១០. សិង្គាលវគ្គោ

[២៤១] ១. សព្ពទាឋជាតកវណ្ណនា

សិង្គាលោ មានត្ថទ្ធោតិ ឥទំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ ទេវទត្តំ អារព្ភ កថេសិ. ទេវទត្តោ អជាតសត្តុំ បសាទេត្វា ឧប្បាទិតំ លាភសក្ការំ ចិរដ្ឋិតិកំ កាតុំ នាសក្ខិ, នាឡាគិរិបយោជនេ បាដិហារិយស្ស ទិដ្ឋកាលតោ បដ្ឋាយ តស្ស សោ លាភសក្ការោ អន្តរធាយិ. អថេកទិវសំ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘អាវុសោ, ទេវទត្តោ លាភសក្ការំ ឧប្បាទេត្វា ចិរដ្ឋិតិកំ កាតុំ នាសក្ខី’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ទេវទត្តោ ឥទានេវ អត្តនោ ឧប្បន្នំ លាភសក្ការំ អន្តរធាបេតិ, បុព្ពេបិ អន្តរធាបេសិយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ តស្ស បុរោហិតោ អហោសិ តិណ្ណំ វេទានំ អដ្ឋារសន្នញ្ច សិប្បានំ បារំ គតោ. សោ បថវីជយមន្តំ នាម ជានាតិ. បថវីជយមន្តោតិ អាវដ្ដនមន្តោ វុច្ចតិ. អថេកទិវសំ ពោធិសត្តោ ‘‘តំ មន្តំ សជ្ឈាយិស្សាមី’’តិ ឯកស្មិំ អង្គណដ្ឋានេ បិដ្ឋិបាសាណេ និសីទិត្វា សជ្ឈាយមកាសិ. តំ កិរ មន្តំ អញ្ញវិហិតំ ធិតិវិរហិតំ សាវេតុំ ន សក្កា, តស្មា នំ សោ តថារូបេ ឋានេ សជ្ឈាយតិ. អថស្ស សជ្ឈាយនកាលេ ឯកោ សិង្គាលោ ឯកស្មិំ ពិលេ និបន្នោ តំ មន្តំ សុត្វាវ បគុណមកាសិ. សោ កិរ អនន្តរាតីតេ អត្តភាវេ បគុណបថវីជយមន្តោ ឯកោ ព្រាហ្មណោ អហោសិ. ពោធិសត្តោ សជ្ឈាយំ កត្វា ឧដ្ឋាយ ‘‘បគុណោ វត មេ អយំ មន្តោ’’តិ អាហ. សិង្គាលោ ពិលា និក្ខមិត្វា ‘‘អម្ភោ ព្រាហ្មណ, អយំ មន្តោ តយាបិ មមេវ បគុណតរោ’’តិ វត្វា បលាយិ. ពោធិសត្តោ ‘‘អយំ សិង្គាលោ មហន្តំ អកុសលំ ករិស្សតី’’តិ ‘‘គណ្ហថ គណ្ហថា’’តិ ថោកំ អនុពន្ធិ. សិង្គាលោ បលាយិត្វា អរញ្ញំ បាវិសិ.

សោ គន្ត្វា ឯកំ សិង្គាលិំ ថោកំ សរីរេ ឌំសិ, ‘‘កិំ, សាមី’’តិ ច វុត្តេ ‘‘មយ្ហំ ជានាសិ ន ជានាសី’’តិ អាហ. សា ‘‘អាម, ជានាមី’’តិ សម្បដិច្ឆិ. សោ បថវីជយមន្តំ បរិវត្តេត្វា អនេកានិ សិង្គាលសតានិ អាណាបេត្វា សព្ពេបិ ហត្ថិអស្សសីហព្យគ្ឃសូករមិគាទយោ ចតុប្បទេ អត្តនោ សន្តិកេ អកាសិ. កត្វា ច បន សព្ពទាឋោ នាម រាជា ហុត្វា ឯកំ សិង្គាលិំ អគ្គមហេសិំ អកាសិ. ទ្វិន្នំ ហត្ថីនំ បិដ្ឋេ សីហោ តិដ្ឋតិ, សីហបិដ្ឋេ សព្ពទាឋោ សិង្គាលោ រាជា សិង្គាលិយា អគ្គមហេសិយា សទ្ធិំ និសីទតិ, មហន្តោ យសោ អហោសិ. សោ យសមហន្តេន បមជ្ជិត្វា មានំ ឧប្បាទេត្វា ‘‘ពារាណសិរជ្ជំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ សព្ពចតុប្បទបរិវុតោ ពារាណសិយា អវិទូរដ្ឋានំ សម្បាបុណិ, បរិសា ទ្វាទសយោជនា អហោសិ. សោ អវិទូរេ ឋិតោយេវ ‘‘រជ្ជំ វា ទេតុ, យុទ្ធំ វា’’តិ រញ្ញោ សាសនំ បេសេសិ. ពារាណសិវាសិនោ ភីតតសិតា នគរទ្វារានិ បិទហិត្វា អដ្ឋំសុ.

ពោធិសត្តោ រាជានំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘មា ភាយិ, មហារាជ, សព្ពទាឋសិង្គាលេន សទ្ធិំ យុទ្ធំ មម ភារោ, ឋបេត្វា មំ អញ្ញោ តេន សទ្ធិំ យុជ្ឈិតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថី’’តិ រាជានញ្ច នាគរេ ច សមស្សាសេត្វា ‘‘កិន្តិ កត្វា នុ ខោ សព្ពទាឋោ រជ្ជំ គហេស្សតិ, បុច្ឆិស្សាមិ តាវ ន’’ន្តិ ទ្វារដ្ដាលកំ អភិរុហិត្វា ‘‘សម្ម សព្ពទាឋ, កិន្តិ កត្វា ឥមំ រជ្ជំ គណ្ហិស្សសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘សីហនាទំ នទាបេត្វា មហាជនំ សទ្ទេន សន្តាសេត្វា គណ្ហិស្សាមី’’តិ. ពោធិសត្តោ ‘‘អត្ថេត’’ន្តិ ញត្វា អដ្ដាលកា ឱរុយ្ហ ‘‘សកលទ្វាទសយោជនិកពារាណសិនគរវាសិនោ កណ្ណច្ឆិទ្ទានិ មាសបិដ្ឋេន លញ្ជន្តូ’’តិ ភេរិំ ចរាបេសិ. មហាជនោ ភេរិយា អាណំ សុត្វា អន្តមសោ ពិឡាលេ ឧបាទាយ សព្ពចតុប្បទានញ្ចេវ អត្តនោ ច កណ្ណច្ឆិទ្ទានិ យថា បរស្ស សទ្ទំ សោតុំ ន សក្កា, ឯវំ មាសបិដ្ឋេន លញ្ជិ.

អថ ពោធិសត្តោ បុន អដ្ដាលកំ អភិរុហិត្វា ‘‘សព្ពទាឋា’’តិ អាហ. ‘‘កិំ, ព្រាហ្មណា’’តិ? ‘‘ឥមំ រជ្ជំ កិន្តិ កត្វា គណ្ហិស្សសី’’តិ? ‘‘សីហនាទំ នទាបេត្វា មនុស្សេ តាសេត្វា ជីវិតក្ខយំ បាបេត្វា គណ្ហិស្សាមី’’តិ. ‘‘សីហនាទំ នទាបេតុំ ន សក្ខិស្សសិ. ជាតិសម្បន្នា ហិ សុរត្តហត្ថបាទា កេសរសីហរាជានោ តាទិសស្ស ជរសិង្គាលស្ស អាណំ ន ករិស្សន្តី’’តិ. សិង្គាលោ មានត្ថទ្ធោ ហុត្វា ‘‘អញ្ញេ តាវ សីហា តិដ្ឋន្តុ, យស្សាហំ បិដ្ឋេ និសិន្នោ, តញ្ញេវ នទាបេស្សាមី’’តិ អាហ. ‘‘តេន ហិ នទាបេហិ, យទិ សក្កោសី’’តិ. សោ យស្មិំ សីហេ និសិន្នោ, តស្ស ‘‘នទាហី’’តិ បាទេន សញ្ញំ អទាសិ. សីហោ ហត្ថិកុម្ភេ មុខំ ឧប្បីឡេត្វា តិក្ខត្តុំ អប្បដិវត្តិយំ សីហនាទំ នទិ. ហត្ថី សន្តាសប្បត្តា ហុត្វា សិង្គាលំ បាទមូលេ បាតេត្វា បាទេនស្ស សីសំ អក្កមិត្វា ចុណ្ណវិចុណ្ណំ អកំសុ, សព្ពទាឋោ តត្ថេវ ជីវិតក្ខយំ បត្តោ. តេបិ ហត្ថី សីហនាទំ សុត្វា មរណភយតជ្ជិតា អញ្ញមញ្ញំ ឱវិជ្ឈិត្វា តត្ថេវ ជីវិតក្ខយំ បាបុណិំសុ, ឋបេត្វា សីហេ សេសាបិ មិគសូករាទយោ សសពិឡារបរិយោសានា សព្ពេ ចតុប្បាទា តត្ថេវ ជីវិតក្ខយំ បាបុណិំសុ. សីហា បលាយិត្វា អរញ្ញំ បវិសិំសុ, ទ្វាទសយោជនិកោ មំសរាសិ អហោសិ. ពោធិសត្តោ អដ្ដាលកា ឱតរិត្វា នគរទ្វារានិ វិវរាបេត្វា ‘‘សព្ពេ អត្តនោ កណ្ណេសុ មាសបិដ្ឋំ អបនេត្វា មំសត្ថិកា មំសំ អាហរន្តូ’’តិ នគរេ ភេរិំ ចរាបេសិ. មនុស្សា អល្លមំសំ ខាទិត្វា សេសំ សុក្ខាបេត្វា វល្លូរមកំសុ. តស្មិំ កិរ កាលេ វល្លូរករណំ ឧទបាទីតិ វទន្តិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ឥមា អភិសម្ពុទ្ធគាថា វត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ –

១៨២. ‘‘សិង្គាលោ មានត្ថទ្ធោ ច, បរិវារេន អត្ថិកោ;

បាបុណិ មហតិំ ភូមិំ, រាជាសិ សព្ពទាឋិនំ.

១៨៣. ‘‘ឯវមេវ មនុស្សេសុ, យោ ហោតិ បរិវារវា;

សោ ហិ តត្ថ មហា ហោតិ, សិង្គាលោ វិយ ទាឋិន’’ន្តិ.

តត្ថ មានត្ថទ្ធោតិ បរិវារំ និស្សាយ ឧប្បន្នេន មានេន ថទ្ធោ. បរិវារេន អត្ថិកោតិ ឧត្តរិម្បិ បរិវារេន អត្ថិកោ ហុត្វា. មហតិំ ភូមិន្តិ មហន្តំ សម្បត្តិំ. រាជាសិ សព្ពទាឋិនន្តិ សព្ពេសំ ទាឋីនំ រាជា អាសិ. សោ ហិ តត្ថ មហា ហោតីតិ សោ បរិវារសម្បន្នោ បុរិសោ តេសុ បរិវារេសុ មហា នាម ហោតិ. សិង្គាលោ វិយ ទាឋិនន្តិ យថា សិង្គាលោ ទាឋីនំ មហា អហោសិ, ឯវំ មហា ហោតិ, អថ សោ សិង្គាលោ វិយ បមាទំ អាបជ្ជិត្វា តំ បរិវារំ និស្សាយ វិនាសំ បាបុណាតីតិ.

‘‘តទា សិង្គាលោ ទេវទត្តោ អហោសិ, រាជា សារិបុត្តោ, បុរោហិតោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

សព្ពទាឋជាតកវណ្ណនា បឋមា.

[២៤២] ២. សុនខជាតកវណ្ណនា

ពាលោ វតាយំ សុនខោតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អម្ពណកោដ្ឋកេ អាសនសាលាយ ភត្តភុញ្ជនសុនខំ អារព្ភ កថេសិ. តំ កិរ ជាតកាលតោ បដ្ឋាយ បានីយហារកា គហេត្វា តត្ថ បោសេសុំ. សោ អបរភាគេ តត្ថ ភត្តំ ភុញ្ជន្តោ ថូលសរីរោ អហោសិ. អថេកទិវសំ ឯកោ គាមវាសី បុរិសោ តំ ឋានំ បត្តោ សុនខំ ទិស្វា បានីយហារកានំ ឧត្តរិសាដកញ្ច កហាបណញ្ច ទត្វា គទ្ទូលេន ពន្ធិត្វា តំ អាទាយ បក្កាមិ. សោ គហេត្វា នីយមានោ ន វស្សិ, ទិន្នំ ទិន្នំ ខាទន្តោ បច្ឆតោ បច្ឆតោ អគមាសិ. អថ សោ បុរិសោ ‘‘អយំ ឥទានិ មំ បិយាយតី’’តិ គទ្ទូលំ មោចេសិ, សោ វិស្សដ្ឋមត្តោ ឯកវេគេន អាសនសាលមេវ គតោ. ភិក្ខូ តំ ទិស្វា តេន គតការណំ ជានិត្វា សាយន្ហសមយេ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘អាវុសោ, អាសនសាលាយ សុនខោ ពន្ធនមោក្ខកុសលោ វិស្សដ្ឋមត្តោវ បុន អាគតោ’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, សោ សុនខោ ឥទានេវ ពន្ធនមោក្ខកុសលោ, បុព្ពេបិ កុសលោយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ កាសិរដ្ឋេ ឯកស្មិំ មហាភោគកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ ឃរាវាសំ អគ្គហេសិ. តទា ពារាណសិយំ ឯកស្ស មនុស្សស្ស សុនខោ អហោសិ, សោ បិណ្ឌិភត្តំ លភន្តោ ថូលសរីរោ ជាតោ. អថេកោ គាមវាសី ពារាណសិំ អាគតោ តំ សុនខំ ទិស្វា តស្ស មនុស្សស្ស ឧត្តរិសាដកញ្ច កហាបណញ្ច ទត្វា សុនខំ គហេត្វា ចម្មយោត្តេន ពន្ធិត្វា យោត្តកោដិយំ គហេត្វា គច្ឆន្តោ អដវិមុខេ ឯកំ សាលំ បវិសិត្វា សុនខំ ពន្ធិត្វា ផលកេ និបជ្ជិត្វា និទ្ទំ ឱក្កមិ. តស្មិំ កាលេ ពោធិសត្តោ កេនចិទេវ ករណីយេន អដវិំ បដិបន្នោ តំ សុនខំ យោត្តេន ពន្ធិត្វា ឋបិតំ ទិស្វា បឋមំ គាថមាហ –

១៨៤. ‘‘ពាលោ វតាយំ សុនខោ, យោ វរត្តំ ន ខាទតិ;

ពន្ធនា ច បមុញ្ចេយ្យ, អសិតោ ច ឃរំ វជេ’’តិ.

តត្ថ បមុញ្ចេយ្យាតិ បមោចេយ្យ, អយមេវ វា បាឋោ. អសិតោ ច ឃរំ វជេតិ អសិតោ សុហិតោ ហុត្វា អត្តនោ វសនដ្ឋានំ គច្ឆេយ្យ.

តំ សុត្វា សុនខោ ទុតិយំ គាថមាហ –

១៨៥. ‘‘អដ្ឋិតំ មេ មនស្មិំ មេ, អថោ មេ ហទយេ កតំ;

កាលញ្ច បដិកង្ខាមិ, យាវ បស្សុបតូ ជនោ’’តិ.

តត្ថ អដ្ឋិតំ មេ មនស្មិំ មេតិ យំ តុម្ហេ កថេថ, តំ មយា អធិដ្ឋិតមេវ, មនស្មិំយេវ មេ ឯតំ. អថោ មេ ហទយេ កតន្តិ អថ ច បន មេ តុម្ហាកំ វចនំ ហទយេ កតមេវ. កាលញ្ច បដិកង្ខាមីតិ កាលំ បដិមានេមិ. យាវ បស្សុបតូ ជនោតិ យាវាយំ មហាជនោ បសុបតុ និទ្ទំ ឱក្កមតុ, តាវាហំ កាលំ បដិមានេមិ. ឥតរថា ហិ ‘‘អយំ សុនខោ បលាយតី’’តិ រវោ ឧប្បជ្ជេយ្យ, តស្មា រត្តិភាគេ សព្ពេសំ សុត្តកាលេ ចម្មយោត្តំ ខាទិត្វា បលាយិស្សាមីតិ. សោ ឯវំ វត្វា មហាជនេ និទ្ទំ ឱក្កន្តេ យោត្តំ ខាទិត្វា សុហិតោ ហុត្វា បលាយិត្វា អត្តនោ សាមិកានំ ឃរមេវ គតោ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា សុនខោវ ឯតរហិ សុនខោ, បណ្ឌិតបុរិសោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

សុនខជាតកវណ្ណនា ទុតិយា.

[២៤៣] ៣. គុត្តិលជាតកវណ្ណនា

សត្តតន្តិំ សុមធុរន្តិ ឥទំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ ទេវទត្តំ អារព្ភ កថេសិ. តស្មិញ្ហិ កាលេ ភិក្ខូ ទេវទត្តំ អាហំសុ – ‘‘អាវុសោ ទេវទត្ត, សម្មាសម្ពុទ្ធោ តុយ្ហំ អាចរិយោ, ត្វំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ និស្សាយ តីណិ បិដកានិ ឧគ្គណ្ហិ, ចត្តារិ ឈានានិ ឧប្បាទេសិ, អាចរិយស្ស នាម បដិសត្តុនា ភវិតុំ ន យុត្ត’’ន្តិ. ទេវទត្តោ ‘‘កិំ បន មេ, អាវុសោ, សមណោ គោតមោ អាចរិយោ, ននុ មយា អត្តនោ ពលេនេវ តីណិ បិដកានិ ឧគ្គហិតានិ, ចត្តារិ ឈានានិ ឧប្បាទិតានី’’តិ អាចរិយំ បច្ចក្ខាសិ. ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘អាវុសោ, ទេវទត្តោ អាចរិយំ បច្ចក្ខាយ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បដិសត្តុ ហុត្វា មហាវិនាសំ បត្តោ’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ទេវទត្តោ ឥទានេវ អាចរិយំ បច្ចក្ខាយ មម បដិសត្តុ ហុត្វា វិនាសំ បាបុណាតិ, បុព្ពេបិ បត្តោយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ គន្ធព្ពកុលេ និព្ពត្តិ, ‘‘គុត្តិលកុមារោ’’តិស្ស នាមំ អកំសុ. សោ វយប្បត្តោ គន្ធព្ពសិប្បេ និប្ផត្តិំ បត្វា គុត្តិលគន្ធព្ពោ នាម សកលជម្ពុទីបេ អគ្គគន្ធព្ពោ អហោសិ. សោ ទារាភរណំ អកត្វា អន្ធេ មាតាបិតរោ បោសេសិ. តទា ពារាណសិវាសិនោ វាណិជា វណិជ្ជាយ ឧជ្ជេនិនគរំ គន្ត្វា ឧស្សវេ ឃុដ្ឋេ ឆន្ទកំ សំហរិត្វា ពហុំ មាលាគន្ធវិលេបនញ្ច ខជ្ជភោជ្ជាទីនិ ច អាទាយ កីឡនដ្ឋានេ សន្និបតិត្វា ‘‘វេតនំ ទត្វា ឯកំ គន្ធព្ពំ អានេថា’’តិ អាហំសុ. តេន ច សមយេន ឧជ្ជេនិយំ មូសិលោ នាម ជេដ្ឋគន្ធព្ពោ ហោតិ, តេ តំ បក្កោសាបេត្វា អត្តនោ គន្ធព្ពំ ការេសុំ.

មូសិលោ វីណំ វាទន្តោ វីណំ ឧត្តមមុច្ឆនាយ មុច្ឆិត្វា វាទេសិ. តេសំ គុត្តិលគន្ធព្ពស្ស គន្ធព្ពេ ជាតបរិចយានំ តស្ស គន្ធព្ពំ កិលញ្ជកណ្ឌូវនំ វិយ ហុត្វា ឧបដ្ឋាសិ, ឯកោបិ បហដ្ឋាការំ ន ទស្សេសិ. មូសិលោ តេសុ តុដ្ឋាការំ អទស្សេន្តេសុ ‘‘អតិខរំ កត្វា វាទេមិ មញ្ញេ’’តិ មជ្ឈិមមុច្ឆនាយ មុច្ឆិត្វា មជ្ឈិមសរេន វាទេសិ, តេ តត្ថបិ មជ្ឈត្តាវ អហេសុំ. អថ សោ ‘‘ឥមេ ន កិញ្ចិ ជានន្តិ មញ្ញេ’’តិ សយម្បិ អជាននកោ វិយ ហុត្វា តន្តិយោ សិថិលេ វាទេសិ, តេ តត្ថបិ ន កិញ្ចិ អាហំសុ. អថ នេ មូសិលោ ‘‘អម្ភោ វាណិជា, កិំ នុ ខោ មយិ វីណំ វាទេន្តេ តុម្ហេ ន តុស្សថា’’តិ. ‘‘កិំ បន ត្វំ វីណំ វាទេសិ, មយញ្ហិ ‘អយំ វីណំ មុច្ឆេតី’តិ សញ្ញំ អករិម្ហា’’តិ. ‘‘កិំ បន តុម្ហេ មយា ឧត្តរិតរំ អាចរិយំ ជានាថ, ឧទាហុ អត្តនោ អជាននភាវេន ន តុស្សថា’’តិ. វាណិជា ‘‘ពារាណសិយំ គុត្តិលគន្ធព្ពស្ស វីណាសទ្ទំ សុតបុព្ពានំ តវ វីណាសទ្ទោ ឥត្ថីនំ ទារកេ តោសាបនសទ្ទោ វិយ ហោតី’’តិ អាហំសុ. ‘‘តេន ហិ, ហន្ទ, តុម្ហេហិ ទិន្នបរិព្ពយំ បដិគ្គណ្ហថ, ន មយ្ហំ ឯតេនត្ថោ, អបិច ខោ បន ពារាណសិំ គច្ឆន្តា មំ គណ្ហិត្វា គច្ឆេយ្យាថា’’តិ. តេ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា គមនកាលេ តំ អាទាយ ពារាណសិំ គន្ត្វា តស្ស ‘‘ឯតំ គុត្តិលស្ស វសនដ្ឋាន’’ន្តិ អាចិក្ខិត្វា សកសកនិវេសនំ អគមិំសុ.

មូសិលោ ពោធិសត្តស្ស គេហំ បវិសិត្វា លគ្គេត្វា ឋបិតំ ពោធិសត្តស្ស ជាតិវីណំ ទិស្វា គហេត្វា វាទេសិ, អថ ពោធិសត្តស្ស មាតាបិតរោ អន្ធភាវេន តំ អបស្សន្តា ‘‘មូសិកា មញ្ញេ វីណំ ខាទន្តី’’តិ សញ្ញាយ ‘‘សុសូ’’តិ អាហំសុ. តស្មិំ កាលេ មូសិលោ វីណំ ឋបេត្វា ពោធិសត្តស្ស មាតាបិតរោ វន្ទិត្វា ‘‘កុតោ អាគតោសី’’តិ វុត្តេ ‘‘អាចរិយស្ស សន្តិកេ សិប្បំ ឧគ្គណ្ហិតុំ ឧជ្ជេនិតោ អាគតោម្ហី’’តិ អាហ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ វុត្តេ ‘‘កហំ អាចរិយោ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘វិប្បវុត្ថោ, តាត, អជ្ជ អាគមិស្សតី’’តិ សុត្វា តត្ថេវ និសីទិត្វា ពោធិសត្តំ អាគតំ ទិស្វា តេន កតបដិសន្ថារោ អត្តនោ អាគតការណំ អារោចេសិ. ពោធិសត្តោ អង្គវិជ្ជាបាឋកោ, សោ តស្ស អសប្បុរិសភាវំ ញត្វា ‘‘គច្ឆ តាត, នត្ថិ តវ សិប្ប’’ន្តិ បដិក្ខិបិ. សោ ពោធិសត្តស្ស មាតាបិតូនំ បាទេ គហេត្វា ឧបការំ ករោន្តោ តេ អារាធេត្វា ‘‘សិប្បំ មេ ទាបេថា’’តិ យាចិ. ពោធិសត្តោ មាតាបិតូហិ បុនប្បុនំ វុច្ចមានោ តេ អតិក្កមិតុំ អសក្កោន្តោ សិប្បំ អទាសិ. សោ ពោធិសត្តេនេវ សទ្ធិំ រាជនិវេសនំ គច្ឆតិ. រាជា តំ ទិស្វា ‘‘កោ ឯស, អាចរិយា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘មយ្ហំ អន្តេវាសិកោ, មហារាជា’’តិ. សោ អនុក្កមេន រញ្ញោ វិស្សាសិកោ អហោសិ. ពោធិសត្តោ អាចរិយមុដ្ឋិំ អកត្វា អត្តនោ ជានននិយាមេន សព្ពំ សិប្បំ សិក្ខាបេត្វា ‘‘និដ្ឋិតំ តេ, តាត, សិប្ប’’ន្តិ អាហ.

សោ ចិន្តេសិ – ‘‘មយ្ហំ សិប្បំ បគុណំ, ឥទញ្ច ពារាណសិនគរំ សកលជម្ពុទីបេ អគ្គនគរំ, អាចរិយោបិ មហល្លកោ, ឥធេវ មយា វសិតុំ វដ្ដតី’’តិ. សោ អាចរិយំ អាហ – ‘‘អាចរិយ អហំ រាជានំ ឧបដ្ឋហិស្សាមី’’តិ. អាចរិយោ ‘‘សាធុ, តាត, រញ្ញោ អារោចេស្សាមី’’តិ គន្ត្វា ‘‘អម្ហាកំ អន្តេវាសិកោ ទេវំ ឧបដ្ឋាតុំ ឥច្ឆតិ, ទេយ្យធម្មមស្ស ជានាថា’’តិ រញ្ញោ អារោចេត្វា រញ្ញា ‘‘តុម្ហាកំ ទេយ្យធម្មតោ ឧបឌ្ឍំ លភិស្សតី’’តិ វុត្តេ តំ បវត្តិំ មូសិលស្ស អារោចេសិ. មូសិលោ ‘‘អហំ តុម្ហេហិ សមកញ្ញេវ លភន្តោ ឧបដ្ឋហិស្សាមិ, ន អលភន្តោ’’តិ អាហ. ‘‘កិំការណា’’តិ? ‘‘ននុ អហំ តុម្ហាកំ ជាននសិប្បំ សព្ពំ ជានាមី’’តិ? ‘‘អាម, ជានាសី’’តិ. ‘‘ឯវំ សន្តេ កស្មា មយ្ហំ ឧបឌ្ឍំ ទេតី’’តិ? ពោធិសត្តោ រញ្ញោ អារោចេសិ. រាជា ‘‘យទិ ឯវំ តុម្ហេហិ សមកំ សិប្បំ ទស្សេតុំ សក្កោន្តោ សមកំ លភិស្សតី’’តិ អាហ. ពោធិសត្តោ រញ្ញោ វចនំ តស្ស អារោចេត្វា តេន ‘‘សាធុ ទស្សេស្សាមី’’តិ វុត្តេ រញ្ញោ តំ បវត្តិំ អារោចេត្វា ‘‘សាធុ ទស្សេតុ, កតរទិវសំ សាកច្ឆា ហោតូ’’តិ វុត្តេ ‘‘ឥតោ សត្តមេ ទិវសេ ហោតុ, មហារាជា’’តិ អាហ.

រាជា មូសិលំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ អាចរិយេន សទ្ធិំ សាកច្ឆំ ករិស្សសី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សច្ចំ, ទេវា’’តិ វុត្តេ ‘‘អាចរិយេន សទ្ធិំ វិគ្គហោ នាម ន វដ្ដតិ, មា ករី’’តិ វារិយមានោបិ ‘‘អលំ, មហារាជ, ហោតុយេវ មេ អាចរិយេន សទ្ធិំ សត្តមេ ទិវសេ សាកច្ឆា, កតរស្ស ជានិភាវំ ជានិស្សាមា’’តិ អាហ. រាជា ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា ‘‘ឥតោ កិរ សត្តមេ ទិវសេ អាចរិយគុត្តិលោ ច អន្តេវាសិកមូសិលោ ច រាជទ្វារេ អញ្ញមញ្ញំ សាកច្ឆំ កត្វា សិប្បំ ទស្សេស្សន្តិ, នាគរា សន្និបតិត្វា សិប្បំ បស្សន្តូ’’តិ ភេរិំ ចរាបេសិ.

ពោធិសត្តោ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ មូសិលោ ទហរោ តរុណោ, អហំ មហល្លកោ បរិហីនថាមោ, មហល្លកស្ស កិរិយា នាម ន សម្បជ្ជតិ. អន្តេវាសិកេ នាម បរាជិតេបិ វិសេសោ នត្ថិ, អន្តេវាសិកស្ស បន ជយេ សតិ បត្តព្ពលជ្ជតោ អរញ្ញំ បវិសិត្វា មរណំ វរតរ’’ន្តិ. សោ អរញ្ញំ បវិសិត្វា មរណភយេន និវត្តតិ, លជ្ជាភយេន គច្ឆតិ. ឯវមស្ស គមនាគមនំ ករោន្តស្សេវ ឆ ទិវសា អតិក្កន្តា, តិណានិ មតានិ, ជង្ឃមគ្គោ និព្ពត្តិ. តស្មិំ ខណេ សក្កស្ស ភវនំ ឧណ្ហាការំ ទស្សេសិ. សក្កោ អាវជ្ជមានោ តំ ការណំ ញត្វា ‘‘គុត្តិលគន្ធព្ពោ អន្តេវាសិកស្ស ភយេន អរញ្ញេ មហាទុក្ខំ អនុភោតិ, ឯតស្ស មយា អវស្សយេន ភវិតុំ វដ្ដតី’’តិ វេគេន គន្ត្វា ពោធិសត្តស្ស បុរតោ ឋត្វា ‘‘អាចរិយ, កស្មា អរញ្ញំ បវិដ្ឋោសី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘កោសិ ត្វ’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘សក្កោហមស្មី’’តិ អាហ. អថ នំ ពោធិសត្តោ ‘‘អហំ ខោ, ទេវរាជ, អន្តេវាសិកតោ បរាជយភយេន អរញ្ញំ បវិដ្ឋោ’’តិ វត្វា បឋមំ គាថមាហ –

១៨៦. ‘‘សត្តតន្តិំ សុមធុរំ, រាមណេយ្យំ អវាចយិំ;

សោ មំ រង្គម្ហិ អវ្ហេតិ, សរណំ មេ ហោតិ កោសិយា’’តិ.

តស្សត្ថោ – អហំ, ទេវរាជ, មូសិលំ នាម អន្តេវាសិកំ សត្តតន្តិំ សុមធុរំ រាមណេយ្យំ វីណំ អត្តនោ ជានននិយាមេន សិក្ខាបេសិំ, សោ មំ ឥទានិ រង្គមណ្ឌលេ បក្កោសតិ, តស្ស មេ ត្វំ, កោសិយគោត្ត, សរណំ ហោហីតិ.

សក្កោ តស្ស វចនំ សុត្វា ‘‘មា ភាយិ, អហំ តេ តាណញ្ច លេណញ្ចា’’តិ វត្វា ទុតិយំ គាថមាហ –

១៨៧. ‘‘អហំ តំ សរណំ សម្ម, អហមាចរិយបូជកោ;

ន តំ ជយិស្សតិ សិស្សោ, សិស្សមាចរិយ ជេស្សសី’’តិ.

តត្ថ អហំ តំ សរណន្តិ អហំ សរណំ អវស្សយោ បតិដ្ឋា ហុត្វា តំ តាយិស្សាមិ. សម្មាតិ បិយវចនមេតំ. សិស្សមាចរិយ, ជេស្សសីតិ, អាចរិយ, ត្វំ វីណំ វាទយមានោ សិស្សំ ជិនិស្សសិ. អបិច ត្វំ វីណំ វាទេន្តោ ឯកំ តន្តិំ ឆិន្ទិត្វា ឆ វាទេយ្យាសិ, វីណាយ តេ បកតិសទ្ទោ ភវិស្សតិ. មូសិលោបិ តន្តិំ ឆិន្ទិស្សតិ, អថស្ស វីណាយ សទ្ទោ ន ភវិស្សតិ. តស្មិំ ខណេ សោ បរាជយំ បាបុណិស្សតិ. អថស្ស បរាជយភាវំ ញត្វា ទុតិយម្បិ តតិយម្បិ ចតុត្ថម្បិ បញ្ចមម្បិ សត្តមម្បិ តន្តិំ ឆិន្ទិត្វា សុទ្ធទណ្ឌកមេវ វាទេយ្យាសិ, ឆិន្នតន្តិកោដីហិ សរោ និក្ខមិត្វា សកលំ ទ្វាទសយោជនិកំ ពារាណសិនគរំ ឆាទេត្វា ឋស្សតីតិ.

ឯវំ វត្វា សក្កោ ពោធិសត្តស្ស តិស្សោ បាសកឃដិកា ទត្វា ឯវមាហ – ‘‘វីណាសទ្ទេនេវ បន សកលនគរេ ឆាទិតេ ឥតោ ឯកំ បាសកឃដិកំ អាកាសេ ខិបេយ្យាសិ, អថ តេ បុរតោ ឱតរិត្វា តីណិ អច្ឆរាសតានិ នច្ចិស្សន្តិ. តាសំ នច្ចនកាលេ ច ទុតិយំ ខិបេយ្យាសិ, អថាបរានិបិ តីណិ សតានិ ឱតរិត្វា តវ វីណាធុរេ នច្ចិស្សន្តិ. តតោ តតិយំ ខិបេយ្យាសិ, អថាបរានិ តីណិ សតានិ ឱតរិត្វា រង្គមណ្ឌលេ នច្ចិស្សន្តិ. អហម្បិ តេ សន្តិកំ អាគមិស្សាមិ, គច្ឆ មា ភាយី’’តិ ពោធិសត្តំ អស្សាសេសិ. ពោធិសត្តោ បុព្ពណ្ហសមយេ គេហំ អគមាសិ. នាគរា រាជទ្វារសមីបេ មណ្ឌបំ កត្វា រញ្ញោ អាសនំ បញ្ញបេសុំ. រាជា បាសាទា ឱតរិត្វា អលង្កតមណ្ឌបេ បល្លង្កមជ្ឈេ និសីទិ, ទ្វាទសសហស្សា អលង្កតិត្ថិយោ អមច្ចព្រាហ្មណគហបតិកាទយោ ច រាជានំ បរិវារយិំសុ, សព្ពេ នាគរា សន្និបតិំសុ, រាជង្គណេ ចក្កាតិចក្កេ មញ្ចាតិមញ្ចេ ពន្ធិំសុ.

ពោធិសត្តោបិ ន្ហាតានុលិត្តោ នានគ្គរសភោជនំ ភុញ្ជិត្វា វីណំ គាហាបេត្វា អត្តនោ បញ្ញត្តាសនេ និសីទិ. សក្កោ អទិស្សមានកាយេន អាគន្ត្វា អាកាសេ អដ្ឋាសិ, ពោធិសត្តោយេវ នំ បស្សតិ. មូសិលោបិ អាគន្ត្វា អត្តនោ អាសនេ និសីទិ. មហាជនោ បរិវារេសិ, អាទិតោវ ទ្វេបិ សមសមំ វាទយិំសុ. មហាជនោ ទ្វិន្នម្បិ វាទិតេន តុដ្ឋោ ឧក្កុដ្ឋិសហស្សានិ បវត្តេសិ. សក្កោ អាកាសេ ឋត្វា ពោធិសត្តញ្ញេវ សាវេន្តោ ‘‘ឯកំ តន្តិំ ឆិន្ទា’’តិ អាហ. ពោធិសត្តោ តន្តិំ ឆិន្ទិ, សា ឆិន្នាបិ ឆិន្នកោដិយា សរំ មុញ្ចតេវ, ទេវគន្ធព្ពំ វិយ វត្តតិ. មូសិលោបិ តន្តិំ ឆិន្ទិ, តតោ សទ្ទោ ន និក្ខមិ. អាចរិយោ ទុតិយម្បិ ឆិន្ទិ …បេ… សត្តមម្បិ ឆិន្ទិ. សុទ្ធទណ្ឌកំ វាទេន្តស្ស សទ្ទោ នគរំ ឆាទេត្វា អដ្ឋាសិ. ចេលុក្ខេបសហស្សានិ ចេវ ឧក្កុដ្ឋិសហស្សានិ ច បវត្តយិំសុ. ពោធិសត្តោ ឯកំ បាសកំ អាកាសេ ខិបិ, តីណិ អច្ឆរាសតានិ ឱតរិត្វា នច្ចិំសុ. ឯវំ ទុតិយេ ច តតិយេ ច ខិត្តេ តីណិ តីណិ អច្ឆរាសតានិ ឱតរិត្វា វុត្តនយេនេវ នច្ចិំសុ.

តស្មិំ ខណេ រាជា មហាជនស្ស ឥង្គិតសញ្ញំ អទាសិ, មហាជនោ ឧដ្ឋាយ ‘‘ត្វំ អាចរិយេន សទ្ធិំ វិរុជ្ឈិត្វា ‘សមការំ ករោមី’តិ វាយមសិ, អត្តនោ បមាណំ ន ជានាសី’’តិ មូសិលំ តជ្ជេត្វា គហិតគហិតេហេវ បាសាណទណ្ឌាទីហិ សំចុណ្ណេត្វា ជីវិតក្ខយំ បាបេត្វា បាទេ គហេត្វា សង្ការដ្ឋានេ ឆឌ្ឌេសិ. រាជា តុដ្ឋចិត្តោ ឃនវស្សំ វស្សាបេន្តោ វិយ ពោធិសត្តស្ស ពហុំ ធនំ អទាសិ, តថា នាគរា. សក្កោ ពោធិសត្តេន សទ្ធិំ បដិសន្ថារំ កត្វា ‘‘អហំ តេ, បណ្ឌិត, សហស្សយុត្តំ អាជញ្ញរថំ គាហាបេត្វា បច្ឆា មាតលិំ បេសេស្សាមិ, ត្វំ សហស្សយុត្តំ វេជយន្តរថវរំ អភិរុយ្ហ ទេវលោកំ អាគច្ឆេយ្យាសី’’តិ វត្វា បក្កាមិ.

អថ នំ គន្ត្វា បណ្ឌុកម្ពលសិលាយំ និសិន្នំ ‘‘កហំ គតាត្ថ, មហារាជា’’តិ ទេវធីតរោ បុច្ឆិំសុ. សក្កោ តាសំ តំ ការណំ វិត្ថារេន កថេត្វា ពោធិសត្តស្ស សីលញ្ច គុណញ្ច វណ្ណេសិ. ទេវធីតរោ ‘‘មហារាជ, មយម្បិ អាចរិយំ ទដ្ឋុកាមា, ឥធ នំ អានេហី’’តិ អាហំសុ. សក្កោ មាតលិំ អាមន្តេត្វា ‘‘តាត, ទេវច្ឆរា គុត្តិលគន្ធព្ពំ ទដ្ឋុកាមា, គច្ឆ នំ វេជយន្តរថេ និសីទាបេត្វា អានេហី’’តិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ គន្ត្វា ពោធិសត្តំ អានេសិ. សក្កោ ពោធិសត្តេន សទ្ធិំ សម្មោទិត្វា ‘‘ទេវកញ្ញា កិរ តេ, អាចរិយ, គន្ធព្ពំ សោតុកាមា’’តិ អាហ. ‘‘មយំ មហារាជ, គន្ធព្ពា នាម សិប្បំ និស្សាយ ជីវាម, មូលំ លភន្តា វាទេយ្យាមា’’តិ. ‘‘វាទេហិ, អហំ តេ មូលំ ទស្សាមី’’តិ. ‘‘ន មយ្ហំ អញ្ញេន មូលេនត្ថោ, ឥមា បន ទេវធីតរោ អត្តនោ អត្តនោ កល្យាណកម្មំ កថេន្តុ, ឯវាហំ វាទេស្សាមី’’តិ. អថ នំ ទេវធីតរោ អាហំសុ – ‘‘អម្ហេហិ កតំ កល្យាណកម្មំ បច្ឆា តុម្ហាកំ កថេស្សាម, គន្ធព្ពំ ករោហិ អាចរិយា’’តិ. ពោធិសត្តោ សត្តាហំ ទេវតានំ គន្ធព្ពំ អកាសិ, តំ ទិព្ពគន្ធព្ពំ អភិភវិត្វា បវត្តិ. សត្តមេ ទិវសេ អាទិតោ បដ្ឋាយ ទេវធីតានំ កល្យាណកម្មំ បុច្ឆិ. ឯកំ កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ ឯកស្ស ភិក្ខុនោ ឧត្តមវត្ថំ ទត្វា សក្កស្ស បរិចារិកា ហុត្វា និព្ពត្តំ អច្ឆរាសហស្សបរិវារំ ឧត្តមវត្ថទេវកញ្ញំ ‘‘ត្វំ បុរិមភវេ កិំ កម្មំ កត្វា និព្ពត្តា’’តិ បុច្ឆិ. តស្ស បុច្ឆនាការោ ច វិស្សជ្ជនា ច វិមានវត្ថុម្ហិ អាគតមេវ. វុត្តញ្ហិ តត្ថ –

‘‘អភិក្កន្តេន វណ្ណេន, យា ត្វំ តិដ្ឋសិ ទេវតេ;

ឱភាសេន្តី ទិសា សព្ពា, ឱសធី វិយ តារកា.

‘‘កេន តេតាទិសោ វណ្ណោ, កេន តេ ឥធ មិជ្ឈតិ;

ឧប្បជ្ជន្តិ ច តេ ភោគា, យេ កេចិ មនសោ បិយា.

‘‘បុច្ឆាមិ តំ ទេវិ មហានុភាវេ, មនុស្សភូតា កិមកាសិ បុញ្ញំ;

កេនាសិ ឯវំ ជលិតានុភាវា, វណ្ណោ ច តេ សព្ពទិសា បភាសតី’’តិ.

‘‘វត្ថុត្តមទាយិកា នារី, បវរា ហោតិ នរេសុ នារីសុ;

ឯវំ បិយរូបទាយិកា មនាបំ, ទិព្ពំ សា លភតេ ឧបេច្ច ឋានំ.

‘‘តស្សា មេ បស្ស វិមានំ, អច្ឆរា កាមវណ្ណិនីហមស្មិ;

អច្ឆរាសហស្សស្សាហំ, បវរា បស្ស បុញ្ញានំ វិបាកំ.

‘‘តេន មេតាទិសោ វណ្ណោ, តេន មេ ឥធ មិជ្ឈតិ;

ឧប្បជ្ជន្តិ ច មេ ភោគា, យេ កេចិ មនសោ បិយា.

‘‘តេនម្ហិ ឯវំ ជលិតានុភាវា;

វណ្ណោ ច មេ សព្ពទិសា បភាសតី’’តិ. (វិ. វ. ៣២៩-៣៣១, ៣៣៣-៣៣៦);

អបរា បិណ្ឌាយ ចរមានស្ស ភិក្ខុនោ បូជនត្ថាយ បុប្ផានិ អទាសិ, អបរា ‘‘ចេតិយេ គន្ធបញ្ចង្គុលិកំ ទេថា’’តិ គន្ធេ អទាសិ, អបរា មធុរានិ ផលាផលានិ អទាសិ, អបរា ឧច្ឆុរសំ អទាសិ, អបរា កស្សបទសពលស្ស ចេតិយេ គន្ធបញ្ចង្គុលិកំ អទាសិ, អបរា មគ្គបដិបន្នានំ ភិក្ខូនំ ភិក្ខុនីនញ្ច កុលគេហេ វាសំ ឧបគតានំ សន្តិកេ ធម្មំ អស្សោសិ, អបរា នាវាយ ឧបកដ្ឋាយ វេលាយ ភុត្តស្ស ភិក្ខុនោ ឧទកេ ឋត្វា ឧទកំ អទាសិ, អបរា អគារមជ្ឈេ វសមានា អក្កោធនា ហុត្វា សស្សុសសុរវត្តំ អកាសិ, អបរា អត្តនោ លទ្ធកោដ្ឋាសតោបិ សំវិភាគំ កត្វាវ បរិភុញ្ជិ, សីលវតី ច អហោសិ, អបរា បរគេហេ ទាសី ហុត្វា និក្កោធនា និម្មានា អត្តនោ លទ្ធកោដ្ឋាសតោ សំវិភាគំ កត្វា ទេវរញ្ញោ បរិចារិកា ហុត្វា និព្ពត្តា (វិ. វ. អដ្ឋ. ៣២៨-៣៣៦). ឯវំ សព្ពាបិ គុត្តិលវិមានវត្ថុស្មិំ អាគតា ឆត្តិំស ទេវធីតា យំ យំ កម្មំ កត្វា តត្ថ និព្ពត្តា, សព្ពំ ពោធិសត្តោ បុច្ឆិ. តាបិស្ស អត្តនោ កតកម្មំ គាថាហិយេវ កថេសុំ. តំ សុត្វា ពោធិសត្តោ ‘‘លាភា វត មេ, សុលទ្ធំ វត មេ, ស្វាហំ ឥធាគន្ត្វា អប្បមត្តកេនបិ កម្មេន បដិលទ្ធទិព្ពសម្បត្តិយោ អស្សោសិំ. ឥតោ ទានិ បដ្ឋាយ មនុស្សលោកំ គន្ត្វា ទានាទីនិ កុសលកម្មានេវ ករិស្សាមី’’តិ វត្វា ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ –

‘‘ស្វាគតំ វត មេ អជ្ជ, សុប្បភាតំ សុហុដ្ឋិតំ;

យំ អទ្ទសាមិ ទេវតាយោ, អច្ឆរាកាមវណ្ណិយោ.

‘‘ឥមាសាហំ ធម្មំ សុត្វា, កាហាមិ កុសលំ ពហុំ;

ទានេន សមចរិយាយ, សំយមេន ទមេន ច;

ស្វាហំ តត្ថ គមិស្សាមិ, យត្ថ គន្ត្វា ន សោចរេ’’តិ. (វិ. វ. ៦១៧-៦១៨);

អថ នំ សត្តាហច្ចយេន ទេវរាជា មាតលិសង្គាហកំ អាណាបេត្វា រថេ និសីទាបេត្វា ពារាណសិមេវ បេសេសិ. សោ ពារាណសិំ គន្ត្វា ទេវលោកេ អត្តនា ទិដ្ឋការណំ មនុស្សានំ អាចិក្ខិ. តតោ បដ្ឋាយ មនុស្សា សឧស្សាហា បុញ្ញានិ កាតុំ មញ្ញិំសុ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា មូសិលោ ទេវទត្តោ អហោសិ, សក្កោ អនុរុទ្ធោ, រាជា អានន្ទោ, គុត្តិលគន្ធព្ពោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

គុត្តិលជាតកវណ្ណនា តតិយា.

[២៤៤] ៤. វិគតិច្ឆជាតកវណ្ណនា

យំ បស្សតិ ន តំ ឥច្ឆតីតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ បលាយិកំ បរិព្ពាជកំ អារព្ភ កថេសិ. សោ កិរ សកលជម្ពុទីបេ បដិវាទំ អលភិត្វា សាវត្ថិំ អាគន្ត្វា ‘‘កោ មយា សទ្ធិំ វាទំ កាតុំ សមត្ថោ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ សុត្វា មហាជនបរិវុតោ ជេតវនំ គន្ត្វា ភគវន្តំ ចតុបរិសមជ្ឈេ ធម្មំ ទេសេន្តំ បញ្ហំ បុច្ឆិ. អថស្ស សត្ថា តំ វិស្សជ្ជេត្វា ‘‘ឯកំ នាម កិ’’ន្តិ បញ្ហំ បុច្ឆិ, សោ តំ កថេតុំ អសក្កោន្តោ ឧដ្ឋាយ បលាយិ. និសិន្នបរិសា ‘‘ឯកបទេនេវ វោ, ភន្តេ, បរិព្ពាជកោ និគ្គហិតោ’’តិ អាហំសុ. សត្ថា ‘‘នាហំ, ឧបាសកា, ឥទានេវេតំ ឯកបទេនេវ និគ្គណ្ហាមិ, បុព្ពេបិ និគ្គណ្ហិំយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ កាសិរដ្ឋេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ កាមេ បហាយ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ទីឃរត្តំ ហិមវន្តេ វសិ. សោ បព្ពតា ឱរុយ្ហ ឯកំ និគមគាមំ និស្សាយ គង្គានិវត្តនេ បណ្ណសាលាយំ វាសំ កប្បេសិ. អថេកោ បរិព្ពាជកោ សកលជម្ពុទីបេ បដិវាទំ អលភិត្វា តំ និគមំ បត្វា ‘‘អត្ថិ នុ ខោ កោចិ មយា សទ្ធិំ វាទំ កាតុំ សមត្ថោ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អត្ថី’’តិ ពោធិសត្តស្ស អានុភាវំ សុត្វា មហាជនបរិវុតោ តស្ស វសនដ្ឋានំ គន្ត្វា បដិសន្ថារំ កត្វា និសីទិ. អថ នំ ពោធិសត្តោ ‘‘វណ្ណគន្ធបរិភាវិតំ គង្គាបានីយំ បិវិស្សតី’’តិ បុច្ឆិ. បរិព្ពាជកោ វាទេន ឱត្ថរន្តោ ‘‘កា គង្គា, វាលុកា គង្គា, ឧទកំ គង្គា, ឱរិមតីរំ គង្គា, បារិមតីរំ គង្គា’’តិ អាហ. ពោធិសត្តោ ‘‘ត្វំ បន, បរិព្ពាជក, ឋបេត្វា ឧទកំ វាលុកំ ឱរិមតីរំ បារិមតីរញ្ច កហំ គង្គំ លភិស្សសី’’តិ អាហ. បរិព្ពាជកោ អប្បដិភានោ ហុត្វា ឧដ្ឋាយ បលាយិ. តស្មិំ បលាតេ ពោធិសត្តោ និសិន្នបរិសាយ ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមា គាថា អវោច –

១៨៨. ‘‘យំ បស្សតិ ន តំ ឥច្ឆតិ, យញ្ច ន បស្សតិ តំ កិរិច្ឆតិ;

មញ្ញាមិ ចិរំ ចរិស្សតិ, ន ហិ តំ លច្ឆតិ យំ ស ឥច្ឆតិ.

១៨៩. ‘‘យំ លភតិ ន តេន តុស្សតិ, យញ្ច បត្ថេតិ លទ្ធំ ហីឡេតិ;

ឥច្ឆា ហិ អនន្តគោចរា, វិគតិច្ឆាន នមោ ករោមសេ’’តិ.

តត្ថ យំ បស្សតីតិ យំ ឧទកាទិំ បស្សតិ, តំ គង្គាតិ ន ឥច្ឆតិ. យញ្ច ន បស្សតីតិ យញ្ច ឧទកាទិវិនិមុត្តំ គង្គំ ន បស្សតិ, តំ កិរិច្ឆតិ. មញ្ញាមិ ចិរំ ចរិស្សតីតិ អហំ ឯវំ មញ្ញាមិ – អយំ បរិព្ពាជកោ ឯវរូបំ គង្គំ បរិយេសន្តោ ចិរំ ចរិស្សតិ. យថា វា ឧទកាទិវិនិមុត្តំ គង្គំ, ឯវំ រូបាទិវិនិមុត្តំ អត្តានម្បិ បរិយេសន្តោ សំសារេ ចិរំ ចរិស្សតិ. ន ហិ តំ លច្ឆតីតិ ចិរំ ចរន្តោបិ យំ តំ ឯវរូបំ គង្គំ វា អត្តានំ វា ឥច្ឆតិ, តំ ន លច្ឆតិ. យំ លភតីតិ យំ ឧទកំ វា រូបាទិំ វា លភតិ, តេន ន តុស្សតិ. យញ្ច បត្ថេតិ លទ្ធំ ហីឡេតីតិ ឯវំ លទ្ធេន អតុស្សន្តោ យំ យំ សម្បត្តិំ បត្ថេតិ, តំ តំ លភិត្វា ‘‘កិំ ឯតាយា’’តិ ហីឡេតិ អវមញ្ញតិ. ឥច្ឆា ហិ អនន្តគោចរាតិ លទ្ធំ ហីឡេត្វា អញ្ញមញ្ញំ អារម្មណំ ឥច្ឆនតោ អយំ ឥច្ឆា នាម តណ្ហា អនន្តគោចរា. វិគតិច្ឆាន នមោ ករោមសេតិ តស្មា យេ វិគតិច្ឆា ពុទ្ធាទយោ, តេសំ មយំ នមក្ការំ ករោមាតិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា បរិព្ពាជកោ ឯតរហិ បរិព្ពាជកោ អហោសិ, តាបសោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

វិគតិច្ឆជាតកវណ្ណនា ចតុត្ថា.

[២៤៥] ៥. មូលបរិយាយជាតកវណ្ណនា

កាលោ ឃសតិ ភូតានីតិ ឥទំ សត្ថា ឧក្កដ្ឋំ និស្សាយ សុភគវនេ វិហរន្តោ មូលបរិយាយសុត្តន្តំ អារព្ភ កថេសិ. តទា កិរ បញ្ចសតា ព្រាហ្មណា តិណ្ណំ វេទានំ បារគូ សាសនេ បព្ពជិត្វា តីណិ បិដកានិ ឧគ្គណ្ហិត្វា មានមទមត្តា ហុត្វា ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោបិ តីណេវ បិដកានិ ជានាតិ, មយម្បិ តានិ ជានាម, ឯវំ សន្តេ កិំ តស្ស អម្ហេហិ នានាករណ’’ន្តិ ពុទ្ធុបដ្ឋានំ ន គច្ឆន្តិ, បដិបក្ខា ហុត្វា ចរន្តិ.

អថេកទិវសំ សត្ថា តេសុ អាគន្ត្វា អត្តនោ សន្តិកេ និសិន្នេសុ អដ្ឋហិ ភូមីហិ បដិមណ្ឌេត្វា មូលបរិយាយសុត្តន្តំ កថេសិ, តេ ន កិញ្ចិ សល្លក្ខេសុំ. អថ នេសំ ឯតទហោសិ – ‘‘មយំ អម្ហេហិ សទិសា បណ្ឌិតា នត្ថី’តិ មានំ ករោម, ឥទានិ បន ន កិញ្ចិ ជានាម, ពុទ្ធេហិ សទិសោ បណ្ឌិតោ នាម នត្ថិ, អហោ ពុទ្ធគុណា នាមា’’តិ. តេ តតោ បដ្ឋាយ និហតមានា ហុត្វា ឧទ្ធដទាឋា វិយ សប្បា និព្ពិសេវនា ជាតា. សត្ថា ឧក្កដ្ឋាយំ យថាភិរន្តំ វិហរិត្វា វេសាលិំ គន្ត្វា គោតមកចេតិយេ គោតមកសុត្តន្តំ នាម កថេសិ, ទសសហស្សិលោកធាតុ កម្បិ, តំ សុត្វា តេ ភិក្ខូ អរហត្តំ បាបុណិំសុ. មូលបរិយាយសុត្តន្តបរិយោសានេ បន សត្ថរិ ឧក្កដ្ឋាយំ វិហរន្តេយេវ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘អាវុសោ, អហោ ពុទ្ធានំ អានុភាវោ, តេ នាម ព្រាហ្មណបព្ពជិតា តថា មានមទមត្តា ភគវតា មូលបរិយាយទេសនាយ និហតមានា កតា’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបាហំ ឥមេ ឯវំ មានបគ្គហិតសិរេ វិចរន្តេ និហតមានេ អកាសិំយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ តិណ្ណំ វេទានំ បារគូ ទិសាបាមោក្ខោ អាចរិយោ ហុត្វា បញ្ច មាណវកសតានិ មន្តេ វាចេសិ. តេ បញ្ចសតាបិ និដ្ឋិតសិប្បា សិប្បេ អនុយោគំ ទត្វា ‘‘យត្តកំ មយំ ជានាម, អាចរិយោបិ តត្តកមេវ, វិសេសោ នត្ថី’’តិ មានត្ថទ្ធា ហុត្វា អាចរិយស្ស សន្តិកំ ន គច្ឆន្តិ, វត្តបដិវត្តំ ន ករោន្តិ. តេ ឯកទិវសំ អាចរិយេ ពទរិរុក្ខមូលេ និសិន្នេ តំ វម្ភេតុកាមា ពទរិរុក្ខំ នខេន អាកោដេត្វា ‘‘និស្សារោវាយំ រុក្ខោ’’តិ អាហំសុ. ពោធិសត្តោ អត្តនោ វម្ភនភាវំ ញត្វា អន្តេវាសិកេ ‘‘ឯកំ វោ បញ្ហំ បុច្ឆិស្សាមី’’តិ អាហ. តេ ហដ្ឋតុដ្ឋា ‘‘វទេថ, កថេស្សាមា’’តិ. អាចរិយោ បញ្ហំ បុច្ឆន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

១៩០. ‘‘កាលោ ឃសតិ ភូតានិ, សព្ពានេវ សហត្តនា;

យោ ច កាលឃសោ ភូតោ, ស ភូតបចនិំ បចី’’តិ.

តត្ថ កាលោតិ បុរេភត្តកាលោបិ បច្ឆាភត្តកាលោបីតិ ឯវមាទិ. ភូតានីតិ សត្តាធិវចនមេតំ, ន កាលោ ភូតានំ ចម្មមំសាទីនិ លុញ្ចិត្វា ខាទតិ, អបិច ខោ នេសំ អាយុវណ្ណពលានិ ខេបេន្តោ យោព្ពញ្ញំ មទ្ទន្តោ អារោគ្យំ វិនាសេន្តោ ឃសតិ ខាទតីតិ វុច្ចតិ. ឯវំ ឃសន្តោ ច ន កិញ្ចិ វជ្ជេតិ, សព្ពានេវ ឃសតិ. ន កេវលញ្ច ភូតានេវ, អបិច ខោ សហត្តនា អត្តានម្បិ ឃសតិ, បុរេភត្តកាលោ បច្ឆាភត្តកាលំ ន បាបុណាតិ. ឯស នយោ បច្ឆាភត្តកាលាទីសុ. យោ ច កាលឃសោ ភូតោតិ ខីណាសវស្សេតំ អធិវចនំ. សោ ហិ អរិយមគ្គេន អាយតិំ បដិសន្ធិកាលំ ខេបេត្វា ខាទិត្វា ឋិតត្តា ‘‘កាលឃសោ ភូតោ’’តិ វុច្ចតិ. ស ភូតបចនិំ បចីតិ សោ យាយំ តណ្ហា អបាយេសុ ភូតេ បចតិ, តំ ញាណគ្គិនា បចិ ទហិ ភស្មមកាសិ, តេន ‘‘ភូតបចនិំ បចី’’តិ វុច្ចតិ. ‘‘បជនិ’’ន្តិបិ បាឋោ, ជនិកំ និព្ពត្តកិន្តិ អត្ថោ.

ឥមំ បញ្ហំ សុត្វា មាណវេសុ ឯកោបិ ជានិតុំ សមត្ថោ នាម នាហោសិ. អថ នេ ពោធិសត្តោ ‘‘មា ខោ តុម្ហេ ‘អយំ បញ្ហោ តីសុ វេទេសុ អត្ថី’តិ សញ្ញំ អកត្ថ, តុម្ហេ ‘យមហំ ជានាមិ, តំ សព្ពំ ជានាមា’តិ មញ្ញមានា មំ ពទរិរុក្ខសទិសំ ករោថ, មម តុម្ហេហិ អញ្ញាតស្ស ពហុនោ ជាននភាវំ ន ជានាថ, គច្ឆថ សត្តមេ ទិវសេ កាលំ ទម្មិ, ឯត្តកេន កាលេន ឥមំ បញ្ហំ ចិន្តេថា’’តិ. តេ ពោធិសត្តំ វន្ទិត្វា អត្តនោ អត្តនោ វសនដ្ឋានំ គន្ត្វា សត្តាហំ ចិន្តេត្វាបិ បញ្ហស្ស នេវ អន្តំ, ន កោដិំ បស្សិំសុ. តេ សត្តមទិវសេ អាចរិយស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា និសីទិត្វា ‘‘កិំ, ភទ្រមុខា, ជានិត្ថ បញ្ហ’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘ន ជានាមា’’តិ វទិំសុ. អថ ពោធិសត្តោ តេ គរហមានោ ទុតិយំ គាថមាហ –

១៩១. ‘‘ពហូនិ នរសីសានិ, លោមសានិ ព្រហានិ ច;

គីវាសុ បដិមុក្កានិ, កោចិទេវេត្ថ កណ្ណវា’’តិ.

តស្សត្ថោ – ពហូនិ នរានំ សីសានិ ទិស្សន្តិ, សព្ពានិ ច តានិ លោមសានិ, សព្ពានិ មហន្តានិ គីវាសុយេវ ឋបិតានិ, ន តាលផលំ វិយ ហត្ថេន គហិតានិ, នត្ថិ តេសំ ឥមេហិ ធម្មេហិ នានាករណំ. ឯត្ថ បន កោចិទេវ កណ្ណវាតិ អត្តានំ សន្ធាយាហ. កណ្ណវាតិ បញ្ញវា, កណ្ណឆិទ្ទំ បន ន កស្សចិ នត្ថិ. ឥតិ តេ មាណវកេ ‘‘កណ្ណឆិទ្ទមត្តមេវ តុម្ហាកំ ពាលានំ អត្ថិ, ន បញ្ញា’’តិ គរហិត្វា បញ្ហំ វិស្សជ្ជេសិ. តេ សុត្វា – ‘‘អហោ អាចរិយា នាម មហន្តា’’តិ ខមាបេត្វា និហតមានា ពោធិសត្តំ ឧបដ្ឋហិំសុ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា បញ្ចសតា មាណវកា ឥមេ ភិក្ខូ អហេសុំ, អាចរិយោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

មូលបរិយាយជាតកវណ្ណនា បញ្ចមា.

[២៤៦] ៦. ពាលោវាទជាតកវណ្ណនា

ហន្ត្វា ឆេត្វា វធិត្វា ចាតិ ឥទំ សត្ថា វេសាលិំ ឧបនិស្សាយ កូដាគារសាលាយំ វិហរន្តោ សីហសេនាបតិំ អារព្ភ កថេសិ. សោ ហិ ភគវន្តំ សរណំ គន្ត្វា និមន្តេត្វា បុនទិវសេ សមំសកភត្តំ អទាសិ. និគណ្ឋា តំ សុត្វា កុបិតា អនត្តមនា តថាគតំ វិហេឋេតុកាមា ‘‘សមណោ គោតមោ ជានំ ឧទ្ទិស្សកតំ មំសំ ភុញ្ជតី’’តិ អក្កោសិំសុ. ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘អាវុសោ, និគណ្ឋោ នាដបុត្តោ ‘សមណោ គោតមោ ជានំ ឧទ្ទិស្សកតំ មំសំ ភុញ្ជតី’តិ សទ្ធិំ បរិសាយ អក្កោសន្តោ អាហិណ្ឌតី’’តិ. តំ សុត្វា សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, និគណ្ឋោ នាដបុត្តោ ឥទានេវ មំ ឧទ្ទិស្សកតមំសខាទនេន គរហតិ, បុព្ពេបិ គរហិយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា លោណម្ពិលសេវនត្ថាយ ហិមវន្តតោ ពារាណសិំ គន្ត្វា បុនទិវសេ នគរំ ភិក្ខាយ បាវិសិ. អថេកោ កុដុម្ពិកោ ‘‘តាបសំ វិហេឋេស្សាមី’’តិ ឃរំ បវេសេត្វា បញ្ញត្តាសនេ និសីទាបេត្វា មច្ឆមំសេន បរិវិសិត្វា ភត្តកិច្ចាវសានេ ឯកមន្តំ និសីទិត្វា ‘‘ឥមំ មំសំ តុម្ហេយេវ ឧទ្ទិស្ស បាណេ មារេត្វា កតំ, ឥទំ អកុសលំ មា អម្ហាកមេវ, តុម្ហាកម្បិ ហោតូ’’តិ វត្វា បឋមំ គាថមាហ –

១៩២. ‘‘ហន្ត្វា ឆេត្វា វធិត្វា ច, ទេតិ ទានំ អសញ្ញតោ;

ឯទិសំ ភត្តំ ភុញ្ជមានោ, ស បាបេន ឧបលិប្បតី’’តិ.

តត្ថ ហន្ត្វាតិ បហរិត្វា. ឆេត្វាតិ កិលមេត្វា. វធិត្វាតិ មារេត្វា. ទេតិ ទានំ អសញ្ញតោតិ អសញ្ញតោ ទុស្សីលោ ឯវំ កត្វា ទានំ ទេតិ. ឯទិសំ ភត្តំ ភុញ្ជមានោ, ស បាបេន ឧបលិប្បតីតិ ឯទិសំ ឧទ្ទិស្សកតភត្តំ ភុញ្ជមានោ សោ សមណោបិ បាបេន ឧបលិប្បតិ សំយុជ្ជតិយេវាតិ.

តំ សុត្វា ពោធិសត្តោ ទុតិយំ គាថមាហ –

១៩៣. ‘‘បុត្តទារម្បិ ចេ ហន្ត្វា, ទេតិ ទានំ អសញ្ញតោ;

ភុញ្ជមានោបិ សប្បញ្ញោ, ន បាបេន ឧបលិប្បតី’’តិ.

តត្ថ ភុញ្ជមានោបិ សប្បញ្ញោតិ តិដ្ឋតុ អញ្ញំ មំសំ, បុត្តទារំ វធិត្វាបិ ទុស្សីលេន ទិន្នំ សប្បញ្ញោ ខន្តិមេត្តាទិគុណសម្បន្នោ តំ ភុញ្ជមានោបិ បាបេន ន ឧបលិប្បតីតិ. ឯវមស្ស ពោធិសត្តោ ធម្មំ កថេត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កាមិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា កុដុម្ពិកោ និគណ្ឋោ នាដបុត្តោ អហោសិ, តាបសោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ពាលោវាទជាតកវណ្ណនា ឆដ្ឋា.

[២៤៧] ៧. បាទញ្ជលិជាតកវណ្ណនា

អទ្ធា បាទញ្ជលី សព្ពេតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ លាឡុទាយីថេរំ អារព្ភ កថេសិ. ឯកស្មិញ្ហិ ទិវសេ ទ្វេ អគ្គសាវកា បញ្ហំ វិនិច្ឆិនន្តិ, ភិក្ខូ បញ្ហំ សុណន្តា ថេរេ បសំសន្តិ. លាឡុទាយីថេរោ បន បរិសន្តរេ និសិន្នោ ‘‘ឯតេ អម្ហេហិ សមំ កិំ ជានន្តី’’តិ ឱដ្ឋំ ភញ្ជិ. តំ ទិស្វា ថេរា ឧដ្ឋាយ បក្កមិំសុ, បរិសា ភិជ្ជិ. ធម្មសភាយំ ភិក្ខូ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘អាវុសោ លាឡុទាយី, ទ្វេ អគ្គសាវកេ គរហិត្វា ឱដ្ឋំ ភញ្ជី’’តិ. តំ សុត្វា សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបិ លាឡុទាយី ឋបេត្វា ឱដ្ឋភញ្ជនំ តតោ ឧត្តរិ អញ្ញំ ន ជានាតី’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ តស្ស អត្ថធម្មានុសាសកោ អមច្ចោ អហោសិ. រញ្ញោ បាទញ្ជលី នាម បុត្តោ លាលោ ទន្ធបរិសក្កនោ អហោសិ. អបរភាគេ រាជា កាលមកាសិ. អមច្ចា រញ្ញោ មតកិច្ចានិ កត្វា ‘‘តំ រជ្ជេ អភិសិញ្ចិស្សាមា’’តិ មន្តយមានា រាជបុត្តំ បាទញ្ជលិំ អាហំសុ. ពោធិសត្តោ បន ‘‘អយំ កុមារោ លាលោ ទន្ធបរិសក្កនោ, បរិគ្គហេត្វា នំ អភិសិញ្ចិស្សាមា’’តិ អាហ. អមច្ចា វិនិច្ឆយំ សជ្ជេត្វា កុមារំ សមីបេ និសីទាបេត្វា អឌ្ឌំ វិនិច្ឆិនន្តា ន សម្មា វិនិច្ឆិនិំសុ. តេ អស្សាមិកំ សាមិកំ កត្វា កុមារំ បុច្ឆិំសុ – ‘‘កីទិសំ, កុមារ, សុដ្ឋុ អឌ្ឌំ វិនិច្ឆិនិម្ហា’’តិ. សោ ឱដ្ឋំ ភញ្ជិ. ពោធិសត្តោ ‘‘បណ្ឌិតោ វត មញ្ញេ កុមារោ, អសម្មាវិនិច្ឆិតភាវោ តេន ញាតោ ភវិស្សតី’’តិ មញ្ញមានោ បឋមំ គាថមាហ –

១៩៤. ‘‘អទ្ធា បាទញ្ជលី សព្ពេ, បញ្ញាយ អតិរោចតិ;

តថា ហិ ឱដ្ឋំ ភញ្ជតិ, ឧត្តរិំ នូន បស្សតី’’តិ.

តស្សត្ថោ – ឯកំសេន បាទញ្ជលិកុមារោ សព្ពេ អម្ហេ បញ្ញាយ អតិរោចតិ. តថា ហិ ឱដ្ឋំ ភញ្ជតិ, នូន ឧត្តរិំ អញ្ញំ ការណំ បស្សតីតិ.

តេ អបរស្មិម្បិ ទិវសេ វិនិច្ឆយំ សជ្ជេត្វា អញ្ញំ អឌ្ឌំ សុដ្ឋុ វិនិច្ឆិនិត្វា ‘‘កីទិសំ, ទេវ, សុដ្ឋុ វិនិច្ឆិនិត’’ន្តិ បុច្ឆិំសុ. សោ បុនបិ ឱដ្ឋមេវ ភញ្ជិ. អថស្ស អន្ធពាលភាវំ ញត្វា ពោធិសត្តោ ទុតិយំ គាថមាហ –

១៩៥. ‘‘នាយំ ធម្មំ អធម្មំ វា, អត្ថានត្ថញ្ច ពុជ្ឈតិ;

អញ្ញត្រ ឱដ្ឋនិព្ភោគា, នាយំ ជានាតិ កិញ្ចន’’ន្តិ.

អមច្ចា បាទញ្ជលិកុមារស្ស លាលភាវំ ញត្វា ពោធិសត្តំ រជ្ជេ អភិសិញ្ចិំសុ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា បាទញ្ជលី លាឡុទាយី អហោសិ, បណ្ឌិតាមច្ចោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

បាទញ្ជលិជាតកវណ្ណនា សត្តមា.

[២៤៨] ៨. កិំសុកោបមជាតកវណ្ណនា

សព្ពេហិ កិំសុកោ ទិដ្ឋោតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ កិំសុកោបមសុត្តន្តំ អារព្ភ កថេសិ. ចត្តារោ ហិ ភិក្ខូ តថាគតំ ឧបសង្កមិត្វា កម្មដ្ឋានំ យាចិំសុ, សត្ថា តេសំ កម្មដ្ឋានំ កថេសិ. តេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា អត្តនោ រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានានិ អគមិំសុ. តេសុ ឯកោ ឆ ផស្សាយតនានិ បរិគ្គណ្ហិត្វា អរហត្តំ បាបុណិ, ឯកោ បញ្ចក្ខន្ធេ, ឯកោ ចត្តារោ មហាភូតេ, ឯកោ អដ្ឋារស ធាតុយោ. តេ អត្តនោ អត្តនោ អធិគតវិសេសំ សត្ថុ អារោចេសុំ. អថេកស្ស ភិក្ខុនោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ – ‘‘ឥមេសំ កម្មដ្ឋានានិ នានា, និព្ពានំ ឯកំ, កថំ សព្ពេហិ អរហត្តំ បត្ត’’ន្តិ. សោ សត្ថារំ បុច្ឆិ. សត្ថា ‘‘កិំ តេ, ភិក្ខុ, កិំសុកទិដ្ឋភាតិកេហិ នានត្ត’’ន្តិ វត្វា ‘‘ឥទំ នោ, ភន្តេ, ការណំ កថេថា’’តិ ភិក្ខូហិ យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ តស្ស ចត្តារោ បុត្តា អហេសុំ. តេ ឯកទិវសំ សារថិំ បក្កោសេត្វា ‘‘មយំ, សម្ម, កិំសុកំ ទដ្ឋុកាមា, កិំសុករុក្ខំ នោ ទស្សេហី’’តិ អាហំសុ. សារថិ ‘‘សាធុ, ទស្សេស្សាមី’’តិ វត្វា ចតុន្នម្បិ ឯកតោ អទស្សេត្វា ជេដ្ឋរាជបុត្តំ តាវ រថេ និសីទាបេត្វា អរញ្ញំ នេត្វា ‘‘អយំ កិំសុកោ’’តិ ខាណុកកាលេ កិំសុកំ ទស្សេសិ. អបរស្ស ពហលបលាសកាលេ, អបរស្ស បុប្ផិតកាលេ, អបរស្ស ផលិតកាលេ. អបរភាគេ ចត្តារោបិ ភាតរោ ឯកតោ និសិន្នា ‘‘កិំសុកោ នាម កីទិសោ’’តិ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ. តតោ ឯកោ ‘‘សេយ្យាថាបិ ឈាមថូណោ’’តិ អាហ. ទុតិយោ ‘‘សេយ្យថាបិ និគ្រោធរុក្ខោ’’តិ, តតិយោ ‘‘សេយ្យថាបិ មំសបេសី’’តិ, ចតុត្ថោ ‘‘សេយ្យថាបិ សិរីសោ’’តិ. តេ អញ្ញមញ្ញស្ស កថាយ អបរិតុដ្ឋា បិតុ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘ទេវ, កិំសុកោ នាម កីទិសោ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘តុម្ហេហិ កិំ កថិត’’ន្តិ វុត្តេ អត្តនា កថិតនីហារំ រញ្ញោ កថេសុំ. រាជា ‘‘ចតូហិបិ តុម្ហេហិ កិំសុកោ ទិដ្ឋោ, កេវលំ វោ កិំសុកស្ស ទស្សេន្តោ សារថិ ‘ឥមស្មិំ កាលេ កិំសុកោ កីទិសោ, ឥមស្មិំ កីទិសោ’តិ វិភជិត្វា ន បុច្ឆិតោ, តេន វោ កង្ខា ឧប្បន្នា’’តិ វត្វា បឋមំ គាថមាហ –

១៩៦. ‘‘សព្ពេហិ កិំសុកោ ទិដ្ឋោ, កិំ ន្វេត្ថ វិចិកិច្ឆថ;

ន ហិ សព្ពេសុ ឋានេសុ, សារថី បរិបុច្ឆិតោ’’តិ.

តត្ថ ន ហិ សព្ពេសុ ឋានេសុ, សារថី បរិបុច្ឆិតោតិ សព្ពេហិ វោ កិំសុកោ ទិដ្ឋោ, កិំ នុ តុម្ហេ ឯត្ថ វិចិកិច្ឆថ, សព្ពេសុ ឋានេសុ កិំសុកោវេសោ, តុម្ហេហិ បន ន ហិ សព្ពេសុ ឋានេសុ សារថិ បរិបុច្ឆិតោ, តេន វោ កង្ខា ឧប្បន្នាតិ.

សត្ថា ឥមំ ការណំ ទស្សេត្វា ‘‘យថា, ភិក្ខុ, តេ ចត្តារោ ភាតិកា វិភាគំ កត្វា អបុច្ឆិតត្តា កិំសុកេ កង្ខំ ឧប្បាទេសុំ, ឯវំ ត្វម្បិ ឥមស្មិំ ធម្មេ កង្ខំ ឧប្បាទេសី’’តិ វត្វា អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា ទុតិយំ គាថមាហ –

១៩៧. ‘‘ឯវំ សព្ពេហិ ញាណេហិ, យេសំ ធម្មា អជានិតា;

តេ វេ ធម្មេសុ កង្ខន្តិ, កិំសុកស្មិំវ ភាតរោ’’តិ.

តស្សត្ថោ – យថា តេ ភាតរោ សព្ពេសុ ឋានេសុ កិំសុកស្ស អទិដ្ឋត្តា កង្ខិំសុ, ឯវំ សព្ពេហិ វិបស្សនាញាណេហិ យេសំ សព្ពេ ឆផស្សាយតនខន្ធភូតធាតុភេទា ធម្មា អជានិតា, សោតាបត្តិមគ្គស្ស អនធិគតត្តា អប្បដិវិទ្ធា, តេ វេ តេសុ ផស្សាយតនាទិធម្មេសុ កង្ខន្តិ យថា ឯកស្មិំយេវ កិំសុកស្មិំ ចត្តារោ ភាតរោតិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ពារាណសិរាជា អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

កិំសុកោបមជាតកវណ្ណនា អដ្ឋមា.

[២៤៩] ៩. សាលកជាតកវណ្ណនា

ឯកបុត្តកោ ភវិស្សសីតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អញ្ញតរំ មហាថេរំ អារព្ភ កថេសិ. សោ កិរេកំ កុមារកំ បព្ពាជេត្វា បីឡេន្តោ តត្ថ វិហរតិ. សាមណេរោ បីឡំ សហិតុំ អសក្កោន្តោ ឧប្បព្ពជិ. ថេរោ គន្ត្វា តំ ឧបលាបេតិ ‘‘កុមារ, តវ ចីវរំ តវេវ ភវិស្សតិ បត្តោបិ, មម សន្តកំ បត្តចីវរម្បិ តវេវ ភវិស្សតិ, ឯហិ បព្ពជាហី’’តិ. សោ ‘‘នាហំ បព្ពជិស្សាមី’’តិ វត្វាបិ បុនប្បុនំ វុច្ចមានោ បព្ពជិ. អថ នំ បព្ពជិតទិវសតោ បដ្ឋាយ បុន ថេរោ វិហេឋេសិ. សោ បីឡំ អសហន្តោ បុន ឧប្បព្ពជិត្វា អនេកវារំ យាចន្តេបិ តស្មិំ ‘‘ត្វំ នេវ មំ សហសិ, ន វិនា វត្តិតុំ សក្កោសិ, គច្ឆ ន បព្ពជិស្សាមី’’តិ ន បព្ពជិ. ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘អាវុសោ, សុហទយោ វត សោ ទារកោ មហាថេរស្ស អាសយំ ញត្វា ន បព្ពជី’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវេស សុហទយោ, បុព្ពេបិ សុហទយោវ, ឯកវារំ ឯតស្ស ទោសំ ទិស្វា ន បុន ឧបគច្ឆី’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ កុដុម្ពិកកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ ធញ្ញវិក្កយេន ជីវិកំ កប្បេសិ. អញ្ញតរោបិ អហិតុណ្ឌិកោ ឯកំ មក្កដំ សិក្ខាបេត្វា ឱសធំ គាហាបេត្វា តេន សប្បំ កីឡាបេន្តោ ជីវិកំ កប្បេសិ. សោ ពារាណសិយំ ឧស្សវេ ឃុដ្ឋេ ឧស្សវំ កីឡិតុកាមោ ‘‘ឥមំ មា បមជ្ជី’’តិ តំ មក្កដំ តស្ស ធញ្ញវាណិជស្ស ហត្ថេ ឋបេត្វា ឧស្សវំ កីឡិត្វា សត្តមេ ទិវសេ តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘កហំ មក្កដោ’’តិ បុច្ឆិ. មក្កដោ សាមិកស្ស សទ្ទំ សុត្វាវ ធញ្ញាបណតោ វេគេន និក្ខមិ. អថ នំ សោ វេឡុបេសិកាយ បិដ្ឋិយំ បោថេត្វា អាទាយ ឧយ្យានំ គន្ត្វា ឯកមន្តេ ពន្ធិត្វា និទ្ទំ ឱក្កមិ. មក្កដោ តស្ស និទ្ទាយនភាវំ ញត្វា អត្តនោ ពន្ធនំ មោចេត្វា បលាយិត្វា អម្ពរុក្ខំ អារុយ្ហ អម្ពបក្កំ ខាទិត្វា អដ្ឋិំ អហិតុណ្ឌិកស្ស សរីរេ បាតេសិ. សោ បពុជ្ឈិត្វា ឧល្លោកេន្តោ តំ ទិស្វា ‘‘មធុរវចនេន នំ វញ្ចេត្វា រុក្ខា ឱតារេត្វា គណ្ហិស្សាមី’’តិ តំ ឧបលាបេន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

១៩៨. ‘‘ឯកបុត្តកោ ភវិស្សសិ, ត្វញ្ច នោ ហេស្សសិ ឥស្សរោ កុលេ;

ឱរោហ ទុមស្មា សាលក, ឯហិ ទានិ ឃរកំ វជេមសេ’’តិ.

តស្សត្ថោ – ត្វំ មយ្ហំ ឯកបុត្តកោ ភវិស្សសិ, កុលេ ច មេ ភោគានំ ឥស្សរោ, ឯតម្ហា រុក្ខា ឱតរ, ឯហិ អម្ហាកំ ឃរំ គមិស្សាម. សាលកាតិ នាមេន អាលបន្តោ អាហ.

តំ សុត្វា មក្កដោ ទុតិយំ គាថមាហ –

១៩៩. ‘‘ននុ មំ សុហទយោតិ មញ្ញសិ, យញ្ច មំ ហនសិ វេឡុយដ្ឋិយា;

បក្កម្ពវនេ រមាមសេ, គច្ឆ ត្វំ ឃរកំ យថាសុខ’’ន្តិ.

តត្ថ ននុ មំ សុហទយោតិ មញ្ញសីតិ ននុ ត្វំ មំ ‘‘សុហទយោ’’តិ មញ្ញសិ, ‘‘សុហទយោ អយ’’ន្តិ មញ្ញសីតិ អត្ថោ. យញ្ច មំ ហនសិ វេឡុយដ្ឋិយាតិ យំ មំ ឯវំ អតិមញ្ញសិ, យញ្ច វេឡុបេសិកាយ ហនសិ, តេនាហំ នាគច្ឆាមីតិ ទីបេតិ. អថ នំ ‘‘មយំ ឥមស្មិំ បក្កម្ពវនេ រមាមសេ, គច្ឆ ត្វំ ឃរកំ យថាសុខ’’ន្តិ វត្វា ឧប្បតិត្វា វនំ បាវិសិ. អហិតុណ្ឌិកោបិ អនត្តមនោ អត្តនោ គេហំ អគមាសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា មក្កដោ សាមណេរោ អហោសិ, អហិតុណ្ឌិកោ មហាថេរោ, ធញ្ញវាណិជោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

សាលកជាតកវណ្ណនា នវមា.

[២៥០] ១០. កបិជាតកវណ្ណនា

អយំ ឥសី ឧបសមសំយមេ រតោតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ កុហកំ ភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. តស្ស ហិ កុហកភាវោ ភិក្ខូសុ បាកដោ ជាតោ. ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘អាវុសោ, អសុកោ ភិក្ខុ និយ្យានិកេ ពុទ្ធសាសនេ បព្ពជិត្វា កុហកវត្តំ បូរេតី’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឯស ភិក្ខុ ឥទានេវ, បុព្ពេបិ កុហកោយេវ, អគ្គិមត្តស្ស ការណា មក្កដោ ហុត្វា កោហញ្ញមកាសី’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ កាសិរដ្ឋេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ បុត្តស្ស អាធាវិត្វា បរិធាវិត្វា វិចរណកាលេ ព្រាហ្មណិយា មតាយ បុត្តំ អង្កេនាទាយ ហិមវន្តំ បវិសិត្វា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា តម្បិ បុត្តំ តាបសកុមារកំ កត្វា បណ្ណសាលាយ វាសំ កប្បេសិ. វស្សារត្តសមយេ អច្ឆិន្នធារេ ទេវេ វស្សន្តេ ឯកោ មក្កដោ សីតបីឡិតោ ទន្តេ ខាទន្តោ កម្បន្តោ វិចរតិ. ពោធិសត្តោ មហន្តេ ទារុក្ខន្ធេ អាហរិត្វា អគ្គិំ កត្វា មញ្ចកេ និបជ្ជិ, បុត្តកោបិស្ស បាទេ បរិមជ្ជមានោ និសីទិ. សោ មក្កដោ ឯកស្ស មតតាបសស្ស សន្តកានិ វក្កលានិ និវាសេត្វា ច បារុបិត្វា ច អជិនចម្មំ អំសេ កត្វា កាជកមណ្ឌលុំ អាទាយ ឥសិវេសេនាគន្ត្វា បណ្ណសាលទ្វារេ អគ្គិស្ស ការណា កុហកកម្មំ កត្វា អដ្ឋាសិ. តាបសកុមារកោ តំ ទិស្វា ‘‘តាត, តាបសោ ឯកោ សីតបីឡិតោ កម្បមានោ តិដ្ឋតិ, ឥធ នំ បក្កោសថ, វិសិព្ពេស្សតី’’តិ បិតរំ អាយាចន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

២០០. ‘‘អយំ ឥសី ឧបសមសំយមេ រតោ, ស តិដ្ឋតិ សិសិរភយេន អដ្ដិតោ;

ហន្ទ អយំ បវិសតុមំ អគារកំ, វិនេតុ សីតំ ទរថញ្ច កេវល’’ន្តិ.

តត្ថ ឧបសមសំយមេ រតោតិ រាគាទិកិលេសឧបសមេ ច សីលសំយមេ ច រតោ. ស តិដ្ឋតីតិ សោ តិដ្ឋតិ. សិសិរភយេនាតិ វាតវុដ្ឋិជនិតស្ស សិសិរស្ស ភយេន. អដ្ដិតោតិ បីឡិតោ. បវិសតុមន្តិ បវិសតុ ឥមំ. កេវលន្តិ សកលំ អនវសេសំ.

ពោធិសត្តោ បុត្តស្ស វចនំ សុត្វា ឧដ្ឋាយ ឱលោកេន្តោ មក្កដភាវំ ញត្វា ទុតិយំ គាថមាហ –

២០១. ‘‘នាយំ ឥសី ឧបសមសំយមេ រតោ, កបី អយំ ទុមវរសាខគោចរោ;

សោ ទូសកោ រោសកោ ចាបិ ជម្មោ, សចេ វជេមម្បិ ទូសេយ្យគារ’’ន្តិ.

តត្ថ ទុមវរសាខគោចរោតិ ទុមវរានំ សាខគោចរោ. សោ ទូសកោ រោសកោ ចាបិ ជម្មោតិ សោ ឯវំ គតគតដ្ឋានស្ស ទូសនតោ ទូសកោ, ឃដ្ដនតាយ រោសកោ, លាមកភាវេន ជម្មោ. សចេ វជេតិ យទិ ឥមំ បណ្ណសាលំ វជេ បវិសេយ្យ, សព្ពំ ឧច្ចារបស្សាវករណេន ច អគ្គិទានេន ច ទូសេយ្យាតិ.