៤. កោកិលវគ្គោ

[៣៣១] ១. កោកិលជាតកវណ្ណនា

យោ វេ កាលេ អសម្បត្តេតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ កោកាលិកំ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ តក្ការិយជាតកេ វិត្ថារិតមេវ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ តស្ស អមច្ចោ ឱវាទកោ អហោសិ, រាជា ពហុភាណី អហោសិ. ពោធិសត្តោ ‘‘តស្ស ពហុភាណិតំ និសេធេស្សាមី’’តិ ឯកំ ឧបមំ ឧបធារេន្តោ វិចរតិ. អថេកទិវសំ រាជា ឧយ្យានំ គតោ មង្គលសិលាបដ្ដេ និសីទិ, តស្សុបរិ អម្ពរុក្ខោ អត្ថិ. តត្រេកស្មិំ កាកកុលាវកេ កាឡកោកិលា អត្តនោ អណ្ឌកំ និក្ខិបិត្វា អគមាសិ. កាកី តំ កោកិលអណ្ឌកំ បដិជគ្គិ, អបរភាគេ តតោ កោកិលបោតកោ និក្ខមិ. កាកី ‘‘បុត្តោ មេ’’តិ សញ្ញាយ មុខតុណ្ឌកេន គោចរំ អាហរិត្វា តំ បដិជគ្គិ. សោ អវិរូឡ្ហបក្ខោ អកាលេយេវ កោកិលរវំ រវិ. កាកី ‘‘អយំ ឥទានេវ តាវ អញ្ញំ រវំ រវតិ, វឌ្ឍន្តោ កិំ ករិស្សតី’’តិ តុណ្ឌកេន កោដ្ដេត្វា មារេត្វា កុលាវកា បាតេសិ. សោ រញ្ញោ បាទមូលេ បតិ.

រាជា ពោធិសត្តំ បុច្ឆិ ‘‘កិមេតំ សហាយា’’តិ? ពោធិសត្តោ ‘‘អហំ រាជានំ និវារេតុំ ឯកំ ឧបមំ បរិយេសាមិ, លទ្ធា ទានិ មេ សា’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘មហារាជ, អតិមុខរា អកាលេ ពហុភាណិនោ ឯវរូបំ លភន្តិ. អយំ មហារាជ, កោកិលបោតកោ កាកិយា បុដ្ឋោ អវិរូឡ្ហបក្ខោ អកាលេយេវ កោកិលរវំ រវិ. អថ នំ កាកី ‘នាយំ មម បុត្តកោ’តិ ញត្វា មុខតុណ្ឌកេន កោដ្ដេត្វា មារេត្វា កុលាវកា បាតេសិ. មនុស្សា វា ហោន្តុ តិរច្ឆានា វា, អកាលេ ពហុភាណិនោ ឯវរូបំ ទុក្ខំ លភន្តី’’តិ វត្វា ឥមា គាថា អភាសិ –

១២១. ‘‘យោ វេ កាលេ អសម្បត្តេ, អតិវេលំ បភាសតិ;

ឯវំ សោ និហតោ សេតិ, កោកិលាយិវ អត្រជោ.

១២២. ‘‘ន ហិ សត្ថំ សុនិសិតំ, វិសំ ហលាហលាមិវ;

ឯវំ និកដ្ឋេ បាតេតិ, វាចា ទុព្ភាសិតា យថា.

១២៣. ‘‘តស្មា កាលេ អកាលេ វា, វាចំ រក្ខេយ្យ បណ្ឌិតោ;

នាតិវេលំ បភាសេយ្យ, អបិ អត្តសមម្ហិ វា.

១២៤. ‘‘យោ ច កាលេ មិតំ ភាសេ, មតិបុព្ពោ វិចក្ខណោ;

សព្ពេ អមិត្តេ អាទេតិ, សុបណ្ណោ ឧរគាមិវា’’តិ.

តត្ថ កាលេ អសម្បត្តេតិ អត្តនោ វចនកាលេ អសម្បត្តេ. អតិវេលន្តិ វេលាតិក្កន្តំ កត្វា អតិរេកប្បមាណំ ភាសតិ. ហលាហលាមិវាតិ ហលាហលំ ឥវ. និកដ្ឋេតិ តស្មិំយេវ ខណេ អប្បមត្តកេ កាលេ. តស្មាតិ យស្មា សុនិសិតសត្ថហលាហលវិសតោបិ ខិប្បតរំ ទុព្ភាសិតវចនមេវ បាតេសិ, តស្មា. កាលេ អកាលេ វាតិ វត្តុំ យុត្តកាលេ ច អកាលេ ច វាចំ រក្ខេយ្យ, អតិវេលំ ន ភាសេយ្យ អបិ អត្តនា សមេ និន្នានាករណេបិ បុគ្គលេតិ អត្ថោ.

មតិបុព្ពោតិ មតិំ បុរេចារិកំ កត្វា កថនេន មតិបុព្ពោ. វិចក្ខណោតិ ញាណេន វិចារេត្វា អត្ថវិន្ទនបុគ្គលោ វិចក្ខណោ នាម. ឧរគាមិវាតិ ឧរគំ ឥវ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា សុបណ្ណោ សមុទ្ទំ ខោភេត្វា មហាភោគំ ឧរគំ អាទេតិ គណ្ហាតិ, អាទិយិត្វា ច តង្ខណញ្ញេវ នំ សិម្ពលិំ អារោបេត្វា មំសំ ខាទតិ, ឯវមេវ យោ មតិបុព្ពង្គមោ វិចក្ខណោ វត្តុំ យុត្តកាលេ មិតំ ភាសតិ, សោ សព្ពេ អមិត្តេ អាទេតិ គណ្ហាតិ, អត្តនោ វសេ វត្តេតីតិ.

រាជា ពោធិសត្តស្ស ធម្មទេសនំ សុត្វា តតោ បដ្ឋាយ មិតភាណី អហោសិ, យសញ្ចស្ស វឌ្ឍេត្វា មហន្តតរំ អទាសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា កោកិលបោតកោ កោកាលិកោ អហោសិ, បណ្ឌិតាមច្ចោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

កោកិលជាតកវណ្ណនា បឋមា.

[៣៣២] ២. រថលដ្ឋិជាតកវណ្ណនា

អបិ ហន្ត្វា ហតោ ព្រូតីតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ កោសលរញ្ញោ បុរោហិតំ អារព្ភ កថេសិ. សោ កិរ រថេន អត្តនោ ភោគគាមំ គច្ឆន្តោ សម្ពាធេ មគ្គេ រថំ បាជេន្តោ ឯកំ សកដសត្ថំ ទិស្វា ‘‘តុម្ហាកំ សកដំ អបនេថា’’តិ គច្ឆន្តោ សកដេ អនបនីយមានេ កុជ្ឈិត្វា បតោទលដ្ឋិយា បុរិមសកដេ សាកដិកស្ស រថធុរេ បហរិ. សា រថធុរេ បដិហតា និវត្តិត្វា តស្សេវ នលាដំ បហរិ. តាវទេវស្ស នលាដេ គណ្ឌោ ឧដ្ឋហិ. សោ និវត្តិត្វា ‘‘សាកដិកេហិ បហដោម្ហី’’តិ រញ្ញោ អារោចេសិ. សាកដិកេ បក្កោសាបេត្វា វិនិច្ឆិនន្តា តស្សេវ ទោសំ អទ្ទសំសុ. អថេកទិវសំ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘អាវុសោ, រញ្ញោ កិរ បុរោហិតោ ‘សាកដិកេហិ បហដោម្ហី’តិ អឌ្ឌំ ករោន្តោ សយមេវ បរជ្ជី’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបេស ឯវរូបំ អកាសិយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ តស្សេវ វិនិច្ឆយាមច្ចោ អហោសិ. អថ រញ្ញោ បុរោហិតោ រថេន អត្តនោ ភោគគាមំ គច្ឆន្តោតិ សព្ពំ បុរិមសទិសមេវ. ឥធ បន តេន រញ្ញោ អារោចិតេ រាជា សយំ វិនិច្ឆយេ និសីទិត្វា សាកដិកេ បក្កោសាបេត្វា កម្មំ អសោធេត្វាវ ‘‘តុម្ហេហិ មម បុរោហិតំ កោដ្ដេត្វា នលាដេ គណ្ឌោ ឧដ្ឋាបិតោ’’តិ វត្វា ‘‘សព្ពស្សហរណំ តេសំ ករោថា’’តិ អាហ. អថ នំ ពោធិសត្តោ ‘‘តុម្ហេ, មហារាជ, កម្មំ អសោធេត្វាវ ឯតេសំ សព្ពស្សំ ហរាបេថ, ឯកច្ចេ បន អត្តនាវ អត្តានំ បហរិត្វាបិ ‘បរេន បហដម្ហា’តិ វទន្តិ, តស្មា អវិចិនិត្វា កាតុំ ន យុត្តំ, រជ្ជំ ការេន្តេន នាម និសាមេត្វា កម្មំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ វត្វា ឥមា គាថា អភាសិ.

១២៥. ‘‘អបិ ហន្ត្វា ហតោ ព្រូតិ, ជេត្វា ជិតោតិ ភាសតិ;

បុព្ពមក្ខាយិនោ រាជ, អញ្ញទត្ថុ ន សទ្ទហេ.

១២៦. ‘‘តស្មា បណ្ឌិតជាតិយោ, សុណេយ្យ ឥតរស្សបិ;

ឧភិន្នំ វចនំ សុត្វា, យថា ធម្មោ តថា ករេ.

១២៧. ‘‘អលសោ គិហី កាមភោគី ន សាធុ, អសញ្ញតោ បព្ពជិតោ ន សាធុ;

រាជា ន សាធុ អនិសម្មការី, យោ បណ្ឌិតោ កោធនោ តំ ន សាធុ.

១២៨. ‘‘និសម្ម ខត្តិយោ កយិរា, នានិសម្ម ទិសម្បតិ;

និសម្មការិនោ រាជ, យសោ កិត្តិ ច វឌ្ឍតី’’តិ.

តត្ថ អបិ ហន្ត្វាតិ អបិ ឯកោ អត្តនាវ អត្តានំ ហន្ត្វា ‘‘បរេន បហដោម្ហី’’តិ ព្រូតិ កថេតិ. ជេត្វា ជិតោតិ សយំ វា បន បរំ ជិត្វា ‘‘អហំ ជិតោម្ហី’’តិ ភាសតិ. អញ្ញទត្ថូតិ មហារាជ, បុព្ពមេវ រាជកុលំ គន្ត្វា អក្ខាយន្តស្ស បុព្ពមក្ខាយិនោ អញ្ញទត្ថុ ន សទ្ទហេ, ឯកំសេន វចនំ ន សទ្ទហេយ្យ. តស្មាតិ យស្មា បឋមតរំ អាគន្ត្វា កថេន្តស្ស ឯកំសេន វចនំ ន សទ្ទហាតព្ពំ, តស្មា. យថា ធម្មោតិ យថា វិនិច្ឆយសភាវោ ឋិតោ, តថា ករេយ្យ.

អសញ្ញតោតិ កាយាទីហិ អសញ្ញតោ ទុស្សីលោ. តំ ន សាធូតិ យំ តស្ស បណ្ឌិតស្ស ញាណវតោ បុគ្គលស្ស អាធានគ្គាហិវសេន ទឡ្ហកោបសង្ខាតំ កោធនំ, តំ ន សាធុ. នានិសម្មាតិ ន អនិសាមេត្វា. ទិសម្បតីតិ ទិសានំ បតិ, មហារាជ. យសោ កិត្តិ ចាតិ ឥស្សរិយបរិវារោ ចេវ កិត្តិសទ្ទោ ច វឌ្ឍតីតិ.

រាជា ពោធិសត្តស្ស វចនំ សុត្វា ធម្មេន វិនិច្ឆិនិ, ធម្មេន វិនិច្ឆិយមានេ ព្រាហ្មណស្សេវ ទោសោ ជាតោតិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ព្រាហ្មណោ ឯតរហិ ព្រាហ្មណោវ អហោសិ, បណ្ឌិតាមច្ចោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

រថលដ្ឋិជាតកវណ្ណនា ទុតិយា.

[៣៣៣] ៣. បក្កគោធជាតកវណ្ណនា

តទេវ មេ ត្វន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ កុដុម្ពិកំ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ ហេដ្ឋា វិត្ថារិតមេវ. ឥធ បន តេសំ ឧទ្ធារំ សាធេត្វា អាគច្ឆន្តានំ អន្តរាមគ្គេ លុទ្ទកោ ‘‘ឧភោបិ ខាទថា’’តិ ឯកំ បក្កគោធំ អទាសិ. សោ បុរិសោ ភរិយំ បានីយត្ថាយ បេសេត្វា សព្ពំ គោធំ ខាទិត្វា តស្សា អាគតកាលេ ‘‘ភទ្ទេ, គោធា បលាតា’’តិ អាហ. ‘‘សាធុ, សាមិ, បក្កគោធាយ បលាយន្តិយា កិំ សក្កា កាតុ’’ន្តិ? សា ជេតវនេ បានីយំ បិវិត្វា សត្ថុ សន្តិកេ និសិន្នា សត្ថារា ‘‘កិំ ឧបាសិកេ, អយំ តេ ហិតកាមោ សសិនេហោ ឧបការកោ’’តិ បុច្ឆិតា ‘‘ភន្តេ, អហំ ឯតស្ស ហិតកាមា សសិនេហា, អយំ បន មយិ និស្សិនេហោ’’តិ អាហ. សត្ថា ‘‘ហោតុ មា ចិន្តយិ, ឯវំ នាមេស ករោតិ. យទា បន តេ គុណំ សរតិ, តទា តុយ្ហមេវ សព្ពិស្សរិយំ ទេតី’’តិ វត្វា តេហិ យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតម្បិ ហេដ្ឋា វុត្តសទិសមេវ. ឥធ បន តេសំ និវត្តន្តានំ អន្តរាមគ្គេ លុទ្ទកោ កិលន្តភាវំ ទិស្វា ‘‘ទ្វេបិ ជនា ខាទថា’’តិ ឯកំ បក្កគោធំ អទាសិ. រាជធីតា តំ វល្លិយា ពន្ធិត្វា អាទាយ មគ្គំ បដិបជ្ជិ. តេ ឯកំ សរំ ទិស្វា មគ្គា ឱក្កម្ម អស្សត្ថមូលេ និសីទិំសុ. រាជបុត្តោ ‘‘គច្ឆ ភទ្ទេ, សរតោ បទុមិនិបត្តេន ឧទកំ អាហរ, មំសំ ខាទិស្សាមា’’តិ អាហ. សា គោធំ សាខាយ លគ្គេត្វា បានីយត្ថាយ គតា. ឥតរោ សព្ពំ គោធំ ខាទិត្វា អគ្គនង្គុដ្ឋំ គហេត្វា បរម្មុខោ និសីទិ. សោ តាយ បានីយំ គហេត្វា អាគតាយ ‘‘ភទ្ទេ, គោធា សាខាយ ឱតរិត្វា វម្មិកំ បាវិសិ, អហំ ធាវិត្វា អគ្គនង្គុដ្ឋំ អគ្គហេសិំ, គហិតដ្ឋានំ ហត្ថេយេវ កត្វា ឆិជ្ជិត្វា ពិលំ បវិដ្ឋា’’តិ អាហ. ‘‘ហោតុ, ទេវ, បក្កគោធាយ បលាយន្តិយា កិំ ករិស្សាម, ឯហិ គច្ឆាមា’’តិ. តេ បានីយំ បិវិត្វា ពារាណសិំ អគមំសុ.

រាជបុត្តោ រជ្ជំ បត្វា តំ អគ្គមហេសិដ្ឋានមត្តេ ឋបេសិ, សក្ការសម្មានោ បនស្សា នត្ថិ. ពោធិសត្តោ តស្សា សក្ការំ ការេតុកាមោ រញ្ញោ សន្តិកេ ឋត្វា ‘‘ននុ មយំ អយ្យេ តុម្ហាកំ សន្តិកា កិញ្ចិ ន លភាម, កិំ នោ ន ឱលោកេថា’’តិ អាហ. ‘‘តាត, អហមេវ រញ្ញោ សន្តិកា កិញ្ចិ ន លភាមិ, តុយ្ហំ កិំ ទស្សាមិ, រាជាបិ មយ្ហំ ឥទានិ កិំ ទស្សតិ, សោ អរញ្ញតោ អាគមនកាលេ បក្កគោធំ ឯកកោវ ខាទី’’តិ. ‘‘អយ្យេ, ន ទេវោ ឯវរូបំ ករិស្សតិ, មា ឯវំ អវចុត្ថា’’តិ. អថ នំ ទេវី ‘‘តុយ្ហំ តំ, តាត, ន បាកដំ, រញ្ញោយេវ មយ្ហញ្ច បាកដ’’ន្តិ វត្វា បឋមំ គាថមាហ –

១២៩. ‘‘តទេវ មេ ត្វំ វិទិតោ, វនមជ្ឈេ រថេសភ;

យស្ស តេ ខគ្គពទ្ធស្ស, សន្នទ្ធស្ស តិរីដិនោ;

អស្សត្ថទុមសាខាយ, បក្កគោធា បលាយថា’’តិ.

តត្ថ តទេវាតិ តស្មិំយេវ កាលេ ‘‘អយំ មយ្ហំ អទាយកោ’’តិ ឯវំ ត្វំ វិទិតោ. អញ្ញេ បន តវ សភាវំ ន ជានន្តីតិ អត្ថោ. ខគ្គពទ្ធស្សាតិ ពទ្ធខគ្គស្ស. តិរីដិនោតិ តិរីដវត្ថនិវត្ថស្ស មគ្គាគមនកាលេ. បក្កគោធាតិ អង្គារបក្កា គោធា បលាយថាតិ.

ឯវំ រញ្ញា កតទោសំ បរិសមជ្ឈេ បាកដំ កត្វា កថេសិ. តំ សុត្វា ពោធិសត្តោ ‘‘អយ្យេ, ទេវស្ស អប្បិយកាលតោ បភុតិ ឧភិន្នម្បិ អផាសុកំ កត្វា កស្មា ឥធ វសថា’’តិ វត្វា ទ្វេ គាថា អភាសិ –

១៣០. ‘‘នមេ នមន្តស្ស ភជេ ភជន្តំ, កិច្ចានុកុព្ពស្ស ករេយ្យ កិច្ចំ;

នានត្ថកាមស្ស ករេយ្យ អត្ថំ, អសម្ភជន្តម្បិ ន សម្ភជេយ្យ.

១៣១. ‘‘ចជេ ចជន្តំ វនថំ ន កយិរា, អបេតចិត្តេន ន សម្ភជេយ្យ;

ទិជោ ទុមំ ខីណផលន្តិ ញត្វា, អញ្ញំ សមេក្ខេយ្យ មហា ហិ លោកោ’’តិ.

តត្ថ នមេ នមន្តស្សាតិ យោ អត្តនិ មុទុចិត្តេន នមតិ, តស្សេវ បដិនមេយ្យ. កិច្ចានុកុព្ពស្សាតិ អត្តនោ ឧប្បន្នំ កិច្ចំ អនុកុព្ពន្តស្សេវ. អនត្ថកាមស្សាតិ អវឌ្ឍិកាមស្ស. វនថំ ន កយិរាតិ តស្មិំ ចជន្តេ តណ្ហាស្នេហំ ន ករេយ្យ. អបេតចិត្តេនាតិ អបគតចិត្តេន វិរត្តចិត្តេន. ន សម្ភជេយ្យាតិ ន សមាគច្ឆេយ្យ. អញ្ញំ សមេក្ខេយ្យាតិ អញ្ញំ ឱលោកេយ្យ, យថា ទិជោ ខីណផលំ ទុមំ រុក្ខំ ញត្វា អញ្ញំ ផលភរិតំ រុក្ខំ គច្ឆតិ, តថា ខីណរាគំ បុរិសំ ញត្វា អញ្ញំ សសិនេហំ ឧបគច្ឆេយ្យាតិ អធិប្បាយោ.

រាជា ពោធិសត្តេ កថេន្តេ ឯវ តស្សា គុណំ សរិត្វា ‘‘ភទ្ទេ, ឯត្តកំ កាលំ តវ គុណំ ន សល្លក្ខេសិំ, បណ្ឌិតស្សយេវ កថាយ សល្លក្ខេសិំ, មម អបរាធំ សហន្តិយា ឥទំ សកលរជ្ជំ តុយ្ហមេវ ទម្មី’’តិ វត្វា ចតុត្ថំ គាថមាហ –

១៣២. ‘‘សោ តេ ករិស្សាមិ យថានុភាវំ, កតញ្ញុតំ ខត្តិយេ បេក្ខមានោ;

សព្ពញ្ច តេ ឥស្សរិយំ ទទាមិ, យស្សិច្ឆសី តស្ស តុវំ ទទាមី’’តិ.

តត្ថ សោតិ សោ អហំ. យថានុភាវន្តិ យថាសត្តិ យថាពលំ. យស្សិច្ឆសីតិ យស្ស ឥច្ឆសិ, តស្ស ឥទំ រជ្ជំ អាទិំ កត្វា យំ ត្វំ ឥច្ឆសិ, តំ ទទាមីតិ.

ឯវញ្ច បន វត្វា រាជា ទេវិយា សព្ពិស្សរិយំ អទាសិ, ‘‘ឥមិនាហំ ឯតិស្សា គុណំ សរាបិតោ’’តិ បណ្ឌិតស្សបិ មហន្តំ ឥស្សរិយំ អទាសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ ឧភោ ជយម្បតិកា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិំសុ.

តទា ជយម្បតិកា ឯតរហិ ជយម្បតិកាវ អហេសុំ, បណ្ឌិតាមច្ចោ បន អហមេវ អហោសិន្តិ.

បក្កគោធជាតកវណ្ណនា តតិយា.

[៣៣៤] ៤. រាជោវាទជាតកវណ្ណនា

គវំ ចេ តរមានានន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ រាជោវាទំ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ តេសកុណជាតកេ (ជា. ២.១៧.១ អាទយោ) អាវិ ភវិស្សតិ. ឥធ បន សត្ថា ‘‘មហារាជ, បោរាណករាជានោបិ បណ្ឌិតានំ កថំ សុត្វា ធម្មេន សមេន រជ្ជំ ការេន្តា សគ្គបុរំ បូរយមានា គមិំសូ’’តិ វត្វា រញ្ញា យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ សិក្ខិតសព្ពសិប្បោ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា អភិញ្ញា ច សមាបត្តិយោ ច និព្ពត្តេត្វា រមណីយេ ហិមវន្តបទេសេ វនមូលផលាហារោ វិហាសិ. អថ រាជា អគុណបរិយេសកោ ហុត្វា ‘‘អត្ថិ នុ ខោ មេ កោចិ អគុណំ កថេន្តោ’’តិ បរិយេសន្តោ អន្តោជនេ ច ពហិជនេ ច អន្តោនគរេ ច ពហិនគរេ ច កញ្ចិ អត្តនោ អវណ្ណវាទិំ អទិស្វា ‘‘ជនបទេ នុ ខោ កថ’’ន្តិ អញ្ញាតកវេសេន ជនបទំ ចរិ. តត្រាបិ អវណ្ណវាទិំ អបស្សន្តោ អត្តនោ គុណកថមេវ សុត្វា ‘‘ហិមវន្តបទេសេ នុ ខោ កថ’’ន្តិ អរញ្ញំ បវិសិត្វា វិចរន្តោ ពោធិសត្តស្ស អស្សមំ បត្វា តំ អភិវាទេត្វា កតបដិសន្ថារោ ឯកមន្តំ និសីទិ.

តទា ពោធិសត្តោ អរញ្ញតោ បរិបក្កានិ និគ្រោធផលានិ អាហរិត្វា បរិភុញ្ជិ, តានិ ហោន្តិ មធុរានិ ឱជវន្តានិ សក្ខរចុណ្ណសមរសានិ. សោ រាជានម្បិ អាមន្តេត្វា ‘‘ឥមំ មហាបុញ្ញ, និគ្រោធបក្កផលំ ខាទិត្វា បានីយំ បិវា’’តិ អាហ. រាជា តថា កត្វា ពោធិសត្តំ បុច្ឆិ ‘‘កិំ នុ ខោ, ភន្តេ, ឥមំ និគ្រោធបក្កំ អតិ វិយ មធុរ’’ន្តិ? ‘‘មហាបុញ្ញ, នូន រាជា ធម្មេន សមេន រជ្ជំ ការេតិ, តេនេតំ មធុរន្តិ. រញ្ញោ អធម្មិកកាលេ អមធុរំ នុ ខោ, ភន្តេ, ហោតី’’តិ. ‘‘អាម, មហាបុញ្ញ, រាជូសុ អធម្មិកេសុ តេលមធុផាណិតាទីនិបិ វនមូលផលានិបិ អមធុរានិ ហោន្តិ និរោជានិ, ន កេវលំ ឯតានិ, សកលម្បិ រដ្ឋំ និរោជំ កសដំ ហោតិ. តេសុ បន ធម្មិកេសុ សព្ពានិ តានិ មធុរានិ ហោន្តិ ឱជវន្តានិ, សកលម្បិ រដ្ឋំ ឱជវន្តមេវ ហោតី’’តិ. រាជា ‘‘ឯវំ ភវិស្សតិ, ភន្តេ’’តិ អត្តនោ រាជភាវំ អជានាបេត្វាវ ពោធិសត្តំ វន្ទិត្វា ពារាណសិំ គន្ត្វា ‘‘តាបសស្ស វចនំ វីមំសិស្សាមី’’តិ អធម្មេន រជ្ជំ ការេត្វា ‘‘ឥទានិ ជានិស្សាមី’’តិ កិញ្ចិ កាលំ វីតិនាមេត្វា បុន តត្ថ គន្ត្វា តំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ.

ពោធិសត្តោបិស្ស តថេវ វត្វា និគ្រោធបក្កំ អទាសិ, តំ តស្ស តិត្តករសំ អហោសិ. រាជា ‘‘អមធុរំ និរស’’ន្តិ សហ ខេឡេន ឆឌ្ឌេត្វា ‘‘តិត្តកំ, ភន្តេ’’តិ អាហ. ពោធិសត្តោ ‘‘មហាបុញ្ញ, នូន រាជា អធម្មិកោ ភវិស្សតិ. រាជូនញ្ហិ អធម្មិកកាលេ អរញ្ញេ ផលាផលំ អាទិំ កត្វា សព្ពំ អមធុរំ និរោជំ ជាត’’ន្តិ វត្វា ឥមា គាថា អភាសិ –

១៣៣. ‘‘គវេ ចេ តរមានានំ, ជិម្ហំ គច្ឆតិ បុង្គវោ;

សព្ពា តា ជិម្ហំ គច្ឆន្តិ, នេត្តេ ជិម្ហំ គតេ សតិ.

១៣៤. ‘‘ឯវមេវ មនុស្សេសុ, យោ ហោតិ សេដ្ឋសម្មតោ;

សោ ចេ អធម្មំ ចរតិ, បគេវ ឥតរា បជា;

សព្ពំ រដ្ឋំ ទុខំ សេតិ, រាជា ចេ ហោតិ អធម្មិកោ.

១៣៥. ‘‘គវំ ចេ តរមានានំ, ឧជុំ គច្ឆតិ បុង្គវោ;

សព្ពា គាវី ឧជុំ យន្តិ, នេត្តេ ឧជុំ គតេ សតិ.

១៣៦. ‘‘ឯវមេវ មនុស្សេសុ, យោ ហោតិ សេដ្ឋសម្មតោ;

សោ សចេ ធម្មំ ចរតិ, បគេវ ឥតរា បជា;

សព្ពំ រដ្ឋំ សុខំ សេតិ, រាជា ចេ ហោតិ ធម្មិកោ’’តិ.

តត្ថ គវន្តិ គុន្នំ. តរមានានន្តិ នទិំ ឱតរន្តានំ. ជិម្ហន្តិ កុដិលំ វង្កំ. នេត្តេតិ នាយកេ គហេត្វា គច្ឆន្តេ គវជេដ្ឋកេ ឧសភេ បុង្គវេ. បគេវ ឥតរា បជាតិ ឥតរេ សត្តា បុរេតរមេវ អធម្មំ ចរន្តីតិ អត្ថោ. ទុខំ សេតីតិ ន កេវលំ សេតិ, ចតូសុបិ ឥរិយាបថេសុ ទុក្ខមេវ វិន្ទតិ. អធម្មិកោតិ យទិ រាជា ឆន្ទាទិអគតិគមនវសេន អធម្មិកោ ហោតិ. សុខំ សេតីតិ សចេ រាជា អគតិគមនំ បហាយ ធម្មិកោ ហោតិ, សព្ពំ រដ្ឋំ ចតូសុ ឥរិយាបថេសុ សុខប្បត្តមេវ ហោតីតិ.

រាជា ពោធិសត្តស្ស ធម្មំ សុត្វា អត្តនោ រាជភាវំ ជានាបេត្វា ‘‘ភន្តេ, បុព្ពេ និគ្រោធបក្កំ អហមេវ មធុរំ កត្វា តិត្តកំ អកាសិំ, ឥទានិ បុន មធុរំ ករិស្សាមី’’តិ ពោធិសត្តំ វន្ទិត្វា នគរំ គន្ត្វា ធម្មេន រជ្ជំ ការេន្តោ សព្ពំ បដិបាកតិកំ អកាសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា រាជា អានន្ទោ អហោសិ, តាបសោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

រាជោវាទជាតកវណ្ណនា ចតុត្ថា.

[៣៣៥] ៥. ជម្ពុកជាតកវណ្ណនា

ព្រហា បវឌ្ឍកាយោ សោតិ ឥទំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ ទេវទត្តស្ស សុគតាលយករណំ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ ហេដ្ឋា វិត្ថារិតមេវ, អយំ បនេត្ថ សង្ខេបោ. សត្ថារា ‘‘សារិបុត្ត, ទេវទត្តោ តុម្ហេ ទិស្វា កិំ អកាសី’’តិ វុត្តោ ថេរោ អាហ ‘‘ភន្តេ, សោ តុម្ហាកំ អនុករោន្តោ មម ហត្ថេ ពីជនិំ ទត្វា និបជ្ជិ. អថ នំ កោកាលិកោ ឧរេ ជណ្ណុនា បហរិ, ឥតិ សោ តុម្ហាកំ អនុករោន្តោ ទុក្ខំ អនុភវី’’តិ. តំ សុត្វា សត្ថា ‘‘ន ខោ, សារិបុត្ត, ទេវទត្តោ ឥទានេវ មម អនុករោន្តោ ទុក្ខំ អនុភោតិ, បុព្ពេបេស អនុភោសិយេវា’’តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ សីហយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា ហិមវន្តេ គុហាយំ វសន្តោ ឯកទិវសំ មហិំសំ វធិត្វា មំសំ ខាទិត្វា បានីយំ បិវិត្វា គុហំ អាគច្ឆតិ. ឯកោ សិង្គាលោ តំ ទិស្វា បលាយិតុំ អសក្កោន្តោ ឧរេន និបជ្ជិ, ‘‘កិំ ជម្ពុកា’’តិ ច វុត្តេ ‘‘ឧបដ្ឋហិស្សាមិ តំ, ភទ្ទន្តេ’’តិ អាហ. សីហោ ‘‘តេន ហិ ឯហី’’តិ តំ អត្តនោ វសនដ្ឋានំ នេត្វា ទិវសេ ទិវសេ មំសំ អាហរិត្វា បោសេសិ. តស្ស សីហវិឃាសេន ថូលសរីរតំ បត្តស្ស ឯកទិវសំ មានោ ឧប្បជ្ជិ. សោ សីហំ ឧបសង្កមិត្វា អាហ ‘‘អហំ, សាមិ, និច្ចកាលំ តុម្ហាកំ បលិពោធោ, តុម្ហេ និច្ចំ មំសំ អាហរិត្វា មំ បោសេថ, អជ្ជ តុម្ហេ ឥធេវ ហោថ, អហំ ឯកំ វារណំ វធិត្វា មំសំ ខាទិត្វា តុម្ហាកម្បិ អាហរិស្សាមី’’តិ. សីហោ ‘‘មា តេ, ជម្ពុក, ឯតំ រុច្ចិ, ន ត្វំ វារណំ វធិត្វា មំសខាទកយោនិយំ និព្ពត្តោ, អហំ តេ វារណំ វធិត្វា ទស្សាមិ, វារណោ នាម មហាកាយោ បវឌ្ឍកាយោ, មា វារណំ គណ្ហិ, មម វចនំ ករោហី’’តិ វត្វា បឋមំ គាថមាហ.

១៣៧. ‘‘ព្រហា បវឌ្ឍកាយោ សោ, ទីឃទាឋោ ច ជម្ពុក;

ន ត្វំ តត្ថ កុលេ ជាតោ, យត្ថ គណ្ហន្តិ កុញ្ជរ’’ន្តិ.

តត្ថ ព្រហាតិ មហន្តោ. បវឌ្ឍកាយោតិ ឧទ្ធំ ឧគ្គតកាយោ. ទីឃទាឋោតិ ទីឃទន្តោ តេហិ ទន្តេហិ តុម្ហាទិសេ បហរិត្វា ជីវិតក្ខយេ បាបេតិ. យត្ថាតិ យស្មិំ សីហកុលេ ជាតា មត្តវារណំ គណ្ហន្តិ, ត្វំ ន តត្ថ ជាតោ, សិង្គាលកុលេ បន ជាតោសីតិ អត្ថោ.

សិង្គាលោ សីហេន វារិតោយេវ គុហា និក្ខមិត្វា តិក្ខត្តុំ ‘‘ពុក្ក ពុក្កា’’តិ សិង្គាលិកំ នទំ នទិត្វា បព្ពតកូដេ ឋិតោ បព្ពតបាទំ ឱលោកេន្តោ ឯកំ កាឡវារណំ បព្ពតបាទេន អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា ឧល្លង្ឃិត្វា ‘‘តស្ស កុម្ភេ បតិស្សាមី’’តិ បរិវត្តិត្វា បាទមូលេ បតិ. វារណោ បុរិមបាទំ ឧក្ខិបិត្វា តស្ស មត្ថកេ បតិដ្ឋាបេសិ, សីសំ ភិជ្ជិត្វា ចុណ្ណវិចុណ្ណំ ជាតំ. សោ តត្ថេវ អនុត្ថុនន្តោ សយិ, វារណោ កោញ្ចនាទំ ករោន្តោ បក្កាមិ. ពោធិសត្តោ គន្ត្វា បព្ពតមត្ថកេ ឋិតោ តំ វិនាសប្បត្តំ ទិស្វា ‘‘អត្តនោ មានំ និស្សាយ នដ្ឋោ សិង្គាលោ’’តិ តិស្សោ គាថា អភាសិ –

១៣៨. ‘‘អសីហោ សីហមានេន, យោ អត្តានំ វិកុព្ពតិ;

កោត្ថូវ គជមាសជ្ជ, សេតិ ភូម្យា អនុត្ថុនំ.

១៣៩. ‘‘យសស្សិនោ ឧត្តមបុគ្គលស្ស, សញ្ជាតខន្ធស្ស មហព្ពលស្ស;

អសមេក្ខិយ ថាមពលូបបត្តិំ, ស សេតិ នាគេន ហតោយំ ជម្ពុកោ.

១៤០. ‘‘យោ ចីធ កម្មំ កុរុតេ បមាយ, ថាមព្ពលំ អត្តនិ សំវិទិត្វា;

ជប្បេន មន្តេន សុភាសិតេន, បរិក្ខវា សោ វិបុលំ ជិនាតី’’តិ.

តត្ថ វិកុព្ពតីតិ បរិវត្តេតិ. កោត្ថូវាតិ សិង្គាលោ វិយ. អនុត្ថុនន្តិ អនុត្ថុនន្តោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា អយំ កោត្ថុ មហន្តំ គជំ បត្វា អនុត្ថុនន្តោ ភូមិយំ សេតិ, ឯវំ យោ អញ្ញោ ទុព្ពលោ ពលវតា វិគ្គហំ ករោតិ, សោបិ ឯវរូបោវ ហោតីតិ.

យសស្សិនោតិ ឥស្សរិយវតោ. ឧត្តមបុគ្គលស្សាតិ កាយពលេន ច ញាណពលេន ច ឧត្តមបុគ្គលស្ស. សញ្ជាតខន្ធស្សាតិ សុសណ្ឋិតមហាខន្ធស្ស. មហព្ពលស្សាតិ មហាថាមស្ស. ថាមពលូបបត្តិន្តិ ឯវរូបស្ស សីហស្ស ថាមសង្ខាតំ ពលញ្ចេវ សីហជាតិសង្ខាតំ ឧបបត្តិញ្ច អជានិត្វា, កាយថាមញ្ច ញាណពលញ្ច សីហឧបបត្តិញ្ច អជានិត្វាតិ អត្ថោ. ស សេតីតិ អត្តានម្បិ សីហេន សទិសំ មញ្ញមានោ, សោ អយំ ជម្ពុកោ នាគេន ហតោ មតសយនំ សេតិ.

បមាយាតិ បមិនិត្វា ឧបបរិក្ខិត្វា. ‘‘បមាណា’’តិបិ បាឋោ, អត្តនោ បមាណំ គហេត្វា យោ អត្តនោ បមាណេន កម្មំ កុរុតេតិ អត្ថោ. ថាមព្ពលន្តិ ថាមសង្ខាតំ ពលំ, កាយថាមញ្ច ញាណពលញ្ចាតិបិ អត្ថោ. ជប្បេនាតិ ជបេន, អជ្ឈេនេនាតិ អត្ថោ. មន្តេនាតិ អញ្ញេហិ បណ្ឌិតេហិ សទ្ធិំ មន្តេត្វា ករណេន. សុភាសិតេនាតិ សច្ចាទិគុណយុត្តេន អនវជ្ជវចនេន. បរិក្ខវាតិ បរិក្ខាសម្បន្នោ. សោ វិបុលំ ជិនាតីតិ យោ ឯវរូបោ ហោតិ, យំ កិញ្ចិ កម្មំ កុរុមានោ អត្តនោ ថាមញ្ច ពលញ្ច ញត្វា ជប្បមន្តវសេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា សុភាសិតំ ភាសន្តោ ករោតិ, សោ វិបុលំ មហន្តំ អត្ថំ ជិនាតិ ន បរិហាយតីតិ.

ឯវំ ពោធិសត្តោ ឥមាហិ តីហិ គាថាហិ ឥមស្មិំ លោកេ កត្តព្ពយុត្តកំ កម្មំ កថេសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា សិង្គាលោ ទេវទត្តោ អហោសិ, សីហោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ជម្ពុកជាតកវណ្ណនា បញ្ចមា.

[៣៣៦] ៦. ព្រហាឆត្តជាតកវណ្ណនា

តិណំ តិណន្តិ លបសីតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ កុហកភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. បច្ចុប្បន្នវត្ថុ កថិតមេវ.

អតីតេ បន ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ តស្ស អត្ថធម្មានុសាសកោ អមច្ចោ អហោសិ. ពារាណសិរាជា មហតិយា សេនាយ កោសលរាជានំ អព្ភុគ្គន្ត្វា សាវត្ថិំ បត្វា យុទ្ធេន នគរំ បវិសិត្វា រាជានំ គណ្ហិ. កោសលរញ្ញោ បន បុត្តោ ឆត្តោ នាម កុមារោ អត្ថិ. សោ អញ្ញាតកវេសេន និក្ខមិត្វា តក្កសិលំ គន្ត្វា តយោ វេទេ ច អដ្ឋារស សិប្បានិ ច ឧគ្គណ្ហិត្វា តក្កសិលតោ និក្ខម្ម សព្ពសមយសិប្បានិ សិក្ខន្តោ ឯកំ បច្ចន្តគាមំ បាបុណិ. តំ និស្សាយ បញ្ចសតតាបសា អរញ្ញេ បណ្ណសាលាសុ វសន្តិ. កុមារោ តេ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ឥមេសម្បិ សន្តិកេ កិញ្ចិ សិក្ខិស្សាមី’’តិ បព្ពជិត្វា យំ តេ ជានន្តិ, តំ សព្ពំ ឧគ្គណ្ហិ. សោ អបរភាគេ គណសត្ថា ជាតោ.

អថេកទិវសំ ឥសិគណំ អាមន្តេត្វា ‘‘មារិសា, កស្មា មជ្ឈិមទេសំ ន គច្ឆថា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘មារិស, មជ្ឈិមទេសេ មនុស្សា នាម បណ្ឌិតា, តេ បញ្ហំ បុច្ឆន្តិ, អនុមោទនំ ការាបេន្តិ, មង្គលំ ភណាបេន្តិ, អសក្កោន្តេ គរហន្តិ, មយំ តេន ភយេន ន គច្ឆាមា’’តិ. ‘‘មា តុម្ហេ ភាយថ, អហមេតំ សព្ពំ ករិស្សាមី’’តិ. ‘‘តេន ហិ គច្ឆាមា’’តិ សព្ពេ អត្តនោ អត្តនោ ខារិវិវិធមាទាយ អនុបុព្ពេន ពារាណសិំ បត្តា. ពារាណសិរាជាបិ កោសលរជ្ជំ អត្តនោ ហត្ថគតំ កត្វា តត្ថ រាជយុត្តេ ឋបេត្វា សយំ តត្ថ វិជ្ជមានំ ធនំ គហេត្វា ពារាណសិំ គន្ត្វា ឧយ្យានេ លោហចាដិយោ បូរាបេត្វា និទហិត្វា តស្មិំ សមយេ ពារាណសិយមេវ វសតិ. អថ តេ ឥសយោ រាជុយ្យានេ រត្តិំ វសិត្វា បុនទិវសេ នគរំ ភិក្ខាយ បវិសិត្វា រាជទ្វារំ អគមំសុ. រាជា តេសំ ឥរិយាបថេស្សុ បសីទិត្វា បក្កោសាបេត្វា មហាតលេ និសីទាបេត្វា យាគុខជ្ជកំ ទត្វា យាវ ភត្តកាលា តំ តំ បញ្ហំ បុច្ឆិ. ឆត្តោ រញ្ញោ ចិត្តំ អារាធេន្តោ សព្ពបញ្ហេ វិស្សជ្ជេត្វា ភត្តកិច្ចាវសានេ វិចិត្រំ អនុមោទនំ អកាសិ. រាជា សុដ្ឋុតរំ បសន្នោ បដិញ្ញំ គហេត្វា សព្ពេបិ តេ ឧយ្យានេ វាសាបេសិ.

ឆត្តោ និធិឧទ្ធរណមន្តំ ជានាតិ. សោ តត្ថ វសន្តោ ‘‘កហំ នុ ខោ ឥមិនា មម បិតុ សន្តកំ ធនំ និទហិត’’ន្តិ មន្តំ បរិវត្តេត្វា ឱលោកេន្តោ ឧយ្យានេ និទហិតភាវំ ញត្វា ‘‘ឥទំ ធនំ គហេត្វា មម រជ្ជំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា តាបសេ អាមន្តេត្វា ‘‘មារិសា, អហំ កោសលរញ្ញោ បុត្តោ, ពារាណសិរញ្ញា អម្ហាកំ រជ្ជេ គហិតេ អញ្ញាតកវេសេន និក្ខមិត្វា ឯត្តកំ កាលំ អត្តនោ ជីវិតំ អនុរក្ខិំ, ឥទានិ កុលសន្តកំ ធនំ លទ្ធំ, អហំ ឯតំ អាទាយ គន្ត្វា អត្តនោ រជ្ជំ គណ្ហិស្សាមិ, តុម្ហេ កិំ ករិស្សថា’’តិ អាហ. ‘‘មយម្បិ តយាវ សទ្ធិំ គមិស្សាមា’’តិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ មហន្តេ មហន្តេ ចម្មបសិព្ពកេ ការេត្វា រត្តិភាគេ ភូមិំ ខណិត្វា ធនចាដិយោ ឧទ្ធរិត្វា បសិព្ពកេសុ ធនំ បក្ខិបិត្វា ចាដិយោ តិណស្ស បូរាបេត្វា បញ្ច ច ឥសិសតានិ អញ្ញេ ច មនុស្សេ ធនំ គាហាបេត្វា បលាយិត្វា សាវត្ថិំ គន្ត្វា សព្ពេ រាជយុត្តេ គាហាបេត្វា រជ្ជំ គហេត្វា បាការអដ្ដាលកាទិបដិសង្ខរណំ ការាបេត្វា បុន សបត្តរញ្ញា យុទ្ធេន អគ្គហេតព្ពំ កត្វា នគរំ អជ្ឈាវសតិ. ពារាណសិរញ្ញោបិ ‘‘តាបសា ឧយ្យានតោ ធនំ គហេត្វា បលាតា’’តិ អារោចយិំសុ. សោ ឧយ្យានំ គន្ត្វា ចាដិយោ វិវរាបេត្វា តិណមេវ បស្សិ, តស្ស ធនំ និស្សាយ មហន្តោ សោកោ ឧប្បជ្ជិ. សោ នគរំ គន្ត្វា ‘‘តិណំ តិណ’’ន្តិ វិប្បលបន្តោ ចរតិ, នាស្ស កោចិ សោកំ និព្ពាបេតុំ សក្កោតិ.

ពោធិសត្តោ ចិន្តេសិ ‘‘រញ្ញោ មហន្តោ សោកោ, វិប្បលបន្តោ ចរតិ, ឋបេត្វា ខោ បន មំ នាស្ស អញ្ញោ កោចិ សោកំ វិនោទេតុំ សមត្ថោ, និស្សោកំ នំ ករិស្សាមី’’តិ. សោ ឯកទិវសំ តេន សទ្ធិំ សុខនិសិន្នោ តស្ស វិប្បលបនកាលេ បឋមំ គាថមាហ –

១៤១. ‘‘តិណំ តិណន្តិ លបសិ, កោ នុ តេ តិណមាហរិ;

កិំ នុ តេ តិណកិច្ចត្ថិ, តិណមេវ បភាសសី’’តិ.

តត្ថ កិំ នុ តេ តិណកិច្ចត្ថីតិ កិំ នុ តវ តិណេន កិច្ចំ កាតព្ពំ អត្ថិ. តិណមេវ បភាសសីតិ ត្វញ្ហិ កេវលំ ‘‘តិណំ តិណ’’ន្តិ តិណមេវ បភាសសិ, ‘‘អសុកតិណំ នាមា’’តិ ន កថេសិ, តិណនាមំ តាវស្ស កថេហិ ‘‘អសុកតិណំ នាមា’’តិ, មយំ តេ អាហរិស្សាម, អថ បន តេ តិណេនត្ថោ នត្ថិ, និក្ការណា មា វិប្បលបីតិ.

តំ សុត្វា រាជា ទុតិយំ គាថមាហ –

១៤២. ‘‘ឥធាគមា ព្រហ្មចារី, ព្រហា ឆត្តោ ពហុស្សុតោ;

សោ មេ សព្ពំ សមាទាយ, តិណំ និក្ខិប្ប គច្ឆតី’’តិ.

តត្ថ ព្រហាតិ ទីឃោ. ឆត្តោតិ តស្ស នាមំ. សព្ពំ សមាទាយាតិ សព្ពំ ធនំ គហេត្វា. តិណំ និក្ខិប្ប គច្ឆតីតិ ចាដីសុ តិណំ និក្ខិបិត្វា គតោតិ ទស្សេន្តោ ឯវមាហ.

តំ សុត្វា ពោធិសត្តោ តតិយំ គាថមាហ –

១៤៣. ‘‘ឯវេតំ ហោតិ កត្តព្ពំ, អប្បេន ពហុមិច្ឆតា;

សព្ពំ សកស្ស អាទានំ, អនាទានំ តិណស្ស ចា’’តិ.

តស្សត្ថោ – អប្បេន តិណេន ពហុធនំ ឥច្ឆតា ឯវំ ឯតំ កត្តព្ពំ ហោតិ, យទិទំ បិតុ សន្តកត្តា សកស្ស ធនស្ស សព្ពំ អាទានំ អគយ្ហូបគស្ស តិណស្ស ច អនាទានំ. ឥតិ, មហារាជ, សោ ព្រហា ឆត្តោ គហេតព្ពយុត្តកំ អត្តនោ បិតុ សន្តកំ ធនំ គហេត្វា អគ្គហេតព្ពយុត្តកំ តិណំ ចាដីសុ បក្ខិបិត្វា គតោ, តត្ថ កា បរិទេវនាតិ.

តំ សុត្វា រាជា ចតុត្ថំ គាថមាហ –

១៤៤. ‘‘សីលវន្តោ ន កុព្ពន្តិ, ពាលោ សីលានិ កុព្ពតិ;

អនិច្ចសីលំ ទុស្សីល្យំ, កិំ បណ្ឌិច្ចំ ករិស្សតី’’តិ.

តត្ថ សីលវន្តោតិ យេ សីលសម្បន្នា ព្រហ្មចារយោ, តេ ឯវរូបំ ន កុព្ពន្តិ. ពាលោ សីលានិ កុព្ពតីតិ ពាលោ បន ទុរាចារោ ឯវរូបានិ អត្តនោ អនាចារសង្ខាតានិ សីលានិ ករោតិ. អនិច្ចសីលន្តិ អទ្ធុវេន ទីឃរត្តំ អប្បវត្តេន សីលេន សមន្នាគតំ. ទុស្សីល្យន្តិ ទុស្សីលំ. កិំ បណ្ឌិច្ចំ ករិស្សតីតិ ឯវរូបំ បុគ្គលំ ពាហុសច្ចបរិភាវិតំ បណ្ឌិច្ចំ កិំ ករិស្សតិ កិំ សម្បាទេស្សតិ, វិបត្តិមេវស្ស ករិស្សតីតិ. តំ គរហន្តោ វត្វា សោ តាយ ពោធិសត្តស្ស កថាយ និស្សោកោ ហុត្វា ធម្មេន រជ្ជំ ការេសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ព្រហាឆត្តោ កុហកភិក្ខុ អហោសិ, បណ្ឌិតាមច្ចោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ព្រហាឆត្តជាតកវណ្ណនា ឆដ្ឋា.

[៣៣៧] ៧. បីឋជាតកវណ្ណនា

ន តេ បីឋមទាយិម្ហាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អញ្ញតរំ ភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. សោ កិរ ជនបទតោ ជេតវនំ គន្ត្វា បត្តចីវរំ បដិសាមេត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា សាមណេរទហរេ បុច្ឆិ ‘‘អាវុសោ, សាវត្ថិយំ អាគន្តុកភិក្ខូនំ កេ ឧបការកា’’តិ. ‘‘អាវុសោ, អនាថបិណ្ឌិកោ នាម មហាសេដ្ឋិ, វិសាខា នាម មហាឧបាសិកា ឯតេ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ឧបការកា មាតាបិតុដ្ឋានិយា’’តិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ បុនទិវសេ បាតោវ ឯកភិក្ខុស្សបិ អបវិដ្ឋកាលេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស ឃរទ្វារំ អគមាសិ. តំ អវេលាយ គតត្តា កោចិ ន ឱលោកេសិ. សោ តតោ កិញ្ចិ អលភិត្វា វិសាខាយ ឃរទ្វារំ គតោ. តត្រាបិ អតិបាតោវ គតត្តា កិញ្ចិ ន លភិ. សោ តត្ថ តត្ថ វិចរិត្វា បុនាគច្ឆន្តោ យាគុយា និដ្ឋិតាយ គតោ, បុនបិ តត្ថ តត្ថ វិចរិត្វា ភត្តេ និដ្ឋិតេ គតោ. សោ វិហារំ គន្ត្វា ‘‘ទ្វេបិ កុលានិ អស្សទ្ធានិ អប្បសន្នានិ ឯវ, ឥមេ ភិក្ខូ បន ‘សទ្ធានិ បសន្នានី’តិ កថេន្តី’’តិ តានិ កុលានិ បរិភវន្តោ ចរតិ.

អថេកទិវសំ ធម្មសភាយំ ភិក្ខូ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘អាវុសោ, អសុកោ កិរ ជានបទោ ភិក្ខុ អតិកាលស្សេវ កុលទ្វារំ គតោ ភិក្ខំ អលភិត្វា កុលានិ បរិភវន្តោ ចរតី’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ តំ ភិក្ខុំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘សច្ចំ កិរ ភិក្ខូ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សច្ចំ, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ ‘‘កស្មា ត្វំ ភិក្ខុ កុជ្ឈសិ, បុព្ពេ អនុប្បន្នេ ពុទ្ធេ តាបសាបិ តាវ កុលទ្វារំ គន្ត្វា ភិក្ខំ អលភិត្វា ន កុជ្ឈិំសូ’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ តក្កសិលាយំ សព្ពសិប្បានិ ឧគ្គណ្ហិត្វា អបរភាគេ តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ហិមវន្តេ ចិរំ វសិត្វា លោណម្ពិលសេវនត្ថាយ ពារាណសិំ បត្វា ឧយ្យានេ វសិត្វា បុនទិវសេ នគរំ ភិក្ខាយ បាវិសិ. តទា ពារាណសិសេដ្ឋិ សទ្ធោ ហោតិ បសន្នោ. ពោធិសត្តោ ‘‘កតរំ កុលឃរំ សទ្ធ’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សេដ្ឋិឃរ’’ន្តិ សុត្វា សេដ្ឋិនោ ឃរទ្វារំ អគមាសិ. តស្មិំ ខណេ សេដ្ឋិ រាជុបដ្ឋានំ គតោ, មនុស្សាបិ នំ ន បស្សិំសុ, សោ និវត្តិត្វា គច្ឆតិ. អថ នំ សេដ្ឋិ រាជកុលតោ និវត្តន្តោ ទិស្វា វន្ទិត្វា ភិក្ខាភាជនំ គហេត្វា ឃរំ នេត្វា និសីទាបេត្វា បាទធោវនតេលមក្ខនយាគុខជ្ជកាទីហិ សន្តប្បេត្វា អន្តរាភត្តេ កិញ្ចិ ការណំ អបុច្ឆិត្វា កតភត្តកិច្ចំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នោ ‘‘ភន្តេ, អម្ហាកំ ឃរទ្វារំ អាគតា នាម យាចកា វា ធម្មិកសមណព្រាហ្មណា វា សក្ការសម្មានំ អលភិត្វា គតបុព្ពា នាម នត្ថិ, តុម្ហេ បន អជ្ជ អម្ហាកំ ទារកេហិ អទិដ្ឋត្តា អាសនំ វា បានីយំ វា បាទធោវនំ វា យាគុភត្តំ វា អលភិត្វាវ គតា, អយំ អម្ហាកំ ទោសោ, តំ នោ ខមិតុំ វដ្ដតី’’តិ វត្វា បឋមំ គាថមាហ –

១៤៥. ‘‘ន តេ បីឋមទាយិម្ហា, ន បានំ នបិ ភោជនំ;

ព្រហ្មចារិ ខមស្សុ មេ, ឯតំ បស្សាមិ អច្ចយ’’ន្តិ.

តត្ថ ន តេ បីឋមទាយិម្ហាតិ បីឋម្បិ តេ ន ទាបយិម្ហ.

តំ សុត្វា ពោធិសត្តោ ទុតិយំ គាថមាហ –

១៤៦. ‘‘នេវាភិសជ្ជាមិ ន ចាបិ កុប្បេ, ន ចាបិ មេ អប្បិយមាសិ កិញ្ចិ;

អថោបិ មេ អាសិ មនោវិតក្កោ, ឯតាទិសោ នូន កុលស្ស ធម្មោ’’តិ.

តត្ថ នេវាភិសជ្ជាមីតិ នេវ លគ្គាមិ. ឯតាទិសោតិ ‘‘ឥមស្ស កុលស្ស ឯតាទិសោ នូន សភាវោ, អទាយកវំសោ ឯស ភវិស្សតី’’តិ ឯវំ មេ មនោវិតក្កោ ឧប្បន្នោ.

តំ សុត្វា សេដ្ឋិ ឥតរា ទ្វេ គាថា អភាសិ –

១៤៧. ‘‘ឯសស្មាកំ កុលេ ធម្មោ, បិតុបិតាមហោ សទា;

អាសនំ ឧទកំ បជ្ជំ, សព្ពេតំ និបទាមសេ.

១៤៨. ‘‘ឯសស្មាកំ កុលេ ធម្មោ, បិតុបិតាមហោ សទា;

សក្កច្ចំ ឧបតិដ្ឋាម, ឧត្តមំ វិយ ញាតក’’ន្តិ.

តត្ថ ធម្មោតិ សភាវោ. បិតុបិតាមហោតិ បិតូនញ្ច បិតាមហានញ្ច សន្តកោ. ឧទកន្តិ បាទធោវនឧទកំ. បជ្ជន្តិ បាទមក្ខនតេលំ. សព្ពេតន្តិ សព្ពំ ឯតំ. និបទាមសេតិ និការបការា ឧបសគ្គា, ទាមសេតិ អត្ថោ, ទទាមាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥមិនា យាវ សត្តមា កុលបរិវដ្ដា ទាយកវំសោ អម្ហាកំ វំសោតិ ទស្សេតិ. ឧត្តមំ វិយ ញាតកន្តិ មាតរំ វិយ បិតរំ វិយ ច មយំ ធម្មិកំ សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វា ទិស្វា សក្កច្ចំ សហត្ថេន ឧបដ្ឋហាមាតិ អត្ថោ.

ពោធិសត្តោ បន កតិបាហំ ពារាណសិសេដ្ឋិនោ ធម្មំ ទេសេន្តោ តត្ថ វសិត្វា បុន ហិមវន្តមេវ គន្ត្វា អភិញ្ញា ច សមាបត្តិយោ ច និព្ពត្តេត្វា ព្រហ្មលោកបរាយណោ អហោសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ សោ ភិក្ខុ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. តទា ពារាណសិសេដ្ឋិ អានន្ទោ អហោសិ, តាបសោ បន អហមេវ អហោសិន្តិ.

បីឋជាតកវណ្ណនា សត្តមា.

[៣៣៨] ៨. ថុសជាតកវណ្ណនា

វិទិតំ ថុសន្តិ ឥទំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ អជាតសត្តុំ អារព្ភ កថេសិ. តស្មិំ កិរ មាតុកុច្ឆិគតេ តស្ស មាតុ កោសលរាជធីតាយ ពិម្ពិសាររញ្ញោ ទក្ខិណជាណុលោហិតបិវនទោហឡោ ឧប្បជ្ជិត្វា បណ្ឌុ អហោសិ. សា បរិចារិកាហិ បុច្ឆិតា តាសំ តមត្ថំ អារោចេសិ. រាជាបិ សុត្វា នេមិត្តកេ បក្កោសាបេត្វា ‘‘ទេវិយា កិរ ឯវរូបោ ទោហឡោ ឧប្បន្នោ, តស្ស កា និប្ផត្តី’’តិ បុច្ឆិ. នេមិត្តកា ‘‘ទេវិយា កុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តកសត្តោ តុម្ហេ មារេត្វា រជ្ជំ គណ្ហិស្សតី’’តិ អាហំសុ. រាជា ‘‘សចេ មម បុត្តោ មំ មារេត្វា រជ្ជំ គណ្ហិស្សតិ, កោ ឯត្ថ ទោសោ’’តិ ទក្ខិណជាណុំ សត្ថេន ផាលាបេត្វា លោហិតំ សុវណ្ណតដ្ដកេន គាហាបេត្វា ទេវិយា បាយេសិ. សា ចិន្តេសិ ‘‘សចេ មម កុច្ឆិយំ និព្ពត្តោ បុត្តោ បិតរំ មារេស្សតិ, កិំ មេ តេនា’’តិ. សា គព្ភបាតនត្ថំ កុច្ឆិំ មទ្ទាបេសិ.

រាជា ញត្វា តំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘ភទ្ទេ មយ្ហំ កិរ បុត្តោ មំ មារេត្វា រជ្ជំ គណ្ហិស្សតិ, ន ខោ បនាហំ អជរោ អមរោ, បុត្តមុខំ បស្សិតុំ មេ ទេហិ, មា ឥតោ បភុតិ ឯវរូបំ កម្មំ អកាសី’’តិ អាហ. សា តតោ បដ្ឋាយ ឧយ្យានំ គន្ត្វា កុច្ឆិំ មទ្ទាបេសិ. រាជា ញត្វា តតោ បដ្ឋាយ ឧយ្យានគមនំ និវារេសិ. សា បរិបុណ្ណគព្ភា បុត្តំ វិជាយិ. នាមគ្គហណទិវសេ ចស្ស អជាតស្សេវ បិតុ សត្តុភាវតោ ‘‘អជាតសត្តុ’’ត្វេវ នាមមកំសុ. តស្មិំ កុមារបរិហារេន វឌ្ឍន្តេ សត្ថា ឯកទិវសំ បញ្ចសតភិក្ខុបរិវុតោ រញ្ញោ និវេសនំ គន្ត្វា និសីទិ. រាជា ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ បណីតេន ខាទនីយភោជនីយេន បរិវិសិត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ធម្មំ សុណន្តោ និសីទិ. តស្មិំ ខណេ កុមារំ មណ្ឌេត្វា រញ្ញោ អទំសុ. រាជា ពលវសិនេហេន បុត្តំ គហេត្វា ឩរុម្ហិ និសីទាបេត្វា បុត្តគតេន បេមេន បុត្តមេវ មមាយន្តោ ន ធម្មំ សុណាតិ. សត្ថា តស្ស បមាទភាវំ ញត្វា ‘‘មហារាជ, បុព្ពេ រាជានោ បុត្តេ អាសង្កមានា បដិច្ឆន្នេ ការេត្វា ‘អម្ហាកំ អច្ចយេន នីហរិត្វា រជ្ជេ បតិដ្ឋាបេយ្យាថា’តិ អាណាបេសុ’’ន្តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ តក្កសិលាយំ ទិសាបាមោក្ខអាចរិយោ ហុត្វា ពហូ រាជកុមារេ ច ព្រាហ្មណកុមារេ ច សិប្បំ វាចេសិ. ពារាណសិរញ្ញោបិ បុត្តោ សោឡសវស្សកាលេ តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា តយោ វេទេ ច សព្ពសិប្បានិ ច ឧគ្គណ្ហិត្វា បរិបុណ្ណសិប្បោ អាចរិយំ អាបុច្ឆិ. អាចរិយោ អង្គវិជ្ជាវសេន តំ ឱលោកេន្តោ ‘‘ឥមស្ស បុត្តំ និស្សាយ អន្តរាយោ បញ្ញាយតិ, តមហំ អត្តនោ អានុភាវេន ហរិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ចតស្សោ គាថា ពន្ធិត្វា រាជកុមារស្ស អទាសិ, ឯវញ្ច បន តំ វទេសិ ‘‘តាត, បឋមំ គាថំ រជ្ជេ បតិដ្ឋាយ តវ បុត្តស្ស សោឡសវស្សកាលេ ភត្តំ ភុញ្ជន្តោ វទេយ្យាសិ, ទុតិយំ មហាឧបដ្ឋានកាលេ, តតិយំ បាសាទំ អភិរុហមានោ សោបានសីសេ ឋត្វា, ចតុត្ថំ សយនសិរិគព្ភំ បវិសន្តោ ឧម្មារេ ឋត្វា’’តិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា អាចរិយំ វន្ទិត្វា គតោ ឱបរជ្ជេ បតិដ្ឋាយ បិតុ អច្ចយេន រជ្ជេ បតិដ្ឋាសិ. តស្ស បុត្តោ សោឡសវស្សកាលេ រញ្ញោ ឧយ្យានកីឡាទីនំ អត្ថាយ និក្ខមន្តស្ស សិរិវិភវំ ទិស្វា បិតរំ មារេត្វា រជ្ជំ គហេតុកាមោ ហុត្វា អត្តនោ ឧបដ្ឋាកានំ កថេសិ. តេ ‘‘សាធុ ទេវ, មហល្លកកាលេ លទ្ធេន ឥស្សរិយេន កោ អត្ថោ, យេន កេនចិ ឧបាយេន រាជានំ មារេត្វា រជ្ជំ គណ្ហិតុំ វដ្ដតី’’តិ វទិំសុ. កុមារោ ‘‘វិសំ ខាទាបេត្វា មារេស្សាមី’’តិ បិតរា សទ្ធិំ សាយមាសំ ភុញ្ជន្តោ វិសំ គហេត្វា និសីទិ. រាជា ភត្តបាតិយំ ភត្តេ អច្ឆុបន្តេយេវ បឋមំ គាថមាហ –

១៤៩. ‘‘វិទិតំ ថុសំ ឧន្ទុរានំ, វិទិតំ បន តណ្ឌុលំ;

ថុសំ ថុសំ វិវជ្ជេត្វា, តណ្ឌុលំ បន ខាទរេ’’តិ.

តត្ថ វិទិតន្តិ កាឡវទ្ទលេបិ អន្ធការេ ឧន្ទុរានំ ថុសោ ថុសភាវេន តណ្ឌុលោ ច តណ្ឌុលភាវេន វិទិតោ បាកដោយេវ. ឥធ បន លិង្គវិបល្លាសវសេន ‘‘ថុសំ តណ្ឌុល’’ន្តិ វុត្តំ. ខាទរេតិ ថុសំ ថុសំ វជ្ជេត្វា តណ្ឌុលមេវ ខាទន្តិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – តាត កុមារ, យថា ឧន្ទុរានំ អន្ធការេបិ ថុសោ ថុសភាវេន តណ្ឌុលោ ច តណ្ឌុលភាវេន បាកដោ, តេ ថុសំ វជ្ជេត្វា តណ្ឌុលមេវ ខាទន្តិ, ឯវមេវ មមបិ តវ វិសំ គហេត្វា និសិន្នភាវោ បាកដោតិ.

កុមារោ ‘‘ញាតោម្ហី’’តិ ភីតោ ភត្តបាតិយំ វិសំ បាតេតុំ អវិសហិត្វា ឧដ្ឋាយ រាជានំ វន្ទិត្វា គតោ. សោ តមត្ថំ អត្តនោ ឧបដ្ឋាកានំ អារោចេត្វា ‘‘អជ្ជ តាវម្ហិ ញាតោ, ឥទានិ កថំ មារេស្សាមី’’តិ បុច្ឆិ. តេ តតោ បដ្ឋាយ ឧយ្យានេ បដិច្ឆន្នា ហុត្វា និកណ្ណិកវសេន មន្តយមានា ‘‘អត្ថេកោ ឧបាយោ, ខគ្គំ សន្នយ្ហិត្វា មហាឧបដ្ឋានំ គតកាលេ អមច្ចានំ អន្តរេ ឋត្វា រញ្ញោ បមត្តភាវំ ញត្វា ខគ្គេន បហរិត្វា មារេតុំ វដ្ដតី’’តិ វវត្ថបេសុំ. កុមារោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា មហាឧបដ្ឋានកាលេ សន្នទ្ធខគ្គោ ហុត្វា គន្ត្វា ឥតោ ចិតោ ច រញ្ញោ បហរណោកាសំ ឧបធារេតិ. តស្មិំ ខណេ រាជា ទុតិយំ គាថមាហ –

១៥០. ‘‘យា មន្តនា អរញ្ញស្មិំ, យា ច គាមេ និកណ្ណិកា;

យញ្ចេតំ ឥតិ ចីតិ ច, ឯតម្បិ វិទិតំ មយា’’តិ.

តត្ថ អរញ្ញស្មិន្តិ ឧយ្យានេ. និកណ្ណិកាតិ កណ្ណមូលេ មន្តនា. យញ្ចេតំ ឥតិ ចីតិ ចាតិ យញ្ច ឯតំ ឥទានិ មម បហរណោកាសបរិយេសនំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – តាត កុមារ, យា ឯសា តវ អត្តនោ ឧបដ្ឋាកេហិ សទ្ធិំ ឧយ្យានេ ច គាមេ ច និកណ្ណិកា មន្តនា, យញ្ចេតំ ឥទានិ មម មារណត្ថាយ ឥតិ ចីតិ ច ករណំ, ឯតម្បិ សព្ពំ មយា ញាតន្តិ.

កុមារោ ‘‘ជានាតិ មេ វេរិភាវំ បិតា’’តិ តតោ បលាយិត្វា ឧបដ្ឋាកានំ អារោចេសិ. តេ សត្តដ្ឋ ទិវសេ អតិក្កមិត្វា ‘‘កុមារ, ន តេ បិតា, វេរិភាវំ ជានាតិ, តក្កមត្តេន ត្វំ ឯវំសញ្ញី អហោសិ, មារេហិ ន’’ន្តិ វទិំសុ. សោ ឯកទិវសំ ខគ្គំ គហេត្វា សោបានមត្ថកេ គព្ភទ្វារេ អដ្ឋាសិ. រាជា សោបានមត្ថកេ ឋិតោ តតិយំ គាថមាហ –

១៥១. ‘‘ធម្មេន កិរ ជាតស្ស, បិតា បុត្តស្ស មក្កដោ;