២. ទុកនិបាតោ

១. ទឡ្ហវគ្គោ

[១៥១] ១. រាជោវាទជាតកវណ្ណនា

ទឡ្ហំ ទឡ្ហស្ស ខិបតីតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ រាជោវាទំ អារព្ភ កថេសិ. សោ តេសកុណជាតកេ (ជា. ២.១៧.១ អាទយោ) អាវិ ភវិស្សតិ. ឯកស្មិំ បន ទិវសេ កោសលរាជា ឯកំ អគតិគតំ ទុព្ពិនិច្ឆយំ អឌ្ឌំ វិនិច្ឆិនិត្វា ភុត្តបាតរាសោ អល្លហត្ថោវ អលង្កតរថំ អភិរុយ្ហ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ផុល្លបទុមសស្សិរិកេសុ បាទេសុ និបតិត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. អថ នំ សត្ថា ឯតទវោច – ‘‘ហន្ទ កុតោ នុ ត្វំ, មហារាជ, អាគច្ឆសិ ទិវា ទិវស្សា’’តិ. ‘‘ភន្តេ, អជ្ជ ឯកំ អគតិគតំ ទុព្ពិនិច្ឆយំ អឌ្ឌំ វិនិច្ឆិនន្តោ ឱកាសំ អលភិត្វា ឥទានិ តំ តីរេត្វា ភុញ្ជិត្វា អល្លហត្ថោវ តុម្ហាកំ ឧបដ្ឋានំ អាគតោម្ហី’’តិ. សត្ថា ‘‘មហារាជ, ធម្មេន សមេន អឌ្ឌវិនិច្ឆយំ នាម កុសលំ, សគ្គមគ្គោ ឯស. អនច្ឆរិយំ ខោ បនេតំ, យំ តុម្ហេ មាទិសស្ស សព្ពញ្ញុពុទ្ធស្ស សន្តិកា ឱវាទំ លភមានា ធម្មេន សមេន អឌ្ឌំ វិនិច្ឆិនេយ្យាថ. ឯតទេវ អច្ឆរិយំ, យំ បុព្ពេ រាជានោ អសព្ពញ្ញូនម្បិ បណ្ឌិតានំ វចនំ សុត្វា ធម្មេន សមេន អឌ្ឌំ វិនិច្ឆិនន្តា ចត្តារិ អគតិគមនានិ វជ្ជេត្វា ទស រាជធម្មេ អកោបេត្វា ធម្មេន រជ្ជំ ការេត្វា សគ្គបុរំ បូរយមានា អគមិំសូ’’តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ តស្ស អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិំ គហេត្វា លទ្ធគព្ភបរិហារោ សោត្ថិនា មាតុកុច្ឆិម្ហា និក្ខមិ. នាមគ្គហណទិវសេ បនស្ស ‘‘ព្រហ្មទត្តកុមារោ’’ត្វេវ នាមំ អកំសុ. សោ អនុបុព្ពេន វយប្បត្តោ សោឡសវស្សកាលេ តក្កសិលំ គន្ត្វា សព្ពសិប្បេសុ និប្ផត្តិំ បត្វា បិតុ អច្ចយេន រជ្ជេ បតិដ្ឋាយ ធម្មេន សមេន រជ្ជំ ការេសិ, ឆន្ទាទិវសេន អគន្ត្វា វិនិច្ឆយំ អនុសាសិ. តស្មិំ ឯវំ ធម្មេន រជ្ជំ ការេន្តេ អមច្ចាបិ ធម្មេនេវ វោហារំ វិនិច្ឆិនិំសុ. វោហារេសុ ធម្មេន វិនិច្ឆយមានេសុ កូដឌ្ឌការកា នាម នាហេសុំ, តេសំ អភាវា អឌ្ឌត្ថាយ រាជង្គណេ ឧបរវោ បច្ឆិជ្ជិ. អមច្ចា ទិវសម្បិ វិនិច្ឆយដ្ឋានេ និសីទិត្វា កញ្ចិ វិនិច្ឆយត្ថាយ អាគច្ឆន្តំ អទិស្វា ឧដ្ឋាយ បក្កមន្តិ, វិនិច្ឆយដ្ឋានំ ឆឌ្ឌេតព្ពភាវំ បាបុណិ.

ពោធិសត្តោ ចិន្តេសិ – ‘‘មយិ ធម្មេន រជ្ជំ ការេន្តេ វិនិច្ឆយដ្ឋានំ អាគច្ឆន្តា នាម នត្ថិ, ឧបរវោ បច្ឆិជ្ជិ, វិនិច្ឆយដ្ឋានំ ឆឌ្ឌេតព្ពភាវំ បត្តំ, ឥទានិ មយា អត្តនោ អគុណំ បរិយេសិតុំ វដ្ដតិ ‘អយំ នាម មេ អគុណោ’តិ សុត្វា តំ បហាយ គុណេសុយេវ វត្តិស្សាមី’’តិ. តតោ បដ្ឋាយ ‘‘អត្ថិ នុ ខោ មេ កោចិ អគុណវាទី’’តិ បរិគ្គណ្ហន្តោ អន្តោវឡញ្ជកានំ អន្តរេ កញ្ចិ អគុណវាទិំ អទិស្វា អត្តនោ គុណកថមេវ សុត្វា ‘‘ឯតេ មយ្ហំ ភយេនាបិ អគុណំ អវត្វា គុណមេវ វទេយ្យុ’’ន្តិ ពហិវឡញ្ជនកេ បរិគ្គណ្ហន្តោ តត្ថាបិ អទិស្វា អន្តោនគរេ បរិគ្គណ្ហិ. ពហិនគរេ ចតូសុ ទ្វារេសុ ចតុគាមកេ បរិគ្គណ្ហិ. តត្ថាបិ កញ្ចិ អគុណវាទិំ អទិស្វា អត្តនោ គុណកថមេវ សុត្វា ‘‘ជនបទំ បរិគ្គណ្ហិស្សាមី’’តិ អមច្ចេ រជ្ជំ បដិច្ឆាបេត្វា រថំ អារុយ្ហ សារថិមេវ គហេត្វា អញ្ញាតកវេសេន នគរា និក្ខមិត្វា ជនបទំ បរិគ្គណ្ហមានោ យាវ បច្ចន្តភូមិំ គន្ត្វា កញ្ចិ អគុណវាទិំ អទិស្វា អត្តនោ គុណកថមេវ សុត្វា បច្ចន្តសីមតោ មហាមគ្គេន នគរាភិមុខោយេវ និវត្តិ.

តស្មិំ បន កាលេ ពល្លិកោ នាម កោសលរាជាបិ ធម្មេន រជ្ជំ ការេន្តោ អគុណកថំ គវេសន្តោ ហុត្វា អន្តោវឡញ្ជកាទីសុ អគុណវាទិំ អទិស្វា អត្តនោ គុណកថមេវ សុត្វា ជនបទំ បរិគ្គណ្ហន្តោ តំ បទេសំ អគមាសិ. តេ ឧភោបិ ឯកស្មិំ និន្នដ្ឋានេ សកដមគ្គេ អភិមុខា អហេសុំ, រថស្ស ឧក្កមនដ្ឋានំ នត្ថិ. អថ ពល្លិករញ្ញោ សារថិ ពារាណសិរញ្ញោ សារថិំ ‘‘តវ រថំ ឧក្កមាបេហី’’តិ អាហ. សោបិ ‘‘អម្ភោ សារថិ, តវ រថំ ឧក្កមាបេហិ, ឥមស្មិំ រថេ ពារាណសិរជ្ជសាមិកោ ព្រហ្មទត្តមហារាជា និសិន្នោ’’តិ អាហ. ឥតរោបិ នំ ‘‘អម្ភោ សារថិ, ឥមស្មិំ រថេ កោសលរជ្ជសាមិកោ ពល្លិកមហារាជា និសិន្នោ, តវ រថំ ឧក្កមាបេត្វា អម្ហាកំ រញ្ញោ រថស្ស ឱកាសំ ទេហី’’តិ អាហ. ពារាណសិរញ្ញោ សារថិ ‘‘អយម្បិ កិរ រាជាយេវ, កិំ នុ ខោ កាតព្ព’’ន្តិ ចិន្តេន្តោ ‘‘អត្ថេសោ ឧបាយោ’’តិ វយំ បុច្ឆិត្វា ‘‘ទហរស្ស រថំ ឧក្កមាបេត្វា មហល្លកស្ស ឱកាសំ ទាបេស្សាមី’’តិ សន្និដ្ឋានំ កត្វា តំ សារថិំ កោសលរញ្ញោ វយំ បុច្ឆិត្វា បរិគ្គណ្ហន្តោ ឧភិន្នម្បិ សមានវយភាវំ ញត្វា រជ្ជបរិមាណំ ពលំ ធនំ យសំ ជាតិំ គោត្តំ កុលបទេសន្តិ សព្ពំ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឧភោបិ តិយោជនសតិកស្ស រជ្ជស្ស សាមិនោ សមានពលធនយសជាតិគោត្តកុលបទេសា’’តិ ញត្វា ‘‘សីលវន្តស្ស ឱកាសំ ទស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘ភោ សារថិ, តុម្ហាកំ រញ្ញោ សីលាចារោ កីទិសោ’’តិ បុច្ឆិ. សោ ‘‘អយញ្ច អយញ្ច អម្ហាកំ រញ្ញោ សីលាចារោ’’តិ អត្តនោ រញ្ញោ អគុណមេវ គុណតោ បកាសេន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

១. ‘‘ទឡ្ហំ ទឡ្ហស្ស ខិបតិ, ពល្លិកោ មុទុនា មុទុំ;

សាធុម្បិ សាធុនា ជេតិ, អសាធុម្បិ អសាធុនា;

ឯតាទិសោ អយំ រាជា, មគ្គា ឧយ្យាហិ សារថី’’តិ.

តត្ថ ទឡ្ហំ ទឡ្ហស្ស ខិបតីតិ យោ ទឡ្ហោ ហោតិ ពលវទឡ្ហេន បហារេន វា វចនេន វា ជិនិតព្ពោ, តស្ស ទឡ្ហមេវ បហារំ វា វចនំ វា ខិបតិ. ឯវំ ទឡ្ហោវ ហុត្វា តំ ជិនាតីតិ ទស្សេតិ. ពល្លិកោតិ តស្ស រញ្ញោ នាមំ. មុទុនា មុទុន្តិ មុទុបុគ្គលំ សយម្បិ មុទុ ហុត្វា មុទុនាវ ឧបាយេន ជិនាតិ. សាធុម្បិ សាធុនា ជេតីតិ យេ សាធូ សប្បុរិសា, តេ សយម្បិ សាធុ ហុត្វា សាធុនាវ ឧបាយេន ជិនាតិ. អសាធុម្បិ អសាធុនាតិ យេ បន អសាធូ, តេ សយម្បិ អសាធុ ហុត្វា អសាធុនាវ ឧបាយេន ជិនាតីតិ ទស្សេតិ. ឯតាទិសោ អយំ រាជាតិ អយំ អម្ហាកំ កោសលរាជា សីលាចារេន ឯវរូបោ. មគ្គា ឧយ្យាហិ សារថីតិ អត្តនោ រថំ មគ្គា ឧក្កមាបេត្វា ឧយ្យាហិ, ឧប្បថេន យាហិ, អម្ហាកំ រញ្ញោ មគ្គំ ទេហីតិ វទតិ.

អថ នំ ពារាណសិរញ្ញោ សារថិ ‘‘អម្ភោ, កិំ បន តយា អត្តនោ រញ្ញោ គុណកថា កថិតា’’តិ វត្វា ‘‘អាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘យទិ បន ឯតេ គុណាតិ វទសិ, អគុណា បន កីទិសី’’តិ វត្វា ‘‘ឯតេ តាវ អគុណា ហោន្តុ, តុម្ហាកំ បន រញ្ញោ កីទិសោ គុណោ’’តិ វុត្តេ ‘‘តេន ហិ សុណាហី’’តិ ទុតិយំ គាថមាហ –

២. ‘‘អក្កោធេន ជិនេ កោធំ, អសាធុំ សាធុនា ជិនេ;

ជិនេ កទរិយំ ទានេន, សច្ចេនាលិកវាទិនំ;

ឯតាទិសោ អយំ រាជា, មគ្គា ឧយ្យាហិ សារថី’’តិ.

តត្ថ ឯតាទិសោតិ ឯតេហិ ‘‘អក្កោធេន ជិនេ កោធ’’ន្តិអាទិវសេន វុត្តេហិ គុណេហិ សមន្នាគតោ. អយញ្ហិ កុទ្ធំ បុគ្គលំ សយំ អក្កោធោ ហុត្វា អក្កោធេន ជិនាតិ, អសាធុំ បន សយំ សាធុ ហុត្វា សាធុនាវ ឧបាយេន ជិនាតិ, កទរិយំ ថទ្ធមច្ឆរិំ សយំ ទាយកោ ហុត្វា ទានេន ជិនាតិ. សច្ចេនាលិកវាទិនន្តិ មុសាវាទិំ សយំ សច្ចវាទី ហុត្វា សច្ចេន ជិនាតិ. មគ្គា ឧយ្យាហិ សារថីតិ, សម្ម សារថិ, មគ្គតោ អបគច្ឆ. ឯវំវិធសីលាចារគុណយុត្តស្ស អម្ហាកំ រញ្ញោ មគ្គំ ទេហិ, អម្ហាកំ រាជា មគ្គស្ស អនុច្ឆវិកោតិ.

ឯវំ វុត្តេ ពល្លិករាជា ច សារថិ ច ឧភោបិ រថា ឱតរិត្វា អស្សេ មោចេត្វា រថំ អបនេត្វា ពារាណសិរញ្ញោ មគ្គំ អទំសុ. ពារាណសិរាជា ពល្លិករញ្ញោ ‘‘រញ្ញា នាម ឥទញ្ចិទញ្ច កាតុំ វដ្ដតី’’តិ ឱវាទំ ទត្វា ពារាណសិំ គន្ត្វា ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា ជីវិតបរិយោសានេ សគ្គបុរំ បូរេសិ. ពល្លិករាជាបិ តស្ស ឱវាទំ គហេត្វា ជនបទំ បរិគ្គហេត្វា អត្តនោ អគុណវាទិំ អទិស្វាវ សកនគរំ គន្ត្វា ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា ជីវិតបរិយោសានេ សគ្គបុរមេវ បូរេសិ.

សត្ថា កោសលរាជស្ស ឱវាទត្ថាយ ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ពល្លិករញ្ញោ សារថិ មោគ្គល្លានោ អហោសិ, ពល្លិករាជា អានន្ទោ, ពារាណសិរញ្ញោ សារថិ សារិបុត្តោ, ពារាណសិរាជា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

រាជោវាទជាតកវណ្ណនា បឋមា.

[១៥២] ២. សិង្គាលជាតកវណ្ណនា

អសមេក្ខិតកម្មន្តន្តិ ឥទំ សត្ថា កូដាគារសាលាយំ វិហរន្តោ វេសាលិវាសិកំ ឯកំ ន្ហាបិតបុត្តំ អារព្ភ កថេសិ. តស្ស កិរ បិតា រាជូនំ រាជោរោធានំ រាជកុមារានំ រាជកុមារិកានញ្ច មស្សុករណកេសសណ្ឋបនអដ្ឋបទដ្ឋបនាទីនិ សព្ពកិច្ចានិ ករោតិ សទ្ធោ បសន្នោ តិសរណគតោ សមាទិន្នបញ្ចសីលោ, អន្តរន្តរេ សត្ថុ ធម្មំ សុណន្តោ កាលំ វីតិនាមេតិ. សោ ឯកស្មិំ ទិវសេ រាជនិវេសនេ កម្មំ កាតុំ គច្ឆន្តោ អត្តនោ បុត្តំ គហេត្វា គតោ. សោ តត្ថ ឯកំ ទេវច្ឆរាបដិភាគំ អលង្កតបដិយត្តំ លិច្ឆវិកុមារិកំ ទិស្វា កិលេសវសេន បដិពទ្ធចិត្តោ ហុត្វា បិតរា សទ្ធិំ រាជនិវេសនា និក្ខមិត្វា ‘‘ឯតំ កុមារិកំ លភមានោ ជីវិស្សាមិ, អលភមានស្ស មេ ឯត្ថេវ មរណ’’ន្តិ អាហារុបច្ឆេទំ កត្វា មញ្ចកំ បរិស្សជិត្វា និបជ្ជិ.

អថ នំ បិតា ឧបសង្កមិត្វា ‘‘តាត, អវត្ថុម្ហិ ឆន្ទរាគំ មា ករិ, ហីនជច្ចោ ត្វំ ន្ហាបិតបុត្តោ, លិច្ឆវិកុមារិកា ខត្តិយធីតា ជាតិសម្បន្នា, ន សា តុយ្ហំ អនុច្ឆវិកា, អញ្ញំ តេ ជាតិគោត្តេហិ សទិសំ កុមារិកំ អានេស្សាមី’’តិ អាហ. សោ បិតុ កថំ ន គណ្ហិ. អថ នំ មាតា ភាតា ភគិនី ចូឡបិតា ចូឡមាតាតិ សព្ពេបិ ញាតកា ចេវ មិត្តសុហជ្ជា ច សន្និបតិត្វា សញ្ញាបេន្តាបិ សញ្ញាបេតុំ នាសក្ខិំសុ. សោ តត្ថេវ សុស្សិត្វា បរិសុស្សិត្វា ជីវិតក្ខយំ បាបុណិ. អថស្ស បិតា សរីរកិច្ចបេតកិច្ចានិ កត្វា តនុសោកោ ‘‘សត្ថារំ វន្ទិស្សាមី’’តិ ពហុំ គន្ធមាលាវិលេបនំ គហេត្វា មហាវនំ គន្ត្វា សត្ថារំ បូជេត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នោ ‘‘កិំ នុ ខោ, ឧបាសក, ពហូនិ ទិវសានិ ន ទិស្សសី’’តិ វុត្តេ តមត្ថំ អារោចេសិ. សត្ថា ‘‘ន ខោ, ឧបាសក, ឥទានេវ តវ បុត្តោ អវត្ថុស្មិំ ឆន្ទរាគំ ឧប្បាទេត្វា វិនាសំ បាបុណិ, បុព្ពេបិ បត្តោយេវា’’តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ហិមវន្តបទេសេ សីហយោនិយំ និព្ពត្តិ. តស្ស ឆ កនិដ្ឋភាតរោ ឯកា ច ភគិនី អហោសិ, សព្ពេបិ កញ្ចនគុហាយំ វសន្តិ. តស្សា បន គុហាយ អវិទូរេ រជតបព្ពតេ ឯកា ផលិកគុហា អត្ថិ, តត្ថេកោ សិង្គាលោ វសតិ. អបរភាគេ សីហានំ មាតាបិតរោ កាលមកំសុ. តេ ភគិនិំ សីហបោតិកំ កញ្ចនគុហាយំ ឋបេត្វា គោចរាយ បក្កមិត្វា មំសំ អាហរិត្វា តស្សា ទេន្តិ. សោ សិង្គាលោ តំ សីហបោតិកំ ទិស្វា បដិពទ្ធចិត្តោ អហោសិ. តស្សា បន មាតាបិតូនំ ធរមានកាលេ ឱកាសំ នាលត្ថ, សោ សត្តន្នម្បិ តេសំ គោចរាយ បក្កន្តកាលេ ផលិកគុហាយ ឱតរិត្វា កញ្ចនគុហាយ ទ្វារំ គន្ត្វា សីហបោតិកាយ បុរតោ លោកាមិសបដិសំយុត្តំ ឯវរូបំ រហស្សកថំ កថេសិ – ‘‘សីហបោតិកេ, អហម្បិ ចតុប្បទោ, ត្វម្បិ ចតុប្បទា, ត្វំ មេ បជាបតី ហោហិ, អហំ តេ បតិ ភវិស្សាមិ, តេ មយំ សមគ្គា សម្មោទមានា វសិស្សាម, ត្វំ ឥតោ បដ្ឋាយ មំ កិលេសវសេន សង្គណ្ហាហី’’តិ. សា តស្ស វចនំ សុត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ សិង្គាលោ ចតុប្បទានំ អន្តរេ ហីនោ បដិកុដ្ឋោ ចណ្ឌាលសទិសោ, មយំ ឧត្តមរាជកុលសម្មតា, ឯស ខោ មយា សទ្ធិំ អសព្ភិំ អននុច្ឆវិកំ កថំ កថេតិ, អហំ ឯវរូបំ កថំ សុត្វា ជីវិតេន កិំ ករិស្សាមិ, នាសាវាតំ សន្និរុជ្ឈិត្វា មរិស្សាមី’’តិ. អថស្សា ឯតទហោសិ – ‘‘មយ្ហំ ឯវមេវ មរណំ អយុត្តំ, ភាតិកា តាវ មេ អាគច្ឆន្តុ, តេសំ កថេត្វា មរិស្សាមី’’តិ. សិង្គាលោបិ តស្សា សន្តិកា បដិវចនំ អលភិត្វា ‘‘ឥទានិ ឯសា មយ្ហំ កុជ្ឈតី’’តិ ទោមនស្សប្បត្តោ ផលិកគុហាយំ បវិសិត្វា និបជ្ជិ.

អថេកោ សីហបោតកោ មហិំសវារណាទីសុ អញ្ញតរំ វធិត្វា មំសំ ខាទិត្វា ភគិនិយា ភាគំ អាហរិត្វា ‘‘អម្ម, មំសំ ខាទស្សូ’’តិ អាហ. ‘‘ភាតិក, នាហំ មំសំ ខាទាមិ, មរិស្សាមី’’តិ. ‘‘កិំ ការណា’’តិ? សា តំ បវត្តិំ អាចិក្ខិ. ‘‘ឥទានិ កហំ សោ សិង្គាលោ’’តិ ច វុត្តេ ផលិកគុហាយំ និបន្នំ សិង្គាលំ ‘‘អាកាសេ និបន្នោ’’តិ មញ្ញមានា ‘‘ភាតិក, កិំ ន បស្សសិ, ឯសោ រជតបព្ពតេ អាកាសេ និបន្នោ’’តិ. សីហបោតកោ តស្ស ផលិកគុហាយំ និបន្នភាវំ អជានន្តោ ‘‘អាកាសេ និបន្នោ’’តិ សញ្ញី ហុត្វា ‘‘មារេស្សាមិ ន’’ន្តិ សីហវេគេន បក្ខន្ទិត្វា ផលិកគុហំ ហទយេនេវ បហរិ. សោ ហទយេន ផលិតេន តត្ថេវ ជីវិតក្ខយំ បត្វា បព្ពតបាទេ បតិ. អថាបរោ អាគច្ឆិ, សា តស្សបិ តថេវ កថេសិ. សោបិ តថេវ កត្វា ជីវិតក្ខយំ បត្វា បព្ពតបាទេ បតិ.

ឯវំ ឆសុបិ ភាតិកេសុ មតេសុ សព្ពបច្ឆា ពោធិសត្តោ អាគច្ឆិ. សា តស្សបិ តំ ការណំ អារោចេត្វា ‘‘ឥទានិ សោ កុហិ’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘ឯសោ រជតបព្ពតមត្ថកេ អាកាសេ និបន្នោ’’តិ អាហ. ពោធិសត្តោ ចិន្តេសិ – ‘‘សិង្គាលានំ អាកាសេ បតិដ្ឋា នាម នត្ថិ, ផលិកគុហាយំ និបន្នកោ ភវិស្សតី’’តិ. សោ បព្ពតបាទំ ឱតរិត្វា ឆ ភាតិកេ មតេ ទិស្វា ‘‘ឥមេ អត្តនោ ពាលតាយ បរិគ្គណ្ហនបញ្ញាយ អភាវេន ផលិកគុហភាវំ អជានិត្វា ហទយេន បហរិត្វា មតា ភវិស្សន្តិ, អសមេក្ខិត្វា អតិតុរិតំ ករោន្តានំ កម្មំ នាម ឯវរូបំ ហោតី’’តិ វត្វា បឋមំ គាថមាហ –

៣. ‘‘អសមេក្ខិតកម្មន្តំ, តុរិតាភិនិបាតិនំ;

សានិ កម្មានិ តប្បេន្តិ, ឧណ្ហំវជ្ឈោហិតំ មុខេ’’តិ.

តត្ថ អសមេក្ខិតកម្មន្តំ, តុរិតាភិនិបាតិនន្តិ យោ បុគ្គលោ យំ កម្មំ កត្តុកាមោ ហោតិ, តត្ថ ទោសំ អសមេក្ខិត្វា អនុបធារេត្វា តុរិតោ ហុត្វា វេគេនេវ តំ កម្មំ កាតុំ អភិនិបតតិ បក្ខន្ទតិ បដិបជ្ជតិ, តំ អសមេក្ខិតកម្មន្តំ តុរិតាភិនិបាតិនំ ឯវំ សានិ កម្មានិ តប្បេន្តិ, សោចេន្តិ កិលមេន្តិ. យថា កិំ? ឧណ្ហំវជ្ឈោហិតំ មុខេតិ, យថា ភុញ្ជន្តេន ‘‘ឥទំ សីតលំ ឥទំ ឧណ្ហ’’ន្តិ អនុបធារេត្វា ឧណ្ហំ អជ្ឈោហរណីយំ មុខេ អជ្ឈោហរិតំ ឋបិតំ មុខម្បិ កណ្ឋម្បិ កុច្ឆិម្បិ ទហតិ សោចេតិ កិលមេតិ, ឯវំ តថារូបំ បុគ្គលំ សានិ កម្មានិ តប្បេន្តិ.

ឥតិ សោ សីហោ ឥមំ គាថំ វត្វា ‘‘មម ភាតិកា អនុបាយកុសលតាយ ‘សិង្គាលំ មារេស្សាមា’តិ អតិវេគេន បក្ខន្ទិត្វា សយំ មតា, អហំ បន ឯវរូបំ អកត្វា សិង្គាលស្ស ផលិកគុហាយំ និបន្នស្សេវ ហទយំ ផាលេស្សាមី’’តិ សិង្គាលស្ស អារោហនឱរោហនមគ្គំ សល្លក្ខេត្វា តទភិមុខោ ហុត្វា តិក្ខត្តុំ សីហនាទំ នទិ, បថវិយា សទ្ធិំ អាកាសំ ឯកនិន្នាទំ អហោសិ. សិង្គាលស្ស ផលិកគុហាយំ និបន្នស្សេវ សីតតសិតស្ស ហទយំ ផលិ, សោ តត្ថេវ ជីវិតក្ខយំ បាបុណិ.

សត្ថា ‘‘ឯវំ សោ សិង្គាលោ សីហនាទំ សុត្វា ជីវិតក្ខយំ បត្តោ’’តិ វត្វា អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា ទុតិយំ គាថមាហ –

៤. ‘‘សីហោ ច សីហនាទេន, ទទ្ទរំ អភិនាទយិ;

សុត្វា សីហស្ស និគ្ឃោសំ, សិង្គាលោ ទទ្ទរេ វសំ;

ភីតោ សន្តាសមាបាទិ, ហទយញ្ចស្ស អប្ផលី’’តិ.

តត្ថ សីហោតិ ចត្តារោ សីហា – តិណសីហោ, បណ្ឌុសីហោ, កាឡសីហោ, សុរត្តហត្ថបាទោ កេសរសីហោតិ. តេសុ កេសរសីហោ ឥធ អធិប្បេតោ. ទទ្ទរំ អភិនាទយីតិ តេន អសនិបាតសទ្ទសទិសេន ភេរវតរេន សីហនាទេន តំ រជតបព្ពតំ អភិនាទយិ ឯកនិន្នាទំ អកាសិ. ទទ្ទរេ វសន្តិ ផលិកមិស្សកេ រជតបព្ពតេ វសន្តោ. ភីតោ សន្តាសមាបាទីតិ មរណភយេន ភីតោ ចិត្តុត្រាសំ អាបាទិ. ហទយញ្ចស្ស អប្ផលីតិ តេន ចស្ស ភយេន ហទយំ ផលីតិ.

ឯវំ សីហោ សិង្គាលំ ជីវិតក្ខយំ បាបេត្វា ភាតរោ ឯកស្មិំ ឋានេ បដិច្ឆាទេត្វា តេសំ មតភាវំ ភគិនិយា អាចិក្ខិត្វា តំ សមស្សាសេត្វា យាវជីវំ កញ្ចនគុហាយំ វសិត្វា យថាកម្មំ គតោ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ ឧបាសកោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. ‘‘តទា សិង្គាលោ ន្ហាបិតបុត្តោ អហោសិ, សីហបោតិកា លិច្ឆវិកុមារិកា, ឆ កនិដ្ឋភាតរោ អញ្ញតរថេរា អហេសុំ, ជេដ្ឋភាតិកសីហោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

សិង្គាលជាតកវណ្ណនា ទុតិយា.

[១៥៣] ៣. សូករជាតកវណ្ណនា

ចតុប្បទោ អហំ, សម្មាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អញ្ញតរំ មហល្លកត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ. ឯកស្មិញ្ហិ ទិវសេ រត្តិំ ធម្មស្សវនេ វត្តមានេ សត្ថរិ គន្ធកុដិទ្វារេ រមណីយេ សោបានផលកេ ឋត្វា ភិក្ខុសង្ឃស្ស សុគតោវាទំ ទត្វា គន្ធកុដិំ បវិដ្ឋេ ធម្មសេនាបតិ សត្ថារំ វន្ទិត្វា អត្តនោ បរិវេណំ អគមាសិ. មហាមោគ្គល្លានោបិ បរិវេណមេវ គន្ត្វា មុហុត្តំ វិស្សមិត្វា ថេរស្ស សន្តិកំ អាគន្ត្វា បញ្ហំ បុច្ឆិ, បុច្ឆិតបុច្ឆិតំ ធម្មសេនាបតិ គគនតលេ បុណ្ណចន្ទំ ឧដ្ឋាបេន្តោ វិយ វិស្សជ្ជេត្វា បាកដមកាសិ. ចតស្សោបិ បរិសា ធម្មំ សុណមានា និសីទិំសុ. តត្ថេកោ មហល្លកត្ថេរោ ចិន្តេសិ – ‘‘សចាហំ ឥមិស្សា បរិសាយ មជ្ឈេ សារិបុត្តំ អាលុឡេន្តោ បញ្ហំ បុច្ឆិស្សាមិ, អយំ មេ បរិសា ‘ពហុស្សុតោ អយ’ន្តិ ញត្វា សក្ការសម្មានំ ករិស្សតី’’តិ បរិសន្តរា ឧដ្ឋាយ ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា ឯកមន្តំ ឋត្វា ‘‘អាវុសោ សារិបុត្ត, មយម្បិ តំ ឯកំ បញ្ហំ បុច្ឆាម, អម្ហាកម្បិ ឱកាសំ ករោហិ, ទេហិ មេ វិនិច្ឆយំ អាវេធិកាយ វា និវេធិកាយ វា និគ្គហេ វា បគ្គហេ វា វិសេសេ វា បដិវិសេសេ វា’’តិ អាហ. ថេរោ តំ ឱលោកេត្វា ‘‘អយំ មហល្លកោ ឥច្ឆាចារេ ឋិតោ តុច្ឆោ ន កិញ្ចិ ជានាតី’’តិ តេន សទ្ធិំ អកថេត្វាវ លជ្ជមានោ ពីជនិំ ឋបេត្វា អាសនា ឱតរិត្វា បរិវេណំ បាវិសិ, មោគ្គល្លានត្ថេរោបិ អត្តនោ បរិវេណមេវ អគមាសិ.

មនុស្សា ឧដ្ឋាយ ‘‘គណ្ហថេតំ តុច្ឆមហល្លកំ, មធុរធម្មស្សវនំ នោ សោតុំ ន អទាសី’’តិ អនុពន្ធិំសុ. សោ បលាយន្តោ វិហារបច្ចន្តេ ភិន្នបទរាយ វច្ចកុដិយា បតិត្វា គូថមក្ខិតោ អដ្ឋាសិ. មនុស្សា តំ ទិស្វា វិប្បដិសារិនោ ហុត្វា សត្ថុ សន្តិកំ អគមំសុ. សត្ថា តេ ទិស្វា ‘‘កិំ ឧបាសកា អវេលាយ អាគតត្ថា’’តិ បុច្ឆិ, មនុស្សា តមត្ថំ អារោចេសុំ. សត្ថា ‘‘ន ខោ ឧបាសកា ឥទានេវេស មហល្លកោ ឧប្បិលាវិតោ ហុត្វា អត្តនោ ពលំ អជានិត្វា មហាពលេហិ សទ្ធិំ បយោជេត្វា គូថមក្ខិតោ ជាតោ, បុព្ពេបេស ឧប្បិលាវិតោ ហុត្វា អត្តនោ ពលំ អជានិត្វា មហាពលេហិ សទ្ធិំ បយោជេត្វា គូថមក្ខិតោ អហោសី’’តិ វត្វា តេហិ យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ សីហោ ហុត្វា ហិមវន្តបទេសេ បព្ពតគុហាយ វាសំ កប្បេសិ. តស្សា អវិទូរេ ឯកំ សរំ និស្សាយ ពហូ សូករា និវាសំ កប្បេសុំ. តមេវ សរំ និស្សាយ តាបសាបិ បណ្ណសាលាសុ វាសំ កប្បេសុំ. អថេកទិវសំ សីហោ មហិំសវារណាទីសុ អញ្ញតរំ វធិត្វា យាវទត្ថំ មំសំ ខាទិត្វា តំ សរំ ឱតរិត្វា បានីយំ បិវិត្វា ឧត្តរិ. តស្មិំ ខណេ ឯកោ ថូលសូករោ តំ សរំ និស្សាយ គោចរំ គណ្ហាតិ. សីហោ តំ ទិស្វា ‘‘អញ្ញំ ឯកទិវសំ ឥមំ ខាទិស្សាមិ, មំ ខោ បន ទិស្វា បុន ន អាគច្ឆេយ្យា’’តិ តស្ស អនាគមនភយេន សរតោ ឧត្តរិត្វា ឯកេន បស្សេន គន្តុំ អារភិ. សូករោ ឱលោកេត្វា ‘‘ឯស មំ ទិស្វា មម ភយេន ឧបគន្តុំ អសក្កោន្តោ ភយេន បលាយតិ, អជ្ជ មយា ឥមិនា សីហេន សទ្ធិំ បយោជេតុំ វដ្ដតី’’តិ សីសំ ឧក្ខិបិត្វា តំ យុទ្ធត្ថាយ អវ្ហយន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

៥. ‘‘ចតុប្បទោ អហំ សម្ម, ត្វម្បិ សម្ម ចតុប្បទោ;

ឯហិ សម្ម និវត្តស្សុ, កិំ នុ ភីតោ បលាយសី’’តិ.

សីហោ តស្ស កថំ សុត្វា ‘‘សម្ម សូករ, អជ្ជ អម្ហាកំ តយា សទ្ធិំ សង្គាមោ នត្ថិ, ឥតោ បន សត្តមេ ទិវសេ ឥមស្មិំយេវ ឋានេ សង្គាមោ ហោតូ’’តិ វត្វា បក្កាមិ. សូករោ ‘‘សីហេន សទ្ធិំ សង្គាមេស្សាមី’’តិ ហដ្ឋបហដ្ឋោ តំ បវត្តិំ ញាតកានំ អារោចេសិ. តេ តស្ស កថំ សុត្វា ភីតតសិតា ‘‘ឥទានិ ត្វំ សព្ពេបិ អម្ហេ នាសេស្សសិ, អត្តនោ ពលំ អជានិត្វា សីហេន សទ្ធិំ សង្គាមំ កត្តុកាមោតិ, សីហោ អាគន្ត្វា សព្ពេបិ អម្ហេ ជីវិតក្ខយំ បាបេស្សតិ, សាហសិកកម្មំ មា ករី’’តិ អាហំសុ. សោបិ ភីតតសិតោ ‘‘ឥទានិ កិំ ករោមី’’តិ បុច្ឆិ. សូករា ‘‘សម្ម, ត្វំ ឯតេសំ តាបសានំ ឧច្ចារភូមិំ គន្ត្វា បូតិគូថេ សត្ត ទិវសានិ សរីរំ បរិវដ្ដេត្វា សុក្ខាបេត្វា សត្តមេ ទិវសេ សរីរំ ឧស្សាវពិន្ទូហិ តេមេត្វា សីហស្ស អាគមនតោ បុរិមតរំ គន្ត្វា វាតយោគំ ញត្វា ឧបរិវាតេ តិដ្ឋ, សុចិជាតិកោ សីហោ តវ សរីរគន្ធំ ឃាយិត្វា តុយ្ហំ ជយំ ទត្វា គមិស្សតី’’តិ អាហំសុ. សោ តថា កត្វា សត្តមេ ទិវសេ តត្ថ អដ្ឋាសិ. សីហោ តស្ស សរីរគន្ធំ ឃាយិត្វា គូថមក្ខិតភាវំ ញត្វា ‘‘សម្ម សូករ, សុន្ទរោ តេ លេសោ ចិន្តិតោ, សចេ ត្វំ គូថមក្ខិតោ នាភវិស្ស, ឥធេវ តំ ជីវិតក្ខយំ អបាបេស្សំ, ឥទានិ បន តេ សរីរំ នេវ មុខេន ឌំសិតុំ, ន បាទេន បហរិតុំ សក្កា, ជយំ តេ ទម្មី’’តិ វត្វា ទុតិយំ គាថមាហ –

៦. ‘‘អសុចិ បូតិលោមោសិ, ទុគ្គន្ធោ វាសិ សូករ;

សចេ យុជ្ជិតុកាមោសិ, ជយំ សម្ម ទទាមិ តេ’’តិ.

តត្ថ បូតិលោមោតិ មីឡ្ហមក្ខិតត្តា ទុគ្គន្ធលោមោ. ទុគ្គន្ធោ វាសីតិ អនិដ្ឋជេគុច្ឆបដិកូលគន្ធោ ហុត្វា វាយសិ. ជយំ, សម្ម, ទទាមិ តេតិ ‘‘តុយ្ហំ ជយំ ទេមិ, អហំ បរាជិតោ, គច្ឆ ត្វ’’ន្តិ វត្វា សីហោ តតោវ និវត្តិត្វា គោចរំ គហេត្វា សរេ បានីយំ បិវិត្វា បព្ពតគុហមេវ គតោ. សូករោបិ ‘‘សីហោ មេ ជិតោ’’តិ ញាតកានំ អារោចេសិ. តេ ភីតតសិតា ‘‘បុន ឯកទិវសំ អាគច្ឆន្តោ សីហោ សព្ពេវ អម្ហេ ជីវិតក្ខយំ បាបេស្សតី’’តិ បលាយិត្វា អញ្ញត្ថ អគមំសុ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា សូករោ មហល្លកោ អហោសិ, សីហោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

សូករជាតកវណ្ណនា តតិយា.

[១៥៤] ៤. ឧរគជាតកវណ្ណនា

ឥធូរគានំ បវរោ បវិដ្ឋោតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ សេណិភណ្ឌនំ អារព្ភ កថេសិ. កោសលរញ្ញោ កិរ សេវកា សេណិបមុខា ទ្វេ មហាមត្តា អញ្ញមញ្ញំ ទិដ្ឋដ្ឋានេ កលហំ ករោន្តិ, តេសំ វេរិភាវោ សកលនគរេ បាកដោ ជាតោ. តេ នេវ រាជា, ន ញាតិមិត្តា សមគ្គេ កាតុំ សក្ខិំសុ. អថេកទិវសំ សត្ថា បច្ចូសសមយេ ពោធនេយ្យពន្ធវេ ឱលោកេន្តោ តេសំ ឧភិន្នម្បិ សោតាបត្តិមគ្គស្ស ឧបនិស្សយំ ទិស្វា បុនទិវសេ ឯកកោវ សាវត្ថិយំ បិណ្ឌាយ បវិសិត្វា តេសុ ឯកស្ស គេហទ្វារេ អដ្ឋាសិ. សោ និក្ខមិត្វា បត្តំ គហេត្វា សត្ថារំ អន្តោនិវេសនំ បវេសេត្វា អាសនំ បញ្ញបេត្វា និសីទាបេសិ. សត្ថា និសីទិត្វា តស្ស មេត្តាភាវនាយ អានិសំសំ កថេត្វា កល្លចិត្តតំ ញត្វា សច្ចានិ បកាសេសិ, សោ សច្ចបរិយោសានេ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ.

សត្ថា តស្ស សោតាបន្នភាវំ ញត្វា តមេវ បត្តំ គាហាបេត្វា ឧដ្ឋាយ ឥតរស្ស គេហទ្វារំ អគមាសិ. សោបិ និក្ខមិត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ‘‘បវិសថ, ភន្តេ’’តិ ឃរំ បវេសេត្វា និសីទាបេសិ. ឥតរោបិ បត្តំ គហេត្វា សត្ថារា សទ្ធិំយេវ បាវិសិ. សត្ថា តស្ស ឯកាទស មេត្តានិសំសេ វណ្ណេត្វា កល្លចិត្តតំ ញត្វា សច្ចានិ បកាសេសិ, សច្ចបរិយោសានេ សោបិ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. ឥតិ តេ ឧភោបិ សោតាបន្នា ហុត្វា អញ្ញមញ្ញំ អច្ចយំ ទស្សេត្វា ខមាបេត្វា សមគ្គា សម្មោទមានា ឯកជ្ឈាសយា អហេសុំ. តំ ទិវសញ្ញេវ ច ភគវតោ សម្មុខាវ ឯកតោ ភុញ្ជិំសុ. សត្ថា ភត្តកិច្ចំ និដ្ឋាបេត្វា វិហារំ អគមាសិ. តេ ពហូនិ មាលាគន្ធវិលេបនានិ ចេវ សប្បិមធុផាណិតាទីនិ ច អាទាយ សត្ថារា សទ្ធិំយេវ និក្ខមិំសុ. សត្ថា ភិក្ខុសង្ឃេន វត្តេ ទស្សិតេ សុគតោវាទំ ទត្វា គន្ធកុដិំ បាវិសិ.

ភិក្ខូ សាយន្ហសមយេ ធម្មសភាយំ សត្ថុ គុណកថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘អាវុសោ, សត្ថា អទន្តទមកោ, យេ នាម ទ្វេ មហាមត្តេ ចិរំ វាយមមានោបិ នេវ រាជា សមគ្គេ កាតុំ សក្ខិ, ន ញាតិមិត្តាទយោ សក្ខិំសុ, តេ ឯកទិវសេនេវ តថាគតេន ទមិតា’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវាហំ ឥមេ ទ្វេ ជនេ សមគ្គេ អកាសិំ, បុព្ពេបេតេ មយា សមគ្គា កតាយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពារាណសិយំ ឧស្សវេ ឃោសិតេ មហាសមជ្ជំ អហោសិ. ពហូ មនុស្សា ចេវ ទេវនាគសុបណ្ណាទយោ ច សមជ្ជទស្សនត្ថំ សន្និបតិំសុ. តត្រេកស្មិំ ឋានេ ឯកោ នាគោ ច សុបណ្ណោ ច សមជ្ជំ បស្សមានា ឯកតោ អដ្ឋំសុ. នាគោ សុបណ្ណស្ស សុបណ្ណភាវំ អជានន្តោ អំសេ ហត្ថំ ឋបេសិ. សុបណ្ណោ ‘‘កេន មេ អំសេ ហត្ថោ ឋបិតោ’’តិ និវត្តិត្វា ឱលោកេន្តោ នាគំ សញ្ជានិ. នាគោបិ ឱលោកេន្តោ សុបណ្ណំ សញ្ជានិត្វា មរណភយតជ្ជិតោ នគរា និក្ខមិត្វា នទីបិដ្ឋេន បលាយិ. សុបណ្ណោបិ ‘‘តំ គហេស្សាមី’’តិ អនុពន្ធិ. តស្មិំ សមយេ ពោធិសត្តោ តាបសោ ហុត្វា តស្សា នទិយា តីរេ បណ្ណសាលាយ វសមានោ ទិវា ទរថបដិប្បស្សម្ភនត្ថំ ឧទកសាដិកំ និវាសេត្វា វក្កលំ ពហិ ឋបេត្វា នទិំ ឱតរិត្វា ន្ហាយតិ. នាគោ ‘‘ឥមំ បព្ពជិតំ និស្សាយ ជីវិតំ លភិស្សាមី’’តិ បកតិវណ្ណំ វិជហិត្វា មណិក្ខន្ធវណ្ណំ មាបេត្វា វក្កលន្តរំ បាវិសិ. សុបណ្ណោ អនុពន្ធមានោ តំ តត្ថ បវិដ្ឋំ ទិស្វា វក្កលេ គរុភាវេន អគ្គហេត្វា ពោធិសត្តំ អាមន្តេត្វា ‘‘ភន្តេ, អហំ ឆាតោ, តុម្ហាកំ វក្កលំ គណ្ហថ, ឥមំ នាគំ ខាទិស្សាមី’’តិ ឥមមត្ថំ បកាសេតុំ បឋមំ គាថមាហ –

៧. ‘‘ឥធូរគានំ បវរោ បវិដ្ឋោ, សេលស្ស វណ្ណេន បមោក្ខមិច្ឆំ;

ព្រហ្មញ្ច វណ្ណំ អបចាយមានោ, ពុភុក្ខិតោ នោ វិតរាមិ ភោត្តុ’’ន្តិ.

តត្ថ ឥធូរគានំ បវរោ បវិដ្ឋោតិ ឥមស្មិំ វក្កលេ ឧរគានំ បវរោ នាគរាជា បវិដ្ឋោ. សេលស្ស វណ្ណេនាតិ មណិវណ្ណេន, មណិក្ខន្ធោ ហុត្វា បវិដ្ឋោតិ អត្ថោ. បមោក្ខមិច្ឆន្តិ មម សន្តិកា មោក្ខំ ឥច្ឆមានោ. ព្រហ្មញ្ច វណ្ណំ អបចាយមានោតិ អហំ បន តុម្ហាកំ ព្រហ្មវណ្ណំ សេដ្ឋវណ្ណំ បូជេន្តោ គរុំ ករោន្តោ. ពុភុក្ខិតោ នោ វិតរាមិ ភោត្តុន្តិ ឯតំ នាគំ វក្កលន្តរំ បវិដ្ឋំ ឆាតោបិ សមានោ ភក្ខិតុំ ន សក្កោមីតិ.

ពោធិសត្តោ ឧទកេ ឋិតោយេវ សុបណ្ណរាជស្ស ថុតិំ កត្វា ទុតិយំ គាថមាហ –

៨. ‘‘សោ ព្រហ្មគុត្តោ ចិរមេវ ជីវ, ទិព្យា ច តេ បាតុភវន្តុ ភក្ខា;

យោ ព្រហ្មវណ្ណំ អបចាយមានោ, ពុភុក្ខិតោ នោ វិតរាសិ ភោត្តុ’’ន្តិ.

តត្ថ សោ ព្រហ្មគុត្តោតិ សោ ត្វំ ព្រហ្មគោបិតោ ព្រហ្មរក្ខិតោ ហុត្វា. ទិព្យា ច តេ បាតុភវន្តុ ភក្ខាតិ ទេវតានំ បរិភោគារហា ភក្ខា ច តវ បាតុភវន្តុ, មា បាណាតិបាតំ កត្វា នាគមំសខាទកោ អហោសិ.

ឥតិ ពោធិសត្តោ ឧទកេ ឋិតោវ អនុមោទនំ កត្វា ឧត្តរិត្វា វក្កលំ និវាសេត្វា តេ ឧភោបិ គហេត្វា អស្សមបទំ គន្ត្វា មេត្តាភាវនាយ វណ្ណំ កថេត្វា ទ្វេបិ ជនេ សមគ្គេ អកាសិ. តេ តតោ បដ្ឋាយ សមគ្គា សម្មោទមានា សុខំ វសិំសុ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា នាគោ ច សុបណ្ណោ ច ឥមេ ទ្វេ មហាមត្តា អហេសុំ, តាបសោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ឧរគជាតកវណ្ណនា ចតុត្ថា.

[១៥៥] ៥. ភគ្គជាតកវណ្ណនា

ជីវ វស្សសតំ ភគ្គាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនសមីបេ បសេនទិកោសលេន រញ្ញា ការិតេ រាជការាមេ វិហរន្តោ អត្តនោ ខិបិតកំ អារព្ភ កថេសិ. ឯកស្មិញ្ហិ ទិវសេ សត្ថា រាជការាមេ ចតុបរិសមជ្ឈេ និសីទិត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ខិបិ. ភិក្ខូ ‘‘ជីវតុ, ភន្តេ ភគវា, ជីវតុ, សុគតោ’’តិ ឧច្ចាសទ្ទំ មហាសទ្ទំ អកំសុ, តេន សទ្ទេន ធម្មកថាយ អន្តរាយោ អហោសិ. អថ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘អបិ នុ ខោ, ភិក្ខវេ, ខិបិតេ ‘ជីវា’តិ វុត្តោ តប្បច្ចយា ជីវេយ្យ វា មរេយ្យ វា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ ភន្តេ’’តិ. ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ខិបិតេ ‘ជីវា’តិ វត្តព្ពោ, យោ វទេយ្យ អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (ចូឡវ. ២៨៨). តេន ខោ បន សមយេន មនុស្សា ភិក្ខូនំ ខិបិតេ ‘‘ជីវថ, ភន្តេ’’តិ វទន្តិ, ភិក្ខូ កុក្កុច្ចាយន្តា នាលបន្តិ. មនុស្សា ឧជ្ឈាយន្តិ – ‘‘កថញ្ហិ នាម សមណា សក្យបុត្តិយា ‘ជីវថ, ភន្តេ’តិ វុច្ចមានា នាលបិស្សន្តី’’តិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. គិហី, ភិក្ខវេ, មង្គលិកា, អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, គិហីនំ ‘‘ជីវថ, ភន្តេ’’តិ វុច្ចមានេន ‘‘ចិរំ ជីវា’’តិ វត្តុន្តិ. ភិក្ខូ ភគវន្តំ បុច្ឆិំសុ – ‘‘ភន្តេ, ជីវបដិជីវំ នាម កទា ឧប្បន្ន’’ន្តិ? សត្ថា ‘‘ភិក្ខវេ, ជីវបដិជីវំ នាម បោរាណកាលេ ឧប្បន្ន’’ន្តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ កាសិរដ្ឋេ ឯកស្មិំ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិ. តស្ស បិតា វោហារំ កត្វា ជីវិកំ កប្បេតិ, សោ សោឡសវស្សុទ្ទេសិកំ ពោធិសត្តំ មណិកភណ្ឌំ ឧក្ខិបាបេត្វា គាមនិគមាទីសុ ចរន្តោ ពារាណសិំ បត្វា ទោវារិកស្ស ឃរេ ភត្តំ បចាបេត្វា ភុញ្ជិត្វា និវាសដ្ឋានំ អលភន្តោ ‘‘អវេលាយ អាគតា អាគន្តុកា កត្ថ វសន្តី’’តិ បុច្ឆិ. អថ នំ មនុស្សា ‘‘ពហិនគរេ ឯកា សាលា អត្ថិ, សា បន អមនុស្សបរិគ្គហិតា. សចេ ឥច្ឆថ, តត្ថ វសថា’’តិ អាហំសុ. ពោធិសត្តោ ‘‘ឯថ, តាត, គច្ឆាម, មា យក្ខស្ស ភាយិត្ថ, អហំ តំ ទមេត្វា តុម្ហាកំ បាទេសុ បាតេស្សាមី’’តិ បិតរំ គហេត្វា តត្ថ គតោ. អថស្ស បិតា ផលកេ និបជ្ជិ, សយំ បិតុ បាទេ សម្ពាហន្តោ និសីទិ. តត្ថ អធិវត្ថោ យក្ខោ ទ្វាទស វស្សានិ វេស្សវណំ ឧបដ្ឋហិត្វា តំ សាលំ លភន្តោ ‘‘ឥមំ សាលំ បវិដ្ឋមនុស្សេសុ យោ ខិបិតេ ‘ជីវា’តិ វទតិ, យោ ច ‘ជីវា’តិ វុត្តេ ‘បដិជីវា’តិ វទតិ, តេ ជីវបដិជីវភាណិនោ ឋបេត្វា អវសេសេ ខាទេយ្យាសី’’តិ លភិ. សោ បិដ្ឋិវំសថូណាយ វសតិ. សោ ‘‘ពោធិសត្តស្ស បិតរំ ខិបាបេស្សាមី’’តិ អត្តនោ អានុភាវេន សុខុមចុណ្ណំ វិស្សជ្ជេសិ, ចុណ្ណោ អាគន្ត្វា តស្ស នាសបុដេ បាវិសិ. សោ ផលកេ និបន្នកោវ ខិបិ, ពោធិសត្តោ ន ‘‘ជីវា’’តិ អាហ. យក្ខោ តំ ខាទិតុំ ថូណាយ ឱតរតិ. ពោធិសត្តោ តំ ឱតរន្តំ ទិស្វា ‘‘ឥមិនា មេ បិតា ខិបាបិតោ ភវិស្សតិ, អយំ សោ ខិបិតេ ‘ជីវា’តិ អវទន្តំ ខាទកយក្ខោ ភវិស្សតី’’តិ បិតរំ អារព្ភ បឋមំ គាថមាហ –

៩. ‘‘ជីវ វស្សសតំ ភគ្គ, អបរានិ ច វីសតិំ;

មា មំ បិសាចា ខាទន្តុ, ជីវ ត្វំ សរទោសត’’ន្តិ.

តត្ថ ភគ្គាតិ បិតរំ នាមេនាលបតិ. អបរានិ ច វីសតិន្តិ អបរានិ ច វីសតិ វស្សានិ ជីវ. មា មំ បិសាចា ខាទន្តូតិ មំ បិសាចា មា ខាទន្តុ. ជីវ ត្វំ សរទោសតន្តិ ត្វំ បន វីសុត្តរំ វស្សសតំ ជីវាតិ. សរទោសតញ្ហិ គណិយមានំ វស្សសតមេវ ហោតិ, តំ បុរិមេហិ វីសាយ សទ្ធិំ វីសុត្តរំ ឥធ អធិប្បេតំ.

យក្ខោ ពោធិសត្តស្ស វចនំ សុត្វា ‘‘ឥមំ តាវ មាណវំ ‘ជីវា’តិ វុត្តត្តា ខាទិតុំ ន សក្កា, បិតរំ បនស្ស ខាទិស្សាមី’’តិ បិតុ សន្តិកំ អគមាសិ. សោ តំ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ សោ ‘បដិជីវា’តិ អភណន្តានំ ខាទកយក្ខោ ភវិស្សតិ, បដិជីវំ ករិស្សាមី’’តិ. សោ បុត្តំ អារព្ភ ទុតិយំ គាថមាហ –

១០. ‘‘ត្វម្បិ វស្សសតំ ជីវំ, អបរានិ ច វីសតិំ;

វិសំ បិសាចា ខាទន្តុ, ជីវ ត្វំ សរទោសត’’ន្តិ.

តត្ថ វិសំ បិសាចា ខាទន្តូតិ បិសាចា ហលាហលវិសំ ខាទន្តុ.

យក្ខោ តស្ស វចនំ សុត្វា ‘‘ឧភោបិ មេ ន សក្កា ខាទិតុ’’ន្តិ បដិនិវត្តិ. អថ នំ ពោធិសត្តោ បុច្ឆិ – ‘‘ភោ យក្ខ, កស្មា ត្វំ ឥមំ សាលំ បវិដ្ឋមនុស្សេ ខាទសី’’តិ? ‘‘ទ្វាទស វស្សានិ វេស្សវណំ ឧបដ្ឋហិត្វា លទ្ធត្តា’’តិ. ‘‘កិំ បន សព្ពេវ ខាទិតុំ លភសី’’តិ? ‘‘ជីវបដិជីវភាណិនោ ឋបេត្វា អវសេសេ ខាទាមី’’តិ. ‘‘យក្ខ, ត្វំ បុព្ពេបិ អកុសលំ កត្វា កក្ខឡោ ផរុសោ បរវិហិំសកោ ហុត្វា និព្ពត្តោ, ឥទានិបិ តាទិសំ កម្មំ កត្វា តមោ តមបរាយណោ ភវិស្សតិ, តស្មា ឥតោ បដ្ឋាយ បាណាតិបាតាទីហិ វិរមស្សូ’’តិ តំ យក្ខំ ទមេត្វា និរយភយេន តជ្ជេត្វា បញ្ចសុ សីលេសុ បតិដ្ឋាបេត្វា យក្ខំ បេសនការកំ វិយ អកាសិ.

បុនទិវសេ សញ្ចរន្តា មនុស្សា យក្ខំ ទិស្វា ពោធិសត្តេន ចស្ស ទមិតភាវំ ញត្វា រញ្ញោ អារោចេសុំ – ‘‘ទេវ, ឯកោ មាណវោ តំ យក្ខំ ទមេត្វា បេសនការកំ វិយ កត្វា ឋិតោ’’តិ. រាជា ពោធិសត្តំ បក្កោសាបេត្វា សេនាបតិដ្ឋានេ ឋបេសិ, បិតុ ចស្ស មហន្តំ យសំ អទាសិ. សោ យក្ខំ ពលិបដិគ្គាហកំ កត្វា ពោធិសត្តស្ស ឱវាទេ ឋត្វា ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា សគ្គបុរំ បូរេសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ‘‘ជីវបដិជីវំ នាម តស្មិំ កាលេ ឧប្បន្ន’’ន្តិ វត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា យក្ខោ អង្គុលិមាលោ អហោសិ, រាជា អានន្ទោ, បិតា កស្សបោ, បុត្តោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ភគ្គជាតកវណ្ណនា បញ្ចមា.

[១៥៦] ៦. អលីនចិត្តជាតកវណ្ណនា

អលីនចិត្តំ និស្សាយាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ ឱស្សដ្ឋវីរិយំ ភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ ឯកាទសនិបាតេ សំវរជាតកេ (ជា. ១.១១.៩៧ អាទយោ) អាវិភវិស្សតិ. សោ បន ភិក្ខុ សត្ថារា ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ, ភិក្ខុ, វីរិយំ ឱស្សជី’’តិ វុត្តេ ‘‘សច្ចំ, ភគវា’’តិ អាហ. អថ នំ សត្ថា ‘‘ននុ ត្វំ, ភិក្ខុ, បុព្ពេ វីរិយំ អវិស្សជ្ជេត្វា មំសបេសិសទិសស្ស ទហរកុមារស្ស ទ្វាទសយោជនិកេ ពារាណសិនគរេ រជ្ជំ គហេត្វា អទាសិ, ឥទានិ កស្មា ឯវរូបេ សាសនេ បព្ពជិត្វា វីរិយំ ឱស្សជសី’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពារាណសិតោ អវិទូរេ វឌ្ឍកីគាមោ អហោសិ, តត្ថ បញ្ចសតា វឌ្ឍកី វសន្តិ. តេ នាវាយ ឧបរិសោតំ គន្ត្វា អរញ្ញេ គេហសម្ភារទារូនិ កោដ្ដេត្វា តត្ថេវ ឯកភូមិកទ្វិភូមិកាទិភេទេ គេហសម្ភារេ សជ្ជេត្វា ថម្ភតោ បដ្ឋាយ សព្ពទារូសុ សញ្ញំ កត្វា នទីតីរំ នេត្វា នាវំ អារោបេត្វា អនុសោតេន នគរំ អាគន្ត្វា យេ យាទិសានិ គេហានិ អាកង្ខន្តិ, តេសំ តាទិសានិ កត្វា កហាបណេ គហេត្វា បុន តត្ថេវ គន្ត្វា គេហសម្ភារេ អាហរន្តិ. ឯវំ តេសំ ជីវិកំ កប្បេន្តានំ ឯកស្មិំ កាលេ ខន្ធាវារំ ពន្ធិត្វា ទារូនិ កោដ្ដេន្តានំ អវិទូរេ ឯកោ ហត្ថី ខទិរខាណុកំ អក្កមិ. តស្ស សោ ខាណុកោ បាទំ វិជ្ឈិ, ពលវវេទនា វត្តន្តិ, បាទោ ឧទ្ធុមាយិត្វា បុព្ពំ គណ្ហិ. សោ វេទនាប្បត្តោ តេសំ ទារុកោដ្ដនសទ្ទំ សុត្វា ‘‘ឥមេ វឌ្ឍកី និស្សាយ មយ្ហំ សោត្ថិ ភវិស្សតី’’តិ មញ្ញមានោ តីហិ បាទេហិ តេសំ សន្តិកំ គន្ត្វា អវិទូរេ និបជ្ជិ, វឌ្ឍកី តំ ឧទ្ធុមាតបាទំ ទិស្វា ឧបសង្កមិត្វា បាទេ ខាណុកំ ទិស្វា តិខិណវាសិយា ខាណុកស្ស សមន្តតោ ឱធិំ ទត្វា រជ្ជុយា ពន្ធិត្វា អាកឌ្ឍន្តា ខាណុំ នីហរិត្វា បុព្ពំ មោចេត្វា ឧណ្ហោទកេន ធោវិត្វា តទនុរូបេហិ ភេសជ្ជេហិ មក្ខេត្វា នចិរស្សេវ វណំ ផាសុកំ ករិំសុ.

ហត្ថី អរោគោ ហុត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘មយា ឥមេ វឌ្ឍកី និស្សាយ ជីវិតំ លទ្ធំ, ឥទានិ តេសំ មយា ឧបការំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ. សោ តតោ បដ្ឋាយ វឌ្ឍកីហិ សទ្ធិំ រុក្ខេ នីហរតិ, តច្ឆេន្តានំ បរិវត្តេត្វា ទេតិ, វាសិអាទីនិ ឧបសំហរតិ, សោណ្ឌាយ វេឋេត្វា កាឡសុត្តកោដិយំ គណ្ហាតិ. វឌ្ឍកីបិស្ស ភោជនវេលាយ ឯកេកំ បិណ្ឌំ ទេន្តា បញ្ច បិណ្ឌសតានិ ទេន្តិ. តស្ស បន ហត្ថិស្ស បុត្តោ សព្ពសេតោ ហត្ថាជានីយបោតកោ អត្ថិ, តេនស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘អហំ ឯតរហិ មហល្លកោ. ឥទានិ មយា ឥមេសំ វឌ្ឍកីនំ កម្មករណត្តាយ បុត្តំ ទត្វា គន្តុំ វដ្ដតី’’តិ. សោ វឌ្ឍកីនំ អនាចិក្ខិត្វាវ អរញ្ញំ បវិសិត្វា បុត្តំ អានេត្វា ‘‘អយំ ហត្ថិបោតកោ មម បុត្តោ, តុម្ហេហិ មយ្ហំ ជីវិតំ ទិន្នំ, អហំ វោ វេជ្ជវេតនត្ថាយ ឥមំ ទម្មិ, អយំ តុម្ហាកំ ឥតោ បដ្ឋាយ កម្មានិ ករិស្សតី’’តិ វត្វា ‘‘ឥតោ បដ្ឋាយ, បុត្តក, យំ មយា កត្តព្ពំ កម្មំ, តំ ត្វំ ករោហី’’តិ បុត្តំ ឱវទិត្វា វឌ្ឍកីនំ ទត្វា សយំ អរញ្ញំ បាវិសិ.

តតោ បដ្ឋាយ ហត្ថិបោតកោ វឌ្ឍកីនំ វចនករោ ឱវាទក្ខមោ ហុត្វា សព្ពកិច្ចានិ ករោតិ. តេបិ តំ បញ្ចហិ បិណ្ឌសតេហិ បោសេន្តិ, សោ កម្មំ កត្វា នទិំ ឱតរិត្វា ន្ហត្វា កីឡិត្វា អាគច្ឆតិ, វឌ្ឍកីទារកាបិ តំ សោណ្ឌាទីសុ គហេត្វា ឧទកេបិ ថលេបិ តេន សទ្ធិំ កីឡន្តិ. អាជានីយា បន ហត្ថិនោបិ អស្សាបិ បុរិសាបិ ឧទកេ ឧច្ចារំ វា បស្សាវំ វា ន ករោន្តិ, តស្មា សោបិ ឧទកេ ឧច្ចារបស្សាវំ អកត្វា ពហិនទីតីរេយេវ ករោតិ. អថេកស្មិំ ទិវសេ ឧបរិនទិយា ទេវោ វស្សិ, អថ សុក្ខំ ហត្ថិលណ្ឌំ ឧទកេន នទិំ ឱតរិត្វា គច្ឆន្តំ ពារាណសីនគរតិត្ថេ ឯកស្មិំ គុម្ពេ លគ្គេត្វា អដ្ឋាសិ. អថ រញ្ញោ ហត្ថិគោបកា ‘‘ហត្ថី ន្ហាបេស្សាមា’’តិ បញ្ច ហត្ថិសតានិ នយិំសុ. អាជានីយលណ្ឌស្ស គន្ធំ ឃាយិត្វា ឯកោបិ ហត្ថី នទិំ ឱតរិតុំ ន ឧស្សហិ. សព្ពេបិ នង្គុដ្ឋំ ឧក្ខិបិត្វា បលាយិតុំ អារភិំសុ, ហត្ថិគោបកា ហត្ថាចរិយានំ អារោចេសុំ. តេ ‘‘ឧទកេ បរិបន្ថេន ភវិតព្ព’’ន្តិ ឧទកំ សោធាបេត្វា តស្មិំ គុម្ពេ តំ អាជានីយលណ្ឌំ ទិស្វា ‘‘ឥទមេត្ថ ការណ’’ន្តិ ញត្វា ចាដិំ អាហរាបេត្វា ឧទកស្ស បូរេត្វា តំ តត្ថ មទ្ទិត្វា ហត្ថីនំ សរីរេ សិញ្ចាបេសុំ, សរីរានិ សុគន្ធានិ អហេសុំ. តស្មិំ កាលេ តេ នទិំ ឱតរិត្វា ន្ហាយិំសុ.

ហត្ថាចរិយា រញ្ញោ តំ បវត្តិំ អារោចេត្វា ‘‘តំ ហត្ថាជានីយំ បរិយេសិត្វា អានេតុំ វដ្ដតិ, ទេវា’’តិ អាហំសុ. រាជា នាវាសង្ឃាដេហិ នទិំ បក្ខន្ទិត្វា ឧទ្ធំគាមីហិ នាវាសង្ឃាដេហិ វឌ្ឍកីនំ វសនដ្ឋានំ សម្បាបុណិ. ហត្ថិបោតកោ នទិយំ កីឡន្តោ ភេរិសទ្ទំ សុត្វា គន្ត្វា វឌ្ឍកីនំ សន្តិកេ អដ្ឋាសិ. វឌ្ឍកី រញ្ញោ បច្ចុគ្គមនំ កត្វា ‘‘ទេវ, សចេ ទារូហិ អត្ថោ, កិំ ការណា អាគតត្ថ, កិំ បេសេត្វា អាហរាបេតុំ ន វដ្ដតី’’តិ អាហំសុ. ‘‘នាហំ, ភណេ, ទារូនំ អត្ថាយ អាគតោ, ឥមស្ស បន ហត្ថិស្ស អត្ថាយ អាគតោម្ហី’’តិ. ‘‘គាហាបេត្វា គច្ឆថ, ទេវា’’តិ. ហត្ថិបោតកោ គន្តុំ ន ឥច្ឆិ. ‘‘កិំ ការាបេតិ, ភណេ, ហត្ថី’’តិ? ‘‘វឌ្ឍកីនំ បោសាវនិកំ អាហរាបេតិ, ទេវា’’តិ. ‘‘សាធុ, ភណេ’’តិ រាជា ហត្ថិស្ស ចតុន្នំ បាទានំ សោណ្ឌាយ នង្គុដ្ឋស្ស ច សន្តិកេ សតសហស្សសតសហស្សកហាបណេ ឋបាបេសិ. ហត្ថី ឯត្តកេនាបិ អគន្ត្វា សព្ពវឌ្ឍកីនំ ទុស្សយុគេសុ វឌ្ឍកីភរិយានំ និវាសនសាដកេសុ ទិន្នេសុ សទ្ធិំកីឡិតានំ ទារកានញ្ច ទារកបរិហារេ កតេ និវត្តិត្វា វឌ្ឍកី ច ឥត្ថិយោ ច ទារកេ ច ឱលោកេត្វា រញ្ញា សទ្ធិំ អគមាសិ.

រាជា តំ អាទាយ នគរំ គន្ត្វា នគរញ្ច ហត្ថិសាលញ្ច អលង្ការាបេត្វា ហត្ថិំ នគរំ បទក្ខិណំ ការេត្វា ហត្ថិសាលំ បវេសេត្វា សព្ពាលង្ការេហិ អលង្ករិត្វា អភិសេកំ ទត្វា ឱបវយ្ហំ កត្វា អត្តនោ សហាយដ្ឋានេ ឋបេត្វា ឧបឌ្ឍរជ្ជំ ហត្ថិស្ស ទត្វា អត្តនា សមានបរិហារំ អកាសិ. ហត្ថិស្ស អាគតកាលតោ បដ្ឋាយ រញ្ញោ សកលជម្ពុទីបេ រជ្ជំ ហត្ថគតមេវ អហោសិ. ឯវំ កាលេ គច្ឆន្តេ ពោធិសត្តោ តស្ស រញ្ញោ អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. តស្សា គព្ភបរិបាកកាលេ រាជា កាលមកាសិ. ហត្ថី បន សចេ រញ្ញោ កាលកតភាវំ ជានេយ្យ, តត្ថេវស្ស ហទយំ ផលេយ្យ, តស្មា ហត្ថិំ រញ្ញោ កាលកតភាវំ អជានាបេត្វាវ ឧបដ្ឋហិំសុ. រញ្ញោ បន កាលកតភាវំ សុត្វា ‘‘តុច្ឆំ កិរ រជ្ជ’’ន្តិ អនន្តរសាមន្តកោសលរាជា មហតិយា សេនាយ អាគន្ត្វា នគរំ បរិវារេសិ. នគរវាសិនោ ទ្វារានិ បិទហិត្វា កោសលរញ្ញោ សាសនំ បហិណិំសុ – ‘‘អម្ហាកំ រញ្ញោ អគ្គមហេសី បរិបុណ្ណគព្ភា ‘ឥតោ កិរ សត្តមេ ទិវសេ បុត្តំ វិជាយិស្សតី’តិ អង្គវិជ្ជាបាឋកា អាហំសុ. សចេ សា បុត្តំ វិជាយិស្សតិ, មយំ សត្តមេ ទិវសេ យុទ្ធំ ទស្សាម, ន រជ្ជំ, ឯត្តកំ កាលំ អាគមេថា’’តិ. រាជា ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិ.

ទេវី សត្តមេ ទិវសេ បុត្តំ វិជាយិ. តស្ស នាមគ្គហណទិវសេ បន មហាជនស្ស អលីនចិត្តំ បគ្គណ្ហន្តោ ជាតោតិ ‘‘អលីនចិត្តកុមារោ’’ត្វេវស្ស នាមំ អកំសុ. ជាតទិវសតោយេវ បនស្ស បដ្ឋាយ នាគរា កោសលរញ្ញា សទ្ធិំ យុជ្ឈិំសុ. និន្នាយកត្តា សង្គាមស្ស មហន្តម្បិ ពលំ យុជ្ឈមានំ ថោកំ ថោកំ ឱសក្កតិ. អមច្ចា ទេវិយា តមត្ថំ អារោចេត្វា ‘‘មយំ ឯវំ ឱសក្កមានេ ពលេ បរាជយភាវស្ស ភាយាម, អម្ហាកំ បន រញ្ញោ កាលកតភាវំ, បុត្តស្ស ជាតភាវំ, កោសលរញ្ញោ អាគន្ត្វា យុជ្ឈានភាវញ្ច រញ្ញោ សហាយកោ មង្គលហត្ថី ន ជានាតិ, ជានាបេម ន’’ន្តិ បុច្ឆិំសុ. សា ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា បុត្តំ អលង្ករិត្វា ទុកូលចុម្ពដកេ និបជ្ជាបេត្វា បាសាទា ឱរុយ្ហ អមច្ចគណបរិវុតា ហត្ថិសាលំ គន្ត្វា ពោធិសត្តំ ហត្ថិស្ស បាទមូលេ និបជ្ជាបេត្វា ‘‘សាមិ, សហាយោ តេ កាលកតោ, មយំ តុយ្ហំ ហទយផាលនភយេន នារោចយិម្ហ, អយំ តេ សហាយស្ស បុត្តោ, កោសលរាជា អាគន្ត្វា នគរំ បរិវារេត្វា តវ បុត្តេន សទ្ធិំ យុជ្ឈតិ, ពលំ ឱសក្កតិ, តវ បុត្តំ ត្វញ្ញេវ វា មារេហិ, រជ្ជំ វាស្ស គណ្ហិត្វា ទេហី’’តិ អាហ.

តស្មិំ កាលេ ហត្ថី ពោធិសត្តំ សោណ្ឌាយ បរាមសិត្វា ឧក្ខិបិត្វា កុម្ភេ ឋបេត្វា រោទិត្វា ពោធិសត្តំ ឱតារេត្វា ទេវិយា ហត្ថេ និបជ្ជាបេត្វា ‘‘កោសលរាជំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ ហត្ថិសាលតោ និក្ខមិ. អថស្ស អមច្ចា វម្មំ បដិមុញ្ចិត្វា អលង្ករិត្វា នគរទ្វារំ អវាបុរិត្វា តំ បរិវារេត្វា និក្ខមិំសុ. ហត្ថី នគរា និក្ខមិត្វា កោញ្ចនាទំ កត្វា មហាជនំ សន្តាសេត្វា បលាបេត្វា ពលកោដ្ឋកំ ភិន្ទិត្វា កោសលរាជានំ ចូឡាយ គហេត្វា អានេត្វា ពោធិសត្តស្ស បាទមូលេ និបជ្ជាបេត្វា មារណត្ថាយស្ស ឧដ្ឋិតេ វារេត្វា ‘‘ឥតោ បដ្ឋាយ អប្បមត្តោ ហោហិ, ‘កុមារោ ទហរោ’តិ សញ្ញំ មា ករី’’តិ ឱវទិត្វា ឧយ្យោជេសិ. តតោ បដ្ឋាយ សកលជម្ពុទីបេ រជ្ជំ ពោធិសត្តស្ស ហត្ថគតមេវ ជាតំ, អញ្ញោ បដិសត្តុ នាម ឧដ្ឋហិតុំ សមត្ថោ នាហោសិ. ពោធិសត្តោ សត្តវស្សិកកាលេ អភិសេកំ កត្វា អលីនចិត្តរាជា នាម ហុត្វា ធម្មេន រជ្ជំ ការេត្វា ជីវិតបរិយោសានេ សគ្គបុរំ បូរេសិ.

សត្ថា ឥមំ អតីតំ អាហរិត្វា អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា ឥមំ គាថាទ្វយមាហ –

១១. ‘‘អលីនចិត្តំ និស្សាយ, បហដ្ឋា មហតី ចមូ;

កោសលំ សេនាសន្តុដ្ឋំ, ជីវគ្គាហំ អគាហយិ.

១២. ‘‘ឯវំ និស្សយសម្បន្នោ, ភិក្ខុ អារទ្ធវីរិយោ;

ភាវយំ កុសលំ ធម្មំ, យោគក្ខេមស្ស បត្តិយា;

បាបុណេ អនុបុព្ពេន, សព្ពសំយោជនក្ខយ’’ន្តិ.

តត្ថ អលីនចិត្តំ និស្សាយាតិ អលីនចិត្តំ រាជកុមារំ និស្សាយ. បហដ្ឋា មហតី ចមូតិ ‘‘បវេណីរជ្ជំ នោ ទិដ្ឋ’’ន្តិ ហដ្ឋតុដ្ឋា ហុត្វា មហតី សេនា. កោសលំ សេនាសន្តុដ្ឋន្តិ កោសលរាជានំ សេន រជ្ជេន អសន្តុដ្ឋំ បររជ្ជលោភេន អាគតំ. ជីវគ្គាហំ អគាហយីតិ អមារេត្វាវ សា ចមូ តំ រាជានំ ហត្ថិនា ជីវគ្គាហំ គណ្ហាបេសិ. ឯវំ និស្សយសម្បន្នោតិ យថា សា ចមូ, ឯវំ អញ្ញោបិ កុលបុត្តោ និស្សយសម្បន្នោ កល្យាណមិត្តំ ពុទ្ធំ វា ពុទ្ធសាវកំ វា និស្សយំ លភិត្វា. ភិក្ខូតិ បរិសុទ្ធាធិវចនមេតំ. អារទ្ធវីរិយោតិ បគ្គហិតវីរិយោ ចតុទោសាបគតេន វីរិយេន សមន្នាគតោ. ភាវយំ កុសលំ ធម្មន្តិ កុសលំ និរវជ្ជំ សត្តតិំសពោធិបក្ខិយសង្ខាតំ ធម្មំ ភាវេន្តោ. យោគក្ខេមស្ស បត្តិយាតិ ចតូហិ យោគេហិ ខេមស្ស និព្ពានស្ស បាបុណនត្ថាយ តំ ធម្មំ ភាវេន្តោ. បាបុណេ អនុបុព្ពេន, សព្ពសំយោជនក្ខយន្តិ ឯវំ វិបស្សនតោ បដ្ឋាយ ឥមំ កុសលំ ធម្មំ ភាវេន្តោ សោ កល្យាណមិត្តុបនិស្សយសម្បន្នោ ភិក្ខុ អនុបុព្ពេន វិបស្សនាញាណានិ ច ហេដ្ឋិមមគ្គផលានិ ច បាបុណន្តោ បរិយោសានេ ទសន្នម្បិ សំយោជនានំ ខយន្តេ ឧប្បន្នត្តា សព្ពសំយោជនក្ខយសង្ខាតំ អរហត្តំ បាបុណាតិ. យស្មា វា និព្ពានំ អាគម្ម សព្ពសំយោជនានិ ខីយន្តិ, តស្មា តម្បិ សព្ពសំយោជនក្ខយមេវ, ឯវំ អនុបុព្ពេន និព្ពានសង្ខាតំ សព្ពសំយោជនក្ខយំ បាបុណាតីតិ អត្ថោ.

ឥតិ ភគវា អមតមហានិព្ពានេន ធម្មទេសនាយ កូដំ គហេត្វា ឧត្តរិបិ សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ ឱស្សដ្ឋវីរិយោ ភិក្ខុ អរហត្តេ បតិដ្ឋហិ. ‘‘តទា មាតា មហាមាយា, បិតា សុទ្ធោទនមហារាជា អហោសិ, រជ្ជំ គហេត្វា ទិន្នហត្ថី អយំ ឱស្សដ្ឋវីរិយោ ភិក្ខុ, ហត្ថិស្ស បិតា សារិបុត្តោ, សាមន្តកោសលរាជា មោគ្គល្លានោ, អលីនចិត្តកុមារោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

អលីនចិត្តជាតកវណ្ណនា ឆដ្ឋា.

[១៥៧] ៧. គុណជាតកវណ្ណនា

យេន កាមំ បណាមេតីតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អានន្ទត្ថេរស្ស សាដកសហស្សលាភំ អារព្ភ កថេសិ. ថេរស្ស កោសលរញ្ញោ អន្តេបុរេ ធម្មវាចនវត្ថុ ហេដ្ឋា មហាសារជាតកេ (ជា. ១.១.៩២) អាគតមេវ. ឥតិ ថេរេ រញ្ញោ អន្តេបុរេ ធម្មំ វាចេន្តេ រញ្ញោ សហស្សគ្ឃនិកានំ សាដកានំ សហស្សំ អាហរិយិត្ថ. រាជា តតោ បញ្ច សាដកសតានិ បញ្ចន្នំ ទេវីសតានំ អទាសិ. តា សព្ពាបិ តេ សាដកេ ឋបេត្វា បុនទិវសេ អានន្ទត្ថេរស្ស ទត្វា សយំ បុរាណសាដកេយេវ បារុបិត្វា រញ្ញោ បាតរាសដ្ឋានំ អគមំសុ.

រាជា ‘‘មយា តុម្ហាកំ សហស្សគ្ឃនិកា សាដកា ទាបិតា, កស្មា តុម្ហេ តេ អបារុបិត្វាវ អាគតា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ទេវ, អម្ហេហិ តេ អានន្ទត្ថេរស្ស ទិន្នា’’តិ. ‘‘អានន្ទត្ថេរេន សព្ពេ គហិតា’’តិ? ‘‘អាម, ទេវា’’តិ. ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធេន តិចីវរំ អនុញ្ញាតំ, អានន្ទត្ថេរោ ទុស្សវណិជ្ជំ មញ្ញេ ករិស្សតិ, អតិពហូ តេន សាដកា គហិតា’’តិ ថេរស្ស កុជ្ឈិត្វា ភុត្តបាតរាសោ វិហារំ គន្ត្វា ថេរស្ស បរិវេណំ បវិសិត្វា ថេរំ វន្ទិត្វា និសិន្នោ បុច្ឆិ – ‘‘អបិ, ភន្តេ, អម្ហាកំ ឃរេ ឥត្ថិយោ តុម្ហាកំ សន្តិកេ ធម្មំ ឧគ្គណ្ហន្តិ វា សុណន្តិ វា’’តិ? ‘‘អាម, មហារាជ, គហេតព្ពយុត្តកំ គណ្ហន្តិ, សោតព្ពយុត្តកំ សុណន្តី’’តិ. ‘‘កិំ តា សុណន្តិយេវ, ឧទាហុ តុម្ហាកំ និវាសនំ វា បារុបនំ វា ទទន្តី’’តិ? ‘‘តា អជ្ជ, មហារាជ, សហស្សគ្ឃនិកានិ បញ្ច សាដកសតានិ អទំសូ’’តិ. ‘‘តុម្ហេហិ គហិតានិ តានិ, ភន្តេ’’តិ? ‘‘អាម, មហារាជា’’តិ. ‘‘ននុ, ភន្តេ, សត្ថារា តិចីវរមេវ អនុញ្ញាត’’ន្តិ? ‘‘អាម, មហារាជ, ភគវតា ឯកស្ស ភិក្ខុនោ តិចីវរមេវ បរិភោគសីសេន អនុញ្ញាតំ, បដិគ្គហណំ បន អវារិតំ, តស្មា មយាបិ អញ្ញេសំ ជិណ្ណចីវរិកានំ ទាតុំ តេ សាដកា បដិគ្គហិតា’’តិ. ‘‘តេ បន ភិក្ខូ តុម្ហាកំ សន្តិកា សាដកេ លភិត្វា បោរាណចីវរានិ កិំ ករិស្សន្តី’’តិ? ‘‘បោរាណសង្ឃាដិំ ឧត្តរាសង្គំ ករិស្សន្តី’’តិ? ‘‘បោរាណឧត្តរាសង្គំ កិំ ករិស្សន្តី’’តិ? ‘‘អន្តរវាសកំ ករិស្សន្តី’’តិ. ‘‘បោរាណអន្តរវាសកំ កិំ ករិស្សន្តី’’តិ? ‘‘បច្ចត្ថរណំ ករិស្សន្តី’’តិ. ‘‘បោរាណបច្ចត្ថរណំ កិំ ករិស្សន្តី’’តិ? ‘‘ភុម្មត្ថរណំ ករិស្សន្តី’’តិ. ‘‘បោរាណភុម្មត្ថរណំ កិំ ករិស្សន្តី’’តិ? ‘‘បាទបុញ្ឆនំ ករិស្សន្តី’’តិ. ‘‘បោរាណបាទបុញ្ឆនំ កិំ ករិស្សន្តី’’តិ? ‘‘មហារាជ, សទ្ធាទេយ្យំ នាម វិនិបាតេតុំ ន លព្ភតិ, តស្មា បោរាណបាទបុញ្ឆនំ វាសិយា កោដ្ដេត្វា មត្តិកាយ មក្ខេត្វា សេនាសនេសុ មត្តិកាលេបនំ ករិស្សន្តី’’តិ. ‘‘ភន្តេ, តុម្ហាកំ ទិន្នំ យាវ បាទបុញ្ឆនាបិ នស្សិតុំ ន លព្ភតី’’តិ? ‘‘អាម, មហារាជ, អម្ហាកំ ទិន្នំ នស្សិតុំ ន លព្ភតិ, បរិភោគមេវ ហោតី’’តិ.

រាជា តុដ្ឋោ សោមនស្សប្បត្តោ ហុត្វា ឥតរានិបិ គេហេ ឋបិតានិ បញ្ច សាដកសតានិ អាហរាបេត្វា ថេរស្ស ទត្វា អនុមោទនំ សុត្វា ថេរំ វន្ទិត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ. ថេរោ បឋមលទ្ធានិ បញ្ច សាដកសតានិ ជិណ្ណចីវរិកានំ ភិក្ខូនំ អទាសិ. ថេរស្ស បន បញ្ចមត្តានិ សទ្ធិវិហារិកសតានិ, តេសុ ឯកោ ទហរភិក្ខុ ថេរស្ស ពហូបការោ បរិវេណំ សម្មជ្ជតិ, បានីយបរិភោជនីយំ ឧបដ្ឋបេតិ, ទន្តកដ្ឋំ មុខោទកំ ន្ហានោទកំ ទេតិ, វច្ចកុដិជន្តាឃរសេនាសនានិ បដិជគ្គតិ, ហត្ថបរិកម្មបាទបរិកម្មបិដ្ឋិបរិកម្មាទីនិ ករោតិ. ថេរោ បច្ឆា លទ្ធានិ បញ្ច សាដកសតានិ ‘‘អយំ មេ ពហូបការោ’’តិ យុត្តវសេន សព្ពានិ តស្សេវ អទាសិ. សោបិ សព្ពេ តេ សាដកេ ភាជេត្វា អត្តនោ សមានុបជ្ឈាយានំ អទាសិ.

ឯវំ សព្ពេបិ តេ លទ្ធសាដកា ភិក្ខូ សាដកេ ឆិន្ទិត្វា រជិត្វា កណិការបុប្ផវណ្ណានិ កាសាយានិ និវាសេត្វា ច បារុបិត្វា ច សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិត្វា ឯវមាហំសុ – ‘‘ភន្តេ, សោតាបន្នស្ស អរិយសាវកស្ស មុខោលោកនទានំ នាម អត្ថី’’តិ. ‘‘ន, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកានំ មុខោលោកនទានំ នាម អត្ថី’’តិ. ‘‘ភន្តេ, អម្ហាកំ ឧបជ្ឈាយេន ធម្មភណ្ឌាគារិកត្ថេរេន សហស្សគ្ឃនិកានំ សាដកានំ បញ្ច សតានិ ឯកស្សេវ ទហរភិក្ខុនោ ទិន្នានិ, សោ បន អត្តនា លទ្ធេ ភាជេត្វា អម្ហាកំ អទាសី’’តិ. ‘‘ន, ភិក្ខវេ, អានន្ទោ មុខោលោកនភិក្ខំ ទេតិ, សោ បនស្ស ភិក្ខុ ពហូបការោ, តស្មា អត្តនោ ឧបការស្ស ឧបការវសេន គុណវសេន យុត្តវសេន ‘ឧបការស្ស នាម បច្ចុបការោ កាតុំ វដ្ដតី’តិ កតញ្ញុកតវេទិភាវេន អទាសិ. បោរាណកបណ្ឌិតាបិ ហិ អត្តនោ ឧបការានញ្ញេវ បច្ចុបការំ ករិំសូ’’តិ វត្វា តេហិ យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ សីហោ ហុត្វា បព្ពតគុហាយំ វសតិ. សោ ឯកទិវសំ គុហាយ និក្ខមិត្វា បព្ពតបាទំ ឱលោកេសិ, តំ បន បព្ពតបាទំ បរិក្ខិបិត្វា មហាសរោ អហោសិ. តស្ស ឯកស្មិំ ឧន្នតដ្ឋានេ ឧបរិថទ្ធកទ្ទមបិដ្ឋេ មុទូនិ ហរិតតិណានិ ជាយិំសុ. សសកា ចេវ ហរិណាទយោ ច សល្លហុកមិគា កទ្ទមមត្ថកេ វិចរន្តា តានិ ខាទន្តិ. តំ ទិវសម្បិ ឯកោ មិគោ តានិ ខាទន្តោ វិចរតិ. សីហោ ‘‘តំ មិគំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ បព្ពតមត្ថកា ឧប្បតិត្វា សីហវេគេន បក្ខន្ទិ, មិគោ មរណភយតជ្ជិតោ វិរវន្តោ បលាយិ. សីហោ វេគំ សន្ធារេតុំ អសក្កោន្តោ កលលបិដ្ឋេ និបតិត្វា ឱសីទិត្វា ឧគ្គន្តុំ អសក្កោន្តោ ចត្តារោ បាទា ថម្ភា វិយ ឱសីទិត្វា សត្តាហំ និរាហារោ អដ្ឋាសិ.

អថ នំ ឯកោ សិង្គាលោ គោចរប្បសុតោ តំ ទិស្វា ភយេន បលាយិ. សីហោ តំ បក្កោសិត្វា ‘‘ភោ សិង្គាល, មា បលាយិ, អហំ កលលេ លគ្គោ, ជីវិតំ មេ ទេហី’’តិ អាហ. សិង្គាលោ តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘អហំ តំ ឧទ្ធរេយ្យំ, ឧទ្ធដោ បន មំ ខាទេយ្យាសីតិ ភាយាមី’’តិ អាហ. ‘‘មា ភាយិ, នាហំ តំ ខាទិស្សាមិ, មហន្តំ បន តេ គុណំ ករិស្សាមិ, ឯកេនុបាយេន មំ ឧទ្ធរាហី’’តិ. សិង្គាលោ តស្ស បដិញ្ញំ គហេត្វា ចតុន្នំ បាទានំ សមន្តា កលលេ អបនេត្វា ចតុន្នម្បិ បាទានំ ចតស្សោ មាតិកា ខណិត្វា ឧទកាភិមុខំ អកាសិ, ឧទកំ បវិសិត្វា កលលំ មុទុំ អកាសិ. តស្មិំ ខណេ សិង្គាលោ សីហស្ស ឧទរន្តរំ អត្តនោ សីសំ បវេសេត្វា ‘‘វាយាមំ ករោហិ, សាមី’’តិ ឧច្ចាសទ្ទំ ករោន្តោ សីសេន ឧទរំ បហរិ. សីហោ វេគំ ជនេត្វា កលលា ឧគ្គន្ត្វា បក្ខន្ទិត្វា ថលេ អដ្ឋាសិ. សោ មុហុត្តំ វិស្សមិត្វា សរំ ឱរុយ្ហ កទ្ទមំ ធោវិត្វា ន្ហាយិត្វា ទរថំ បដិប្បស្សម្ភេត្វា ឯកំ មហិំសំ វធិត្វា ទាឋាហិ ឱវិជ្ឈិត្វា មំសំ ឧព្ពត្តេត្វា ‘‘ខាទ, សម្មា’’តិ សិង្គាលស្ស បុរតោ ឋបេត្វា តេន ខាទិតេ បច្ឆា អត្តនា ខាទិ. បុន សិង្គាលោ ឯកំ មំសបេសិំ ឌំសិត្វា គណ្ហិ. ‘‘ឥទំ កិមត្ថាយ, សម្មា’’តិ ច វុត្តេ ‘‘តុម្ហាកំ ទាសី អត្ថិ, តស្សា ភាគោ ភវិស្សតី’’តិ អាហ. សីហោ ‘‘គណ្ហាហី’’តិ វត្វា សយម្បិ សីហិយា អត្ថាយ មំសំ គណ្ហិត្វា ‘‘ឯហិ, សម្ម, អម្ហាកំ បព្ពតមុទ្ធនិ ឋត្វា សខិយា វសនដ្ឋានំ គមិស្សាមា’’តិ វត្វា តត្ថ គន្ត្វា មំសំ ខាទាបេត្វា សិង្គាលញ្ច សិង្គាលិញ្ច អស្សាសេត្វា ‘‘ឥតោ បដ្ឋាយ ឥទានិ អហំ តុម្ហេ បដិជគ្គិស្សាមី’’តិ អត្តនោ វសនដ្ឋានំ នេត្វា គុហាយ ទ្វារេ អញ្ញិស្សា គុហាយ វសាបេសិ. តេ តតោ បដ្ឋាយ គោចរាយ គច្ឆន្តា សីហិញ្ច សិង្គាលិញ្ច ឋបេត្វា សិង្គាលេន សទ្ធិំ គន្ត្វា នានាមិគេ វធិត្វា ឧភោបិ តត្ថេវ មំសំ ខាទិត្វា ឥតរាសម្បិ ទ្វិន្នំ អាហរិត្វា ទេន្តិ.

ឯវំ កាលេ គច្ឆន្តេ សីហី ទ្វេ បុត្តេ វិជាយិ, សិង្គាលីបិ ទ្វេ បុត្តេ វិជាយិ. តេ សព្ពេបិ សមគ្គវាសំ វសិំសុ. អថេកទិវសំ សីហិយា ឯតទហោសិ – ‘‘អយំ សីហោ សិង្គាលញ្ច សិង្គាលិញ្ច សិង្គាលបោតកេ ច អតិវិយ បិយាយតិ, នូនមស្ស សិង្គាលិយា សទ្ធិំ សន្ថវោ អត្ថិ, តស្មា ឯវំ សិនេហំ ករោតិ, យំនូនាហំ ឥមំ បីឡេត្វា តជ្ជេត្វា ឥតោ បលាបេយ្យ’’ន្តិ. សា សីហស្ស សិង្គាលំ គហេត្វា គោចរាយ គតកាលេ សិង្គាលិំ បីឡេសិ តជ្ជេសិ ‘‘កិំការណា ឥមស្មិំ ឋានេ វសតិ, ន បលាយសី’’តិ? បុត្តាបិស្សា សិង្គាលិបុត្តេ តថេវ តជ្ជយិំសុ. សិង្គាលី តមត្ថំ សិង្គាលស្ស កថេត្វា ‘‘សីហស្ស វចនេន ឯតាយ ឯវំ កតភាវម្បិ ន ជានាម, ចិរំ វសិម្ហា, នាសាបេយ្យាបិ នោ, អម្ហាកំ វសនដ្ឋានមេវ គច្ឆាមា’’តិ អាហ. សិង្គាលោ តស្សា វចនំ សុត្វា សីហំ ឧបសង្កមិត្វា អាហ – ‘‘សាមិ, ចិរំ អម្ហេហិ តុម្ហាកំ សន្តិកេ និវុត្ថំ, អតិចិរំ វសន្តា នាម អប្បិយា ហោន្តិ, អម្ហាកំ គោចរាយ បក្កន្តកាលេ សីហី សិង្គាលិំ វិហេឋេតិ ‘ឥមស្មិំ ឋានេ កស្មា វសថ, បលាយថា’តិ តជ្ជេតិ, សីហបោតកាបិ សិង្គាលបោតកេ តជ្ជេន្តិ. យោ នាម យស្ស អត្តនោ សន្តិកេ វាសំ ន រោចេតិ, តេន សោ ‘យាហី’តិ នីហរិតព្ពោវ, វិហេឋនំ នាម កិមត្ថិយ’’ន្តិ វត្វា បឋមំ គាថមាហ –

១៣. ‘‘យេន កាមំ បណាមេតិ, ធម្មោ ពលវតំ មិគី;

ឧន្នទន្តី វិជានាហិ, ជាតំ សរណតោ ភយ’’ន្តិ.

តត្ថ យេន កាមំ បណាមេតិ, ធម្មោ ពលវតន្តិ ពលវា នាម ឥស្សរោ អត្តនោ សេវកំ យេន ទិសាភាគេន ឥច្ឆតិ, តេន ទិសាភាគេន សោ បណាមេតិ នីហរតិ. ឯស ធម្មោ ពលវតំ អយំ ឥស្សរានំ សភាវោ បវេណិធម្មោវ, តស្មា សចេ អម្ហាកំ វាសំ ន រោចេថ, ឧជុកមេវ នោ នីហរថ, វិហេឋនេន កោ អត្ថោតិ ទីបេន្តោ ឯវមាហ. មិគីតិ សីហំ អាលបតិ. សោ ហិ មិគរាជតាយ មិគា អស្ស អត្ថីតិ មិគី. ឧន្នទន្តីតិបិ តមេវ អាលបតិ. សោ ហិ ឧន្នតានំ ទន្តានំ អត្ថិតាយ ឧន្នតា ទន្តា អស្ស អត្ថីតិ ឧន្នទន្តី. ‘‘ឧន្នតទន្តី’’តិបិ បាឋោយេវ. វិជានាហីតិ ‘‘ឯស ឥស្សរានំ ធម្មោ’’តិ ឯវំ ជានាហិ. ជាតំ សរណតោ ភយន្តិ អម្ហាកំ តុម្ហេ បតិដ្ឋានដ្ឋេន សរណំ, តុម្ហាកញ្ញេវ សន្តិកា ភយំ ជាតំ, តស្មា អត្តនោ វសនដ្ឋានមេវ គមិស្សាមាតិ ទីបេតិ.

អបរោ នយោ – តវ មិគី សីហី ឧន្នទន្តីមម បុត្តទារំ តជ្ជេន្តី យេន កាមំ បណាមេតិ, យេន យេនាការេន ឥច្ឆតិ, តេន បណាមេតិ បវត្តតិ, វិហេឋេតិបិ បលាបេតិបិ, ឯវំ ត្វំ វិជានាហិ, តត្ថ កិំ សក្កា អម្ហេហិ កាតុំ. ធម្មោ ពលវតំ ឯស ពលវន្តានំ សភាវោ, ឥទានិ មយំ គមិស្សាម. កស្មា? ជាតំ សរណតោ ភយន្តិ.

តស្ស វចនំ សុត្វា សីហោ សីហិំ អាហ – ‘‘ភទ្ទេ, អសុកស្មិំ នាម កាលេ មម គោចរត្ថាយ គន្ត្វា សត្តមេ ទិវសេ ឥមិនា សិង្គាលេន ឥមាយ ច សិង្គាលិយា សទ្ធិំ អាគតភាវំ សរសី’’តិ. ‘‘អាម, សរាមី’’តិ. ‘‘ជានាសិ បន មយ្ហំ សត្តាហំ អនាគមនស្ស ការណ’’ន្តិ? ‘‘ន ជានាមិ, សាមី’’តិ. ‘‘ភទ្ទេ, អហំ ‘ឯកំ មិគំ គណ្ហិស្សាមី’តិ វិរជ្ឈិត្វា កលលេ លគ្គោ, តតោ និក្ខមិតុំ អសក្កោន្តោ សត្តាហំ និរាហារោ អដ្ឋាសិំ, ស្វាហំ ឥមំ សិង្គាលំ និស្សាយ ជីវិតំ លភិំ, អយំ មេ ជីវិតទាយកោ សហាយោ. មិត្តធម្មេ ឋាតុំ សមត្ថោ ហិ មិត្តោ ទុព្ពលោ នាម នត្ថិ, ឥតោ បដ្ឋាយ មយ្ហំ សហាយស្ស ច សហាយិកាយ ច បុត្តកានញ្ច ឯវរូបំ អវមានំ មា អកាសី’’តិ វត្វា សីហោ ទុតិយំ គាថមាហ –

១៤. ‘‘អបិ ចេបិ ទុព្ពលោ មិត្តោ, មិត្តធម្មេសុ តិដ្ឋតិ;

សោ ញាតកោ ច ពន្ធុ ច, សោ មិត្តោ សោ ច មេ សខា;

ទាឋិនិ មាតិមញ្ញិត្ថោ, សិង្គាលោ មម បាណទោ’’តិ.

តត្ថ អបិ ចេបីតិ ឯកោ អបិសទ្ទោ អនុគ្គហត្ថោ, ឯកោ សម្ភាវនត្ថោ. តត្រាយំ យោជនា – ទុព្ពលោបិ ចេ មិត្តោ មិត្តធម្មេសុ អបិ តិដ្ឋតិ, សចេ ឋាតុំ សក្កោតិ, សោ ញាតកោ ច ពន្ធុ ច, សោ មេត្តចិត្តតាយ មិត្តោ, សោ ច មេ សហាយដ្ឋេន សខា. ទាឋិនិ មាតិមញ្ញិត្ថោតិ, ភទ្ទេ, ទាឋាសម្បន្នេ សីហិ មា មយ្ហំ សហាយំ វា សហាយិំ វា អតិមញ្ញិ, អយញ្ហិ សិង្គាលោ មម បាណទោតិ.

សា តស្ស វចនំ សុត្វា សិង្គាលិំ ខមាបេត្វា តតោ បដ្ឋាយ សបុត្តាយ តាយ សទ្ធិំ សមគ្គវាសំ វសិ. សីហបោតកាបិ សិង្គាលបោតកេហិ សទ្ធិំ កីឡមានា សម្មោទមានា មាតាបិតូនំ អតិក្កន្តកាលេបិ មិត្តភាវំ អភិន្ទិត្វា សម្មោទមានា វសិំសុ. តេសំ កិរ សត្តកុលបរិវដ្ដេ អភិជ្ជមានា មេត្តិ អគមាសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – សច្ចបរិយោសានេ កេចិ សោតាបន្នា, កេចិ សកទាគាមិនោ, កេចិ អនាគាមិនោ, កេចិ អរហន្តោ អហេសុំ. ‘‘តទា សិង្គាលោ អានន្ទោ អហោសិ, សីហោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

គុណជាតកវណ្ណនា សត្តមា.

[១៥៨] ៨. សុហនុជាតកវណ្ណនា

នយិទំ វិសមសីលេនាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ទ្វេ ចណ្ឌភិក្ខូ អារព្ភ កថេសិ. តស្មិញ្ហិ សមយេ ជេតវនេបិ ឯកោ ភិក្ខុ ចណ្ឌោ អហោសិ ផរុសោ សាហសិកោ ជនបទេបិ. អថេកទិវសំ ជានបទោ ភិក្ខុ កេនចិទេវ ករណីយេន ជេតវនំ អគមាសិ, សាមណេរា ចេវ ទហរភិក្ខូ ច តស្ស ចណ្ឌភាវំ ជានន្តិ. ‘‘តេសំ ទ្វិន្នំ ចណ្ឌានំ កលហំ បស្សិស្សាមា’’តិ កុតូហលេន តំ ភិក្ខុំ ជេតវនវាសិកស្ស បរិវេណំ បហិណិំសុ. តេ ឧភោបិ ចណ្ឌា អញ្ញមញ្ញំ ទិស្វាវ បិយសំវាសំ សំសន្ទិំសុ សមិំសុ, ហត្ថបាទបិដ្ឋិសម្ពាហនាទីនិ អកំសុ. ធម្មសភាយំ ភិក្ខូ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘អាវុសោ, ចណ្ឌា ភិក្ខូ អញ្ញេសំ ឧបរិ ចណ្ឌា ផរុសា សាហសិកា, អញ្ញមញ្ញំ បន ឧភោបិ សមគ្គា សម្មោទមានា បិយសំវាសា ជាតា’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបេតេ អញ្ញេសំ ចណ្ឌា ផរុសា សាហសិកា, អញ្ញមញ្ញំ បន សមគ្គា សម្មោទមានា បិយសំវាសា ច អហេសុ’’ន្តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ តស្ស សព្ពត្ថសាធកោ អត្ថធម្មានុសាសកោ អមច្ចោ អហោសិ. សោ បន រាជា ថោកំ ធនលោភបកតិកោ, តស្ស មហាសោណោ នាម កូដអស្សោ អត្ថិ. អថ ឧត្តរាបថកា អស្សវាណិជា បញ្ច អស្សសតានិ អានេសុំ, អស្សានំ អាគតភាវំ រញ្ញោ អារោចេសុំ. តតោ បុព្ពេ បន ពោធិសត្តោ អស្សេ អគ្ឃាបេត្វា មូលំ អបរិហាបេត្វា ទាបេសិ. រាជា តំ បរិហាយមានោ អញ្ញំ អមច្ចំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘តាត, អស្សេ អគ្ឃាបេហិ, អគ្ឃាបេន្តោ ច បឋមំ មហាសោណំ យថា តេសំ អស្សានំ អន្តរំ បវិសតិ, តថា វិស្សជ្ជេត្វា អស្សេ ឌំសាបេត្វា វណិតេ ការាបេត្វា ទុព្ពលកាលេ មូលំ ហាបេត្វា អស្សេ អគ្ឃាបេយ្យាសី’’តិ អាហ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា តថា អកាសិ.

អស្សវាណិជា អនត្តមនា ហុត្វា តេន កតកិរិយំ ពោធិសត្តស្ស អារោចេសុំ. ពោធិសត្តោ ‘‘កិំ បន តុម្ហាកំ នគរេ កូដអស្សោ នត្ថី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អត្ថិ សាមិ, សុហនុ នាម កូដអស្សោ ចណ្ឌោ ផរុសោ’’តិ. ‘‘តេន ហិ បុន អាគច្ឆន្តា តំ អស្សំ អានេយ្យាថា’’តិ. តេ ‘‘សាធូ’’តិ បដិស្សុណិត្វា បុន អាគច្ឆន្តា តំ កូដស្សំ គាហាបេត្វា អាគច្ឆិំសុ. រាជា ‘‘អស្សវាណិជា អាគតា’’តិ សុត្វា សីហបញ្ជរំ ឧគ្ឃាដេត្វា អស្សេ ឱលោកេត្វា មហាសោណំ វិស្សជ្ជាបេសិ. អស្សវាណិជាបិ មហាសោណំ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា សុហនុំ វិស្សជ្ជាបេសុំ. តេ អញ្ញមញ្ញំ បត្វា សរីរានិ លេហន្តា សម្មោទមានា អដ្ឋំសុ. រាជា ពោធិសត្តំ បុច្ឆិ – ‘‘បស្សសិ ឥមេ ទ្វេ កូដស្សា អញ្ញេសំ ចណ្ឌា ផរុសា សាហសិកា, អញ្ញេ អស្សេ ឌំសិត្វា គេលញ្ញំ បាបេន្តិ, ឥទានិ អញ្ញមញ្ញំ បន សរីរំ លេហន្តា សម្មោទមានា អដ្ឋំសុ, កិំ នាមេត’’ន្តិ? ពោធិសត្តោ ‘‘នយិមេ, មហារាជ, វិសមសីលា, សមសីលា សមធាតុកា ច ឯតេ’’តិ វត្វា ឥមំ គាថាទ្វយមាហ –

១៥. ‘‘នយិទំ វិសមសីលេន, សោណេន សុហនូ សហ;

សុហនូបិ តាទិសោយេវ, យោ សោណស្ស សគោចរោ.

១៦. ‘‘បក្ខន្ទិនា បគព្ភេន, និច្ចំ សន្ទានខាទិនា;

សមេតិ បាបំ បាបេន, សមេតិ អសតា អស’’ន្តិ.

តត្ថ នយិទំ វិសមសីលេន, សោណេន សុហនូ សហាតិ យំ ឥទំ សុហនុ កូដស្សោ សោណេន សទ្ធិំ បេមំ ករោតិ, ឥទំ ន អត្តនោ វិសមសីលេន, អថ ខោ អត្តនោ សមសីលេនេវ សទ្ធិំ ករោតិ. ឧភោបិ ហេតេ អត្តនោ អនាចារតាយ ទុស្សីលតាយ សមសីលា សមធាតុកា. សុហនូបិ តាទិសោយេវ, យោ សោណស្ស សគោចរោតិ យាទិសោ សោណោ, សុហនុបិ តាទិសោយេវ, យោ សោណស្ស សគោចរោ យំគោចរោ សោណោ, សោបិ តំគោចរោយេវ. យថេវ ហិ សោណោ អស្សគោចរោ អស្សេ ឌំសេន្តោវ ចរតិ, តថា សុហនុបិ. ឥមិនា នេសំ សមានគោចរតំ ទស្សេតិ.

តេ បន អាចារគោចរេ ឯកតោ កត្វា ទស្សេតុំ ‘‘បក្ខន្ទិនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ បក្ខន្ទិនាតិ អស្សានំ ឧបរិ បក្ខន្ទនសីលេន បក្ខន្ទនគោចរេន. បគព្ភេនាតិ កាយបាគព្ភិយាទិសមន្នាគតេន ទុស្សីលេន. និច្ចំ សន្ទានខាទិនាតិ សទា អត្តនោ ពន្ធនយោត្តំ ខាទនសីលេន ខាទនគោចរេន ច. សមេតិ បាបំ បាបេនាតិ ឯតេសុ អញ្ញតរេន បាបេន សទ្ធិំ អញ្ញតរស្ស បាបំ ទុស្សីល្យំ សមេតិ. អសតា អសន្តិ ឯតេសុ អញ្ញតរេន អសតា អនាចារគោចរសម្បន្នេន សហ ឥតរស្ស អសំ អសាធុកម្មំ សមេតិ, គូថាទីនិ វិយ គូថាទីហិ ឯកតោ សំសន្ទតិ សទិសំ និព្ពិសេសមេវ ហោតីតិ.

ឯវំ វត្វា ច បន ពោធិសត្តោ ‘‘មហារាជ, រញ្ញា នាម អតិលុទ្ធេន ន ភវិតព្ពំ, បរស្ស សន្តកំ នាម នាសេតុំ ន វដ្ដតី’’តិ រាជានំ ឱវទិត្វា អស្សេ អគ្ឃាបេត្វា ភូតមេវ មូលំ ទាបេសិ. អស្សវាណិជា យថាសភាវមេវ មូលំ លភិត្វា ហដ្ឋតុដ្ឋា អគមំសុ. រាជាបិ ពោធិសត្តស្ស ឱវាទេ ឋត្វា យថាកម្មំ គតោ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ទ្វេ អស្សា ឥមេ ទ្វេ ទុដ្ឋភិក្ខូ អហេសុំ, រាជា អានន្ទោ, បណ្ឌិតាមច្ចោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

សុហនុជាតកវណ្ណនា អដ្ឋមា.

[១៥៩] ៩. មោរជាតកវណ្ណនា

ឧទេតយំ ចក្ខុមា ឯករាជាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ ឧក្កណ្ឋិតភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. សោ ហិ ភិក្ខុ ភិក្ខូហិ សត្ថុ សន្តិកំ នីតោ ‘‘សច្ចំ កិរ, ត្វំ ភិក្ខុ, ឧក្កណ្ឋិតោ’’តិ វុត្តេ ‘‘សច្ចំ, ភន្តេ’’តិ វត្វា ‘‘កិំ ទិស្វា’’តិ វុត្តេ ‘‘ឯកំ អលង្កតបដិយត្តសរីរំ មាតុគាមំ ឱលោកេត្វា’’តិ អាហ. អថ នំ សត្ថា ‘‘ភិក្ខុ មាតុគាមោ នាម កស្មា តុម្ហាទិសានំ ចិត្តំ នាលុឡេស្សតិ, បោរាណកបណ្ឌិតានម្បិ ហិ មាតុគាមស្ស សទ្ទំ សុត្វា សត្ត វស្សសតានិ អសមុទាចិណ្ណកិលេសា ឱកាសំ លភិត្វា ខណេនេវ សមុទាចរិំសុ. វិសុទ្ធាបិ សត្តា សំកិលិស្សន្តិ, ឧត្តមយសសមង្គិនោបិ អាយសក្យំ បាបុណន្តិ, បគេវ អបរិសុទ្ធា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ មោរយោនិយំ បដិសន្ធិំ គហេត្វា អណ្ឌកាលេបិ កណិការមកុឡវណ្ណអណ្ឌកោសោ ហុត្វា អណ្ឌំ ភិន្ទិត្វា និក្ខន្តោ សុវណ្ណវណ្ណោ អហោសិ ទស្សនីយោ បាសាទិកោ បក្ខានំ អន្តរេ សុរត្តរាជិវិរាជិតោ, សោ អត្តនោ ជីវិតំ រក្ខន្តោ តិស្សោ បព្ពតរាជិយោ អតិក្កម្ម ចតុត្ថាយ បព្ពតរាជិយា ឯកស្មិំ ទណ្ឌកហិរញ្ញបព្ពតតលេ វាសំ កប្បេសិ. សោ បភាតាយ រត្តិយា បព្ពតមត្ថកេ និសិន្នោ សូរិយំ ឧគ្គច្ឆន្តំ ឱលោកេត្វា អត្តនោ គោចរភូមិយំ រក្ខាវរណត្ថាយ ព្រហ្មមន្តំ ពន្ធន្តោ ‘‘ឧទេតយ’’ន្តិអាទិមាហ.

១៧. ‘‘ឧទេតយំ ចក្ខុមា ឯករាជា,

ហរិស្សវណ្ណោ បថវិប្បភាសោ;

តំ តំ នមស្សាមិ ហរិស្សវណ្ណំ បថវិប្បភាសំ,

តយាជ្ជ គុត្តា វិហរេមុ ទិវស’’ន្តិ.

តត្ថ ឧទេតីតិ បាចីនលោកធាតុតោ ឧគ្គច្ឆតិ. ចក្ខុមាតិ សកលចក្កវាឡវាសីនំ អន្ធការំ វិធមិត្វា ចក្ខុបដិលាភករណេន យំ តេន តេសំ ទិន្នំ ចក្ខុ, តេន ចក្ខុនា ចក្ខុមា. ឯករាជាតិ សកលចក្កវាឡេ អាលោកករានំ អន្តរេ សេដ្ឋវិសិដ្ឋដ្ឋេន ឯករាជា. ហរិស្សវណ្ណោតិ ហរិសមានវណ្ណោ, សុវណ្ណវណ្ណោតិ អត្ថោ. បថវិប្បភាសោតិ បថវិយា បភាសោ. តំ តំ នមស្សាមីតិ តស្មា តំ ឯវរូបំ ភវន្តំ នមស្សាមិ វន្ទាមិ. តយាជ្ជ គុត្តា វិហរេមុ ទិវសន្តិ តយា អជ្ជ រក្ខិតា គោបិតា ហុត្វា ឥមំ ទិវសំ ចតុឥរិយាបថវិហារេន សុខំ វិហរេយ្យាម.

ឯវំ ពោធិសត្តោ ឥមាយ គាថាយ សូរិយំ នមស្សិត្វា ទុតិយគាថាយ អតីតេ បរិនិព្ពុតេ ពុទ្ធេ ចេវ ពុទ្ធគុណេ ច នមស្សតិ.

‘‘យេ ព្រាហ្មណា វេទគូ សព្ពធម្មេ, តេ មេ នមោ តេ ច មំ បាលយន្តុ;

នមត្ថុ ពុទ្ធានំ នមត្ថុ ពោធិយា, នមោ វិមុត្តានំ នមោ វិមុត្តិយា;

ឥមំ សោ បរិត្តំ កត្វា, មោរោ ចរតិ ឯសនា’’តិ.

តត្ថ យេ ព្រាហ្មណាតិ យេ ពាហិតបាបា វិសុទ្ធិព្រាហ្មណា. វេទគូតិ វេទានំ បារំ គតាតិបិ វេទគូ, វេទេហិ បារំ គតាតិបិ វេទគូ. ឥធ បន សព្ពេ សង្ខតាសង្ខតធម្មេ វិទិតេ បាកដេ កត្វា គតាតិ វេទគូ. តេនេវាហ ‘‘សព្ពធម្មេ’’តិ. សព្ពេ ខន្ធាយតនធាតុធម្មេ សលក្ខណសាមញ្ញលក្ខណវសេន អត្តនោ ញាណស្ស វិទិតេ បាកដេ កត្វា គតា, តិណ្ណំ មារានំ មត្ថកំ មទ្ទិត្វា ទសសហស្សិលោកធាតុំ ឧន្នាទេត្វា ពោធិតលេ សម្មាសម្ពោធិំ បត្វា សំសារំ វា អតិក្កន្តាតិ អត្ថោ. តេ មេ នមោតិ តេ មម ឥមំ នមក្ការំ បដិច្ឆន្តុ. តេ ច មំ បាលយន្តូតិ ឯវំ មយា នមស្សិតា ច តេ ភគវន្តោ មំ បាលេន្តុ រក្ខន្តុ គោបេន្តុ. នមត្ថុ ពុទ្ធានំ នមត្ថុ ពោធិយា, នមោ វិមុត្តានំ នមោ វិមុត្តិយាតិ អយំ មម នមក្ការោ អតីតានំ បរិនិព្ពុតានំ ពុទ្ធានំ អត្ថុ, តេសញ្ញេវ ចតូសុ ច មគ្គេសុ ចតូសុ ផលេសុ ញាណសង្ខាតាយ ពោធិយា អត្ថុ, តថា តេសញ្ញេវ អរហត្តផលវិមុត្តិយា វិមុត្តានំ អត្ថុ, យា ច នេសំ តទង្គវិមុត្តិ វិក្ខម្ភនវិមុត្តិ សមុច្ឆេទវិមុត្តិ បដិប្បស្សទ្ធិវិមុត្តិ និស្សរណវិមុត្តីតិ បញ្ចវិធា វិមុត្តិ, តស្សា នេសំ វិមុត្តិយាបិ អយំ មយ្ហំ នមក្ការោ អត្ថូតិ. ‘‘ឥមំ សោ បរិត្តំ កត្វា, មោរោ ចរតិ ឯសនា’’តិ ឥទំ បន បទទ្វយំ សត្ថា អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា អាហ. តស្សត្ថោ – ភិក្ខវេ, សោ មោរោ ឥមំ បរិត្តំ ឥមំ រក្ខំ កត្វា អត្តនោ គោចរភូមិយំ បុប្ផផលាទីនំ អត្ថាយ នានប្បការាយ ឯសនាយ ចរតិ.

ឯវំ ទិវសំ ចរិត្វា សាយំ បព្ពតមត្ថកេ និសីទិត្វា អត្ថង្គតំ សូរិយំ ឱលោកេន្តោ ពុទ្ធគុណេ អាវជ្ជេត្វា និវាសដ្ឋានេ រក្ខាវរណត្ថាយ បុន ព្រហ្មមន្តំ ពន្ធន្តោ ‘‘អបេតយ’’ន្តិអាទិមាហ.

១៨. ‘‘អបេតយំ ចក្ខុមា ឯករាជា, ហរិស្សវណ្ណោ បថវិប្បភាសោ;

តំ តំ នមស្សាមិ ហរិស្សវណ្ណំ បថវិប្បភាសំ, តយាជ្ជ គុត្តា វិហរេមុ រត្តិំ.

‘‘យេ ព្រាហ្មណា វេទគូ សព្ពធម្មេ, តេ មេ នមោ តេ ច មំ បាលយន្តុ;

នមត្ថុ ពុទ្ធានំ នមត្ថុ ពោធិយា, នមោ វិមុត្តានំ នមោ វិមុត្តិយា;

ឥមំ សោ បរិត្តំ កត្វា, មោរោ វាសមកប្បយី’’តិ.

តត្ថ អបេតីតិ អបយាតិ អត្ថំ គច្ឆតិ. ឥមំ សោ បរិត្តំ កត្វា, មោរោ វាសមកប្បយីតិ ឥទម្បិ អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា អាហ. តស្សត្ថោ – ភិក្ខវេ, សោ មោរោ ឥមំ បរិត្តំ ឥមំ រក្ខំ កត្វា អត្តនោ និវាសដ្ឋានេ វាសំ កប្បយិត្ថ, តស្ស រត្តិំ វា ទិវា វា ឥមស្ស បរិត្តស្សានុភាវេន នេវ ភយំ, ន លោមហំសោ អហោសិ.

អថេកោ ពារាណសិយា អវិទូរេ នេសាទគាមវាសី នេសាទោ ហិមវន្តបទេសេ វិចរន្តោ តស្មិំ ទណ្ឌកហិរញ្ញបព្ពតមត្ថកេ និសិន្នំ ពោធិសត្តំ ទិស្វា អាគន្ត្វា បុត្តស្ស អារោចេសិ. អថេកទិវសំ ខេមា នាម ពារាណសិរញ្ញោ ទេវី សុបិនេន សុវណ្ណវណ្ណំ មោរំ ធម្មំ ទេសេន្តំ ទិស្វា បពុទ្ធកាលេ រញ្ញោ អារោចេសិ – ‘‘អហំ, ទេវ, សុវណ្ណវណ្ណស្ស មោរស្ស ធម្មំ សោតុកាមា’’តិ. រាជា អមច្ចេ បុច្ឆិ. អមច្ចា ‘‘ព្រាហ្មណា ជានិស្សន្តី’’តិ អាហំសុ. ព្រាហ្មណា តំ សុត្វា ‘‘សុវណ្ណវណ្ណា មោរា នាម ហោន្តី’’តិ វត្វា ‘‘កត្ថ ហោន្តី’’តិ វុត្តេ ‘‘នេសាទា ជានិស្សន្តី’’តិ អាហំសុ. រាជា នេសាទេ សន្និបាតេត្វា បុច្ឆិ. អថ សោ នេសាទបុត្តោ ‘‘អាម, មហារាជ, ទណ្ឌកហិរញ្ញបព្ពតោ នាម អត្ថិ, តត្ថ សុវណ្ណវណ្ណោ មោរោ វសតី’’តិ អាហ. ‘‘តេន ហិ តំ មោរំ អមារេត្វា ពន្ធិត្វាវ អានេហី’’តិ. នេសាទោ គន្ត្វា តស្ស គោចរភូមិយំ បាសេ ឱឌ្ឌេសិ. មោរេន អក្កន្តដ្ឋានេបិ បាសោ ន សញ្ចរតិ. នេសាទោ គណ្ហិតុំ អសក្កោន្តោ សត្ត វស្សានិ វិចរិត្វា តត្ថេវ កាលមកាសិ. ខេមាបិ ទេវី បត្ថិតំ អលភមានា កាលមកាសិ.