៩. ឧបាហនវគ្គោ

[២៣១] ១. ឧបាហនជាតកវណ្ណនា

យថាបិ កីតាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ទេវទត្តំ អារព្ភ កថេសិ. ធម្មសភាយញ្ហិ ភិក្ខូ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘អាវុសោ, ទេវទត្តោ អាចរិយំ បច្ចក្ខាយ តថាគតស្ស បដិបក្ខោ បដិសត្តុ ហុត្វា មហាវិនាសំ បាបុណី’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ទេវទត្តោ ឥទានេវ អាចរិយំ បច្ចក្ខាយ មម បដិបក្ខោ ហុត្វា មហាវិនាសំ បត្តោ, បុព្ពេបិ បត្តោយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ហត្ថាចរិយកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ ហត្ថិសិប្បេ និប្ផត្តិំ បាបុណិ. អថេកោ កាសិគាមកោ មាណវកោ អាគន្ត្វា តស្ស សន្តិកេ សិប្បំ ឧគ្គណ្ហិ. ពោធិសត្តា នាម សិប្បំ វាចេន្តា អាចរិយមុដ្ឋិំ ន ករោន្តិ, អត្តនោ ជានននិយាមេន និរវសេសំ សិក្ខាបេន្តិ. តស្មា សោ មាណវោ ពោធិសត្តស្ស ជាននសិប្បំ និរវសេសមុគ្គណ្ហិត្វា ពោធិសត្តំ អាហ – ‘‘អាចរិយ, អហំ រាជានំ ឧបដ្ឋហិស្សាមី’’តិ. ពោធិសត្តោ ‘‘សាធុ, តាតា’’តិ គន្ត្វា រញ្ញោ អារោចេសិ – ‘‘មហារាជ, មម អន្តេវាសិកោ តុម្ហេ ឧបដ្ឋាតុំ ឥច្ឆតី’’តិ. ‘‘សាធុ, ឧបដ្ឋាតូ’’តិ. ‘‘តេន ហិស្ស បរិព្ពយំ ជានាថា’’តិ? ‘‘តុម្ហាកំ អន្តេវាសិកោ តុម្ហេហិ សមកំ ន លច្ឆតិ, តុម្ហេសុ សតំ លភន្តេសុ បណ្ណាសំ លច្ឆតិ, ទ្វេ លភន្តេសុ ឯកំ លច្ឆតី’’តិ. សោ គេហំ គន្ត្វា តំ បវត្តិំ អន្តេវាសិកស្ស អារោចេសិ. អន្តេវាសិកោ ‘‘អហំ, អាចរិយ, តុម្ហេហិ សមំ សិប្បំ ជានាមិ. សចេ សមកញ្ញេវ បរិព្ពយំ លភិស្សាមិ, ឧបដ្ឋហិស្សាមិ. នោ ចេ, ន ឧបដ្ឋហិស្សាមី’’តិ អាហ. ពោធិសត្តោ តំ បវត្តិំ រញ្ញោ អារោចេសិ. រាជា ‘‘សចេ សោ តុម្ហេហិ សមប្បការោ, តុម្ហេហិ សមកញ្ញេវ សិប្បំ ទស្សេតុំ សក្កោន្តោ សមកំ លភិស្សតី’’តិ អាហ. ពោធិសត្តោ តំ បវត្តិំ តស្ស អារោចេត្វា តេន ‘‘សាធុ ទស្សេស្សាមី’’តិ វុត្តេ រញ្ញោ អារោចេសិ. រាជា ‘‘តេន ហិ ស្វេ សិប្បំ ទស្សេថា’’តិ. ‘‘សាធុ, ទស្សេស្សាម, នគរេ ភេរិំ ចរាបេថា’’តិ. រាជា ‘‘ស្វេ កិរ អាចរិយោ ច អន្តេវាសិកោ ច ឧភោ ហត្ថិសិប្បំ ទស្សេស្សន្តិ, រាជង្គណេ សន្និបតិត្វា ទដ្ឋុកាមា បស្សន្តូ’’តិ ភេរិំ ចរាបេសិ.

អាចរិយោ ‘‘ន មេ អន្តេវាសិកោ ឧបាយកោសល្លំ ជានាតី’’តិ ឯកំ ហត្ថិំ គហេត្វា ឯករត្តេនេវ វិលោមំ សិក្ខាបេសិ. សោ តំ ‘‘គច្ឆា’’តិ វុត្តេ ឱសក្កិតុំ, ‘‘ឱសក្កា’’តិ វុត្តេ គន្តុំ, ‘‘តិដ្ឋា’’តិ វុត្តេ និបជ្ជិតុំ, ‘‘និបជ្ជា’’តិ វុត្តេ ឋាតុំ, ‘‘គណ្ហា’’តិ វុត្តេ ឋបេតុំ, ‘‘ឋបេហី’’តិ វុត្តេ គណ្ហិតុំ សិក្ខាបេត្វា បុនទិវសេ តំ ហត្ថិំ អភិរុហិត្វា រាជង្គណំ អគមាសិ. អន្តេវាសិកោបិ ឯកំ មនាបំ ហត្ថិំ អភិរុហិ. មហាជនោ សន្និបតិ. ឧភោបិ សមកំ សិប្បំ ទស្សេសុំ. បុន ពោធិសត្តោ អត្តនោ ហត្ថិំ វិលោមំ ការេសិ, សោ ‘‘គច្ឆា’’តិ វុត្តេ ឱសក្កិ, ‘‘ឱសក្កា’’តិ វុត្តេ បុរតោ ធាវិ, ‘‘តិដ្ឋា’’តិ វុត្តេ និបជ្ជិ, ‘‘និបជ្ជា’’តិ វុត្តេ អដ្ឋាសិ, ‘‘គណ្ហា’’តិ វុត្តេ និក្ខិបិ, ‘‘និក្ខិបា’’តិ វុត្តេ គណ្ហិ. មហាជនោ ‘‘អរេ ទុដ្ឋអន្តេវាសិក, ត្វំ អាចរិយេន សទ្ធិំ សារម្ភំ ករោសិ, អត្តនោ បមាណំ ន ជានាសិ, ‘អាចរិយេន សមកំ ជានាមី’តិ ឯវំសញ្ញី ហោសី’’តិ លេឌ្ឌុទណ្ឌាទីហិ បហរិត្វា តត្ថេវ ជីវិតក្ខយំ បាបេសិ.

ពោធិសត្តោ ហត្ថិម្ហា ឱរុយ្ហ រាជានំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘មហារាជ, សិប្បំ នាម អត្តនោ សុខត្ថាយ គណ្ហន្តិ, ឯកច្ចស្ស បន គហិតសិប្បំ ទុក្កដឧបាហនា វិយ វិនាសមេវ អាវហតី’’តិ វត្វា ឥទំ គាថាទ្វយមាហ –

១៦១. ‘‘យថាបិ កីតា បុរិសស្សុបាហនា, សុខស្ស អត្ថាយ ទុខំ ឧទព្ពហេ;

ឃម្មាភិតត្តា តលសា បបីឡិតា, តស្សេវ បាទេ បុរិសស្ស ខាទរេ.

១៦២. ‘‘ឯវមេវ យោ ទុក្កុលីនោ អនរិយោ, តម្មាក វិជ្ជញ្ច សុតញ្ច អាទិយ;

តមេវ សោ តត្ថ សុតេន ខាទតិ, អនរិយោ វុច្ចតិ បានទូបមោ’’តិ.

តត្ថ ឧទព្ពហេតិ ឧទព្ពហេយ្យ. ឃម្មាភិតត្តា តលសា បបីឡិតាតិ ឃម្មេន អភិតត្តា បាទតលេន ច បីឡិតា. តស្សេវាតិ យេន តា សុខត្ថាយ កិណិត្វា បាទេសុ បដិមុក្កា ទុក្កដូបាហនា, តស្សេវ. ខាទរេតិ វណំ ករោន្តា បាទេ ខាទន្តិ.

ទុក្កុលីនោតិ ទុជ្ជាតិកោ អកុលបុត្តោ. អនរិយោតិ ហិរោត្តប្បវជ្ជិតោ អសប្បុរិសោ. តម្មាក វិជ្ជញ្ច សុតញ្ច អាទិយាតិ ឯត្ថ តំ តំ មនតីតិ ‘‘តម្មោ’’តិ វត្តព្ពេ តម្មាកោ, តំ តំ សិប្បំ អាសេវតិ បរិវត្តេតីតិ អត្ថោ, អាចរិយស្សេតំ នាមំ. តស្មា តម្មាកា, គាថាពន្ធសុខត្ថំ បនស្ស រស្សភាវោ កតោ. វិជ្ជន្តិ អដ្ឋារសសុ វិជ្ជាដ្ឋានេសុ យំកិញ្ចិ. សុតន្តិ យំកិញ្ចិ សុតបរិយត្តិ. អាទិយាតិអាទិយិត្វា. តមេវ សោ តត្ថ សុតេន ខាទតីតិ តមេវាតិ អត្តានមេវ. សោតិ យោ ទុក្កុលីនោ អនរិយោ អាចរិយម្ហា វិជ្ជញ្ច សុតញ្ច អាទិយតិ, សោ. តត្ថ សុតេន ខាទតីតិ តស្ស សន្តិកេ សុតេន សោ អត្តានមេវ ខាទតីតិ អត្ថោ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘តេនេវ សោ តត្ថ សុតេន ខាទតី’’តិបិ បាឋោ. តស្សាបិ សោ តេន តត្ថ សុតេន អត្តានមេវ ខាទតីតិ អយមេវ អត្ថោ. អនរិយោ វុច្ចតិ បានទូបមោតិ ឥតិ អនរិយោ ទុបាហនូបមោ ទុក្កដូបាហនូបមោ វុច្ចតិ. យថា ហិ ទុក្កដូបាហនា បុរិសំ ខាទន្តិ, ឯវមេស សុតេន ខាទន្តោ អត្តនាវ អត្តានំ ខាទតិ. អថ វា បានាយ ទុតោតិ បានទុ, ឧបាហនូបតាបិតស្ស ឧបាហនាយ ខាទិតបាទស្សេតំ នាមំ. តស្មា យោ សោ អត្តានំ សុតេន ខាទតិ, សោ តេន សុតេន ខាទិតត្តា ‘‘អនរិយោ’’តិ វុច្ចតិ បានទូបមោ, ឧបាហនូបតាបិតបាទសទិសោតិ វុច្ចតីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. រាជា តុដ្ឋោ ពោធិសត្តស្ស មហន្តំ យសំ អទាសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា អន្តេវាសិកោ ទេវទត្តោ អហោសិ, អាចរិយោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ឧបាហនជាតកវណ្ណនា បឋមា.

[២៣២] ២. វីណាថូណជាតកវណ្ណនា

ឯកចិន្តិតោយមត្ថោតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អញ្ញតរំ កុមារិកំ អារព្ភ កថេសិ. សា កិរេកា សាវត្ថិយំ សេដ្ឋិធីតា អត្តនោ គេហេ ឧសភរាជស្ស សក្ការំ កយិរមានំ ទិស្វា ធាតិំ បុច្ឆិ – ‘‘អម្ម, កោ នាមេស ឯវំ សក្ការំ លភតី’’តិ. ‘‘ឧសភរាជា នាម, អម្មា’’តិ. បុន សា ឯកទិវសំ បាសាទេ ឋត្វា អន្តរវីថិំ ឱលោកេន្តី ឯកំ ខុជ្ជំ ទិស្វា ចិន្តេសិ – ‘‘គុន្នំ អន្តរេ ជេដ្ឋកស្ស បិដ្ឋិយំ កកុធំ ហោតិ, មនុស្សជេដ្ឋកស្សបិ តេន ភវិតព្ពំ, អយំ មនុស្សេសុ បុរិសូសភោ ភវិស្សតិ, ឯតស្ស មយា បាទបរិចារិកាយ ភវិតុំ វដ្ដតី’’តិ. សា ទាសិំ បេសេត្វា ‘‘សេដ្ឋិធីតា តយា សទ្ធិំ គន្តុកាមា, អសុកដ្ឋានំ កិរ គន្ត្វា តិដ្ឋា’’តិ តស្ស អារោចេត្វា សារភណ្ឌកំ អាទាយ អញ្ញាតកវេសេន បាសាទា ឱតរិត្វា តេន សទ្ធិំ បលាយិ. អបរភាគេ តំ កម្មំ នគរេ ច ភិក្ខុសង្ឃេ ច បាកដំ ជាតំ. ធម្មសភាយំ ភិក្ខូ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘អាវុសោ, អសុកា កិរ សេដ្ឋិធីតា ខុជ្ជេន សទ្ធិំ បលាតា’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវេសា ខុជ្ជំ កាមេតិ, បុព្ពេបិ កាមេសិយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ឯកស្មិំ និគមគាមេ សេដ្ឋិកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ ឃរាវាសំ វសន្តោ បុត្តធីតាហិ វឌ្ឍមានោ អត្តនោ បុត្តស្ស ពារាណសីសេដ្ឋិស្ស ធីតរំ វារេត្វា ទិវសំ ឋបេសិ. សេដ្ឋិធីតា អត្តនោ គេហេ ឧសភស្ស សក្ការសម្មានំ ទិស្វា ‘‘កោ នាមេសោ’’តិ ធាតិំ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឧសភោ’’តិ សុត្វា អន្តរវីថិយា គច្ឆន្តំ ឯកំ ខុជ្ជំ ទិស្វា ‘‘អយំ បុរិសូសភោ ភវិស្សតី’’តិ សារភណ្ឌកំ គហេត្វា តេន សទ្ធិំ បលាយិ. ពោធិសត្តោបិ ខោ ‘‘សេដ្ឋិធីតរំ គេហំ អានេស្សាមី’’តិ មហន្តេន បរិវារេន ពារាណសិំ គច្ឆន្តោ តមេវ មគ្គំ បដិបជ្ជិ. តេ ឧភោបិ សព្ពរត្តិំ មគ្គំ អគមំសុ. អថ ខុជ្ជស្ស សព្ពរត្តិំ សីតាសិហតស្ស អរុណោទយេ សរីរេ វាតោ កុប្បិ, មហន្តា វេទនា វត្តន្តិ. សោ មគ្គា ឱក្កម្ម វេទនាប្បត្តោ ហុត្វា វីណាទណ្ឌកោ វិយ សំកុដិតោ និបជ្ជិ, សេដ្ឋិធីតាបិស្ស បាទមូលេ និសីទិ. ពោធិសត្តោ សេដ្ឋិធីតរំ ខុជ្ជស្ស បាទមូលេ និសិន្នំ ទិស្វា សញ្ជានិត្វា ឧបសង្កមិត្វា សេដ្ឋិធីតាយ សទ្ធិំ សល្លបន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

១៦៣. ‘‘ឯកចិន្តិតោយមត្ថោ, ពាលោ អបរិណាយកោ;

ន ហិ ខុជ្ជេន វាមេន, ភោតិ សង្គន្តុមរហសី’’តិ.

តត្ថ ឯកចិន្តិតោយមត្ថោតិ អម្ម, យំ ត្វំ អត្ថំ ចិន្តេត្វា ឥមិនា ខុជ្ជេន សទ្ធិំ បលាតា, អយំ តយា ឯកិកាយ ឯវ ចិន្តិតោ ភវិស្សតិ. ពាលោ អបរិណាយកោតិ អយំ ខុជ្ជោ ពាលោ, ទុប្បញ្ញភាវេន មហល្លកោបិ ពាលោវ, អញ្ញស្មិំ គហេត្វា គច្ឆន្តេ អសតិ គន្តុំ អសមត្ថតាយ អបរិណាយកោ. ន ហិ ខុជ្ជេន វាមេន, ភោតិ សង្គន្តុមរហសីតិ ឥមិនា ហិ ខុជ្ជេន វាមនត្តា វាមេន ភោតិ ត្វំ មហាកុលេ ជាតា អភិរូបា ទស្សនីយា សង្គន្តុំ សហ គន្តុំ នារហសីតិ.

អថស្ស តំ វចនំ សុត្វា សេដ្ឋិធីតា ទុតិយំ គាថមាហ –

១៦៤. ‘‘បុរិសូសភំ មញ្ញមានា, អហំ ខុជ្ជមកាមយិំ;

សោយំ សំកុដិតោ សេតិ, ឆិន្នតន្តិ យថា ថុណា’’តិ.

តស្សត្ថោ – អហំ, អយ្យ, ឯកំ ឧសភំ ទិស្វា ‘‘គុន្នំ ជេដ្ឋកស្ស បិដ្ឋិយំ កកុធំ ហោតិ, ឥមស្សបិ តំ អត្ថិ, ឥមិនាបិ បុរិសូសភេន ភវិតព្ព’’ន្តិ ឯវមហំ ខុជ្ជំ បុរិសូសភំ មញ្ញមានា អកាមយិំ. សោយំ យថា នាម ឆិន្នតន្តិ សទោណិកោ វីណាទណ្ឌកោ, ឯវំ សំកុដិតោ សេតីតិ.

ពោធិសត្តោ តស្សា អញ្ញាតកវេសេន និក្ខន្តភាវមេវ ញត្វា តំ ន្ហាបេត្វា អលង្ករិត្វា រថំ អារោបេត្វា គេហមេវ អគមាសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា អយមេវ សេដ្ឋិធីតា អហោសិ, ពារាណសីសេដ្ឋិ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

វីណាថូណជាតកវណ្ណនា ទុតិយា.

[២៣៣] ៣. វិកណ្ណកជាតកវណ្ណនា

កាមំ យហិំ ឥច្ឆសិ តេន គច្ឆាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ ឧក្កណ្ឋិតភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. សោ ហិ ធម្មសភំ អានីតោ ‘‘សច្ចំ កិរ, ត្វំ ភិក្ខុ, ឧក្កណ្ឋិតោ’’តិ សត្ថារា បុដ្ឋោ ‘‘សច្ច’’ន្តិ វត្វា ‘‘កស្មា ឧក្កណ្ឋិតោសី’’តិ វុត្តេ ‘‘កាមគុណការណា’’តិ អាហ. អថ នំ សត្ថា ‘‘កាមគុណា នាមេតេ ភិក្ខុ វិកណ្ណកសល្លសទិសា, សកិំ ហទយេ បតិដ្ឋំ លភមានា វិកណ្ណកំ វិយ វិទ្ធំ សុំសុមារំ មរណមេវ បាបេន្តី’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពោធិសត្តោ ពារាណសិយំ ធម្មេន រជ្ជំ ការេន្តោ ឯកទិវសំ ឧយ្យានំ គន្ត្វា បោក្ខរណីតីរំ សម្បាបុណិ. នច្ចគីតាសុ កុសលា នច្ចគីតានិ បយោជេសុំ, បោក្ខរណិយំ មច្ឆកច្ឆបា គីតសទ្ទលោលតាយ សន្និបតិត្វា រញ្ញាវ សទ្ធិំ គច្ឆន្តិ. រាជា តាលក្ខន្ធប្បមាណំ មច្ឆឃដំ ទិស្វា ‘‘កិំ នុ ខោ ឥមេ មច្ឆា មយា សទ្ធិំយេវ ចរន្តី’’តិ អមច្ចេ បុច្ឆិ. អមច្ចា ‘‘ឯតេ, ទេវ, ឧបដ្ឋហន្តី’’តិ អាហំសុ. រាជា ‘‘ឯតេ កិរ មំ ឧបដ្ឋហន្តី’’តិ តុស្សិត្វា តេសំ និច្ចភត្តំ បដ្ឋបេសិ. ទេវសិកំ តណ្ឌុលម្ពណំ បាចេសិ. មច្ឆា ភត្តវេលាយ ឯកច្ចេ អាគច្ឆន្តិ, ឯកច្ចេ នាគច្ឆន្តិ, ភត្តំ នស្សតិ. រញ្ញោ តមត្ថំ អារោចេសុំ. រាជា ‘‘ឥតោ បដ្ឋាយ សត្តវេលាយ ភេរិំ បហរិត្វា ភេរិសញ្ញាយ មច្ឆេសុ សន្និបតិតេសុ ភត្តំ ទេថា’’តិ អាហ. តតោ បដ្ឋាយ ភត្តកម្មិកោ ភេរិំ បហរាបេត្វា សន្និបតិតានំ មច្ឆានំ ភត្តំ ទេតិ. តេបិ ភេរិសញ្ញាយ សន្និបតិត្វា ភុញ្ជន្តិ.

តេសុ ឯវំ សន្និបតិត្វា ភុញ្ជន្តេសុ ឯកោ សុំសុមារោ អាគន្ត្វា មច្ឆេ ខាទិ. ភត្តកម្មិកោ រញ្ញោ អារោចេសិ. រាជា តំ សុត្វា ‘‘សុំសុមារំ មច្ឆានំ ខាទនកាលេ វិកណ្ណកេន វិជ្ឈិត្វា គណ្ហា’’តិ អាហ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ គន្ត្វា នាវាយ ឋត្វា មច្ឆេ ខាទិតុំ អាគតំ សុំសុមារំ វិកណ្ណកេន បហរិ, តំ តស្ស អន្តោបិដ្ឋិំ បាវិសិ. សោ វេទនាប្បត្តោ ហុត្វា តំ គហេត្វាវ បលាយិ. ភត្តកម្មិកោ តស្ស វិទ្ធភាវំ ញត្វា តំ អាលបន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

១៦៥. ‘‘កាមំ យហិំ ឥច្ឆសិ តេន គច្ឆ, វិទ្ធោសិ មម្មម្ហិ វិកណ្ណកេន;

ហតោសិ ភត្តេន សុវាទិតេន, លោលោ ច មច្ឆេ អនុពន្ធមានោ’’តិ.

តត្ថ កាមន្តិ ឯកំសេន. យហិំ ឥច្ឆសិ តេន គច្ឆាតិ យស្មិំ ឥច្ឆសិ, តស្មិំ គច្ឆ. មម្មម្ហីតិ មម្មដ្ឋានេ. វិកណ្ណកេនាតិ វិកណ្ណកសល្លេន. ហតោសិ ភត្តេន សុវាទិតេន, លោលោ ច មច្ឆេ អនុពន្ធមានោតិ ត្វំ ភេរិវាទិតសញ្ញាយ ភត្តេ ទីយមានេ លោលោ ហុត្វា ខាទនត្ថាយ មច្ឆេ អនុពន្ធមានោ តេន សវាទិតេន ភត្តេន ហតោ, គតដ្ឋានេបិ តេ ជីវិតំ នត្ថីតិ អត្ថោ. សោ អត្តនោ វសនដ្ឋានំ គន្ត្វា ជីវិតក្ខយំ បត្តោ.

សត្ថា ឥមំ ការណំ ទស្សេត្វា អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា ទុតិយំ គាថមាហ –

១៦៦. ‘‘ឯវម្បិ លោកាមិសំ ឱបតន្តោ, វិហញ្ញតី ចិត្តវសានុវត្តី;

សោ ហញ្ញតី ញាតិសខាន មជ្ឈេ, មច្ឆានុគោ សោរិវ សុំសុមារោ’’តិ.

តត្ថ លោកាមិសន្តិ បញ្ច កាមគុណា. តេ ហិ លោកោ ឥដ្ឋតោ កន្តតោ មនាបតោ គណ្ហាតិ, តស្មា ‘‘លោកាមិស’’ន្តិ វុច្ចតិ. ឱបតន្តោតិ តំ លោកាមិសំ អនុបតន្តោ កិលេសវសេន ចិត្តវសានុវត្តី បុគ្គលោ វិហញ្ញតិ កិលមតិ, សោ ហញ្ញតីតិ សោ ឯវរូបោ បុគ្គលោ ញាតីនញ្ច សខានញ្ច មជ្ឈេ សោ វិកណ្ណកេន វិទ្ធោ មច្ឆានុគោ សុំសុមារោ វិយ បញ្ច កាមគុណេ មនាបាតិ គហេត្វា ហញ្ញតិ កិលមតិ មហាវិនាសំ បាបុណាតិយេវាតិ.

ឯវំ សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ ឧក្កណ្ឋិតភិក្ខុ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. ‘‘តទា សុំសុមារោ ទេវទត្តោ, មច្ឆា ពុទ្ធបរិសា, ពារាណសិរាជា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

វិកណ្ណកជាតកវណ្ណនា តតិយា.

[២៣៤] ៤. អសិតាភូជាតកវណ្ណនា

ត្វមេវ ទានិមករាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អញ្ញតរំ កុមារិកំ អារព្ភ កថេសិ. សាវត្ថិយំ កិរេកស្មិំ ទ្វិន្នំ អគ្គសាវកានំ ឧបដ្ឋាកកុលេ ឯកា កុមារិកា អភិរូបា សោភគ្គប្បត្តា, សា វយប្បត្តា សមានជាតិកំ កុលំ អគមាសិ. សាមិកោ តំ កិស្មិញ្ចិ អមញ្ញមានោ អញ្ញត្ថ ចិត្តវសេន ចរតិ. សា តស្ស តំ អត្តនិ អនាទរតំ អគណេត្វា ទ្វេ អគ្គសាវកេ និមន្តេត្វា ទានំ ទត្វា ធម្មំ សុណន្តី សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. សា តតោ បដ្ឋាយ មគ្គផលសុខេន វីតិនាមយមានា ‘‘សាមិកោបិ មំ ន ឥច្ឆតិ, ឃរាវាសេន មេ កម្មំ នត្ថិ, បព្ពជិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា មាតាបិតូនំ អាចិក្ខិត្វា បព្ពជិត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តស្សា សា កិរិយា ភិក្ខូសុ បាកដា ជាតា. អថេកទិវសំ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘អាវុសោ, អសុកកុលស្ស ធីតា អត្ថគវេសិកា សាមិកស្ស អនិច្ឆភាវំ ញត្វា អគ្គសាវកានំ ធម្មំ សុត្វា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាយ បុន មាតាបិតរោ អាបុច្ឆិត្វា បព្ពជិត្វា អរហត្តំ បត្តា, ឯវំ អត្ថគវេសិកា, អាវុសោ សា កុមារិកា’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវេសា កុលធីតា អត្ថគវេសិកា, បុព្ពេបិ អត្ថគវេសិកាយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា អភិញ្ញា ច សមាបត្តិយោ ច និព្ពត្តេត្វា ហិមវន្តបទេសេ វាសំ កប្បេសិ. តទា ពារាណសិរាជា អត្តនោ បុត្តស្ស ព្រហ្មទត្តកុមារស្ស បរិវារសម្បត្តិំ ទិស្វា ឧប្បន្នាសង្កោ បុត្តំ រដ្ឋា បព្ពាជេសិ. សោ អសិតាភុំ នាម អត្តនោ ទេវិំ អាទាយ ហិមវន្តំ បវិសិត្វា មច្ឆមំសផលាផលានិ ខាទន្តោ បណ្ណសាលាយ និវាសំ កប្បេសិ. សោ ឯកំ កិន្នរិំ ទិស្វា បដិពទ្ធចិត្តោ ‘‘ឥមំ បជាបតិំ ករិស្សាមី’’តិ អសិតាភុំ អគណេត្វា តស្សា អនុបទំ អគមាសិ. សា តំ កិន្នរិំ អនុពន្ធមានំ ទិស្វា ‘‘អយំ មំ អគណេត្វា កិន្នរិំ អនុពន្ធតិ, កិំ មេ ឥមិនា’’តិ វិរត្តចិត្តា ហុត្វា ពោធិសត្តំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា អត្តនោ កសិណបរិកម្មំ កថាបេត្វា កសិណំ ឱលោកេន្តី អភិញ្ញា ច សមាបត្តិយោ ច និព្ពត្តេត្វា ពោធិសត្តំ វន្ទិត្វា អាគន្ត្វា អត្តនោ បណ្ណសាលាយ ទ្វារេ អដ្ឋាសិ. ព្រហ្មទត្តោបិ កិន្នរិំ អនុពន្ធន្តោ វិចរិត្វា តស្សា គតមគ្គម្បិ អទិស្វា ឆិន្នាសោ ហុត្វា បណ្ណសាលាភិមុខោវ អាគតោ. អសិតាភូ តំ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា មណិវណ្ណេ គគនតលេ ឋិតា ‘‘អយ្យបុត្ត, តំ និស្សាយ មយា ឥទំ ឈានសុខំ លទ្ធ’’ន្តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១៦៧. ‘‘ត្វមេវ ទានិមករ, យំ កាមោ ព្យគមា តយិ;

សោយំ អប្បដិសន្ធិកោ, ខរឆិន្នំវ រេនុក’’ន្តិ.

តត្ថ ត្វមេវ ទានិមករាតិ, អយ្យបុត្ត, មំ បហាយ កិន្នរិំ អនុពន្ធន្តោ ត្វញ្ញេវ ឥទានិ ឥទំ អករ. យំ កាមោ ព្យគមា តយីតិ យំ មម តយិ កាមោ វិគតោ វិក្ខម្ភនប្បហានេន បហីនោ, យស្ស បហីនត្តា អហំ ឥមំ វិសេសំ បត្តាតិ ទីបេតិ. សោយំ អប្បដិសន្ធិកោតិ សោ បន កាមោ ឥទានិ អប្បដិសន្ធិកោ ជាតោ, ន សក្កា បដិសន្ធិតុំ. ខរឆិន្នំវ រេនុកន្តិ ខរោ វុច្ចតិ កកចោ, រេនុកំ វុច្ចតិ ហត្ថិទន្តោ. យថា កកចេន ឆិន្នោ ហត្ថិទន្តោ អប្បដិសន្ធិកោ ហោតិ, ន បុន បុរិមនយេន អល្លីយតិ, ឯវំ បុន មយ្ហំ តយា សទ្ធិំ ចិត្តស្ស ឃដនំ នាម នត្ថីតិ វត្វា តស្ស បស្សន្តស្សេវ ឧប្បតិត្វា អញ្ញត្ថ អគមាសិ.

សោ តស្សា គតកាលេ បរិទេវមានោ ទុតិយំ គាថមាហ –

១៦៨. ‘‘អត្រិច្ឆំ អតិលោភេន, អតិលោភមទេន ច;

ឯវំ ហាយតិ អត្ថម្ហា, អហំវ អសិតាភុយា’’តិ.

តត្ថ អត្រិច្ឆំ អតិលោភេនាតិ អត្រិច្ឆា វុច្ចតិ អត្រ អត្រ ឥច្ឆាសង្ខាតា អបរិយន្តតណ្ហា, អតិលោភោ វុច្ចតិ អតិក្កមិត្វា បវត្តលោភោ. អតិលោភមទេន ចាតិ បុរិសមទំ ឧប្បាទនតោ អតិលោភមទោ នាម ជាយតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – អត្រិច្ឆាវសេន អត្រិច្ឆមានោ បុគ្គលោ អតិលោភេន ច អតិលោភមទេន ច យថា អហំ អសិតាភុយា រាជធីតាយ បរិហីនោ, ឯវំ អត្ថា ហាយតីតិ.

ឥតិ សោ ឥមាយ គាថាយ បរិទេវិត្វា អរញ្ញេ ឯកកោវ វសិត្វា បិតុ អច្ចយេន គន្ត្វា រជ្ជំ គណ្ហិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា រាជបុត្តោ ច រាជធីតា ច ឥមេ ទ្វេ ជនា អហេសុំ, តាបសោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

អសិតាភូជាតកវណ្ណនា ចតុត្ថា.

[២៣៥] ៥. វច្ឆនខជាតកវណ្ណនា

សុខា ឃរា វច្ឆនខាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ រោជមល្លំ អារព្ភ កថេសិ. សោ កិរាយស្មតោ អានន្ទស្ស គិហិសហាយោ. សោ ឯកទិវសំ អាគមនត្ថាយ ថេរស្ស សាសនំ បាហេសិ, ថេរោ សត្ថារំ អាបុច្ឆិត្វា អគមាសិ. សោ ថេរំ នានគ្គរសភោជនំ ភោជេត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នោ ថេរេន សទ្ធិំ បដិសន្ថារំ កត្វា ថេរំ គិហិភោគេហិ បញ្ចហិ កាមគុណេហិ និមន្តេន្តោ ‘‘ភន្តេ អានន្ទ, មម គេហេ បហូតំ សវិញ្ញាណកអវិញ្ញាណករតនំ, ឥទំ មជ្ឈេ ភិន្ទិត្វា តុយ្ហំ ទម្មិ, ឯហិ ឧភោ អគារំ អជ្ឈាវសាមា’’តិ. ថេរោ តស្ស កាមគុណេសុ អាទីនវំ កថេត្វា ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ គន្ត្វា ‘‘ទិដ្ឋោ តេ, អានន្ទ, រោជោ’’តិ សត្ថារា បុច្ឆិតោ ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ វត្វា ‘‘កិមស្ស កថេសី’’តិ វុត្តេ ‘‘ភន្តេ, មំ រោជោ ឃរាវាសេន និមន្តេសិ, អថស្សាហំ ឃរាវាសេ ចេវ កាមគុណេសុ ច អាទីនវំ កថេសិ’’ន្តិ. សត្ថា ‘‘ន ខោ, អានន្ទ, រោជោ មល្លោ ឥទានេវ បព្ពជិតេ ឃរាវាសេន និមន្តេសិ, បុព្ពេបិ និមន្តេសិយេវា’’តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ អញ្ញតរស្មិំ និគមគាមេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ហិមវន្តបទេសេ ចិរំ វសិត្វា លោណម្ពិលសេវនត្ថាយ ពារាណសិំ បត្វា រាជុយ្យានេ វសិត្វា បុនទិវសេ ពារាណសិំ បាវិសិ. អថស្ស ពារាណសិសេដ្ឋិ អាចារវិហារេ បសីទិត្វា គេហំ នេត្វា ភោជេត្វា ឧយ្យានេ វសនត្ថាយ បដិញ្ញំ គហេត្វា តំ បដិជគ្គន្តោ ឧយ្យានេ វសាបេសិ. តេ អញ្ញមញ្ញំ ឧប្បន្នសិនេហា អហេសុំ.

អថេកទិវសំ ពារាណសិសេដ្ឋិ ពោធិសត្តេ បេមវិស្សាសវសេន ឯវំ ចិន្តេសិ – ‘‘បព្ពជ្ជា នាម ទុក្ខា, មម សហាយំ វច្ឆនខបរិព្ពាជកំ ឧប្បព្ពាជេត្វា សព្ពំ វិភវំ មជ្ឈេ ភិន្ទិត្វា តស្ស ទត្វា ទ្វេបិ សមគ្គវាសំ វសិស្សាមា’’តិ. សោ ឯកទិវសំ ភត្តកិច្ចបរិយោសានេ តេន សទ្ធិំ មធុរបដិសន្ថារំ កត្វា ‘‘ភន្តេ វច្ឆនខ, បព្ពជ្ជា នាម ទុក្ខា, សុខោ ឃរាវាសោ, ឯហិ ឧភោ សមគ្គា កាមេ បរិភុញ្ជន្តា វសាមា’’តិ វត្វា បឋមំ គាថមាហ –

១៦៩. ‘‘សុខា ឃរា វច្ឆនខ, សហិរញ្ញា សភោជនា;

យត្ថ ភុត្វា បិវិត្វា ច, សយេយ្យាថ អនុស្សុកោ’’តិ.

តត្ថ សហិរញ្ញាតិ សត្តរតនសម្បន្នា. សភោជនាតិ ពហុខាទនីយភោជនីយា. យត្ថ ភុត្វា បិវិត្វា ចាតិ យេសុ សហិរញ្ញភោជនេសុ ឃរេសុ នានគ្គរសានិ ភោជនានិ បរិភុញ្ជិត្វា នានាបានានិ ច បិវិត្វា. សយេយ្យាថ អនុស្សុកោតិ យេសុ អលង្កតសិរិសយនបិដ្ឋេ អនុស្សុកោ ហុត្វា សយេយ្យាសិ, តេ ឃរា នាម អតិវិយ សុខាតិ.

អថស្ស តំ សុត្វា ពោធិសត្តោ ‘‘មហាសេដ្ឋិ, ត្វំ អញ្ញាណតាយ កាមគិទ្ធោ ហុត្វា ឃរាវាសស្ស គុណំ, បព្ពជ្ជាយ ច អគុណំ កថេសិ, ឃរាវាសស្ស តេ អគុណំ កថេស្សាមិ, សុណាហិ ទានី’’តិ វត្វា ទុតិយំ គាថមាហ –

១៧០. ‘‘ឃរា នានីហមានស្ស, ឃរា នាភណតោ មុសា;

ឃរា នាទិន្នទណ្ឌស្ស, បរេសំ អនិកុព្ពតោ;

ឯវំ ឆិទ្ទំ ទុរភិសម្ភវំ, កោ ឃរំ បដិបជ្ជតី’’តិ.

តត្ថ ឃរា នានីហមានស្សាតិ និច្ចកាលំ កសិគោរក្ខាទិករណេន អនីហមានស្ស អវាយមន្តស្ស ឃរា នាម នត្ថិ, ឃរាវាសោ ន បតិដ្ឋាតីតិ អត្ថោ. ឃរា នាភណតោ មុសាតិ ខេត្តវត្ថុហិរញ្ញសុវណ្ណាទីនំ អត្ថាយ អមុសាភណតោបិ ឃរា នាម នត្ថិ. ឃរា នាទិន្នទណ្ឌស្ស, បរេសំ អនិកុព្ពតោតិ នាទិន្នទណ្ឌស្សាតិ អគ្គហិតទណ្ឌស្ស, និក្ខិត្តទណ្ឌស្ស បរេសំ អនិកុព្ពតោ ឃរា នាម នត្ថិ. យោ បន អាទិន្នទណ្ឌោ ហុត្វា បរេសំ ទាសកម្មករាទីនំ តស្មិំ តស្មិំ អបរាធេ អបរាធានុរូបំ វធពន្ធនឆេទនតាឡនាទិវសេន ករោតិ, តស្សេវ ឃរាវាសោ សណ្ឋហតីតិ អត្ថោ. ឯវំ ឆិទ្ទំ ទុរភិសម្ភវំ, កោ ឃរំ បដិបជ្ជតីតិ តំ ទានិ ឯវំ ឯតេសំ ឦហនាទីនំ អករណេ សតិ តាយ តាយ បរិហានិយា ឆិទ្ទំ ករណេបិ សតិ និច្ចមេវ កាតព្ពតោ ទុរភិសម្ភវំ ទុរារាធនីយំ, និច្ចំ ករោន្តស្សបិ វា ទុរភិសម្ភវមេវ ទុប្បូរំ ឃរាវាសំ ‘‘អហំ និប្បរិតស្សោ ហុត្វា អជ្ឈាវសិស្សាមី’’តិ កោ បដិបជ្ជតីតិ.

ឯវំ មហាសត្តោ ឃរាវាសស្ស ទោសំ កថេត្វា ឧយ្យានមេវ អគមាសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ពារាណសិសេដ្ឋិ រោជោ មល្លោ អហោសិ, វច្ឆនខបរិព្ពាជកោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

វច្ឆនខជាតកវណ្ណនា បញ្ចមា.

[២៣៦] ៦. ពកជាតកវណ្ណនា

ភទ្ទកោ វតយំ បក្ខីតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ កុហកភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. តញ្ហិ សត្ថា អានេត្វា ទស្សិតំ ទិស្វា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបេស កុហកោយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ហិមវន្តបទេសេ ឯកស្មិំ សរេ មច្ឆោ ហុត្វា មហាបរិវារោ វសិ. អថេកោ ពកោ ‘‘មច្ឆេ ខាទិស្សាមី’’តិ សរស្ស អាសន្នដ្ឋានេ សីសំ បាតេត្វា បក្ខេ បសារេត្វា មន្ទមន្ទោ មច្ឆេ ឱលោកេន្តោ អដ្ឋាសិ តេសំ បមាទំ អាគមយមានោ. តស្មិំ ខណេ ពោធិសត្តោ មច្ឆគណបរិវុតោ គោចរំ គណ្ហន្តោ តំ ឋានំ បាបុណិ. មច្ឆគណោ តំ ពកំ បស្សិត្វា បឋមំ គាថមាហ –

១៧១. ‘‘ភទ្ទកោ វតយំ បក្ខី, ទិជោ កុមុទសន្និភោ;

វូបសន្តេហិ បក្ខេហិ, មន្ទមន្ទោវ ឈាយតី’’តិ.

តត្ថ មន្ទមន្ទោវ ឈាយតីតិ អពលពលោ វិយ ហុត្វា កិញ្ចិ អជានន្តោ វិយ ឯកកោវ ឈាយតីតិ.

អថ នំ ពោធិសត្តោ ឱលោកេត្វា ទុតិយំ គាថមាហ –

១៧២. ‘‘នាស្ស សីលំ វិជានាថ, អនញ្ញាយ បសំសថ;

អម្ហេ ទិជោ ន បាលេតិ, តេន បក្ខី ន ផន្ទតី’’តិ.

តត្ថ អនញ្ញាយាតិ អជានិត្វា. អម្ហេ ទិជោ ន បាលេតីតិ ឯស ទិជោ អម្ហេ ន រក្ខតិ ន គោបាយតិ, ‘‘កតរំ នុ ខោ ឯតេសុ កពឡំ ករិស្សាមី’’តិ ឧបធារេតិ. តេន បក្ខី ន ផន្ទតីតិ តេនាយំ សកុណោ ន ផន្ទតិ ន ចលតីតិ. ឯវំ វុត្តេ មច្ឆគណោ ឧទកំ ខោភេត្វា ពកំ បលាបេសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ពកោ កុហកោ ភិក្ខុ អហោសិ, មច្ឆរាជា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ពកជាតកវណ្ណនា ឆដ្ឋា.

[២៣៧] ៧. សាកេតជាតកវណ្ណនា

កោ នុ ខោ ភគវា ហេតូតិ ឥទំ សត្ថា សាកេតំ ឧបនិស្សាយ វិហរន្តោ សាកេតំ ព្រាហ្មណំ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ បនេត្ថ អតីតម្បិ បច្ចុប្បន្នម្បិ ហេដ្ឋា ឯកកនិបាតេ (ជា. អដ្ឋ. ១.១.សាកេតជាតកវណ្ណនា) កថិតមេវ. តថាគតស្ស បន វិហារំ គតកាលេ ភិក្ខូ ‘‘សិនេហោ នាមេស, ភន្តេ, កថំ បតិដ្ឋាតី’’តិ បុច្ឆន្តា បឋមំ គាថមាហំសុ –

១៧៣. ‘‘កោ នុ ខោ ភគវា ហេតុ, ឯកច្ចេ ឥធ បុគ្គលេ;

អតីវ ហទយំ និព្ពាតិ, ចិត្តញ្ចាបិ បសីទតី’’តិ.

តស្សត្ថោ – កោ នុ ខោ ហេតុ, យេន ឥធេកច្ចេ បុគ្គលេ ទិដ្ឋមត្តេយេវ ហទយំ អតិវិយ និព្ពាតិ, សុវាសិតស្ស សីតស្ស ឧទកស្ស ឃដសហស្សេន បរិសិត្តំ វិយ សីតលំ ហោតិ, ឯកច្ចេ ន និព្ពាតិ. ឯកច្ចេ ទិដ្ឋមត្តេយេវ ចិត្តំ បសីទតិ, មុទុ ហោតិ, បេមវសេន អល្លីយតិ, ឯកច្ចេ ន អល្លីយតីតិ.

អថ នេសំ សត្ថា បេមការណំ ទស្សេន្តោ ទុតិយំ គាថមាហ –

១៧៤. ‘‘បុព្ពេវ សន្និវាសេន, បច្ចុប្បន្នហិតេន វា;

ឯវំ តំ ជាយតេ បេមំ, ឧប្បលំវ យថោទកេ’’តិ.

តស្សត្ថោ – ភិក្ខវេ, បេមំ នាមេតំ ទ្វីហិ ការណេហិ ជាយតិ, បុរិមភវេ មាតា វា បិតា វា បុត្តោ វា ធីតា វា ភាតា វា ភគិនី វា បតិ វា ភរិយា វា សហាយោ វា មិត្តោ វា ហុត្វា យោ យេន សទ្ធិំ ឯកដ្ឋានេ វុត្ថបុព្ពោ, តស្ស ឥមិនា បុព្ពេវ សន្និវាសេន ភវន្តរេបិ អនុពន្ធន្តោ សោ សិនេហោ ន វិជហតិ. ឥមស្មិំ អត្តភាវេ កតេន បច្ចុប្បន្នហិតេន វា ឯវំ តំ ជាយតេ បេមំ, ឥមេហិ ទ្វីហិ ការណេហិ បេមំ នាម ជាយតិ. យថា កិំ? ឧប្បលំវ យថោទកេតិ. វា-ការស្ស រស្សត្តំ កតំ. សមុច្ចយត្ថេ ចេស វុត្តោ, តស្មា ឧប្បលញ្ច សេសំ ជលជបុប្ផញ្ច យថា ឧទកេ ជាយមានំ ទ្វេ ការណានិ និស្សាយ ជាយតិ ឧទកញ្ចេវ កលលញ្ច, តថា ឯតេហិ ទ្វីហិ ការណេហិ បេមំ ជាយតីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ព្រាហ្មណោ ច ព្រាហ្មណី ច ឥមេ ទ្វេ ជនា អហេសុំ, បុត្តោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

សាកេតជាតកវណ្ណនា សត្តមា.

[២៣៨] ៨. ឯកបទជាតកវណ្ណនា

ឥង្ឃ ឯកបទំ, តាតាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ កុដុម្ពិកំ អារព្ភ កថេសិ. សាវត្ថិវាសី កិរេស កុដុម្ពិកោ, អថស្ស ឯកទិវសំ អង្កេ និសិន្នោ បុត្តោ អត្ថស្ស ទ្វារំ នាម បញ្ហំ បុច្ឆិ. សោ ‘‘ពុទ្ធវិសយោ ឯស បញ្ហោ, ន តំ អញ្ញោ កថេតុំ សក្ខិស្សតី’’តិ បុត្តំ គហេត្វា ជេតវនំ គន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ‘‘ភន្តេ, អយំ មេ ទារកោ ឩរុម្ហិ និសិន្នោ អត្ថស្ស ទ្វារំ នាម បញ្ហំ បុច្ឆិ, អហំ តំ អជានន្តោ ឥធាគតោ, កថេថ, ភន្តេ, ឥមំ បញ្ហ’’ន្តិ. សត្ថា ‘‘ន ខោ, ឧបាសក, អយំ ទារកោ ឥទានេវ អត្ថគវេសកោ, បុព្ពេបិ អត្ថគវេសកោវ ហុត្វា ឥមំ បញ្ហំ បណ្ឌិតេ បុច្ឆិ, បោរាណកបណ្ឌិតាបិស្ស កថេសុំ, ភវសង្ខេបគតត្តា បន ន សល្លក្ខេសី’’តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ សេដ្ឋិកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ បិតុ អច្ចយេន សេដ្ឋិដ្ឋានំ លភិ. អថស្ស បុត្តោ ទហរោ កុមារោ ឩរុម្ហិ និសីទិត្វា ‘‘តាត, មយ្ហំ ឯកបទំ អនេកត្ថនិស្សិតំ ឯកំ ការណំ កថេថា’’តិ បុច្ឆន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

១៧៥. ‘‘ឥង្ឃ ឯកបទំ តាត, អនេកត្ថបទស្សិតំ;

កិញ្ចិ សង្គាហិកំ ព្រូសិ, យេនត្ថេ សាធយេមសេ’’តិ.

តត្ថ ឥង្ឃាតិ យាចនត្ថេ ចោទនត្ថេ វា និបាតោ. ឯកបទន្តិ ឯកំ ការណបទំ, ឯកំ ការណូបសញ្ហិតំ វា ព្យញ្ជនបទំ. អនេកត្ថបទស្សិតន្តិ អនេកានិ អត្ថបទានិ ការណបទានិ និស្សិតំ. កិញ្ចិ សង្គាហិកំ ព្រូសីតិ កិញ្ចិ ឯកបទំ ពហូនំ បទានំ សង្គាហិកំ ព្រូហិ, អយមេវ វា បាឋោ. យេនត្ថេ សាធយេមសេតិ យេន ឯកេន បទេន អនេកត្ថនិស្សិតេន មយំ អត្តនោ វុឌ្ឍិំ សាធេយ្យាម, តំ មេ កថេហីតិ បុច្ឆិ.

អថស្ស បិតា កថេន្តោ ទុតិយំ គាថមាហ –

១៧៦. ‘‘ទក្ខេយ្យេកបទំ តាត, អនេកត្ថបទស្សិតំ;

តញ្ច សីលេន សញ្ញុត្តំ, ខន្តិយា ឧបបាទិតំ;

អលំ មិត្តេ សុខាបេតុំ, អមិត្តានំ ទុខាយ ចា’’តិ.

តត្ថ ទក្ខេយ្យេកបទន្តិ ទក្ខេយ្យំ ឯកបទំ. ទក្ខេយ្យំ នាម លាភុប្បាទកស្ស ឆេកស្ស កុសលស្ស ញាណសម្បយុត្តំ វីរិយំ. អនេកត្ថបទស្សិតន្តិ ឯវំ វុត្តប្បការំ វីរិយំ អនេកេហិ អត្ថបទេហិ និស្សិតំ. កតរេហីតិ? សីលាទីហិ. តេនេវ ‘‘តញ្ច សីលេន សញ្ញុត្ត’’ន្តិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ – តញ្ច បនេតំ វីរិយំ អាចារសីលសម្បយុត្តំ អធិវាសនខន្តិយា ឧបេតំ មិត្តេ សុខាបេតុំ អមិត្តានញ្ច ទុក្ខាយ អលំ សមត្ថំ. កោ ហិ នាម លាភុប្បាទកញាណសម្បយុត្តកុសលវីរិយសមន្នាគតោ អាចារខន្តិសម្បន្នោ មិត្តេ សុខាបេតុំ, អមិត្តេ វា ទុក្ខាបេតុំ ន សក្កោតីតិ.

ឯវំ ពោធិសត្តោ បុត្តស្ស បញ្ហំ កថេសិ. សោបិ បិតុ កថិតនយេនេវ អត្តនោ អត្ថំ សាធេត្វា យថាកម្មំ គតោ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ បិតាបុត្តា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋិតា. ‘‘តទា បុត្តោ អយមេវ បុត្តោ អហោសិ, ពារាណសិសេដ្ឋិ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ឯកបទជាតកវណ្ណនា អដ្ឋមា.

[២៣៩] ៩. ហរិតមណ្ឌូកជាតកវណ្ណនា

អាសីវិសម្បិ មំ សន្តន្តិ ឥទំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ អជាតសត្តុំ អារព្ភ កថេសិ. កោសលរាជស្ស ហិ បិតា មហាកោសលោ ពិម្ពិសាររញ្ញោ ធីតរំ ទទមានោ ធីតុ ន្ហានមូលំ កាសិគាមកំ នាម អទាសិ. សា អជាតសត្តុនា បិតុឃាតកកម្មេ កតេ រញ្ញោ សិនេហេន នចិរស្សេវ កាលមកាសិ. អជាតសត្តុ មាតរិ កាលកតាយបិ តំ គាមំ ភុញ្ជតេវ. កោសលរាជា ‘‘បិតុឃាតកស្ស ចោរស្ស មម កុលសន្តកំ គាមំ ន ទស្សាមី’’តិ តេន សទ្ធិំ យុជ្ឈតិ. កទាចិ មាតុលស្ស ជយោ ហោតិ, កទាចិ ភាគិនេយ្យស្ស. យទា បន អជាតសត្តុ ជិនាតិ, តទា សោមនស្សប្បត្តោ រថេ ធជំ ឧស្សាបេត្វា មហន្តេន យសេន នគរំ បវិសតិ. យទា បន បរាជយតិ, តទា ទោមនស្សប្បត្តោ កញ្ចិ អជានាបេត្វាវ បវិសតិ. អថេកទិវសំ ធម្មសភាយំ ភិក្ខូ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘អាវុសោ, អជាតសត្តុ មាតុលំ ជិនិត្វា តុស្សតិ, បរាជិតោ ទោមនស្សប្បត្តោ ហោតី’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបេស ជិនិត្វា តុស្សតិ, បរាជិតោ ទោមនស្សប្បត្តោ ហោតី’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ នីលមណ្ឌូកយោនិយំ និព្ពត្តិ. តទា មនុស្សា នទីកន្ទរាទីសុ តត្ថ តត្ថ មច្ឆេ គហណត្ថាយ កុមីនានិ ឱឌ្ឌេសុំ. ឯកស្មិំ កុមីនេ ពហូ មច្ឆា បវិសិំសុ. អថេកោ ឧទកាសីវិសោ មច្ឆេ ខាទន្តោ តំ កុមីនំ បាវិសិ, ពហូ មច្ឆា ឯកតោ ហុត្វា តំ ខាទន្តា ឯកលោហិតំ អកំសុ. សោ បដិសរណំ អបស្សន្តោ មរណភយតជ្ជិតោ កុមីនមុខេន និក្ខមិត្វា វេទនាប្បត្តោ ឧទកបរិយន្តេ និបជ្ជិ. នីលមណ្ឌូកោបិ តស្មិំ ខណេ ឧប្បតិត្វា កុមីនសូលមត្ថកេ និបន្នោ ហោតិ. អាសីវិសោ វិនិច្ឆយដ្ឋានំ អលភន្តោ តត្ថ និបន្នំ តំ ទិស្វា ‘‘សម្ម នីលមណ្ឌូក, ឥមេសំ មច្ឆានំ កិរិយា រុច្ចតិ តុយ្ហ’’ន្តិ បុច្ឆន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

១៧៧. ‘‘អាសីវិសម្បិ មំ សន្តំ, បវិដ្ឋំ កុមិនាមុខំ;

រុច្ចតេ ហរិតាមាតា, យំ មំ ខាទន្តិ មច្ឆកា’’តិ.

តត្ថ អាសីវិសម្បិ មំ សន្តន្តិ មំ អាគតវិសំ សមានំ. រុច្ចតេ ហរិតាមាតា, យំ មំ ខាទន្តិ មច្ឆកាតិ ឯតំ តវ រុច្ចតិ ហរិតមណ្ឌូកបុត្តាតិ វទតិ.

អថ នំ ហរិតមណ្ឌូកោ ‘‘អាម, សម្ម, រុច្ចតី’’តិ. ‘‘កិំការណា’’តិ? ‘‘សចេ ត្វម្បិ តវ បទេសំ អាគតេ មច្ឆេ ខាទសិ, មច្ឆាបិ អត្តនោ បទេសំ អាគតំ តំ ខាទន្តិ, អត្តនោ វិសយេ បទេសេ គោចរភូមិយំ អពលវា នាម នត្ថី’’តិ វត្វា ទុតិយំ គាថមាហ –

១៧៨. ‘‘វិលុម្បតេវ បុរិសោ, យាវស្ស ឧបកប្បតិ;

យទា ចញ្ញេ វិលុម្បន្តិ, សោ វិលុត្តោ វិលុម្បតី’’តិ.

តត្ថ វិលុម្បតេវ បុរិសោ, យាវស្ស ឧបកប្បតីតិ យាវ អស្ស បុរិសស្ស ឥស្សរិយំ ឧបកប្បតិ ឥជ្ឈតិ បវត្តតិ, តាវ សោ អញ្ញំ វិលុម្បតិយេវ. ‘‘យាវ សោ ឧបកប្បតី’’តិបិ បាឋោ, យត្តកំ កាលំ សោ បុរិសោ សក្កោតិ វិលុម្បិតុន្តិ អត្ថោ. យទា ចញ្ញេ វិលុម្បន្តីតិ យទា ច អញ្ញេ ឥស្សរា ហុត្វា វិលុម្បន្តិ. សោ វិលុត្តោ វិលុម្បតីតិ អថ សោ វិលុម្បកោ អញ្ញេហិ វិលុម្បតិ. ‘‘វិលុម្បតេ’’តិបិ បាឋោ, អយមេវត្ថោ. ‘‘វិលុម្បន’’ន្តិបិ បឋន្តិ, តស្សត្ថោ ន សមេតិ. ឯវំ ‘‘វិលុម្បកោ បុន វិលុម្បំ បាបុណាតី’’តិ ពោធិសត្តេន អឌ្ឌេ វិនិច្ឆិតេ ឧទកាសីវិសស្ស ទុព្ពលភាវំ ញត្វា ‘‘បច្ចាមិត្តំ គណ្ហិស្សាមា’’តិ មច្ឆគណា កុមីនមុខា និក្ខមិត្វា តត្ថេវ នំ ជីវិតក្ខយំ បាបេត្វា បក្កមុំ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ឧទកាសីវិសោ អជាតសត្តុ អហោសិ, នីលមណ្ឌូកោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ហរិតមណ្ឌូកជាតកវណ្ណនា នវមា.

[២៤០] ១០. មហាបិង្គលជាតកវណ្ណនា

សព្ពោ ជនោតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ទេវទត្តំ អារព្ភ កថេសិ. ទេវទត្តេ សត្ថរិ អាឃាតំ ពន្ធិត្វា នវមាសច្ចយេន ជេតវនទ្វារកោដ្ឋកេ បថវិយំ និមុគ្គេ ជេតវនវាសិនោ ច សកលរដ្ឋវាសិនោ ច ‘‘ពុទ្ធបដិកណ្ដកោ ទេវទត្តោ បថវិយា គិលិតោ, និហតបច្ចាមិត្តោ ទានិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ជាតោ’’តិ តុដ្ឋហដ្ឋា អហេសុំ. តេសំ កថំ សុត្វា បរម្បរឃោសេន សកលជម្ពុទីបវាសិនោ យក្ខភូតទេវគណា ច តុដ្ឋហដ្ឋា ឯវ អហេសុំ. អថេកទិវសំ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘អាវុសោ, ទេវទត្តេ បថវិយំ និមុគ្គេ ‘ពុទ្ធបដិកណ្ដកោ ទេវទត្តោ បថវិយា គិលិតោ’តិ មហាជនោ អត្តមនោ ជាតោ’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ ទេវទត្តេ មតេ មហាជនោ តុស្សតិ ចេវ ហសតិ ច, បុព្ពេបិ តុស្សិ ចេវ ហសិ ចា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ មហាបិង្គលោ នាម រាជា អធម្មេន វិសមេន រជ្ជំ ការេសិ, ឆន្ទាទិវសេន បាបកម្មានិ ករោន្តោ ទណ្ឌពលិជង្ឃកហាបណាទិគ្គហណេន ឧច្ឆុយន្តេ ឧច្ឆុំ វិយ មហាជនំ បីឡេសិ កក្ខឡោ ផរុសោ សាហសិកោ, បរេសុ អនុទ្ទយាមត្តម្បិ នាមស្ស នត្ថិ, គេហេ ឥត្ថីនម្បិ បុត្តធីតានម្បិ អមច្ចព្រាហ្មណគហបតិកាទីនម្បិ អប្បិយោ អមនាបោ, អក្ខិម្ហិ បតិតរជំ វិយ, ភត្តបិណ្ឌេ សក្ខរា វិយ, បណ្ហិំ វិជ្ឈិត្វា បវិដ្ឋកណ្ដកោ វិយ ច អហោសិ. តទា ពោធិសត្តោ មហាបិង្គលស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. មហាបិង្គលោ ទីឃរត្តំ រជ្ជំ ការេត្វា កាលមកាសិ. តស្មិំ កាលកតេ សកលពារាណសិវាសិនោ ហដ្ឋតុដ្ឋា មហាហសិតំ ហសិត្វា ទារូនំ សកដសហស្សេន មហាបិង្គលំ ឈាបេត្វា អនេកេហិ ឃដសហស្សេហិ អាឡាហនំ និព្ពាបេត្វា ពោធិសត្តំ រជ្ជេ អភិសិញ្ចិត្វា ‘‘ធម្មិកោ នោ រាជា លទ្ធោ’’តិ ហដ្ឋតុដ្ឋា នគរេ ឧស្សវភេរិំ ចរាបេត្វា សមុស្សិតធជបដាកំ នគរំ អលង្ករិត្វា ទ្វារេ ទ្វារេ មណ្ឌបំ ការេត្វា វិប្បកិណ្ណលាជកុសុមមណ្ឌិតតលេសុ អលង្កតមណ្ឌបេសុ និសីទិត្វា ខាទិំសុ ចេវ បិវិំសុ ច.

ពោធិសត្តោបិ អលង្កតេ មហាតលេ សមុស្សិតសេតច្ឆត្តស្ស បល្លង្កវរស្ស មជ្ឈេ មហាយសំ អនុភវន្តោ និសីទិ. អមច្ចា ច ព្រាហ្មណគហបតិរដ្ឋិកទោវារិកាទយោ ច រាជានំ បរិវារេត្វា អដ្ឋំសុ. អថេកោ ទោវារិកោ នាតិទូរេ ឋត្វា អស្សសន្តោ បស្សសន្តោ បរោទិ. ពោធិសត្តោ តំ ទិស្វា ‘‘សម្ម ទោវារិក, មម បិតរិ កាលកតេ សព្ពេ តុដ្ឋបហដ្ឋា ឧស្សវំ កីឡន្តា វិចរន្តិ, ត្វំ បន រោទមានោ ឋិតោ, កិំ នុ ខោ មម បិតា តវេវ បិយោ អហោសិ មនាបោ’’តិ បុច្ឆន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

១៧៩. ‘‘សព្ពោ ជនោ ហិំសិតោ បិង្គលេន, តស្មិំ មតេ បច្ចយា វេទយន្តិ;

បិយោ នុ តេ អាសិ អកណ្ហនេត្តោ, កស្មា នុ ត្វំ រោទសិ ទ្វារបាលា’’តិ.

តត្ថ ហិំសិតោតិ នានប្បការេហិ ទណ្ឌពលិអាទីហិ បីឡិតោ. បិង្គលេនាតិ បិង្គលក្ខេន. តស្ស កិរ ទ្វេបិ អក្ខីនិ និព្ពិទ្ធបិង្គលានិ ពិឡារក្ខិវណ្ណានិ អហេសុំ, តេនេវស្ស ‘‘បិង្គលោ’’តិ នាមំ អកំសុ. បច្ចយា វេទយន្តីតិ បីតិយោ បវេទយន្តិ. អកណ្ហនេត្តោតិ បិង្គលនេត្តោ. កស្មា នុ ត្វន្តិ កេន នុ ការណេន ត្វំ រោទសិ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘កស្មា តុវ’’ន្តិ បាឋោ.

សោ តស្ស វចនំ សុត្វា ‘‘នាហំ, មហារាជ, ‘មហាបិង្គលោ មតោ’តិ សោកេន រោទាមិ, សីសស្ស មេ សុខំ ជាតំ. បិង្គលរាជា ហិ បាសាទា ឱតរន្តោ ច អារោហន្តោ ច កម្មារមុដ្ឋិកាយ បហរន្តោ វិយ មយ្ហំ សីសេ អដ្ឋដ្ឋ ខដកេ ទេតិ, សោ បរលោកំ គន្ត្វាបិ មម សីសេ ទទមានោ វិយ និរយបាលានម្បិ យមស្សបិ សីលេ ខដកេ ទស្សតិ, អថ នំ តេ ‘អតិវិយ អយំ អម្ហេ ពាធតី’តិ បុន ឥធេវ អានេត្វា វិស្សជ្ជេយ្យុំ, អថ មេ សោ បុនបិ សីសេ ខដកេ ទទេយ្យាតិ ភយេនាហំ រោទាមី’’តិ ឥមមត្ថំ បកាសេន្តោ ទុតិយំ គាថមាហ –

១៨០. ‘‘ន មេ បិយោ អាសិ អកណ្ហនេត្តោ, ភាយាមិ បច្ចាគមនាយ តស្ស;

ឥតោ គតោ ហិំសេយ្យ មច្ចុរាជំ, សោ ហិំសិតោ អានេយ្យ បុន ឥធា’’តិ.

អថ នំ ពោធិសត្តោ ‘‘សោ រាជា ទារូនំ វាហសហស្សេន ទឌ្ឍោ ឧទកឃដសតេហិ សិត្តោ, សាបិស្ស អាឡាហនភូមិ សមន្តតោ ខតា, បកតិយាបិ ច បរលោកំ គតា នាម អញ្ញត្ថ គតិវសា បុន តេនេវ សរីរេន នាគច្ឆន្តិ, មា ត្វំ ភាយី’’តិ តំ សមស្សាសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

១៨១. ‘‘ទឌ្ឍោ វាហសហស្សេហិ, សិត្តោ ឃដសតេហិ សោ;

បរិក្ខតា ច សា ភូមិ, មា ភាយិ នាគមិស្សតី’’តិ.

តតោ បដ្ឋាយ ទោវារិកោ អស្សាសំ បដិលភិ. ពោធិសត្តោ ធម្មេន រជ្ជំ ការេត្វា ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា យថាកម្មំ គតោ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា មហាបិង្គលោ ទេវទត្តោ អហោសិ, បុត្តោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

មហាបិង្គលជាតកវណ្ណនា ទសមា.

ឧបាហនវគ្គោ នវមោ.

តស្សុទ្ទានំ –

ឧបាហនំ វីណាថូណំ, វិកណ្ណកំ អសិតាភុ;

វច្ឆនខំ ពកញ្ចេវ, សាកេតញ្ច ឯកបទំ;

ហរិតមាតុ បិង្គលំ.