៨. កាសាវវគ្គោ

[២២១] ១. កាសាវជាតកវណ្ណនា

អនិក្កសាវោ កាសាវន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ទេវទត្តំ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ បន រាជគហេ សមុដ្ឋិតំ. ឯកស្មិំ សមយេ ធម្មសេនាបតិ បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ វេឡុវនេ វិហរតិ. ទេវទត្តោបិ អត្តនោ អនុរូបាយ ទុស្សីលបរិសាយ បរិវុតោ គយាសីសេ វិហរតិ. តស្មិំ សមយេ រាជគហវាសិនោ ឆន្ទកំ សង្ឃរិត្វា ទានំ សជ្ជយិំសុ. អថេកោ វោហារត្ថាយ អាគតវាណិជោ ឥមំ សាដកំ វិស្សជ្ជេត្វា ‘‘មម្បិ បត្តិកំ ករោថា’’តិ មហគ្ឃំ គន្ធកាសាវំ អទាសិ. នាគរា មហាទានំ បវត្តយិំសុ, សព្ពំ ឆន្ទកេន សង្កឌ្ឍិតំ កហាបណេហេវ និដ្ឋាសិ. សោ សាដកោ អតិរេកោ អហោសិ. មហាជនោ សន្និបតិត្វា ‘‘អយំ គន្ធកាសាវសាដកោ អតិរេកោ. កស្ស នំ ទេម, កិំ សារិបុត្តត្ថេរស្ស, ឧទាហុ ទេវទត្តស្សា’’តិ មន្តយិំសុ.

តត្ថេកេ ‘‘សារិបុត្តត្ថេរស្សា’’តិ អាហំសុ. អបរេ ‘‘សារិបុត្តត្ថេរោ កតិបាហំ វសិត្វា យថារុចិ បក្កមិស្សតិ, ទេវទត្តត្ថេរោ បន និពទ្ធំ អម្ហាកំ នគរមេវ ឧបនិស្សាយ វិហរតិ, មង្គលាមង្គលេសុ អយមេវ អម្ហាកំ អវស្សយោ, ទេវទត្តស្ស ទស្សាមា’’តិ អាហំសុ. សម្ពហុលិកំ ករោន្តេសុបិ ‘‘ទេវទត្តស្ស ទស្សាមា’’តិ វត្តារោ ពហុតរា អហេសុំ, អថ នំ ទេវទត្តស្ស អទំសុ. ទេវទត្តោ តស្ស ទសា ឆិន្ទាបេត្វា ឱវដ្ដិកំ សិព្ពាបេត្វា រជាបេត្វា សុវណ្ណបដ្ដវណ្ណំ កត្វា បារុបិ. តស្មិំ កាលេ តិំសមត្តា ភិក្ខូ រាជគហា និក្ខមិត្វា សាវត្ថិំ គន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា កតបដិសន្ថារា តំ បវត្តិំ អារោចេត្វា ‘‘ឯវំ, ភន្តេ, អត្តនោ អននុច្ឆវិកំ អរហទ្ធជំ បារុបី’’តិ អារោចេសុំ. សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ទេវទត្តោ ឥទានេវ អត្តនោ អននុរូបំ អរហទ្ធជំ បរិទហតិ, បុព្ពេបិ បរិទហិយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ហិមវន្តបទេសេ ហត្ថិកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ អសីតិសហស្សមត្តវារណបរិវារោ យូថបតិ ហុត្វា អរញ្ញាយតនេ វសតិ. អថេកោ ទុគ្គតមនុស្សោ ពារាណសិយំ វិហរន្តោ ទន្តការវីថិយំ ទន្តការេ ទន្តវលយាទីនិ ករោន្តេ ទិស្វា ‘‘ហត្ថិទន្តេ លភិត្វា គណ្ហិស្សថា’’តិ បុច្ឆិ. តេ ‘‘អាម គណ្ហិស្សាមា’’តិ អាហំសុ. សោ អាវុធំ អាទាយ កាសាវវត្ថវសនោ បច្ចេកពុទ្ធវេសំ គណ្ហិត្វា បដិសីសកំ បដិមុញ្ចិត្វា ហត្ថិវីថិយំ ឋត្វា អាវុធេន ហត្ថិំ មារេត្វា ទន្តេ អាទាយ ពារាណសិយំ វិក្កិណន្តោ ជីវិកំ កប្បេសិ. សោ អបរភាគេ ពោធិសត្តស្ស បរិវារហត្ថីនំ សព្ពបច្ឆិមំ ហត្ថិំ មារេតុំ អារភិ. ហត្ថិនោ ទេវសិកំ ហត្ថីសុ បរិហាយន្តេសុ ‘‘កេន នុ ខោ ការណេន ហត្ថិនោ បរិហាយន្តី’’តិ ពោធិសត្តស្ស អារោចេសុំ.

ពោធិសត្តោ បរិគ្គណ្ហន្តោ ‘‘បច្ចេកពុទ្ធវេសំ គហេត្វា ហត្ថិវីថិបរិយន្តេ ឯកោ បុរិសោ តិដ្ឋតិ, កច្ចិ នុ ខោ សោ មារេតិ, បរិគ្គណ្ហិស្សាមិ ន’’ន្តិ ឯកទិវសំ ហត្ថី បុរតោ កត្វា សយំ បច្ឆតោ អហោសិ. សោ ពោធិសត្តំ ទិស្វា អាវុធំ អាទាយ បក្ខន្ទិ. ពោធិសត្តោ និវត្តិត្វា ឋិតោ ‘‘ភូមិយំ បោថេត្វា មារេស្សាមិ ន’’ន្តិ សោណ្ឌំ បសារេត្វា តេន បរិទហិតានិ កាសាវានិ ទិស្វា ‘‘ឥមំ អរហទ្ធជំ មយា គរុំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ សោណ្ឌំ បដិសំហរិត្វា ‘‘អម្ភោ បុរិស, ននុ ឯស អរហទ្ធជោ អននុច្ឆវិកោ តុយ្ហំ, កស្មា ឯតំ បរិទហសី’’តិ ឥមា គាថា អវោច –

១៤១. ‘‘អនិក្កសាវោ កាសាវំ, យោ វត្ថំ បរិទហិស្សតិ;

អបេតោ ទមសច្ចេន, ន សោ កាសាវមរហតិ.

១៤២. ‘‘យោ ច វន្តកសាវស្ស, សីលេសុ សុសមាហិតោ;

ឧបេតោ ទមសច្ចេន, ស វេ កាសាវមរហតី’’តិ.

តត្ថ អនិក្កសាវោតិ កសាវោ វុច្ចតិ រាគោ ទោសោ មោហោ មក្ខោ បឡាសោ ឥស្សា មច្ឆរិយំ មាយា សាឋេយ្យំ ថម្ភោ សារម្ភោ មានោ អតិមានោ មទោ បមាទោ, សព្ពេ អកុសលា ធម្មា សព្ពេ ទុច្ចរិតា សព្ពំ ភវគាមិកម្មំ ទិយឌ្ឍកិលេសសហស្សំ, ឯសោ កសាវោ នាម. សោ យស្ស បុគ្គលស្ស អប្បហីនោ សន្តានតោ អនិស្សដ្ឋោ អនិក្ខន្តោ, សោ អនិក្កសាវោ នាម. កាសាវន្តិ កសាយរសបីតំ អរហទ្ធជភូតំ. យោ វត្ថំ បរិទហិស្សតីតិ យោ ឯវរូបោ ហុត្វា ឯវរូបំ វត្ថំ បរិទហិស្សតិ និវាសេតិ ចេវ បារុបតិ ច. អបេតោ ទមសច្ចេនាតិ ឥន្ទ្រិយទមសង្ខាតេន ទមេន ច និព្ពានសង្ខាតេន ច បរមត្ថសច្ចេន អបេតោ បរិវជ្ជិតោ. និស្សក្កត្ថេ វា ករណវចនំ, ឯតស្មា ទមសច្ចា អបេតោតិ អត្ថោ. ‘‘សច្ច’’ន្តិ ចេត្ថ វចីសច្ចំ ចតុសច្ចម្បិ វដ្ដតិយេវ. ន សោ កាសាវមរហតីតិ សោ បុគ្គលោ អនិក្កសាវត្តា អរហទ្ធជំ កាសាវំ ន អរហតិ អននុច្ឆវិកោ ឯតស្ស.

យោ ច វន្តកសាវស្សាតិ យោ បន បុគ្គលោ យថាវុត្តស្សេវ កសាវស្ស វន្តត្តា វន្តកសាវោ អស្ស. សីលេសុ សុសមាហិតោតិ មគ្គសីលេសុ ចេវ ផលសីលេសុ ច សម្មា អាហិតោ, អានេត្វា ឋបិតោ វិយ តេសុ បតិដ្ឋិតោ. តេហិ សីលេហិ សមង្គីភូតស្សេតំ អធិវចនំ. ឧបេតោតិ សមន្នាគតោ. ទមសច្ចេនាតិ វុត្តប្បការេន ទមេន ច សច្ចេន ច. ស វេ កាសាវមរហតីតិ សោ ឯវរូបោ បុគ្គលោ ឥមំ អរហទ្ធជំ កាសាវំ អរហតិ.

ឯវំ ពោធិសត្តោ តស្ស បុរិសស្ស ឥមំ ការណំ កថេត្វា ‘‘ឥតោ បដ្ឋាយ មា ឥធ អាគមិ, អាគច្ឆសិ ចេ, ជីវិតំ តេ នត្ថី’’’តិ តជ្ជេត្វា បលាបេសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ហត្ថិមារកបុរិសោ ទេវទត្តោ អហោសិ, យូថបតិ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

កាសាវជាតកវណ្ណនា បឋមា.

[២២២] ២. ចូឡនន្ទិយជាតកវណ្ណនា

ឥទំ តទាចរិយវចោតិ ឥទំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ ទេវទត្តំ អារព្ភ កថេសិ. ឯកទិវសញ្ហិ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘អាវុសោ, ទេវទត្តោ នាម កក្ខឡោ ផរុសោ សាហសិកោ សម្មាសម្ពុទ្ធេ អភិមារេ បយោជេសិ, សិលំ បវិជ្ឈិ, នាឡាគិរិំ បយោជេសិ, ខន្តិមេត្តានុទ្ទយមត្តម្បិស្ស តថាគតេ នត្ថី’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបិ ទេវទត្តោ កក្ខឡោ ផរុសោ និក្ការុណិកោយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ហិមវន្តបទេសេ មហានន្ទិយោ នាម វានរោ អហោសិ, កនិដ្ឋភាតិកោ បនស្ស ចូឡនន្ទិយោ នាម. តេ ឧភោបិ អសីតិសហស្សវានរបរិវារា ហិមវន្តបទេសេ អន្ធមាតរំ បដិជគ្គន្តា វាសំ កប្បេសុំ. តេ មាតរំ សយនគុម្ពេ ឋបេត្វា អរញ្ញំ បវិសិត្វា មធុរានិ ផលាផលានិ មាតុយា បេសេន្តិ. អាហរណកវានរា តស្សា ន ទេន្តិ, សា ខុទាបីឡិតា អដ្ឋិចម្មាវសេសា កិសា អហោសិ. អថ នំ ពោធិសត្តោ អាហ – ‘‘មយំ, អម្ម, តុម្ហាកំ មធុរផលាផលានិ បេសេម, តុម្ហេ កស្មា មិលាយថា’’តិ. ‘‘តាត, នាហំ លភាមី’’តិ. ពោធិសត្តោ ចិន្តេសិ – ‘‘មយិ យូថំ បរិហរន្តេ មាតា មេ នស្សិស្សតិ, យូថំ បហាយ មាតរំយេវ បដិជគ្គិស្សាមី’’តិ. សោ ចូឡនន្ទិយំ បក្កោសិត្វា ‘‘តាត, ត្វំ យូថំ បរិហរ, អហំ មាតរំ បដិជគ្គិស្សាមី’’តិ អាហ. សោបិ នំ ‘‘ភាតិក, មយ្ហំ យូថបរិហរណេន កម្មំ នត្ថិ, អហម្បិ មាតរមេវ បដិជគ្គិស្សាមី’’តិ អាហ. ឥតិ តេ ឧភោបិ ឯកច្ឆន្ទា ហុត្វា យូថំ បហាយ មាតរំ គហេត្វា ហិមវន្តា ឱរុយ្ហ បច្ចន្តេ និគ្រោធរុក្ខេ វាសំ កប្បេត្វា មាតរំ បដិជគ្គិំសុ.

អថេកោ ពារាណសិវាសី ព្រាហ្មណមាណវោ តក្កសិលាយំ ទិសាបាមោក្ខស្ស អាចរិយស្ស សន្តិកេ សព្ពសិប្បានិ ឧគ្គណ្ហិត្វា ‘‘គមិស្សាមី’’តិ អាចរិយំ អាបុច្ឆិ. អាចរិយោ អង្គវិជ្ជានុភាវេន តស្ស កក្ខឡផរុសសាហសិកភាវំ ញត្វា ‘‘តាត, ត្វំ កក្ខឡោ ផរុសោ សាហសិកោ, ឯវរូបានំ ន សព្ពកាលំ ឯកសទិសមេវ ឥជ្ឈតិ, មហាវិនាសំ មហាទុក្ខំ បាបុណិស្សសិ, មា ត្វំ កក្ខឡោ ហោហិ, បច្ឆានុតាបនការណំ កម្មំ មា ករី’’តិ ឱវទិត្វា ឧយ្យោជេសិ. សោ អាចរិយំ វន្ទិត្វា ពារាណសិំ គន្ត្វា ឃរាវាសំ គហេត្វា អញ្ញេហិ សិប្បេហិ ជីវិកំ កប្បេតុំ អសក្កោន្តោ ‘‘ធនុកោដិំ និស្សាយ ជីវិស្សាមិ, លុទ្ទកម្មំ កត្វា ជីវិកំ កប្បេស្សាមី’’តិ ពារាណសិតោ និក្ខមិត្វា បច្ចន្តគាមកេ វសន្តោ ធនុកលាបសន្នទ្ធោ អរញ្ញំ បវិសិត្វា នានាមិគេ មារេត្វា មំសវិក្កយេន ជីវិកំ កប្បេសិ. សោ ឯកទិវសំ អរញ្ញេ កិញ្ចិ អលភិត្វា អាគច្ឆន្តោ អង្គណបរិយន្តេ ឋិតំ និគ្រោធរុក្ខំ ទិស្វា ‘‘អបិ នាមេត្ថ កិញ្ចិ ភវេយ្យា’’តិ និគ្រោធរុក្ខាភិមុខោ បាយាសិ.

តស្មិំ ខណេ ឧភោបិ តេ ភាតរោ មាតរំ ផលានិ ខាទាបេត្វា បុរតោ កត្វា វិដបព្ភន្តរេ និសិន្នា តំ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា ‘‘កិំ នោ មាតរំ ករិស្សតី’’តិ សាខន្តរេ និលីយិំសុ. សោបិ ខោ សាហសិកបុរិសោ រុក្ខមូលំ អាគន្ត្វា តំ តេសំ មាតរំ ជរាទុព្ពលំ អន្ធំ ទិស្វា ចិន្តេសិ – ‘‘កិំ មេ តុច្ឆហត្ថគមនេន ឥមំ មក្កដិំ វិជ្ឈិត្វា គហេត្វា គមិស្សាមី’’តិ. សោ តស្សា វិជ្ឈនត្ថាយ ធនុំ គណ្ហិ. តំ ទិស្វា ពោធិសត្តោ ‘‘តាត ចូឡនន្ទិយ, ឯសោ មេ បុរិសោ មាតរំ វិជ្ឈិតុកាមោ, អហមស្សា ជីវិតទានំ ទស្សាមិ, ត្វំ មមច្ចយេន មាតរំ បដិជគ្គេយ្យាសី’’តិ វត្វា សាខន្តរា និក្ខមិត្វា ‘‘ភោ បុរិស, មា មេ មាតរំ វិជ្ឈិ, ឯសា អន្ធា ជរាទុព្ពលា, អហមស្សា ជីវិតទានំ ទេមិ, ត្វំ ឯតំ អមារេត្វា មំ មារេហី’’តិ តស្ស បដិញ្ញំ គហេត្វា សរស្ស អាសន្នដ្ឋានេ និសីទិ. សោ និក្ករុណោ ពោធិសត្តំ វិជ្ឈិត្វា បាតេត្វា មាតរម្បិស្ស វិជ្ឈិតុំ បុន ធនុំ សន្នយ្ហិ. តំ ទិស្វា ចូឡនន្ទិយោ ‘‘អយំ មេ មាតរំ វិជ្ឈិតុកាមោ, ឯកទិវសម្បិ ខោ មេ មាតា ជីវមានា លទ្ធជីវិតាយេវ នាម ហោតិ, ជីវិតទានមស្សា ទស្សាមី’’តិ សាខន្តរា និក្ខមិត្វា ‘‘ភោ បុរិស, មា មេ មាតរំ វិជ្ឈិ, អហមស្សា ជីវិតទានំ ទម្មិ, ត្វំ មំ វិជ្ឈិត្វា អម្ហេ ទ្វេ ភាតិកេ គហេត្វា អម្ហាកំ មាតុ ជីវិតទានំ ទេហី’’តិ តស្ស បដិញ្ញំ គហេត្វា សរស្ស អាសន្នដ្ឋានេ និសីទិ. សោ តម្បិ វិជ្ឈិត្វា បាតេត្វា ‘‘អយំ មក្កដី ឃរេ ទារកានំ ភវិស្សតី’’តិ មាតរម្បិ តេសំ វិជ្ឈិត្វា បាតេត្វា តយោបិ កាជេនាទាយ គេហាភិមុខោ បាយាសិ.

អថស្ស បាបបុរិសស្ស គេហេ អសនិ បតិត្វា ភរិយញ្ច ទ្វេ ទារកេ ច គេហេនេវ សទ្ធិំ ឈាបេសិ, បិដ្ឋិវំសថូណមត្តំ អវសិស្សិ. អថស្ស នំ គាមទ្វារេយេវ ឯកោ បុរិសោ ទិស្វា តំ បវត្តិំ អារោចេសិ. សោ បុត្តទារសោកេន អភិភូតោ តស្មិំយេវ ឋានេ មំសកាជញ្ជ ធនុញ្ច ឆឌ្ឌេត្វា វត្ថំ បហាយ នគ្គោ ពាហា បគ្គយ្ហ បរិទេវមានោ គន្ត្វា ឃរំ បាវិសិ. អថស្ស សា ថូណា ភិជ្ជិត្វា សីសេ បតិត្វា សីសំ ភិន្ទិ, បថវី វិវរំ អទាសិ, អវីចិតោ ជាលា ឧដ្ឋហិ. សោ បថវិយា គិលិយមានោ អាចរិយស្ស ឱវាទំ សរិត្វា ‘‘ឥមំ វត ការណំ ទិស្វា បារាសរិយព្រាហ្មណោ មយ្ហំ ឱវាទមទាសី’’តិ បរិទេវមានោ ឥមំ គាថាទ្វយមាហ –

១៤៣. ‘‘ឥទំ តទាចរិយវចោ, បារាសរិយោ យទព្រវិ;

មាសុ ត្វំ អករិ បាបំ, យំ ត្វំ បច្ឆា កតំ តបេ.

១៤៤. ‘‘យានិ ករោតិ បុរិសោ, តានិ អត្តនិ បស្សតិ;

កល្យាណការី កល្យាណំ, បាបការី ច បាបកំ;

យាទិសំ វបតេ ពីជំ, តាទិសំ ហរតេ ផល’’ន្តិ.

តស្សត្ថោ – យំ បារាសរិយោ ព្រាហ្មណោ អព្រវិ – ‘‘មាសុ ត្វំ បាបំ អករី, យំ កតំ បច្ឆា ត្វញ្ញេវ តបេយ្យា’’តិ, ឥទំ តំ អាចរិយស្ស វចនំ. យានិ កាយវចីមនោទ្វារេហិ កម្មានិ បុរិសោ ករោតិ, តេសំ វិបាកំ បដិលភន្តោ តានិយេវ អត្តនិ បស្សតិ. កល្យាណកម្មការី កល្យាណំ ផលមនុភោតិ, បាបការី ច បាបកមេវ ហីនំ លាមកំ អនិដ្ឋផលំ អនុភោតិ. លោកស្មិម្បិ ហិ យាទិសំ វបតេ ពីជំ, តាទិសំ ហរតេ ផលំ, ពីជានុរូបំ ពីជានុច្ឆវិកមេវ ផលំ ហរតិ គណ្ហាតិ អនុភវតីតិ. ឥតិ សោ បរិទេវន្តោ បថវិំ បវិសិត្វា អវីចិមហានិរយេ និព្ពត្តិ.

សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ទេវទត្តោ ឥទានេវ, បុព្ពេបិ កក្ខឡោ ផរុសោ និក្ការុណិកោយេវា’’តិ វត្វា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា លុទ្ទកបុរិសោ ទេវទត្តោ អហោសិ, ទិសាបាមោក្ខោ អាចរិយោ សារិបុត្តោ, ចូឡនន្ទិយោ អានន្ទោ, មាតា មហាបជាបតិគោតមី, មហានន្ទិយោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ចូឡនន្ទិយជាតកវណ្ណនា ទុតិយា.

[២២៣] ៣. បុដភត្តជាតកវណ្ណនា

នមេ នមន្តស្ស ភជេ ភជន្តន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ កុដុម្ពិកំ អារព្ភ កថេសិ. សាវត្ថិនគរវាសី កិរេកោ កុដុម្ពិកោ ឯកេន ជនបទកុដុម្ពិកេន សទ្ធិំ វោហារំ អកាសិ. សោ អត្តនោ ភរិយំ អាទាយ តស្ស ធារណកស្ស សន្តិកំ អគមាសិ. ធារណកោ ‘‘ទាតុំ ន សក្កោមី’’តិ ន កិញ្ចិ អទាសិ, ឥតរោ កុជ្ឈិត្វា ភត្តំ អភុញ្ជិត្វាវ និក្ខមិ. អថ នំ អន្តរាមគ្គេ ឆាតជ្ឈត្តំ ទិស្វា មគ្គបដិបន្នា បុរិសា ‘‘ភរិយាយបិ ទត្វា ភុញ្ជាហី’’តិ ភត្តបុដំ អទំសុ. សោ តំ គហេត្វា តស្សា អទាតុកាមោ ហុត្វា ‘‘ភទ្ទេ, ឥទំ ចោរានំ តិដ្ឋនដ្ឋានំ, ត្វំ បុរតោ យាហី’’តិ ឧយ្យោជេត្វា សព្ពំ ភត្តំ ភុញ្ជិត្វា តុច្ឆបុដំ ទស្សេត្វា ‘‘ភទ្ទេ, អភត្តកំ តុច្ឆបុដមេវ អទំសូ’’តិ អាហ. សា តេន ឯកកេនេវ ភុត្តភាវំ ញត្វា ទោមនស្សប្បត្តា អហោសិ. តេ ឧភោបិ ជេតវនបិដ្ឋិវិហារេន គច្ឆន្តា ‘‘បានីយំ បិវិស្សាមា’’តិ ជេតវនំ បវិសិំសុ.

សត្ថាបិ តេសញ្ញេវ អាគមនំ ឱលោកេន្តោ មគ្គំ គហេត្វា ឋិតលុទ្ទកោ វិយ គន្ធកុដិឆាយាយ និសីទិ, តេ សត្ថារំ ទិស្វា ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា និសីទិំសុ. សត្ថា តេហិ សទ្ធិំ បដិសន្ថារំ កត្វា ‘‘កិំ, ឧបាសិកេ, អយំ តេ ភត្តា ហិតកាមោ សស្នេហោ’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ភន្តេ, អហំ ឯតស្ស សស្នេហា, អយំ បន មយ្ហំ និស្នេហោ, តិដ្ឋន្តុ អញ្ញេបិ ទិវសា, អជ្ជេវេស អន្តរាមគ្គេ បុដភត្តំ លភិត្វា មយ្ហំ អទត្វា អត្តនាវ ភុញ្ជី’’តិ. ‘‘ឧបាសិកេ, និច្ចកាលម្បិ ត្វំ ឯតស្ស ហិតកាមា សស្នេហា, អយំ បន និស្នេហោវ. យទា បន បណ្ឌិតេ និស្សាយ តវ គុណេ ជានាតិ, តទា តេ សព្ពិស្សរិយំ និយ្យាទេតី’’តិ វត្វា តាយ យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ អមច្ចកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ តស្ស អត្ថធម្មានុសាសកោ អហោសិ. អថ រាជា ‘‘បទុព្ភេយ្យាបិ មេ អយ’’ន្តិ អត្តនោ បុត្តំ អាសង្កន្តោ នីហរិ. សោ អត្តនោ ភរិយំ គហេត្វា នគរា និក្ខម្ម ឯកស្មិំ កាសិកគាមកេ វាសំ កប្បេសិ. សោ អបរភាគេ បិតុ កាលកតភាវំ សុត្វា ‘‘កុលសន្តកំ រជ្ជំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ ពារាណសិំ បច្ចាគច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ ‘‘ភរិយាយបិ ទត្វា ភុញ្ជាហី’’តិ ភត្តបុដំ លភិត្វា តស្សា អទត្វា សយមេវ តំ ភុញ្ជិ. សា ‘‘កក្ខឡោ វតាយំ បុរិសោ’’តិ ទោមនស្សប្បត្តា អហោសិ. សោ ពារាណសិយំ រជ្ជំ គហេត្វា តំ អគ្គមហេសិដ្ឋានេ ឋបេត្វា ‘‘ឯត្តកមេវ ឯតិស្សា អល’’ន្តិ ន អញ្ញំ សក្ការំ វា សម្មានំ វា ករោតិ, ‘‘កថំ យាបេសី’’តិបិ នំ ន បុច្ឆតិ.

ពោធិសត្តោ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ ទេវី រញ្ញោ ពហូបការា សស្នេហា, រាជា បនេតំ កិស្មិញ្ចិ ន មញ្ញតិ, សក្ការសម្មានមស្សា ការេស្សាមី’’តិ តំ ឧបសង្កមិត្វា ឧបចារំ កត្វា ឯកមន្តំ ឋត្វា ‘‘កិំ, តាតា’’តិ វុត្តេ ‘‘កថំ សមុដ្ឋាបេតុំ មយំ, ទេវិ, តុម្ហេ ឧបដ្ឋហាម, កិំ នាម មហល្លកានំ បិតូនំ វត្ថខណ្ឌំ វា ភត្តបិណ្ឌំ វា ទាតុំ ន វដ្ដតី’’តិ អាហ. ‘‘តាត, អហំ អត្តនាវ កិញ្ចិ ន លភាមិ, តុម្ហាកំ កិំ ទស្សាមិ, ននុ លភនកាលេ អទាសិំ, ឥទានិ បន មេ រាជា ន កិញ្ចិ ទេតិ. តិដ្ឋតុ អញ្ញំ ទានំ, រជ្ជំ គណ្ហិតុំ អាគច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ ភត្តបុដំ លភិត្វា ភត្តមត្តម្បិ មេ អទត្វា អត្តនាវ ភុញ្ជី’’តិ. ‘‘កិំ បន, អម្ម, រញ្ញោ សន្តិកេ ឯវំ កថេតុំ សក្ខិស្សថា’’តិ? ‘‘សក្ខិស្សាមិ, តាតា’’តិ. ‘‘តេន ហិ អជ្ជេវ មម រញ្ញោ សន្តិកេ ឋិតកាលេ មយិ បុច្ឆន្តេ ឯវំ កថេថ អជ្ជេវ វោ គុណំ ជានាបេស្សាមី’’តិ ឯវំ វត្វា ពោធិសត្តោ បុរិមតរំ គន្ត្វា រញ្ញោ សន្តិកេ អដ្ឋាសិ. សាបិ គន្ត្វា រញ្ញោ សមីបេ អដ្ឋាសិ.

អថ នំ ពោធិសត្តោ ‘‘អម្ម, តុម្ហេ អតិវិយ កក្ខឡា, កិំ នាម បិតូនំ វត្ថខណ្ឌំ វា ភត្តបិណ្ឌមត្តំ វា ទាតុំ ន វដ្ដតី’’តិ អាហ. ‘‘តាត, អហមេវ រញ្ញោ សន្តិកា កិញ្ចិ ន លភាមិ, តុម្ហាកំ កិំ ទស្សាមី’’តិ? ‘‘ននុ អគ្គមហេសិដ្ឋានំ តេ លទ្ធ’’ន្តិ? ‘‘តាត, កិស្មិញ្ចិ សម្មានេ អសតិ អគ្គមហេសិដ្ឋានំ កិំ ករិស្សតិ, ឥទានិ មេ តុម្ហាកំ រាជា កិំ ទស្សតិ, សោ អន្តរាមគ្គេ ភត្តបុដំ លភិត្វា តតោ កិញ្ចិ អទត្វា សយមេវ ភុញ្ជី’’តិ. ពោធិសត្តោ ‘‘ឯវំ កិរ, មហារាជា’’តិ បុច្ឆិ. រាជា អធិវាសេសិ. ពោធិសត្តោ តស្ស អធិវាសនំ វិទិត្វា ‘‘តេន ហិ, អម្ម, រញ្ញោ អប្បិយកាលតោ បដ្ឋាយ កិំ តុម្ហាកំ ឥធ វាសេន. លោកស្មិញ្ហិ អប្បិយសម្បយោគោ ច ទុក្ខោ, តុម្ហាកំ ឥធ វាសេ សតិ រញ្ញោ អប្បិយសម្បយោគោវ ទុក្ខំ ភវិស្សតិ, ឥមេ សត្តា នាម ភជន្តេ ភជន្តិ, អភជនភាវំ ញត្វា អញ្ញត្ថ គន្តព្ពំ, មហន្តោ លោកសន្និវាសោ’’តិ វត្វា ឥមា គាថា អវោច –

១៤៥. ‘‘នមេ នមន្តស្ស ភជេ ភជន្តំ, កិច្ចានុកុព្ពស្ស ករេយ្យ កិច្ចំ;

នានត្ថកាមស្ស ករេយ្យ អត្ថំ, អសម្ភជន្តម្បិ ន សម្ភជេយ្យ.

១៤៦. ‘‘ចជេ ចជន្តំ វនថំ ន កយិរា, អបេតចិត្តេន ន សម្ភជេយ្យ;

ទិជោ ទុមំ ខីណផលន្តិ ញត្វា, អញ្ញំ សមេក្ខេយ្យ មហា ហិ លោកោ’’តិ.

តត្ថ នមេ នមន្តស្ស ភជេ ភជន្តន្តិ យោ អត្តនោ នមតិ, តស្សេវ បដិនមេយ្យ. យោ ច ភជតិ, តមេវ ភជេយ្យ. កិច្ចានុកុព្ពស្ស ករេយ្យ កិច្ចន្តិ អត្តនោ ឧប្បន្នកិច្ចំ អនុកុព្ពន្តស្សេវ តស្សបិ ឧប្បន្នកិច្ចំ បដិករេយ្យ. ចជេ ចជន្តំ វនថំ ន កយិរាតិ អត្តានំ ជហន្តំ ជហេយ្យេវ, តស្មិំ តណ្ហាសង្ខាតំ វនថំ ន ករេយ្យ. អបេតចិត្តេនាតិ វិគតចិត្តេន វិបល្លត្ថចិត្តេន. ន សម្ភជេយ្យាតិ តថារូបេន សទ្ធិំ ន សមាគច្ឆេយ្យ. ទិជោ ទុមន្តិ យថា សកុណោ បុព្ពេ ផលិតម្បិ រុក្ខំ ផលេ ខីណេ ‘‘ខីណផលោ អយ’’ន្តិ ញត្វា តំ ឆឌ្ឌេត្វា អញ្ញំ សមេក្ខតិ បរិយេសតិ, ឯវំ អញ្ញំ សមេក្ខេយ្យ. មហា ហិ ឯស លោកោ, អថ តុម្ហេ សស្នេហំ ឯកំ បុរិសំ លភិស្សថាតិ.

តំ សុត្វា ពារាណសិរាជា ទេវិយា សព្ពិស្សរិយំ អទាសិ. តតោ បដ្ឋាយ សមគ្គា សម្មោទមានា វសិំសុ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ ទ្វេ ជយម្បតិកា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិំសុ. ‘‘តទា ជយម្បតិកា ឥមេ ទ្វេ ជយម្បតិកា អហេសុំ, បណ្ឌិតាមច្ចោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

បុដភត្តជាតកវណ្ណនា តតិយា.

[២២៤] ៤. កុម្ភិលជាតកវណ្ណនា

យស្សេតេ ចតុរោ ធម្មាតិ ឥទំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ ទេវទត្តំ អារព្ភ កថេសិ.

១៤៧. ‘‘យស្សេតេ ចតុរោ ធម្មា, វានរិន្ទ យថា តវ;

សច្ចំ ធម្មោ ធិតិ ចាគោ, ទិដ្ឋំ សោ អតិវត្តតិ.

១៤៨. ‘‘យស្ស ចេតេ ន វិជ្ជន្តិ, គុណា បរមភទ្ទកា;

សច្ចំ ធម្មោ ធិតិ ចាគោ, ទិដ្ឋំ សោ នាតិវត្តតី’’តិ.

តត្ថ គុណា បរមភទ្ទកាតិ យស្ស ឯតេ បរមភទ្ទកា ចត្តារោ រាសដ្ឋេន បិណ្ឌដ្ឋេន គុណា ន វិជ្ជន្តិ, សោ បច្ចាមិត្តំ អតិក្កមិតុំ ន សក្កោតីតិ. សេសមេត្ថ សព្ពំ ហេដ្ឋា កុម្ភិលជាតកេ វុត្តនយមេវ សទ្ធិំ សមោធានេនាតិ.

កុម្ភិលជាតកវណ្ណនា ចតុត្ថា.

[២២៥] ៥. ខន្តិវណ្ណជាតកវណ្ណនា

អត្ថិ មេ បុរិសោ, ទេវាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ កោសលរាជានំ អារព្ភ កថេសិ. តស្ស កិរេកោ ពហូបការោ អមច្ចោ អន្តេបុរេ បទុស្សិ. រាជា ‘‘ឧបការកោ មេ’’តិ ញត្វាបិ អធិវាសេត្វា សត្ថុ អារោចេសិ. សត្ថា ‘‘បោរាណករាជានោបិ, មហារាជ, ឯវំ អធិវាសេសុំយេវា’’តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ឯកោ អមច្ចោ តស្ស អន្តេបុរេ បទុស្សិ, អមច្ចស្សាបិ សេវកោ តស្ស គេហេ បទុស្សិ. សោ តស្ស អបរាធំ អធិវាសេតុំ អសក្កោន្តោ តំ អាទាយ រញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘ទេវ, ឯកោ មេ ឧបដ្ឋាកោ សព្ពកិច្ចការកោ, សោ មយ្ហំ គេហេ បទុស្សិ, តស្ស កិំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ បុច្ឆន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

១៤៩. ‘‘អត្ថិ មេ បុរិសោ ទេវ, សព្ពកិច្ចេសុ ព្យាវដោ;

តស្ស ចេកោបរាធត្ថិ, តត្ថ ត្វំ កិន្តិ មញ្ញសី’’តិ.

តត្ថ តស្ស ចេកោបរាធត្ថីតិ តស្ស ច បុរិសស្ស ឯកោ អបរាធោ អត្ថិ. តត្ថ ត្វំ កិន្តិ មញ្ញសីតិ តត្ថ តស្ស បុរិសស្ស អបរាធេ ត្វំ ‘‘កិំ កាតព្ព’’ន្តិ មញ្ញសិ, យថា តេ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, តទនុរូបមស្ស ទណ្ឌំ បណេហីតិ ទីបេតិ.

តំ សុត្វា រាជា ទុតិយំ គាថមាហ –

១៥០. ‘‘អម្ហាកម្បត្ថិ បុរិសោ, ឯទិសោ ឥធ វិជ្ជតិ;

ទុល្លភោ អង្គសម្បន្នោ, ខន្តិរស្មាក រុច្ចតី’’តិ.

តស្សត្ថោ – អម្ហាកម្បិ រាជូនំ សតំ ឯទិសោ ពហូបការោ អគារេ ទុស្សនកបុរិសោ អត្ថិ, សោ ច ខោ ឥធ វិជ្ជតិ, ឥទានិបិ ឥធេវ សំវិជ្ជតិ, មយំ រាជានោបិ សមានា តស្ស ពហូបការតំ សន្ធាយ អធិវាសេម, តុយ្ហំ បន អរញ្ញោបិ សតោ អធិវាសនភារោ ជាតោ. អង្គសម្បន្នោ ហិ សព្ពេហិ គុណកោដ្ឋាសេហិ សមន្នាគតោ បុរិសោ នាម ទុល្លភោ, តេន ការណេន អស្មាកំ ឯវរូបេសុ ឋានេសុ អធិវាសនខន្តិយេវ រុច្ចតីតិ.

អមច្ចោ អត្តានំ សន្ធាយ រញ្ញោ វុត្តភាវំ ញត្វា តតោ បដ្ឋាយ អន្តេបុរេ បទុស្សិតុំ ន វិសហិ, សោបិស្ស សេវកោ រញ្ញោ អារោចិតភាវំ ញត្វា តតោ បដ្ឋាយ តំ កម្មំ កាតុំ ន វិសហិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា អហមេវ ពារាណសិរាជា អហោសិ’’ន្តិ. សោបិ អមច្ចោ រញ្ញោ សត្ថុ កថិតភាវំ ញត្វា តតោ បដ្ឋាយ តំ កម្មំ កាតុំ នាសក្ខីតិ.

ខន្តិវណ្ណជាតកវណ្ណនា បញ្ចមា.

[២២៦] ៦. កោសិយជាតកវណ្ណនា

កាលេ និក្ខមនា សាធូតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ កោសលរាជានំ អារព្ភ កថេសិ. កោសលរាជា បច្ចន្តវូបសមនត្ថាយ អកាលេ និក្ខមិ. វត្ថុ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ.

សត្ថា បន អតីតំ អាហរិត្វា អាហ – ‘‘មហារាជ, អតីតេ ពារាណសិរាជា អកាលេ និក្ខមិត្វា ឧយ្យានេ ខន្ធាវារំ និវេសយិ. តស្មិំ កាលេ ឯកោ ឧលូកសកុណោ វេឡុគុម្ពំ បវិសិត្វា និលីយិ. កាកសេនា អាគន្ត្វា ‘និក្ខន្តមេវ តំ គណ្ហិស្សាមា’’’តិ បរិវារេសិ. សោ សូរិយត្ថង្គមនំ អនោលោកេត្វា អកាលេយេវ និក្ខមិត្វា បលាយិតុំ អារភិ. អថ នំ កាកា បរិវារេត្វា តុណ្ឌេហិ កោដ្ដេន្តា បរិបាតេសុំ. រាជា ពោធិសត្តំ អាមន្តេត្វា ‘‘កិំ នុ ខោ, បណ្ឌិត, ឥមេ កាកា កោសិយំ បរិបាតេន្តី’’តិ បុច្ឆិ. ពោធិសត្តោ ‘‘អកាលេ, មហារាជ, អត្តនោ វសនដ្ឋានា និក្ខមន្តា ឯវរូបំ ទុក្ខំ បដិលភន្តិយេវ, តស្មា អកាលេ អត្តនោ វសនដ្ឋានា និក្ខមិតុំ ន វដ្ដតី’’តិ ឥមមត្ថំ បកាសេន្តោ ឥមំ គាថាទ្វយមាហ –

១៥១. ‘‘កាលេ និក្ខមនា សាធុ, នាកាលេ សាធុ និក្ខមោ;

អកាលេន ហិ និក្ខម្ម, ឯកកម្បិ ពហុជ្ជនោ;

ន កិញ្ចិ អត្ថំ ជោតេតិ, ធង្កសេនាវ កោសិយំ.

១៥២. ‘‘ធីរោ ច វិធិវិធានញ្ញូ, បរេសំ វិវរានុគូ;

សព្ពាមិត្តេ វសីកត្វា, កោសិយោវ សុខី សិយា’’តិ.

តត្ថ កាលេ និក្ខមនា សាធូតិ, មហារាជ, និក្ខមនា នាម និក្ខមនំ វា បរក្កមនំ វា យុត្តបយុត្តកាលេ សាធុ. នាកាលេ សាធុ និក្ខមោតិ អកាលេ បន អត្តនោ វសនដ្ឋានតោ អញ្ញត្ថ គន្តុំ និក្ខមោ នាម និក្ខមនំ វា បរក្កមនំ វា ន សាធុ. ‘‘អកាលេន ហី’’តិអាទីសុ ចតូសុ បទេសុ បឋមេន សទ្ធិំ តតិយំ, ទុតិយេន ចតុត្ថំ យោជេត្វា ឯវំ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អត្តនោ វសនដ្ឋានតោ ហិ កោចិ បុរិសោ អកាលេន និក្ខមិត្វា វា បរក្កមិត្វា វា ន កិញ្ចិ អត្ថំ ជោតេតិ, អត្តនោ អប្បមត្តកម្បិ វុឌ្ឍិំ ឧប្បាទេតុំ ន សក្កោតិ, អថ ខោ ឯកកម្បិ ពហុជ្ជនោ ពហុបិ សោ បច្ចត្ថិកជនោ ឯតំ អកាលេ និក្ខមន្តំ វា បរក្កមន្តំ វា ឯកកំ បរិវារេត្វា មហាវិនាសំ បាបេតិ. តត្រាយំ ឧបមា – ធង្កសេនាវ កោសិយំ, យថា អយំ ធង្កសេនា ឥមំ អកាលេ និក្ខមន្តញ្ច បរក្កមន្តញ្ច កោសិយំ តុណ្ឌេហិ វិតុទន្តិ មហាវិនាសំ បាបេន្តិ, តថា តស្មា តិរច្ឆានគតេ អាទិំ កត្វា កេនចិ អកាលេ អត្តនោ វសនដ្ឋានតោ ន និក្ខមិតព្ពំ ន បរក្កមិតព្ពន្តិ.

ទុតិយគាថាយ ធីរោតិ បណ្ឌិតោ. វិធីតិ បោរាណកបណ្ឌិតេហិ ឋបិតបវេណី. វិធានន្តិ កោដ្ឋាសោ វា សំវិទហនំ វា. វិវរានុគូតិ វិវរំ អនុគច្ឆន្តោ ជានន្តោ. សព្ពាមិត្តេតិ សព្ពេ អមិត្តេ. វសីកត្វាតិ អត្តនោ វសេ កត្វា. កោសិយោវាតិ ឥមម្ហា ពាលកោសិយា អញ្ញោ បណ្ឌិតកោសិយោ វិយ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យោ ច ខោ បណ្ឌិតោ ‘‘ឥមស្មិំ កាលេ និក្ខមិតព្ពំ បរក្កមិតព្ពំ, ឥមស្មិំ ន និក្ខមិតព្ពំ ន បរក្កមិតព្ព’’ន្តិ បោរាណកបណ្ឌិតេហិ ឋបិតស្ស បវេណិសង្ខាតស្ស វិធិនោ កោដ្ឋាសសង្ខាតំ វិធានំ វា តស្ស វា វិធិនោ វិធានំ សំវិទហនំ អនុដ្ឋានំ ជានាតិ, សោ វិធិវិធានញ្ញូ បរេសំ អត្តនោ បច្ចាមិត្តានំ វិវរំ ញត្វា យថា នាម បណ្ឌិតោ កោសិយោ រត្តិសង្ខាតេ អត្តនោ កាលេ និក្ខមិត្វា ច បរក្កមិត្វា ច តត្ថ តត្ថ សយិតានញ្ញេវ កាកានំ សីសានិ ឆិន្ទមានោ តេ សព្ពេ អមិត្តេ វសីកត្វា សុខី សិយា, ឯវំ ធីរោបិ កាលេ និក្ខមិត្វា បរក្កមិត្វា អត្តនោ បច្ចាមិត្តេ វសីកត្វា សុខី និទ្ទុក្ខោ ភវេយ្យាតិ. រាជា ពោធិសត្តស្ស វចនំ សុត្វា និវត្តិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា រាជា អានន្ទោ អហោសិ, បណ្ឌិតាមច្ចោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

កោសិយជាតកវណ្ណនា ឆដ្ឋា.

[២២៧] ៧. គូថបាណជាតកវណ្ណនា

សូរោ សូរេន សង្គម្មាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អញ្ញតរំ ភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. តស្មិំ កិរ កាលេ ជេតវនតោ តិគាវុតឌ្ឍយោជនមត្តេ ឯកោ និគមគាមោ, តត្ថ ពហូនិ សលាកភត្តបក្ខិយភត្តានិ អត្ថិ. តត្រេកោ បញ្ហបុច្ឆកោ កោណ្ឌោ វសតិ. សោ សលាកភត្តបក្ខិយភត្តានំ អត្ថាយ អាគតេ ទហរេ ច សាមណេរេ ច ‘‘កេ ខាទន្តិ, កេ បិវន្តិ, កេ ភុញ្ជន្តី’’តិ បញ្ហំ បុច្ឆិត្វា កថេតុំ អសក្កោន្តេ លជ្ជាបេសិ. តេ តស្ស ភយេន សលាកភត្តបក្ខិយភត្តត្ថាយ តំ គាមំ ន គច្ឆន្តិ. អថេកទិវសំ ឯកោ ភិក្ខុ សលាកគ្គំ គន្ត្វា ‘‘ភន្តេ, អសុកគាមេ សលាកភត្តំ វា បក្ខិយភត្តំ វា អត្ថី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អត្ថាវុសោ, តត្ថ បនេកោ កោណ្ឌោ បញ្ហំ បុច្ឆតិ, តំ កថេតុំ អសក្កោន្តេ អក្កោសតិ បរិភាសតិ, តស្ស ភយេន កោចិ គន្តុំ ន សក្កោតី’’តិ វុត្តេ ‘‘ភន្តេ, តត្ថ ភត្តានិ មយ្ហំ បាបេថ, អហំ តំ ទមេត្វា និព្ពិសេវនំ កត្វា តតោ បដ្ឋាយ តុម្ហេ ទិស្វា បលាយនកំ ករិស្សាមី’’តិ អាហ. ភិក្ខូ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា តស្ស តត្ថ ភត្តានិ បាបេសុំ.

សោ តត្ថ គន្ត្វា គាមទ្វារេ ចីវរំ បារុបិ. តំ ទិស្វា កោណ្ឌោ ចណ្ឌមេណ្ឌកោ វិយ វេគេន ឧបគន្ត្វា ‘‘បញ្ហំ មេ, សមណ, កថេហី’’តិ អាហ. ‘‘ឧបាសក, គាមេ ចរិត្វា យាគុំ អាទាយ អាសនសាលំ តាវ មេ អាគន្តុំ ទេហី’’តិ. សោ យាគុំ អាទាយ អាសនសាលំ អាគតេបិ តស្មិំ តថេវ អាហ. សោបិ នំ ភិក្ខុ ‘‘យាគុំ តាវ មេ បាតុំ ទេហិ, អាសនសាលំ តាវ សម្មជ្ជិតុំ ទេហិ, សលាកភត្តំ តាវ មេ អាហរិតុំ ទេហី’’តិ វត្វា សលាកភត្តំ អាហរិត្វា តមេវ បត្តំ គាហាបេត្វា ‘‘ឯហិ, បញ្ហំ តេ កថេស្សាមី’’តិ ពហិគាមំ នេត្វា ចីវរំ សំហរិត្វា អំសេ ឋបេត្វា តស្ស ហត្ថតោ បត្តំ គហេត្វា អដ្ឋាសិ. តត្រាបិ នំ សោ ‘‘សមណ, បញ្ហំ មេ កថេហី’’តិ អាហ. អថ នំ ‘‘កថេមិ តេ បញ្ហ’’ន្តិ ឯកប្បហារេនេវ បាតេត្វា អដ្ឋីនិ សំចុណ្ណេន្តោ វិយ បោថេត្វា គូថំ មុខេ បក្ខិបិត្វា ‘‘ឥតោ ទានិ បដ្ឋាយ ឥមំ គាមំ អាគតំ កញ្ចិ ភិក្ខុំ បញ្ហំ បុច្ឆិតកាលេ ជានិស្សាមី’’តិ សន្តជ្ជេត្វា បក្កាមិ. សោ តតោ បដ្ឋាយ ភិក្ខូ ទិស្វាវ បលាយតិ. អបរភាគេ តស្ស ភិក្ខុនោ សា កិរិយា ភិក្ខុសង្ឃេ បាកដា ជាតា. អថេកទិវសំ ធម្មសភាយំ ភិក្ខូ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘អាវុសោ, អសុកភិក្ខុ កិរ កោណ្ឌស្ស មុខេ គូថំ បក្ខិបិត្វា គតោ’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, សោ ភិក្ខុ ឥទានេវ តំ មីឡ្ហេន អាសាទេតិ, បុព្ពេបិ អាសាទេសិយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ អង្គមគធវាសិនោ អញ្ញមញ្ញស្ស រដ្ឋំ គច្ឆន្តា ឯកទិវសំ ទ្វិន្នំ រដ្ឋានំ សីមន្តរេ ឯកំ សរំ និស្សាយ វសិត្វា សុរំ បិវិត្វា មច្ឆមំសំ ខាទិត្វា បាតោវ យានានិ យោជេត្វា បក្កមិំសុ. តេសំ គតកាលេ ឯកោ គូថខាទកោ បាណកោ គូថគន្ធេន អាគន្ត្វា តេសំ បីតដ្ឋានេ ឆឌ្ឌិតំ សុរំ ទិស្វា បិបាសាយ បិវិត្វា មត្តោ ហុត្វា គូថបុញ្ជំ អភិរុហិ, អល្លគូថំ តស្មិំ អារុឡ្ហេ ថោកំ ឱនមិ. សោ ‘‘បថវី មំ ធារេតុំ ន សក្កោតី’’តិ វិរវិ. តស្មិញ្ញេវ ខណេ ឯកោ មត្តវរវារណោ តំ បទេសំ បត្វា គូថគន្ធំ ឃាយិត្វា ជិគុច្ឆន្តោ បដិក្កមិ. សោ តំ ទិស្វា ‘‘ឯស មម ភយេន បលាយតី’’តិ សញ្ញី ហុត្វា ‘‘ឥមិនា មេ សទ្ធិំ សង្គាមំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ តំ អវ្ហយន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

១៥៣. ‘‘សូរោ សូរេន សង្គម្ម, វិក្កន្តេន បហារិនា;

ឯហិ នាគ និវត្តស្សុ, កិំ នុ ភីតោ បលាយសិ;

បស្សន្តុ អង្គមគធា, មម តុយ្ហញ្ច វិក្កម’’ន្តិ.

តស្សត្ថោ – ត្វំ សូរោ មយា សូរេន សទ្ធិំ សមាគន្ត្វា វីរិយវិក្កមេន វិក្កន្តេន បហារទានសមត្ថតាយ បហារិនា កិំការណា អសង្គាមេត្វាវ គច្ឆសិ, ននុ នាម ឯកសម្បហារោបិ ទាតព្ពោ សិយា, តស្មា ឯហិ នាគ និវត្តស្សុ, ឯត្តកេនេវ មរណភយតជ្ជិតោ ហុត្វា កិំ នុ ភីតោ បលាយសិ, ឥមេ ឥមំ សីមំ អន្តរំ កត្វា វសន្តា បស្សន្តុ, អង្គមគធា មម តុយ្ហញ្ច វិក្កមំ ឧភិន្នម្បិ អម្ហាកំ បរក្កមំ បស្សន្តូតិ.

សោ ហត្ថី កណ្ណំ ទត្វា តស្ស វចនំ សុត្វា និវត្តិត្វា តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា តំ អបសាទេន្តោ ទុតិយំ គាថមាហ –

១៥៤. ‘‘ន តំ បាទា វធិស្សាមិ, ន ទន្តេហិ ន សោណ្ឌិយា;

មីឡ្ហេន តំ វធិស្សាមិ, បូតិ ហញ្ញតុ បូតិនា’’តិ.

តស្សត្ថោ – ន តំ បាទាទីហិ វធិស្សាមិ, តុយ្ហំ បន អនុច្ឆវិកេន មីឡ្ហេន តំ វធិស្សាមីតិ.

ឯវញ្ច បន វត្វា ‘‘បូតិគូថបាណកោ បូតិនាវ ហញ្ញតូ’’តិ តស្ស មត្ថកេ មហន្តំ លណ្ឌំ បាតេត្វា ឧទកំ វិស្សជ្ជេត្វា តត្ថេវ តំ ជីវិតក្ខយំ បាបេត្វា កោញ្ចនាទំ នទន្តោ អរញ្ញមេវ បាវិសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា គូថបាណកោ កោណ្ឌោ អហោសិ, វារណោ សោ ភិក្ខុ, តំ ការណំ បច្ចក្ខតោ ទិស្វា តស្មិំ វនសណ្ឌេ និវុត្ថទេវតា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

គូថបាណជាតកវណ្ណនា សត្តមា.

[២២៨] ៨. កាមនីតជាតកវណ្ណនា

តយោ គិរិន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ កាមនីតព្រាហ្មណំ នាម អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ បច្ចុប្បន្នញ្ច អតីតញ្ច ទ្វាទសកនិបាតេ កាមជាតកេ (ជា. ១.១២.៣៧ អាទយោ) អាវិភវិស្សតិ. តេសុ បន ទ្វីសុ រាជបុត្តេសុ ជេដ្ឋកោ អាគន្ត្វា ពារាណសិយំ រាជា អហោសិ, កនិដ្ឋោ ឧបរាជា. តេសុ រាជា វត្ថុកាមកិលេសកាមេសុ អតិត្តោ ធនលោលោ អហោសិ. តទា ពោធិសត្តោ សក្កោ ទេវរាជា ហុត្វា ជម្ពុទីបំ ឱលោកេន្តោ តស្ស រញ្ញោ ទ្វីសុបិ កាមេសុ អតិត្តភាវំ ញត្វា ‘‘ឥមំ រាជានំ និគ្គណ្ហិត្វា លជ្ជាបេស្សាមី’’តិ ព្រាហ្មណមាណវវណ្ណេន អាគន្ត្វា រាជានំ បស្សិ, រញ្ញា ច ‘‘កេនត្ថេន អាគតោសិ មាណវា’’តិ វុត្តេ ‘‘អហំ, មហារាជ, តីណិ នគរានិ បស្សាមិ ខេមានិ សុភិក្ខានិ បហូតហត្ថិអស្សរថបត្តីនិ ហិរញ្ញសុវណ្ណាលង្ការភរិតានិ, សក្កា ច បន តានិ អប្បកេនេវ ពលេន គណ្ហិតុំ, អហំ តេ តានិ គហេត្វា ទាតុំ អាគតោ’’តិ អាហ. ‘‘កទា គច្ឆាម, មាណវា’’តិ វុត្តេ ‘‘ស្វេ មហារាជា’’តិ. ‘‘តេន ហិ គច្ឆ, បាតោវ អាគច្ឆេយ្យាសី’’តិ. ‘‘សាធុ, មហារាជ, វេគេន ពលំ សជ្ជេហី’’តិ វត្វា សក្កោ សកដ្ឋានមេវ គតោ.

រាជា បុនទិវសេ ភេរិំ ចរាបេត្វា ពលសជ្ជំ ការេត្វា អមច្ចេ បក្កោសាបេត្វា ហិយ្យោ ឯកោ ព្រាហ្មណមាណវោ ‘‘ឧត្តរបញ្ចាលេ ឥន្ទបត្តេ កេកកេតិ ឥមេសុ តីសុ នគរេសុ រជ្ជំ គហេត្វា ទស្សាមី’’តិ អាហ, តំ មាណវំ អាទាយ តីសុ នគរេសុ រជ្ជំ គណ្ហិស្សាម, វេគេន នំ បក្កោសថាតិ. ‘‘កត្ថស្ស, ទេវ, និវាសោ ទាបិតោ’’តិ? ‘‘ន មេ តស្ស និវាសគេហំ ទាបិត’’ន្តិ. ‘‘និវាសបរិព្ពយោ បន ទិន្នោ’’តិ? ‘‘សោបិ ន ទិន្នោ’’តិ. អថ ‘‘កហំ នំ បស្សិស្សាមា’’តិ? ‘‘នគរវីថីសុ ឱលោកេថា’’តិ. តេ ឱលោកេន្តា អទិស្វា ‘‘ន បស្សាម, មហារាជា’’តិ អាហំសុ. រញ្ញោ មាណវំ អបស្សន្តស្ស ‘‘ឯវំ មហន្តា នាម ឥស្សរិយា បរិហីនោម្ហី’’តិ មហាសោកោ ឧទបាទិ, ហទយវត្ថុ ឧណ្ហំ អហោសិ, វត្ថុលោហិតំ កុប្បិ, លោហិតបក្ខន្ទិកា ឧទបាទិ, វេជ្ជា តិកិច្ឆិតុំ នាសក្ខិំសុ.

តតោ តីហចតូហច្ចយេន សក្កោ អាវជ្ជមានោ តស្ស តំ អាពាធំ ញត្វា ‘‘តិកិច្ឆិស្សាមិ ន’’ន្តិ ព្រាហ្មណវណ្ណេន អាគន្ត្វា ទ្វារេ ឋត្វា ‘‘វេជ្ជព្រាហ្មណោ តុម្ហាកំ តិកិច្ឆនត្ថាយ អាគតោ’’តិ អារោចាបេសិ. រាជា តំ សុត្វា ‘‘មហន្តមហន្តា រាជវេជ្ជា មំ តិកិច្ឆិតុំ នាសក្ខិំសុ, បរិព្ពយមស្ស ទាបេត្វា ឧយ្យោជេថា’’តិ អាហ. សក្កោ តំ សុត្វា ‘‘មយ្ហំ នេវ និវាសបរិព្ពយេន អត្ថោ, វេជ្ជលាភម្បិ ន គណ្ហិស្សាមិ, តិកិច្ឆិស្សាមិ នំ, បុន រាជា មំ បស្សតូ’’តិ អាហ. រាជា តំ សុត្វា ‘‘តេន ហិ អាគច្ឆតូ’’តិ អាហ. សក្កោ បវិសិត្វា ជយាបេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ, រាជា ‘‘ត្វំ មំ តិកិច្ឆសី’’តិ អាហ. ‘‘អាម, ទេវា’’តិ. ‘‘តេន ហិ តិកិច្ឆស្សូ’’តិ. ‘‘សាធុ, មហារាជ, ព្យាធិនោ មេ លក្ខណំ កថេថ, កេន ការណេន ឧប្បន្នោ, កិំ ខាទិតំ វា បីតំ វា និស្សាយ, ឧទាហុ ទិដ្ឋំ វា សុតំ វា’’តិ? ‘‘តាត, មយ្ហំ ព្យាធិ សុតំ និស្សាយ ឧប្បន្នោ’’តិ. ‘‘កិំ តេ សុត’’ន្តិ. ‘‘តាត ឯកោ មាណវោ អាគន្ត្វា មយ្ហំ ‘តីសុ នគរេសុ រជ្ជំ គណ្ហិត្វា ទស្សាមី’តិ អាហ, អហំ តស្ស និវាសដ្ឋានំ វា និវាសបរិព្ពយំ វា ន ទាបេសិំ, សោ មយ្ហំ កុជ្ឈិត្វា អញ្ញស្ស រញ្ញោ សន្តិកំ គតោ ភវិស្សតិ. អថ មេ ‘ឯវំ មហន្តា នាម ឥស្សរិយា បរិហីនោម្ហី’តិ ចិន្តេន្តស្ស អយំ ព្យាធិ ឧប្បន្នោ. សចេ សក្កោសិ ត្វំ មេ កាមចិត្តំ និស្សាយ ឧប្បន្នំ ព្យាធិំ តិកិច្ឆិតុំ, តិកិច្ឆាហី’’តិ ឯតមត្ថំ បកាសេន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

១៥៥. ‘‘តយោ គិរិំ អន្តរំ កាមយាមិ, បញ្ចាលា កុរុយោ កេកកេ ច;

តតុត្តរិំ ព្រាហ្មណ កាមយាមិ, តិកិច្ឆ មំ ព្រាហ្មណ កាមនីត’’ន្តិ.

តត្ថ តយោ គិរិន្តិ តយោ គិរី, អយមេវ វា បាឋោ. យថា ‘‘សុទស្សនស្ស គិរិនោ, ទ្វារញ្ហេតំ បកាសតី’’តិ ឯត្ថ សុទស្សនំ ទេវនគរំ យុជ្ឈិត្វា ទុគ្គណ្ហតាយ ទុច្ចលនតាយ ‘‘សុទស្សនគិរី’’តិ វុត្តំ, ឯវមិធាបិ តីណិ នគរានិ ‘‘តយោ គិរិ’’ន្តិ អធិប្បេតានិ. តស្មា អយមេត្ថ អត្ថោ – តីណិ ច នគរានិ តេសញ្ច អន្តរំ តិវិធម្បិ រដ្ឋំ កាមយាមិ. ‘‘បញ្ចាលា កុរុយោ កេកកេ ចា’’តិ ឥមានិ តេសំ រដ្ឋានំ នាមានិ. តេសុ បញ្ចាលាតិ ឧត្តរបញ្ចាលា, តត្ថ កបិលំ នាម នគរំ. កុរុយោតិ កុរុរដ្ឋំ, តត្ថ ឥន្ទបត្តំ នាម នគរំ. កេកកេ ចាតិ បច្ចត្តេ ឧបយោគវចនំ, តេន កេកករដ្ឋំ ទស្សេតិ. តត្ថ កេកករាជធានីយេវ នគរំ. តតុត្តរិន្តិ តំ អហំ ឥតោ បដិលទ្ធា ពារាណសិរជ្ជា តតុត្តរិំ តិវិធំ រជ្ជំ កាមយាមិ. តិកិច្ឆ មំ, ព្រាហ្មណ, កាមនីតន្តិ ឥមេហិ វត្ថុកាមេហិ ច កិលេសកាមេហិ ច នីតំ ហតំ បហតំ សចេ សក្កោសិ, តិកិច្ឆ មំ ព្រាហ្មណាតិ.

អថ នំ សក្កោ ‘‘មហារាជ, ត្វំ មូលោសធាទីហិ អតេកិច្ឆោ. ញាណោសធេនេវ តិកិច្ឆិតព្ពោ’’តិ វត្វា ទុតិយំ គាថមាហ –

១៥៦. ‘‘កណ្ហាហិទដ្ឋស្ស ករោន្តិ ហេកេ, អមនុស្សបវិដ្ឋស្ស ករោន្តិ បណ្ឌិតា;

ន កាមនីតស្ស ករោតិ កោចិ, ឱក្កន្តសុក្កស្ស ហិ កា តិកិច្ឆា’’តិ.

តត្ថ កណ្ហាហិទដ្ឋស្ស ករោន្តិ ហេកេតិ ឯកច្ចេ ហិ តិកិច្ឆកា ឃោរវិសេន កាឡសប្បេន ទដ្ឋស្ស មន្តេហិ ចេវ ឱសធេហិ ច តិកិច្ឆំ ករោន្តិ. អមនុស្សបវិដ្ឋស្ស ករោន្តិ បណ្ឌិតាតិ អបរេ បណ្ឌិតា ភូតវេជ្ជា ភូតយក្ខាទីហិ អមនុស្សេហិ បវិដ្ឋស្ស អភិភូតស្ស គហិតស្ស ពលិកម្មបរិត្តករណឱសធបរិភាវិតាទីហិ តិកិច្ឆំ ករោន្តិ. ន កាមនីតស្ស ករោតិ កោចីតិ កាមេហិ បន នីតស្ស កាមវសិកស្ស បុគ្គលស្ស អញ្ញត្រ បណ្ឌិតេហិ អញ្ញោ កោចិ តិកិច្ឆំ ន ករោតិ, ករោន្តោបិ កាតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ. កិំការណា? ឱក្កន្តសុក្កស្ស ហិ កា តិកិច្ឆាតិ, ឱក្កន្តសុក្កស្ស អវក្កន្តស្ស កុសលធម្មមរិយាទំ អតិក្កន្តស្ស អកុសលធម្មេ បតិដ្ឋិតស្ស បុគ្គលស្ស មន្តោសធាទីហិ កា នាម តិកិច្ឆា, ន សក្កា ឱសធេហិ តិកិច្ឆិតុន្តិ.

ឥតិស្ស មហាសត្តោ ឥមំ ការណំ ទស្សេត្វា ឧត្តរិ ឯវមាហ – ‘‘មហារាជ, សចេ ត្វំ តានិ តីណិ រជ្ជានិ លច្ឆសិ, អបិ នុ ខោ ឥមេសុ ចតូសុ នគរេសុ រជ្ជំ ករោន្តោ ឯកប្បហារេនេវ ចត្តារិ សាដកយុគានិ បរិទហេយ្យាសិ, ចតូសុ វា សុវណ្ណបាតីសុ ភុញ្ជេយ្យាសិ, ចតូសុ វា សយនេសុ សយេយ្យាសិ, មហារាជ, តណ្ហាវសិកេន នាម ភវិតុំ ន វដ្ដតិ, តណ្ហា ហិ នាមេសា វិបត្តិមូលា. សា វឌ្ឍមានា យោ តំ វឌ្ឍេតិ, តំ បុគ្គលំ អដ្ឋសុ មហានិរយេសុ សោឡសសុ ឧស្សទនិរយេសុ នានប្បការភេទេសុ ច អវសេសេសុ អបាយេសុ ខិបតី’’តិ. ឯវំ រាជានំ និរយាទិភយេន តជ្ជេត្វា មហាសត្តោ ធម្មំ ទេសេសិ. រាជាបិស្ស ធម្មំ សុត្វា វិគតសោកោ ហុត្វា តាវទេវ និព្យាធិតំ បាបុណិ. សក្កោបិស្ស ឱវាទំ ទត្វា សីលេសុ បតិដ្ឋាបេត្វា ទេវលោកមេវ គតោ. សោបិ តតោ បដ្ឋាយ ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា យថាកម្មំ គតោ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា រាជា កាមនីតព្រាហ្មណោ អហោសិ, សក្កោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

កាមនីតជាតកវណ្ណនា អដ្ឋមា.

[២២៩] ៩. បលាយិតជាតកវណ្ណនា

គជគ្គមេឃេហីតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ បលាយិតបរិព្ពាជកំ អារព្ភ កថេសិ. សោ កិរ វាទត្ថាយ សកលជម្ពុទីបំ វិចរិត្វា កញ្ចិ បដិវាទិំ អលភិត្វា អនុបុព្ពេន សាវត្ថិំ គន្ត្វា ‘‘អត្ថិ នុ ខោ កោចិ មយា សទ្ធិំ វាទំ កាតុំ សមត្ថោ’’តិ មនុស្សេ បុច្ឆិ. មនុស្សា ‘‘តាទិសានំ សហស្សេនបិ សទ្ធិំ វាទំ កាតុំ សមត្ថោ សព្ពញ្ញូ ទ្វិបទានំ អគ្គោ មហាគោតមោ ធម្មិស្សរោ បរប្បវាទមទ្ទនោ, សកលេបិ ជម្ពុទីបេ ឧប្បន្នោ បរប្បវាទោ តំ ភគវន្តំ អតិក្កមិតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ. វេលន្តំ បត្វា សមុទ្ទឩមិយោ វិយ ហិ សព្ពវាទា តស្ស បាទមូលំ បត្វា ចុណ្ណវិចុណ្ណា ហោន្តី’’តិ ពុទ្ធគុណេ កថេសុំ. បរិព្ពាជកោ ‘‘កហំ បន សោ ឯតរហី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ជេតវនេ’’តិ សុត្វា ‘‘ឥទានិស្ស វាទំ អារោបេស្សាមី’’តិ មហាជនបរិវុតោ ជេតវនំ គច្ឆន្តោ ជេតេន រាជកុមារេន នវកោដិធនំ វិស្សជ្ជេត្វា ការិតំ ជេតវនទ្វារកោដ្ឋកំ ទិស្វា ‘‘អយំ សមណស្ស គោតមស្ស វសនបាសាទោ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ទ្វារកោដ្ឋកោ អយ’’ន្តិ សុត្វា ‘‘ទ្វារកោដ្ឋកោ តាវ ឯវរូបោ, វសនគេហំ កីទិសំ ភវិស្សតី’’តិ វត្វា ‘‘គន្ធកុដិ នាម អប្បមេយ្យា’’តិ វុត្តេ ‘‘ឯវរូបេន សមណេន សទ្ធិំ កោ វាទំ ករិស្សតី’’តិ តតោវ បលាយិ. មនុស្សា ឧន្នាទិនោ ហុត្វា ជេតវនំ បវិសិត្វា សត្ថារា ‘‘កិំ អកាលេ អាគតត្ថា’’តិ វុត្តា តំ បវត្តិំ កថយិំសុ. សត្ថា ‘‘ន ខោ ឧបាសកា ឥទានេវ, បុព្ពេបេស មម វសនដ្ឋានស្ស ទ្វារកោដ្ឋកំ ទិស្វា បលាយតេវា’’តិ វត្វា តេហិ យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ គន្ធាររដ្ឋេ តក្កសិលាយំ ពោធិសត្តោ រជ្ជំ ការេសិ, ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តោ. សោ ‘‘តក្កសិលំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ មហន្តេន ពលកាយេន គន្ត្វា នគរតោ អវិទូរេ ឋត្វា ‘‘ឥមិនា និយាមេន ហត្ថី បេសេថ, ឥមិនា អស្សេ, ឥមិនា រថេ, ឥមិនា បត្តី, ឯវំ ធាវិត្វា អាវុធេហិ បហរថ, ឯវំ ឃនវស្សវលាហកា វិយ សរវស្សំ វស្សថា’’តិ តេនំ វិចារេន្តោ ឥមំ គាថាទ្វយមាហ –

១៥៧. ‘‘គជគ្គមេឃេហិ ហយគ្គមាលិភិ, រថូមិជាតេហិ សរាភិវស្សេភិ;

ថរុគ្គហាវដ្ដទឡ្ហប្បហារិភិ, បរិវារិតា តក្កសិលា សមន្តតោ.

១៥៨. ‘‘អភិធាវថ ចូបធាវថ ច, វិវិធា វិនាទិតា វទន្តិភិ;

វត្តតជ្ជ តុមុលោ ឃោសោ យថា, វិជ្ជុលតា ជលធរស្ស គជ្ជតោ’’តិ.

តត្ថ គជគ្គមេឃេហីតិ អគ្គគជមេឃេហិ, កោញ្ចនាទំ គជ្ជន្តេហិ មត្តវរវារណវលាហកេហីតិ អត្ថោ. ហយគ្គមាលិភីតិ អគ្គហយមាលីហិ, វរសិន្ធវវលាហកកុលេហិ អស្សានីកេហីតិ អត្ថោ. រថូមិជាតេហីតិ សញ្ជាតឩមិវេគេហិ សាគរសលិលេហិ វិយ សញ្ជាតរថូមីហិ, រថានីកេហីតិ អត្ថោ. សរាភិវស្សេភីតិ តេហិយេវ រថានីកេហិ ឃនវស្សមេឃោ វិយ សរវស្សំ វស្សន្តេហិ. ថរុគ្គហាវដ្ដទឡ្ហប្បហារិភីតិ ថរុគ្គហេហិ អាវដ្ដទឡ្ហប្បហារីហិ, ឥតោ ចិតោ ច អាវត្តិត្វា បរិវត្តិត្វា ទឡ្ហំ បហរន្តេហិ គហិតខគ្គរតនថរុទណ្ឌេហិ បត្តិយោធេហិ ចាតិ អត្ថោ. បរិវារិតា តក្កសិលា សមន្តតោតិ យថា អយំ តក្កសិលា បរិវារិតា ហោតិ, សីឃំ តថា ករោថាតិ អត្ថោ.

អភិធាវថ ចូបធាវថ ចាតិ វេគេន ធាវថ ចេវ ឧបធាវថ ច. វិវិធា វិនាទិតា វទន្តិភីតិ វរវារណេហិ សទ្ធិំ វិវិធា វិនទិតា ភវថ, សេលិតគជ្ជិតវាទិតេហិ នានាវិរវា ហោថាតិ អត្ថោ. វត្តតជ្ជ តុមុលោ ឃោសោតិ វត្តតុ អជ្ជ តុមុលោ មហន្តោ អសនិសទ្ទសទិសោ ឃោសោ. យថា វិជ្ជុលតា ជលធរស្ស គជ្ជតោតិ យថា គជ្ជន្តស្ស ជលធរស្ស មុខតោ និគ្គតា វិជ្ជុលតា ចរន្តិ, ឯវំ វិចរន្តា នគរំ បរិវារេត្វា រជ្ជំ គណ្ហថាតិ វទតិ.

ឥតិ សោ រាជា គជ្ជិត្វា សេនំ វិចារេត្វា នគរទ្វារសមីបំ គន្ត្វា ទ្វារកោដ្ឋកំ ទិស្វា ‘‘ឥទំ រញ្ញោ វសនគេហ’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អយំ នគរទ្វារកោដ្ឋកោ’’តិ វុត្តេ ‘‘នគរទ្វារកោដ្ឋកោ តាវ ឯវរូបោ, រញ្ញោ និវេសនំ កីទិសំ ភវិស្សតី’’តិ វត្វា ‘‘វេជយន្តបាសាទសទិស’’ន្តិ សុត្វា ‘‘ឯវំ យសសម្បន្នេន រញ្ញា សទ្ធិំ យុជ្ឈិតុំ ន សក្ខិស្សាមា’’តិ ទ្វារកោដ្ឋកំ ទិស្វាវ និវត្តិត្វា បលាយិត្វា ពារាណសិមេវ អគមាសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ពារាណសិរាជា បលាយិតបរិព្ពាជកោ អហោសិ, តក្កសិលរាជា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

បលាយិតជាតកវណ្ណនា នវមា.

[២៣០] ១០. ទុតិយបលាយិតជាតកវណ្ណនា

ធជមបរិមិតន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ បលាយិតបរិព្ពាជកមេវ អារព្ភ កថេសិ. ឥមស្មិំ បន វត្ថុស្មិំ សោ បរិព្ពាជកោ ជេតវនំ បាវិសិ. តស្មិំ ខណេ សត្ថា មហាជនបរិវុតោ អលង្កតធម្មាសនេ និសិន្នោ មនោសិលាតលេ សីហនាទំ នទន្តោ សីហបោតកោ វិយ ធម្មំ ទេសេតិ. បរិព្ពាជកោ ទសពលស្ស ព្រហ្មសរីរបដិភាគំ រូបំ បុណ្ណចន្ទសស្សិរិកំ មុខំ សុវណ្ណបដ្ដសទិសំ នលាដញ្ច ទិស្វា ‘‘កោ ឯវរូបំ បុរិសុត្តមំ ជិនិតុំ សក្ខិស្សតី’’តិ និវត្តិត្វា បរិសន្តរំ បវិសិត្វា បលាយិ. មហាជនោ តំ អនុពន្ធិត្វា និវត្តិត្វា សត្ថុស្ស តំ បវត្តិំ អារោចេសិ. សត្ថា ‘‘ន សោ បរិព្ពាជកោ ឥទានេវ, បុព្ពេបិ មម សុវណ្ណវណ្ណំ មុខំ ទិស្វា បលាតោយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពោធិសត្តោ ពារាណសិយំ រជ្ជំ ការេសិ, តក្កសិលាយំ ឯកោ គន្ធាររាជា. សោ ‘‘ពារាណសិំ គហេស្សាមី’’តិ ចតុរង្គិនិយា សេនាយ អាគន្ត្វា នគរំ បរិវារេត្វា នគរទ្វារេ ឋិតោ អត្តនោ ពលវាហនំ ឱលោកេត្វា ‘‘កោ ឯត្តកំ ពលវាហនំ ជិនិតុំ សក្ខិស្សតី’’តិ អត្តនោ សេនំ សំវណ្ណេត្វា បឋមំ គាថមាហ –

១៥៩. ‘‘ធជមបរិមិតំ អនន្តបារំ, ទុប្បសហំ ធង្កេហិ សាគរំវ;

គិរិមិវ អនិលេន ទុប្បសយ្ហោ, ទុប្បសហោ អហមជ្ជ តាទិសេនា’’តិ.

តត្ថ ធជមបរិមិតន្តិ ឥទំ តាវ មេ រថេសុ មោរឆទេ ឋបេត្វា ឧស្សាបិតធជមេវ អបរិមិតំ ពហុំ អនេកសតសង្ខ្យំ. អនន្តបារន្តិ ពលវាហនម្បិ មេ ‘‘ឯត្តកា ហត្ថី ឯត្តកា អស្សា ឯត្តកា រថា ឯត្តកា បត្តី’’តិ គណនបរិច្ឆេទរហិតំ អនន្តបារំ. ទុប្បសហន្តិ ន សក្កា បដិសត្តូហិ សហិតុំ អភិភវិតុំ. យថា កិំ? ធង្កេហិ សាគរំវ, យថា សាគរោ ពហូហិ កាកេហិ វេគវិក្ខម្ភនវសេន វា អតិក្កមនវសេន វា ទុប្បសហោ, ឯវំ ទុប្បសហំ. គិរិមិវ អនិលេន ទុប្បសយ្ហោតិ អបិច មេ អយំ ពលកាយោ យថា បព្ពតោ វាតេន អកម្បនីយតោ ទុប្បសហោ, តថា អញ្ញេន ពលកាយេន ទុប្បសហោ. ទុប្បសហោ អហមជ្ជ តាទិសេនាតិ ស្វាហំ ឥមិនា ពលេន សមន្នាគតោ អជ្ជ តាទិសេន ទុប្បសហោតិ អដ្ដាលកេ ឋិតំ ពោធិសត្តំ សន្ធាយ វទតិ.

អថស្ស សោ បុណ្ណចន្ទសស្សិរិកំ អត្តនោ មុខំ ទស្សេត្វា ‘‘ពាល, មា វិប្បលបសិ, ឥទានិ តេ ពលវាហនំ មត្តវារណោ វិយ នឡវនំ វិទ្ធំសេស្សាមី’’តិ សន្តជ្ជេត្វា ទុតិយំ គាថមាហ –

១៦០. ‘‘មា ពាលិយំ វិលបិ ន ហិស្ស តាទិសំ, វិឌយ្ហសេ ន ហិ លភសេ និសេធកំ;

អាសជ្ជសិ គជមិវ ឯកចារិនំ, យោ តំ បទា នឡមិវ បោថយិស្សតី’’តិ.

តត្ថ មា ពាលិយំ វិលបីតិ មា អត្តនោ ពាលភាវំ វិប្បលបសិ. ន ហិស្ស តាទិសន្តិ ន ហិ អស្ស តាទិសោ, អយមេវ វា បាឋោ. តាទិសោ ‘‘អនន្តបារំ មេ ពលវាហន’’ន្តិ ឯវរូបំ តក្កេន្តោ រជ្ជញ្ច គហេតុំ សមត្ថោ នាម ន ហិ អស្ស, ន ហោតីតិ អត្ថោ. វិឌយ្ហសេតិ ត្វំ ពាល, កេវលំ រាគទោសមោហមានបរិឡាហេន វិឌយ្ហសិយេវ. ន ហិ លភសេ និសេធកន្តិ មាទិសំ បន បសយ្ហ អភិភវិត្វា និសេធកំ ន តាវ លភសិ, អជ្ជ តំ អាគតមគ្គេនេវ បលាបេស្សាមិ. អាសជ្ជសីតិ ឧបគច្ឆសិ. គជមិវ ឯកចារិនន្តិ ឯកចារិនំ មត្តវរវារណំ វិយ. យោ តំ បទា នឡមិវ បោថយិស្សតីតិ យោ តំ យថា នាម មត្តវរវារណោ បាទា នឡំ បោថេតិ សំចុណ្ណេតិ, ឯវំ បោថយិស្សតិ, តំ ត្វំ អាសជ្ជសីតិ អត្តានំ សន្ធាយាហ.

ឯវំ តជ្ជេន្តស្ស បនស្ស កថំ សុត្វា គន្ធាររាជា ឧល្លោកេន្តោ កញ្ចនបដ្ដសទិសំ មហានលាដំ ទិស្វា អត្តនោ គហណភីតោ និវត្តិត្វា បលាយន្តោ សកនគរមេវ អគមាសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា គន្ធាររាជា បលាយិតបរិព្ពាជកោ អហោសិ, ពារាណសិរាជា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ទុតិយបលាយិតជាតកវណ្ណនា ទសមា.

កាសាវវគ្គោ អដ្ឋមោ.

តស្សុទ្ទានំ –

កាសាវំ ចូឡនន្ទិយំ, បុដភត្តញ្ច កុម្ភិលំ;

ខន្តិវណ្ណំ កោសិយញ្ច, គូថបាណំ កាមនីតំ;

បលាយិតទ្វយម្បិ ច.