. ឥតោតិ ឥតោ មនុស្សលោកតោ គច្ឆន្តោបិ មយា អននុញ្ញាតោវ គតោ. យថាគតោតិ អាគច្ឆន្តោបិ យថា អត្តនោវ រុចិយា អាគតោ, គច្ឆន្តោបិ តថេវ គតោ. តត្ថាតិ តស្មិំ តស្ស ឥតោ គមនេ កា បរិទេវនា. ឌយ្ហមានោតិ គាថា វុត្តនយេន វេទិតព្ពា.

សក្កោ ព្រាហ្មណិយា កថំ សុត្វា តស្ស ភគិនិំ បុច្ឆិ ‘‘អម្ម, តុយ្ហំ សោ កិំ ហោតី’’តិ? ‘‘ភាតា មេ, សាមី’’តិ. ‘‘អម្ម, ភគិនិយោ នាម ភាតូសុ សិនេហា ហោន្តិ, ត្វំ កស្មា ន រោទសី’’តិ? សា អរោទនការណំ កថេន្តី –

២៣. ‘‘សចេ រោទេ កិសា អស្សំ, តស្សា មេ កិំ ផលំ សិយា;

ញាតិមិត្តសុហជ្ជានំ, ភិយ្យោ នោ អរតី សិយា.

២៤. ឌយ្ហមានោ ន ជានាតិ, ញាតីនំ បរិទេវិតំ;

តស្មា ឯតំ ន សោចាមិ, គតោ សោ តស្ស យា គតី’’តិ. – គាថាទ្វយមាហ –

តត្ថ សចេតិ យទិ អហំ ភាតរិ មតេ រោទេយ្យំ, កិសសរីរា អស្សំ. ភាតុ បន មេ តប្បច្ចយា វុឌ្ឍិ នាម នត្ថីតិ ទស្សេតិ. តស្សា មេតិ តស្សា មយ្ហំ រោទន្តិយា កិំ ផលំ កោ អានិសំសោ ភវេយ្យ. មយ្ហំ អវុទ្ធិ បន បញ្ញាយតីតិ ទីបេតិ. ញាតិមិត្តសុហជ្ជានន្តិ ញាតិមិត្តសុហទានំ. អយមេវ វា បាឋោ. ភិយ្យោ នោតិ យេ អម្ហាកំ ញាតី ច មិត្តា ច សុហទយា ច, តេសំ អធិកតរា អរតិ សិយា.

សក្កោ ភគិនិយា កថំ សុត្វា ភរិយំ បុច្ឆិ ‘‘អម្ម, តុយ្ហំ សោ កិំ ហោតី’’តិ? ‘‘បតិ មេ, សាមី’’តិ. ‘‘ឥត្ថិយោ នាម បតិម្ហិ មតេ វិធវា ហោន្តិ អនាថា, ត្វំ កស្មា ន រោទសី’’តិ. សាបិស្ស អរោទនការណំ កថេន្តី –

២៥. ‘‘យថាបិ ទារកោ ចន្ទំ, គច្ឆន្តមនុរោទតិ;

ឯវំសម្បទមេវេតំ, យោ បេតមនុសោចតិ.

២៦. ‘‘ឌយ្ហមានោ ន ជានាតិ, ញាតីនំ បរិទេវិតំ;

តស្មា ឯតំ ន សោចាមិ, គតោ សោ តស្ស យា គតី’’តិ. – គាថាទ្វយមាហ –

តស្សត្ថោ – យថា នាម យត្ថ កត្ថចិ យុត្តាយុត្តំ លព្ភនីយាលព្ភនីយំ អជានន្តោ ពាលទារកោ មាតុ ឧច្ឆង្គេ និសិន្នោ បុណ្ណមាសិយំ បុណ្ណំ ចន្ទំ អាកាសេ គច្ឆន្តំ ទិស្វា ‘‘អម្ម, ចន្ទំ មេ ទេហិ, អម្ម, ចន្ទំ មេ ទេហី’’តិ បុនប្បុនំ រោទតិ, ឯវំសម្បទមេវេតំ, ឯវំនិប្ផត្តិកមេវ ឯតំ តស្ស រុណ្ណំ ហោតិ, យោ បេតំ កាលកតំ អនុសោចតិ. ឥតោបិ ច ពាលតរំ. កិំការណា? សោ ហិ វិជ្ជមានចន្ទំ អនុរោទតិ, មយ្ហំ បន បតិ មតោ ឯតរហិ អវិជ្ជមានោ សូលេហិ វិជ្ឈិត្វា ឌយ្ហមានោបិ ន កិញ្ចិ ជានាតីតិ.

សក្កោ ភរិយាយ វចនំ សុត្វា ទាសិំ បុច្ឆិ ‘‘អម្ម, តុយ្ហំ សោ កិំ ហោតី’’តិ? ‘‘អយ្យោ មេ, សាមី’’តិ. ‘‘ននុ ត្វំ ឥមិនា បីឡេត្វា បោថេត្វា បរិភុត្តា ភវិស្សសិ, តស្មា ‘‘សុមុត្តា អហ’’ន្តិ ន រោទសី’’តិ. ‘សាមិ, មា ឯវំ អវច, ន ឯតំ ឯតស្ស អនុច្ឆវិកំ, ខន្តិមេត្តានុទ្ទយសម្បន្នោ មេ អយ្យបុត្តោ, ឧរេ សំវឌ្ឍិតបុត្តោ វិយ អហោសី’តិ. ‘‘អថ កស្មា ន រោទសី’’តិ? សាបិស្ស អរោទនការណំ កថេន្តី –

២៧. ‘‘យថាបិ ឧទកកុម្ភោ, ភិន្នោ អប្បដិសន្ធិយោ;

ឯវំសម្បទមេវេតំ, យោ បេតមនុសោចតិ.

២៨. ‘‘ឌយ្ហមានោ ន ជានាតិ, ញាតីនំ បរិទេវិតំ;

តស្មា ឯតំ ន សោចាមិ, គតោ សោ តស្ស យា គតី’’តិ. – គាថាទ្វយមាហ –

តស្សត្ថោ – យថា នាម ឧទកកុម្ភោ ឧក្ខិបិយមានោ បតិត្វា សត្តធា ភិន្នោ បុន តានិ កបាលានិ បដិបាដិយា ឋបេត្វា សំវិទហិត្វា បដិបាកតិកំ កាតុំ ន សក្កោតិ, យោ បេតមនុសោចតិ, តស្សបិ ឯតមនុសោចនំ ឯវំនិប្ផត្តិកមេវ ហោតិ, មតស្ស បុន ជីវាបេតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា ឥទ្ធិមតោ វា ឥទ្ធានុភាវេន ភិន្នំ កុម្ភំ សំវិទហិត្វា ឧទកស្ស បូរេតុំ សក្កា ភវេយ្យ, កាលកតោ បន ឥទ្ធិពលេនាបិ ន សក្កា បដិបាកតិតំ កាតុន្តិ. ឥតរា គាថា វុត្តត្ថាយេវ.

សក្កោ សព្ពេសំ ធម្មកថំ សុត្វា បសីទិត្វា ‘‘តុម្ហេហិ អប្បមត្តេហិ មរណស្សតិ ភាវិតា, តុម្ហេ ឥតោ បដ្ឋាយ សហត្ថេន កម្មំ មា ករិត្ថ, អហំ, សក្កោ ទេវរាជា, អហំ វោ គេហេ សត្ត រតនានិ អបរិមាណានិ ករិស្សាមិ, តុម្ហេ ទានំ ទេថ, សីលំ រក្ខថ, ឧបោសថកម្មំ ករោថ, អប្បមត្តា ហោថា’’តិ តេសំ ឱវាទំ ទត្វា គេហំ អបរិមិតធនំ កត្វា បក្កាមិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ កុដុម្ពិកោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. តទា ទាសី ខុជ្ជុត្តរា អហោសិ, ធីតា ឧប្បលវណ្ណា, បុត្តោ រាហុលោ, មាតា ខេមា, ព្រាហ្មណោ បន អហមេវ អហោសិន្តិ.

ឧរគជាតកវណ្ណនា ចតុត្ថា.

[៣៥៥] ៥. ឃដជាតកវណ្ណនា

អញ្ញេ សោចន្តិ រោទន្តីតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ កោសលរញ្ញោ ឯកំ អមច្ចំ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ ហេដ្ឋា កថិតសទិសមេវ. ឥធ បន រាជា អត្តនោ ឧបការស្ស អមច្ចស្ស មហន្តំ យសំ ទត្វា បរិភេទកានំ កថំ គហេត្វា តំ ពន្ធាបេត្វា ពន្ធនាគារេ បវេសេសិ. សោ តត្ថ និសិន្នោវ សោតាបត្តិមគ្គំ និព្ពត្តេសិ. រាជា តស្ស គុណំ សល្លក្ខេត្វា មោចាបេសិ. សោ គន្ធមាលំ អាទាយ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា និសីទិ. អថ នំ សត្ថា ‘‘អនត្ថោ កិរ តេ ឧប្បន្នោ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អាម, ភន្តេ, អនត្ថេន បន មេ អត្ថោ អាគតោ, សោតាបត្តិមគ្គោ និព្ពត្តោ’’តិ វុត្តេ ‘‘ន ខោ, ឧបាសក, ត្វញ្ញេវ អនត្ថេន អត្ថំ អាហរិ, បោរាណកបណ្ឌិតាបិ អាហរិំសូ’’តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ តស្ស អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តិ, ‘‘ឃដកុមារោ’’តិស្ស នាមំ ករិំសុ. សោ អបរេន សមយេន តក្កសិលាយំ ឧគ្គហិតសិប្បោ ធម្មេន រជ្ជំ ការេសិ. តស្ស អន្តេបុរេ ឯកោ អមច្ចោ ទុព្ភិ. សោ តំ បច្ចក្ខតោ ញត្វា រដ្ឋា បព្ពាជេសិ. តទា សាវត្ថិយំ ធង្ករាជា នាម រជ្ជំ ការេសិ. សោ តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា តំ ឧបដ្ឋហិត្វា ហេដ្ឋា វុត្តនយេន អត្តនោ វចនំ គាហាបេត្វា ពារាណសិរជ្ជំ គណ្ហាបេសិ. សោបិ រជ្ជំ គហេត្វា ពោធិសត្តំ សង្ខលិកាហិ ពន្ធាបេត្វា ពន្ធនាគារំ បវេសេសិ. ពោធិសត្តោ ឈានំ និព្ពត្តេត្វា អាកាសេ បល្លង្កេន និសីទិ, ធង្កស្ស សរីរេ ឌាហោ ឧប្បជ្ជិ. សោ គន្ត្វា ពោធិសត្តស្ស សុវណ្ណាទាសផុល្លបទុមសស្សិរិកំ មុខំ ទិស្វា ពោធិសត្តំ បុច្ឆន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

២៩. ‘‘អញ្ញេ សោចន្តិ រោទន្តិ, អញ្ញេ អស្សុមុខា ជនា;

បសន្នមុខវណ្ណោសិ, កស្មា ឃដ ន សោចសី’’តិ.

តត្ថ អញ្ញេតិ តំ ឋបេត្វា សេសមនុស្សា.

អថស្ស ពោធិសត្តោ អសោចនការណំ កថេន្តោ ចតស្សោ គាថា អភាសិ –

៣០. ‘‘នាព្ភតីតហរោ សោកោ, នានាគតសុខាវហោ;

តស្មា ធង្ក ន សោចាមិ, នត្ថិ សោកេ ទុតីយតា.

៣១. ‘‘សោចំ បណ្ឌុ កិសោ ហោតិ, ភត្តញ្ចស្ស ន រុច្ចតិ;

អមិត្តា សុមនា ហោន្តិ, សល្លវិទ្ធស្ស រុប្បតោ.

៣២. ‘‘គាមេ វា យទិ វារញ្ញេ, និន្នេ វា យទិ វា ថលេ;

ឋិតំ មំ នាគមិស្សតិ, ឯវំ ទិដ្ឋបទោ អហំ.

៣៣. ‘‘យស្សត្តា នាលមេកោវ, សព្ពកាមរសាហរោ;

សព្ពាបិ បថវី តស្ស, ន សុខំ អាវហិស្សតី’’តិ.

តត្ថ នាព្ភតីតហរោតិ នាព្ភតីតាហារោ, អយមេវ វា បាឋោ. សោកោ នាម អព្ភតីតំ អតិក្កន្តំ និរុទ្ធំ អត្ថង្គតំ បុន នាហរតិ. ទុតីយតាតិ សហាយតា. អតីតាហរណេន វា អនាគតាហរណេន វា សោកោ នាម កស្សចិ សហាយោ ន ហោតិ, តេនាបិ ការណេនាហំ ន សោចាមីតិ វទតិ. សោចន្តិ សោចន្តោ. សល្លវិទ្ធស្ស រុប្បតោតិ សោកសល្លេន វិទ្ធស្ស តេនេវ ឃដ្ដិយមានស្ស ‘‘ទិដ្ឋា វត នោ បច្ចាមិត្តស្ស បិដ្ឋី’’តិ អមិត្តា សុមនា ហោន្តីតិ អត្ថោ.

ឋិតំ មំ នាគមិស្សតីតិ សម្ម ធង្ករាជ, ឯតេសុ គាមាទីសុ យត្ថ កត្ថចិ ឋិតំ មំ បណ្ឌុកិសភាវាទិកំ សោកមូលកំ ព្យសនំ ន អាគមិស្សតិ. ឯវំ ទិដ្ឋបទោតិ យថា តំ ព្យសនំ នាគច្ឆតិ, ឯវំ មយា ឈានបទំ ទិដ្ឋំ. ‘‘អដ្ឋលោកធម្មបទ’’ន្តិបិ វទន្តិយេវ. បាឡិយំ បន ‘‘ន មត្តំ នាគមិស្សតី’’តិ លិខិតំ, តំ អដ្ឋកថាយំ នត្ថិ. បរិយោសានគាថាយ ឥច្ឆិតបត្ថិតត្ថេន ឈានសុខសង្ខាតំ សព្ពកាមរសំ អាហរតីតិ សព្ពកាមរសាហរោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យស្ស រញ្ញោ បហាយ អញ្ញសហាយេ អត្តាវ ឯកោ សព្ពកាមរសាហរោ នាលំ, សព្ពំ ឈានសុខសង្ខាតំ កាមរសំ អាហរិតុំ អសមត្ថោ, តស្ស រញ្ញោ សព្ពាបិ បថវី ន សុខំ អាវហិស្សតិ. កាមាតុរស្ស ហិ សុខំ នាម នត្ថិ, យោ បន កិលេសទរថរហិតំ ឈានសុខំ អាហរិតុំ សមត្ថោ, សោ រាជា សុខី ហោតីតិ. យោ បនេតាយ គាថាយ ‘‘យស្សត្ថា នាលមេកោ’’តិបិ បាឋោ, តស្សត្ថោ ន ទិស្សតិ.

ឥតិ ធង្កោ ឥមា ចតស្សោ គាថា សុត្វា ពោធិសត្តំ ខមាបេត្វា រជ្ជំ បដិច្ឆាបេត្វា បក្កាមិ. ពោធិសត្តោបិ រជ្ជំ អមច្ចានំ បដិនិយ្យាទេត្វា ហិមវន្តបទេសំ គន្ត្វា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា អបរិហីនជ្ឈានោ ព្រហ្មលោកបរាយណោ អហោសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ធង្ករាជា អានន្ទោ អហោសិ, ឃដរាជា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ឃដជាតកវណ្ណនា បញ្ចមា.

[៣៥៦] ៦. កោរណ្ឌិយជាតកវណ្ណនា

ឯកោ អរញ្ញេតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ធម្មសេនាបតិំ អារព្ភ កថេសិ. ថេរោ កិរ អាគតាគតានំ ទុស្សីលានំ មិគលុទ្ទកមច្ឆពន្ធាទីនំ ទិដ្ឋទិដ្ឋានញ្ញេវ ‘‘សីលំ គណ្ហថ, សីលំ គណ្ហថា’’តិ សីលំ ទេតិ. តេ ថេរេ គរុភាវេន តស្ស កថំ ភិន្ទិតុំ អសក្កោន្តា សីលំ គណ្ហន្តិ, គហេត្វា ច បន ន រក្ខន្តិ, អត្តនោ អត្តនោ កម្មមេវ ករោន្តិ. ថេរោ សទ្ធិវិហារិកេ អាមន្តេត្វា ‘‘អាវុសោ, ឥមេ មនុស្សា មម សន្តិកេ សីលំ គណ្ហិំសុ, គណ្ហិត្វា ច បន ន រក្ខន្តី’’តិ អាហ. ‘‘ភន្តេ, តុម្ហេ ឯតេសំ អរុចិយា សីលំ ទេថ, ឯតេ តុម្ហាកំ កថំ ភិន្ទិតុំ អសក្កោន្តា គណ្ហន្តិ, តុម្ហេ ឥតោ បដ្ឋាយ ឯវរូបានំ សីលំ មា អទត្ថា’’តិ. ថេរោ អនត្តមនោ អហោសិ. តំ បវត្តិំ សុត្វា ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘អាវុសោ, សារិបុត្តត្ថេរោ កិរ ទិដ្ឋទិដ្ឋានញ្ញេវ សីលំ ទេតី’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបេស ទិដ្ឋទិដ្ឋានំ អយាចន្តានញ្ញេវ សីលំ ទេតី’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ តក្កសិលាយំ ទិសាបាមោក្ខស្ស អាចរិយស្ស ជេដ្ឋន្តេវាសិកោ កោរណ្ឌិយោ នាម អហោសិ. តទា សោ អាចរិយោ ទិដ្ឋទិដ្ឋានំ កេវដ្ដាទីនំ អយាចន្តានញ្ញេវ ‘‘សីលំ គណ្ហថ, សីលំ គណ្ហថា’’តិ សីលំ ទេតិ. តេ គហេត្វាបិ ន រក្ខន្តិ អាចរិយោ តមត្ថំ អន្តេវាសិកានំ អារោចេសិ. អន្តេវាសិកា ‘‘ភន្តេ, តុម្ហេ ឯតេសំ អរុចិយា សីលំ ទេថ, តស្មា ភិន្ទន្តិ, ឥតោ ទានិ បដ្ឋាយ យាចន្តានញ្ញេវ ទទេយ្យាថ, មា អយាចន្តាន’’ន្តិ វទិំសុ. សោ វិប្បដិសារី អហោសិ, ឯវំ សន្តេបិ ទិដ្ឋទិដ្ឋានំ សីលំ ទេតិយេវ.

អថេកទិវសំ ឯកស្មា គាមា មនុស្សា អាគន្ត្វា ព្រាហ្មណវាចនកត្ថាយ អាចរិយំ និមន្តយិំសុ. សោ កោរណ្ឌិយមាណវំ បក្កោសិត្វា ‘‘តាត, អហំ ន គច្ឆាមិ, ត្វំ ឥមេ បញ្ចសតេ មាណវេ គហេត្វា តត្ថ គន្ត្វា វាចនកានិ សម្បដិច្ឆិត្វា អម្ហាកំ ទិន្នកោដ្ឋាសំ អាហរា’’តិ បេសេសិ. សោ គន្ត្វា បដិនិវត្តន្តោ អន្តរាមគ្គេ ឯកំ កន្ទរំ ទិស្វា ចិន្តេសិ ‘‘អម្ហាកំ អាចរិយោ ទិដ្ឋទិដ្ឋានំ អយាចន្តានញ្ញេវ សីលំ ទេតិ, ឥតោ ទានិ បដ្ឋាយ យថា យាចន្តានញ្ញេវ ទេតិ, តថា នំ ករិស្សាមី’’តិ. សោ តេសុ មាណវេសុ សុខនិសិន្នេសុ ឧដ្ឋាយ មហន្តំ មហន្តំ សេលំ ឧក្ខិបិត្វា កន្ទរាយំ ខិបិ, បុនប្បុនំ ខិបិយេវ. អថ នំ តេ មាណវា ឧដ្ឋាយ ‘‘អាចរិយ, កិំ ករោសី’’តិ អាហំសុ. សោ ន កិញ្ចិ កថេសិ, តេ វេគេន គន្ត្វា អាចរិយស្ស អារោចេសុំ. អាចរិយោ អាគន្ត្វា តេន សទ្ធិំ សល្លបន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

៣៤. ‘‘ឯកោ អរញ្ញេ គិរិកន្ទរាយំ, បគ្គយ្ហ បគ្គយ្ហ សិលំ បវេច្ឆសិ;

បុនប្បុនំ សន្តរមានរូបោ, កោរណ្ឌិយ កោ នុ តវ យិធត្ថោ’’តិ.

តត្ថ កោ នុ តវ យិធត្ថោតិ កោ នុ តវ ឥធ កន្ទរាយំ សិលាខិបនេន អត្ថោ.

សោ តស្ស វចនំ សុត្វា អាចរិយំ បពោធេតុកាមោ ទុតិយំ គាថមាហ –

៣៥. ‘‘អហញ្ហិមំ សាគរសេវិតន្តំ, សមំ ករិស្សាមិ យថាបិ បាណិ;

វិកិរិយ សានូនិ ច បព្ពតានិ ច, តស្មា សិលំ ទរិយា បក្ខិបាមី’’តិ.

តត្ថ អហញ្ហិមន្តិ អហញ្ហិ ឥមំ មហាបថវិំ. សាគរសេវិតន្តន្តិ សាគរេហិ សេវិតំ ចាតុរន្តំ. យថាបិ បាណីតិ ហត្ថតលំ វិយ សមំ ករិស្សាមិ. វិកិរិយាតិ វិកិរិត្វា. សានូនិ ច បព្ពតានិ ចាតិ បំសុបព្ពតេ ច សិលាបព្ពតេ ច.

តំ សុត្វា ព្រាហ្មណោ តតិយំ គាថមាហ –

៣៦. ‘‘នយិមំ មហិំ អរហតិ បាណិកប្បំ, សមំ មនុស្សោ ករណាយ មេកោ;

មញ្ញាមិមញ្ញេវ ទរិំ ជិគីសំ, កោរណ្ឌិយ ហាហសិ ជីវលោក’’ន្តិ.

តត្ថ ករណាយ មេកោតិ ករណាយ ឯកោ កាតុំ ន សក្កោតីតិ ទីបេតិ. មញ្ញាមិមញ្ញេវ ទរិំ ជិគីសន្តិ អហំ មញ្ញាមិ តិដ្ឋតុ បថវី, ឥមញ្ញេវ ឯកំ ទរិំ ជិគីសំ បូរណត្ថាយ វាយមន្តោ សិលា បរិយេសន្តោ ឧបាយំ វិចិនន្តោវ ត្វំ ឥមំ ជីវលោកំ ហាហសិ ជហិស្សសិ, មរិស្សសីតិ អត្ថោ.

តំ សុត្វា មាណវោ ចតុត្ថំ គាថមាហ –

៣៧. ‘‘សចេ អយំ ភូតធរំ ន សក្កា, សមំ មនុស្សោ ករណាយ មេកោ;

ឯវមេវ ត្វំ ព្រហ្មេ ឥមេ មនុស្សេ, នានាទិដ្ឋិកេ នានយិស្សសិ តេ’’តិ.

តស្សត្ថោ – សចេ អយំ ឯកោ មនុស្សោ ឥមំ ភូតធរំ បថវិំ សមំ កាតុំ ន សក្កា ន សមត្ថោ, ឯវមេវ ត្វំ ឥមេ ទុស្សីលមនុស្សេ នានាទិដ្ឋិកេ នានយិស្សសិ, តេ ឯវំ ‘‘សីលំ គណ្ហថ, សីលំ គណ្ហថា’’តិ វទន្តោ អត្តនោ វសំ ន អានយិស្សសិ, បណ្ឌិតបុរិសាយេវ ហិ បាណាតិបាតំ ‘‘អកុសល’’ន្តិ គរហន្តិ. សំសារមោចកាទយោ បនេត្ថ កុសលសញ្ញិនោ, តេ ត្វំ កថំ អានយិស្សសិ, តស្មា ទិដ្ឋទិដ្ឋានំ សីលំ អទត្វា យាចន្តានញ្ញេវ ទេហីតិ.

តំ សុត្វា អាចរិយោ ‘‘យុត្តំ វទតិ កោរណ្ឌិយោ, ឥទានិ ន ឯវរូបំ ករិស្សាមី’’តិ អត្តនោ វិរទ្ធភាវំ ញត្វា បញ្ចមំ គាថមាហ –

៣៨. ‘‘សំខិត្តរូបេន ភវំ មមត្ថំ, អក្ខាសិ កោរណ្ឌិយ ឯវមេតំ;