៧. ពីរណថម្ភវគ្គោ

[២១១] ១. សោមទត្តជាតកវណ្ណនា

អកាសិ យោគ្គន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ លាឡុទាយិត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ. សោ ហិ ទ្វិន្នំ តិណ្ណំ ជនានំ អន្តរេ ឯកវចនម្បិ សម្បាទេត្វា កថេសុំ ន សក្កោតិ, សារជ្ជពហុលោ ‘‘អញ្ញំ កថេស្សាមី’’តិ អញ្ញមេវ កថេសិ. តស្ស តំ បវត្តិំ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថេន្តា និសីទិំសុ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, លាឡុទាយី ឥទានេវ សារជ្ជពហុលោ, បុព្ពេបិ សារជ្ជពហុលោយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ កាសិរដ្ឋេ អញ្ញតរស្មិំ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ តក្កសិលាយំ សិប្បំ ឧគ្គណ្ហិត្វា បុន គេហំ អាគន្ត្វា មាតាបិតូនំ ទុគ្គតភាវំ ញត្វា ‘‘បរិហីនកុលតោ សេដ្ឋិកុលំ បតិដ្ឋបេស្សាមី’’តិ មាតាបិតរោ អាបុច្ឆិត្វា ពារាណសិំ គន្ត្វា រាជានំ ឧបដ្ឋាសិ. សោ រញ្ញា បិយោ អហោសិ មនាបោ. អថស្ស បិតុនោ ‘‘ទ្វីហិយេវ គោណេហិ កសិំ កត្វា ជីវិកំ កប្បេន្តស្ស ឯកោ គោណោ មតោ. សោ ពោធិសត្តំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘តាត, ឯកោ គោណោ មតោ, កសិកម្មំ ន បវត្តតិ, រាជានំ ឯកំ គោណំ យាចាហី’’តិ អាហ. ‘‘តាត, នចិរស្សេវ មេ រាជា ទិដ្ឋោ, ឥទានេវ គោណំ យាចិតុំ ន យុត្តំ, តុម្ហេ យាចថា’’តិ. ‘‘តាត, ត្វំ មយ្ហំ សារជ្ជពហុលភាវំ ន ជានាសិ, អហញ្ហិ ទ្វិន្នំ តិណ្ណំ សម្មុខេ កថំ សម្បាទេតុំ ន សក្កោមិ. សចេ អហំ រញ្ញោ សន្តិកំ គោណំ យាចិតុំ គមិស្សាមិ, ឥមម្បិ ទត្វា អាគមិស្សាមី’’តិ. ‘‘តាត, យំ ហោតិ, តំ ហោតុ, ន សក្កា មយា រាជានំ យាចិតុំ, អបិច ខោ បនាហំ តុម្ហេ យោគ្គំ ការេស្សាមី’’តិ. ‘‘តេន ហិ សាធុ មំ យោគ្គំ ការេហី’’តិ.

ពោធិសត្តោ បិតរំ អាទាយ ពីរណត្ថម្ភកសុសានំ គន្ត្វា តត្ថ តត្ថ តិណកលាបេ ពន្ធិត្វា ‘‘អយំ រាជា, អយំ ឧបរាជា, អយំ សេនាបតី’’តិ នាមានិ កត្វា បដិបាដិយា បិតុ ទស្សេត្វា ‘‘តាត, ត្វំ រញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘ជយតុ, មហារាជា’តិ ឯវំ ឥមំ គាថំ វត្វា គោណំ យាចេយ្យាសី’’តិ គាថំ ឧគ្គណ្ហាបេសិ –

‘‘ទ្វេ មេ គោណា មហារាជ, យេហិ ខេត្តំ កសាមសេ;

តេសុ ឯកោ មតោ ទេវ, ទុតិយំ ទេហិ ខត្តិយា’’តិ.

ព្រាហ្មណោ ឯកេន សំវច្ឆរេន ឥមំ គាថំ បគុណំ កត្វា ពោធិសត្តំ អាហ – ‘‘តាត, សោមទត្ត, គាថា មេ បគុណា ជាតា, ឥទានិ អហំ យស្ស កស្សចិ សន្តិកេ វត្តុំ សក្កោមិ, មំ រញ្ញោ សន្តិកំ នេហី’’តិ. សោ ‘‘សាធុ, តាតា’’តិ តថារូបំ បណ្ណាការំ គាហាបេត្វា បិតរំ រញ្ញោ សន្តិកំ នេសិ. ព្រាហ្មណោ ‘‘ជយតុ, មហារាជា’’តិ វត្វា បណ្ណាការំ អទាសិ. រាជា ‘‘អយំ តេ សោមទត្ត ព្រាហ្មណោ កិំ ហោតី’’តិ អាហ. ‘‘បិតា មេ, មហារាជា’’តិ. ‘‘កេនដ្ឋេនាគតោ’’តិ? តស្មិំ ខណេ ព្រាហ្មណោ គោណយាចនត្ថាយ គាថំ វទន្តោ –

‘‘ទ្វេ មេ គោណា មហារាជ, យេហិ ខេត្តំ កសាមសេ;

តេសុ ឯកោ មតោ ទេវ, ទុតិយំ គណ្ហ ខត្តិយា’’តិ. – អាហ;

រាជា ព្រាហ្មណេន វិរជ្ឈិត្វា កថិតភាវំ ញត្វា សិតំ កត្វា ‘‘សោមទត្ត, តុម្ហាកំ គេហេ ពហូ មញ្ញេ គោណា’’តិ អាហ. ‘‘តុម្ហេហិ ទិន្នា ភវិស្សន្តិ, មហារាជា’’តិ. រាជា ពោធិសត្តស្ស តុស្សិត្វា ព្រាហ្មណស្ស សោឡស គោណេ អលង្ការភណ្ឌកេ និវាសនគាមញ្ចស្ស ព្រហ្មទេយ្យំ ទត្វា មហន្តេន យសេន ព្រាហ្មណំ ឧយ្យោជេសិ. ព្រាហ្មណោ សព្ពសេតសិន្ធវយុត្តំ រថំ អភិរុយ្ហ មហន្តេន បរិវារេន គាមំ អគមាសិ. ពោធិសត្តោ បិតរា សទ្ធិំ រថេ និសីទិត្វា គច្ឆន្តោ ‘‘តាត, អហំ តុម្ហេ សកលសំវច្ឆរំ យោគ្គំ ការេសិំ, សន្និដ្ឋានកាលេ បន តុម្ហាកំ គោណំ រញ្ញោ អទត្ថា’’តិ វត្វា បឋមំ គាថមាហ –

១២១. ‘‘អកាសិ យោគ្គំ ធុវមប្បមត្តោ, សំវច្ឆរំ ពីរណថម្ភកស្មិំ;

ព្យាកាសិ សញ្ញំ បរិសំ វិគយ្ហ, ន និយ្យមោ តាយតិ អប្បបញ្ញ’’ន្តិ.

តត្ថ អកាសិ យោគ្គំ ធុវមប្បមត្តោ, សំវច្ឆរំ ពីរណថម្ភកស្មិន្តិ, តាត, ត្វំ និច្ចំ អប្បមត្តោ ពីរណត្ថម្ភមយេ សុសានេ យោគ្គំ អកាសិ. ព្យាកាសិ សញ្ញំ បរិសំ វិគយ្ហាតិ អថ ច បន បរិសំ វិគាហិត្វា តំ សញ្ញំ វិអកាសិ វិការំ អាបាទេសិ, បរិវត្តេសីតិ អត្ថោ. ន និយ្យមោ តាយតិ អប្បបញ្ញន្តិ អប្បហញ្ញំ នាម បុគ្គលំ និយ្យមោ យោគ្គាចិណ្ណំ ចរណំ ន តាយតិ ន រក្ខតីតិ.

អថស្ស វចនំ សុត្វា ព្រាហ្មណោ ទុតិយំ គាថមាហ –

១២២. ‘‘ទ្វយំ យាចនកោ តាត, សោមទត្ត និគច្ឆតិ;

អលាភំ ធនលាភំ វា, ឯវំធម្មា ហិ យាចនា’’តិ.

តត្ថ ឯវំធម្មា ហិ យាចនាតិ យាចនា ហិ ឯវំសភាវាតិ.

សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, លាឡុទាយី ឥទានេវ សារជ្ជពហុលោ, បុព្ពេបិ សារជ្ជពហុលោយេវា’’តិ វត្វា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា រាជា អានន្ទោ, សោមទត្តស្ស បិតា លាឡុទាយី អហោសិ, សោមទត្តោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

សោមទត្តជាតកវណ្ណនា បឋមា.

[២១២] ២. ឧច្ឆិដ្ឋភត្តជាតកវណ្ណនា

អញ្ញោ ឧបរិមោ វណ្ណោតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ បុរាណទុតិយិកាបលោភនំ អារព្ភ កថេសិ. សោ ហិ ភិក្ខុ សត្ថារា ‘‘សច្ចំ កិរ, ត្វំ ភិក្ខុ, ឧក្កណ្ឋិតោសី’’តិ បុដ្ឋោ ‘‘សច្ច’’ន្តិ វត្វា ‘‘កោ តំ ឧក្កណ្ឋាបេសី’’តិ វុត្តេ ‘‘បុរាណទុតិយិកា’’តិ អាហ. អថ នំ សត្ថា ‘‘ភិក្ខុ អយំ តេ ឥត្ថី អនត្ថការិកា, បុព្ពេបិ អត្តនោ ជារស្ស ឧច្ឆិដ្ឋកំ ភោជេសី’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ឯកស្មិំ ឋានេ ភិក្ខំ ចរិត្វា ជីវិកកប្បកេ កបណេ នដកកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ ទុគ្គតោ ទុរូបកោ ហុត្វា ភិក្ខំ ចរិត្វា ជីវិកំ កប្បេសិ. តទា កាសិរដ្ឋេ ឯកស្មិំ គាមកេ ឯកស្ស ព្រាហ្មណស្ស ព្រាហ្មណី ទុស្សីលា បាបធម្មា អតិចារំ ចរតិ. អថេកទិវសំ ព្រាហ្មណេ កេនចិទេវ ករណីយេន ពហិ គតេ តស្សា ជារោ តំ ខណំ ឱលោកេត្វា តំ គេហំ បាវិសិ. សា តេន សទ្ធិំ អតិចរិត្វា ‘‘មុហុត្តំ អច្ឆ, ភុញ្ជិត្វាវ គមិស្សសី’’តិ ភត្តំ សម្បាទេត្វា សូបព្យញ្ជនសម្បន្នំ ឧណ្ហភត្តំ វឌ្ឍេត្វា ‘‘ត្វំ ភុញ្ជា’’តិ តស្ស ទត្វា សយំ ព្រាហ្មណស្ស អាគមនំ ឱលោកយមានា ទ្វារេ អដ្ឋាសិ. ពោធិសត្តោ ព្រាហ្មណិយា ជារស្ស ភុញ្ជនដ្ឋានេ បិណ្ឌំ បច្ចាសីសន្តោ អដ្ឋាសិ.

តស្មិំ ខណេ ព្រាហ្មណោ គេហាភិមុខោ អាគច្ឆតិ. ព្រាហ្មណី តំ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា វេគេន បវិសិត្វា ‘‘ឧដ្ឋេហិ, ព្រាហ្មណោ អាគច្ឆតី’’តិ ជារំ កោដ្ឋេ ឱតារេត្វា ព្រាហ្មណស្ស បវិសិត្វា និសិន្នកាលេ ផលកំ ឧបនេត្វា ហត្ថធោវនំ ទត្វា ឥតរេន ភុត្តាវសិដ្ឋស្ស សីតភត្តស្ស ឧបរិ ឧណ្ហភត្តំ វឌ្ឍេត្វា ព្រាហ្មណស្ស អទាសិ. សោ ភត្តេ ហត្ថំ ឱតារេត្វា ឧបរិ ឧណ្ហំ ហេដ្ឋា ច ភត្តំ សីតលំ ទិស្វា ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមិនា អញ្ញស្ស ភុត្តាធិកេន ឧច្ឆិដ្ឋភត្តេន ភវិតព្ព’’ន្តិ. សោ ព្រាហ្មណិំ បុច្ឆន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

១២៣. ‘‘អញ្ញោ ឧបរិមោ វណ្ណោ, អញ្ញោ វណ្ណោ ច ហេដ្ឋិមោ;

ព្រាហ្មណី ត្វេវ បុច្ឆាមិ, កិំ ហេដ្ឋា កិញ្ច ឧប្បរី’’តិ.

តត្ថ វណ្ណោតិ អាការោ. អយញ្ហិ ឧបរិមស្ស ឧណ្ហភាវំ ហេដ្ឋិមស្ស ច សីតភាវំ បុច្ឆន្តោ ឯវមាហ. កិំ ហេដ្ឋា កិញ្ច ឧប្បរីតិ វុឌ្ឍិតភត្តេន នាម ឧបរិ សីតលេន, ហេដ្ឋា ឧណ្ហេន ភវិតព្ពំ, ឥទញ្ច បន ន តាទិសំ, តេន តំ បុច្ឆាមិ – ‘‘កេន ការណេន ឧបរិ ភត្តំ ឧណ្ហំ, ហេដ្ឋិមំ សីតល’’ន្តិ.

ព្រាហ្មណី អត្តនា កតកម្មស្ស ឧត្តានភាវភយេន ព្រាហ្មណេ បុនប្បុនំ កថេន្តេបិ តុណ្ហីយេវ អហោសិ. តស្មិំ ខណេ នដបុត្តស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘កោដ្ឋេ និសីទាបិតបាបបុរិសេន ជារេន ភវិតព្ពំ, ឥមិនា គេហស្សាមិកេន, ព្រាហ្មណី បន អត្តនា កតកម្មស្ស បាកដភាវភយេន កិញ្ចិ ន កថេតិ, ហន្ទាហំ ឥមិស្សា កតកម្មំ បកាសេត្វា ជារស្ស កោដ្ឋកេ និសីទាបិតភាវំ ព្រាហ្មណស្ស កថេមី’’តិ. សោ ព្រាហ្មណស្ស គេហា និក្ខន្តកាលតោ បដ្ឋាយ ឥតរស្ស គេហបវេសនំ អតិចរណំ អគ្គភត្តភុញ្ជនំ ព្រាហ្មណិយា ទ្វារេ ឋត្វា មគ្គំ ឱលោកនំ ឥតរស្ស កោដ្ឋេ ឱតារិតភាវន្តិ សព្ពំ តំ បវត្តិំ អាចិក្ខិត្វា ទុតិយំ គាថមាហ –

១២៤. ‘‘អហំ នដោស្មិ ភទ្ទន្តេ, ភិក្ខកោស្មិ ឥធាគតោ;

អយញ្ហិ កោដ្ឋមោតិណ្ណោ, អយំ សោ យំ គវេសសី’’តិ.

តត្ថ អហំ នដោស្មិ, ភទ្ទន្តេតិ, សាមិ, អហំ នដជាតិកោ. ភិក្ខកោស្មិ ឥធាគតោតិ ស្វាហំ ឥមំ ឋានំ ភិក្ខកោ ភិក្ខំ បរិយេសមានោ អាគតោស្មិ. អយញ្ហិ កោដ្ឋមោតិណ្ណោតិ អយំ បន ឯតិស្សា ជារោ ឥមំ ភត្តំ ភុញ្ជន្តោ តវ ភយេន កោដ្ឋំ ឱតិណ្ណោ. អយំ សោ យំ គវេសសីតិ យំ ត្វំ កស្ស នុ ខោ ឥមិនា ឧច្ឆិដ្ឋកេន ភវិតព្ពន្តិ គវេសសិ, អយំ សោ. ចូឡាយ នំ គហេត្វា កោដ្ឋា នីហរិត្វា យថា ន បុនេវរូបំ បាបំ ករោតិ, តថា អស្ស សតិំ ជនេហីតិ វត្វា បក្កាមិ. ព្រាហ្មណោ ឧភោបិ តេ យថា នំ ន បុនេវរូបំ បាបំ ករោន្តិ, តជ្ជនបោថនេហិ តថា សិក្ខាបេត្វា យថាកម្មំ គតោ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ ឧក្កណ្ឋិតោ ភិក្ខុ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. ‘‘តទា ព្រាហ្មណី បុរាណទុតិយិកា អហោសិ, ព្រាហ្មណោ ឧក្កណ្ឋិតោ ភិក្ខុ, នដបុត្តោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ឧច្ឆិដ្ឋភត្តជាតកវណ្ណនា ទុតិយា.

[២១៣] ៣. ភរុជាតកវណ្ណនា

ឥសីនមន្តរំ កត្វាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ កោសលរាជានំ អារព្ភ កថេសិ. ភគវតោ ហិ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច លាភសក្ការោ មហា អហោសិ. យថាហ –

‘‘តេន ខោ បន សមយេន ភគវា សក្កតោ ហោតិ គរុកតោ មានិតោ បូជិតោ អបចិតោ លាភី ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារានំ. ភិក្ខុសង្ឃោបិ ខោ សក្កតោ ហោតិ…បេ… បរិក្ខារានំ. អញ្ញតិត្ថិយា បន បរិព្ពាជកា អសក្កតា ហោន្តិ…បេ… បរិក្ខារាន’’ន្តិ (ឧទា. ១៤).

តេ ឯវំ បរិហីនលាភសក្ការា អហោរត្តំ គុឡ្ហសន្និបាតំ កត្វា មន្តយន្តិ ‘‘សមណស្ស គោតមស្ស ឧប្បន្នកាលតោ បដ្ឋាយ មយំ ហតលាភសក្ការា ជាតា, សមណោ គោតមោ លាភគ្គយសគ្គប្បត្តោ ជាតោ, កេន នុ ខោ ការណេនស្ស ឯសា សម្បត្តី’’តិ. តត្រេកេ ឯវមាហំសុ – ‘‘សមណោ គោតមោ សកលជម្ពុទីបស្ស ឧត្តមដ្ឋានេ ភូមិសីសេ វសតិ. តេនស្ស លាភសក្ការោ ឧប្បជ្ជតី’’តិ, សេសា ‘‘អត្ថេតំ ការណំ, មយម្បិ ជេតវនបិដ្ឋេ តិត្ថិយារាមំ ការេមុ, ឯវំ លាភិនោ ភវិស្សាមា’’តិ អាហំសុ. តេ សព្ពេបិ ‘‘ឯវមេត’’ន្តិ សន្និដ្ឋានំ កត្វា ‘‘សចេបិ មយំ រញ្ញោ អនារោចេត្វា អារាមំ ការេស្សាម, ភិក្ខូ វារេស្សន្តិ, លញ្ជំ លភិត្វា អភិជ្ជនកោ នាម នត្ថិ, តស្មា រញ្ញោ លញ្ជំ ទត្វា អារាមដ្ឋានំ គណ្ហិស្សាមា’’តិ សម្មន្តេត្វា ឧបដ្ឋាកេ យាចិត្វា រញ្ញោ សតសហស្សំ ទត្វា ‘‘មហារាជ, មយំ ជេតវនបិដ្ឋិយំ តិត្ថិយារាមំ ករិស្សាម, សចេ ភិក្ខូ ‘កាតុំ ន ទស្សាមា’តិ តុម្ហាកំ អារោចេន្តិ, នេសំ បដិវចនំ ន ទាតព្ព’’ន្តិ អាហំសុ. រាជា លញ្ជលោភេន ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិ.

តិត្ថិយា រាជានំ សង្គណ្ហិត្វា វឌ្ឍកិំ បក្កោសាបេត្វា កម្មំ បដ្ឋបេសុំ, មហាសទ្ទោ អហោសិ. សត្ថា ‘‘កេ បនេតេ, អានន្ទ, ឧច្ចាសទ្ទមហាសទ្ទា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អញ្ញតិត្ថិយា, ភន្តេ, ជេតវនបិដ្ឋិយំ តិត្ថិយារាមំ ការេន្តិ, តត្ថេសោ សទ្ទោ’’តិ. ‘‘អានន្ទ, នេតំ ឋានំ តិត្ថិយារាមស្ស អនុច្ឆវិកំ, តិត្ថិយា ឧច្ចាសទ្ទកាមា, ន សក្កា តេហិ សទ្ធិំ វសិតុ’’ន្តិ វត្វា ភិក្ខុសង្ឃំ សន្និបាតេត្វា ‘‘គច្ឆថ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ អាចិក្ខិត្វា តិត្ថិយារាមករណំ និវារេថា’’តិ អាហ. ភិក្ខុសង្ឃោ គន្ត្វា រញ្ញោ និវេសនទ្វារេ អដ្ឋាសិ. រាជា សង្ឃស្ស អាគតភាវំ សុត្វាបិ ‘‘តិត្ថិយារាមំ និស្សាយ អាគតា ភវិស្សន្តី’’តិ លញ្ជស្ស គហិតត្តា ‘‘រាជា គេហេ នត្ថី’’តិ វទាបេសិ. ភិក្ខូ គន្ត្វា សត្ថុ អារោចេសុំ. សត្ថា ‘‘លញ្ជំ និស្សាយ ឯវំ ករោតី’’តិ ទ្វេ អគ្គសាវកេ បេសេសិ. រាជា តេសម្បិ អាគតភាវំ សុត្វា តថេវ វទាបេសិ. តេបិ អាគន្ត្វា សត្ថុ អារាចេសុំ. សត្ថា ‘‘ន ឥទានិ, សារិបុត្ត, រាជា គេហេ និសីទិតុំ លភិស្សតិ, ពហិ និក្ខមិស្សតី’’តិ បុនទិវសេ បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ រញ្ញោ និវេសនទ្វារំ អគមាសិ. រាជា សុត្វា បាសាទា ឱតរិត្វា បត្តំ គហេត្វា សត្ថារំ បវេសេត្វា ពុទ្ធប្បមុខស្ស សង្ឃស្ស យាគុខជ្ជកំ ទត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. សត្ថា រញ្ញោ ឯកំ បរិយាយធម្មទេសនំ អារភន្តោ ‘‘មហារាជ, បោរាណករាជានោ លញ្ជំ គហេត្វា សីលវន្តេ អញ្ញមញ្ញំ កលហំ ការេត្វា អត្តនោ រដ្ឋស្ស អស្សាមិនោ ហុត្វា មហាវិនាសំ បាបុណិំសូ’’តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ភរុរដ្ឋេ ភរុរាជា នាម រជ្ជំ ការេសិ. តទា ពោធិសត្តោ បញ្ចាភិញ្ញោ អដ្ឋសមាបត្តិលាភី គណសត្ថា តាបសោ ហុត្វា ហិមវន្តបទេសេ ចិរំ វសិត្វា លោណម្ពិលសេវនត្ថាយ បញ្ចសតតាបសបរិវុតោ ហិមវន្តា ឱតរិត្វា អនុបុព្ពេន ភរុនគរំ បត្វា តត្ថ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា នគរា និក្ខមិត្វា ឧត្តរទ្វារេ សាខាវិដបសម្បន្នស្ស វដរុក្ខស្ស មូលេ និសីទិត្វា ភត្តកិច្ចំ កត្វា តត្ថេវ រុក្ខមូលេ វាសំ កប្បេសិ. ឯវំ តស្មិំ ឥសិគណេ តត្ថ វសន្តេ អឌ្ឍមាសច្ចយេន អញ្ញោ គណសត្ថា បញ្ចសតបរិវារោ អាគន្ត្វា នគរេ ភិក្ខាយ ចរិត្វា នគរា និក្ខមិត្វា ទក្ខិណទ្វារេ តាទិសស្សេវ វដរុក្ខស្ស មូលេ និសីទិត្វា ភត្តកិច្ចំ កត្វា តត្ថ រុក្ខមូលេ វាសំ កប្បេសិ. ឥតិ តេ ទ្វេបិ ឥសិគណា តត្ថ យថាភិរន្តំ វិហរិត្វា ហិមវន្តមេវ អគមំសុ.

តេសំ គតកាលេ ទក្ខិណទ្វារេ វដរុក្ខោ សុក្ខោ. បុនវារេ តេសុ អាគច្ឆន្តេសុ ទក្ខិណទ្វារេ វដរុក្ខវាសិនោ បឋមតរំ អាគន្ត្វា អត្តនោ វដរុក្ខស្ស សុក្ខភាវំ ញត្វា ភិក្ខាយ ចរិត្វា នគរា និក្ខមិត្វា ឧត្តរទ្វារេ វដរុក្ខមូលំ គន្ត្វា ភត្តកិច្ចំ កត្វា តត្ថ វាសំ កប្បេសុំ. ឥតរេ បន ឥសយោ បច្ឆា អាគន្ត្វា នគរេ ភិក្ខាយ ចរិត្វា អត្តនោ រុក្ខមូលមេវ គន្ត្វា ភត្តកិច្ចំ កត្វា វាសំ កប្បេសុំ. តេ ‘‘ន សោ តុម្ហាកំ រុក្ខោ, អម្ហាកំ រុក្ខោ’’តិ រុក្ខំ និស្សាយ អញ្ញមញ្ញំ កលហំ ករិំសុ, កលហោ មហា អហោសិ. ឯកេ ‘‘អម្ហាកំ បឋមំ វសិតដ្ឋានំ តុម្ហេ ន លភិស្សថា’’តិ វទន្តិ. ឯកេ ‘‘មយំ ឥមស្មិំ វារេ បឋមតរំ ឥធាគតា, តុម្ហេ ន លភិស្សថា’’តិ វទន្តិ. ឥតិ តេ ‘‘មយំ សាមិនោ, មយំ សាមិនោ’’តិ កលហំ ករោន្តា រុក្ខមូលស្សត្ថាយ រាជកុលំ អគមំសុ. រាជា បឋមំ វុត្ថឥសិគណញ្ញេវ សាមិកំ អកាសិ. ឥតរេ ‘‘ន ទានិ មយំ ឥមេហិ បរាជិតាតិ អត្តានំ វទាបេស្សាមា’’តិ ទិព្ពចក្ខុនា ឱលោកេត្វា ឯកំ ចក្កវត្តិបរិភោគំ រថបញ្ជរំ ទិស្វា អាហរិត្វា រញ្ញោ លញ្ជំ ទត្វា ‘‘មហារាជ, អម្ហេបិ សាមិកេ ករោហី’’តិ អាហំសុ.

រាជា លញ្ជំ គហេត្វា ‘‘ទ្វេបិ គណា វសន្តូ’’តិ ទ្វេបិ សាមិកេ អកាសិ. ឥតរេ ឥសយោ តស្ស រថបញ្ជរស្ស រថចក្កានិ នីហរិត្វា លញ្ជំ ទត្វា ‘‘មហារាជ, អម្ហេយេវ សាមិកេ ករោហី’’តិ អាហំសុ. រាជា តថា អកាសិ. ឥសិគណា ‘‘អម្ហេហិ វត្ថុកាមេ ច កិលេសកាមេ ច បហាយ បព្ពជិតេហិ រុក្ខមូលស្ស ការណា កលហំ ករោន្តេហិ លញ្ជំ ទទន្តេហិ អយុត្តំ កត’’ន្តិ វិប្បដិសារិនោ ហុត្វា វេគេន បលាយិត្វា ហិមវន្តមេវ អគមំសុ. សកលភរុរដ្ឋវាសិនោ ទេវតា ឯកតោ ហុត្វា ‘‘សីលវន្តេ កលហំ ករោន្តេន រញ្ញា អយុត្តំ កត’’ន្តិ ភរុរញ្ញោ កុជ្ឈិត្វា តិយោជនសតិកំ ភរុរដ្ឋំ សមុទ្ទំ ឧព្ពត្តេត្វា អរដ្ឋមកំសុ. ឥតិ ឯកំ ភរុរាជានំ និស្សាយ សកលរដ្ឋវាសិនោបិ វិនាសំ បត្តាតិ.

សត្ថា ឥមំ អតីតំ អាហរិត្វា អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា ឥមា គាថា អវោច –

១២៥. ‘‘ឥសីនមន្តរំ កត្វា, ភរុរាជាតិ មេ សុតំ;

ឧច្ឆិន្នោ សហ រដ្ឋេហិ, ស រាជា វិភវង្គតោ.

១២៦. ‘‘តស្មា ហិ ឆន្ទាគមនំ, នប្បសំសន្តិ បណ្ឌិតា;

អទុដ្ឋចិត្តោ ភាសេយ្យ, គិរំ សច្ចុបសំហិត’’ន្តិ.

តត្ថ អន្តរំ កត្វាតិ ឆន្ទាគតិវសេន វិវរំ កត្វា. ភរុរាជាតិ ភរុរដ្ឋេ រាជា. ឥតិ មេ សុតន្តិ ឥតិ មយា បុព្ពេ ឯតំ សុតំ. តស្មា ហិ ឆន្ទាគមនន្តិ យស្មា ហិ ឆន្ទាគមនំ គន្ត្វា ភរុរាជា សហ រដ្ឋេន ឧច្ឆិន្នោ, តស្មា ឆន្ទាគមនំ បណ្ឌិតា នប្បសំសន្តិ. អទុដ្ឋចិត្តោតិ កិលេសេហិ អទូសិតចិត្តោ ហុត្វា. ភាសេយ្យ គិរំ សច្ចុបសំហិតន្តិ សភាវនិស្សិតំ អត្ថនិស្សិតំ ការណនិស្សិតមេវ គិរំ ភាសេយ្យ. យេ ហិ តត្ថ ភរុរញ្ញោ លញ្ជំ គណ្ហន្តស្ស អយុត្តំ ឯតន្តិ បដិក្កោសន្តា សច្ចុបសំហិតំ គិរំ ភាសិំសុ, តេសំ ឋិតដ្ឋានំ នាឡិកេរទីបេ អជ្ជាបិ ទីបកសហស្សំ បញ្ញាយតីតិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ‘‘មហារាជ, ឆន្ទវសិកេន នាម ន ភវិតព្ពំ, ទ្វេ បព្ពជិតគណេ កលហំ ការេតុំ ន វដ្ដតី’’តិ វត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘អហំ តេន សមយេន ជេដ្ឋកឥសិ អហោសិ’’ន្តិ, រាជា តថាគតស្ស ភត្តកិច្ចំ កត្វា គតកាលេ មនុស្សេ បេសេត្វា តិត្ថិយារាមំ វិទ្ធំសាបេសិ, តិត្ថិយា អប្បតិដ្ឋា អហេសុំ.

ភរុជាតកវណ្ណនា តតិយា.

[២១៤] ៤. បុណ្ណនទីជាតកវណ្ណនា

បុណ្ណំ នទិន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ បញ្ញាបារមិំ អារព្ភ កថេសិ. ឯកស្មិញ្ហិ ទិវសេ ធម្មសភាយំ ភិក្ខូ តថាគតស្ស បញ្ញំ អារព្ភ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘អាវុសោ, សម្មាសម្ពុទ្ធោ មហាបញ្ញោ បុថុបញ្ញោ ហាសបញ្ញោ ជវនបញ្ញោ តិក្ខបញ្ញោ គម្ភីរបញ្ញោ និព្ពេធិកបញ្ញោ ឧបាយបញ្ញាយ សមន្នាគតោ’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបិ តថាគតោ បញ្ញវា ឧបាយកុសលោយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ បុរោហិតកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ តក្កសិលាយំ សព្ពសិប្បានិ ឧគ្គណ្ហិត្វា បិតុ អច្ចយេន បុរោហិតដ្ឋានំ លភិត្វា ពារាណសិរញ្ញោ អត្ថធម្មានុសាសកោ អហោសិ. អបរភាគេ រាជា បរិភេទកានំ កថំ គហេត្វា ពោធិសត្តស្ស កុទ្ធោ ‘‘មា មម សន្តិកេ វសី’’តិ ពោធិសត្តំ ពារាណសិតោ បព្ពាជេសិ. ពោធិសត្តោ បុត្តទារំ គហេត្វា ឯកស្មិំ កាសិកគាមកេ វាសំ កប្បេសិ. អបរភាគេ រាជា តស្ស គុណំ សរិត្វា ‘‘មយ្ហំ កញ្ចិ បេសេត្វា អាចរិយំ បក្កោសិតុំ ន យុត្តំ, ឯកំ បន គាថំ ពន្ធិត្វា បណ្ណំ លិខិត្វា កាកមំសំ បចាបេត្វា បណ្ណញ្ច មំសញ្ច សេតវត្ថេន បលិវេឋេត្វា រាជមុទ្ទិកាយ លញ្ឆេត្វា បេសេស្សាមិ. យទិ បណ្ឌិតោ ភវិស្សតិ, បណ្ណំ វាចេត្វា កាកមំសភាវំ ញត្វា អាគមិស្សតិ, នោ ចេ, នាគមិស្សតី’’តិ ‘‘បុណ្ណំ នទិ’’ន្តិ ឥមំ គាថំ បណ្ណេ លិខិ –

១២៧. ‘‘បុណ្ណំ នទិំ យេន ច បេយ្យមាហុ, ជាតំ យវំ យេន ច គុយ្ហមាហុ;

ទូរំ គតំ យេន ច អវ្ហយន្តិ, សោ ត្យាគតោ ហន្ទ ច ភុញ្ជ ព្រាហ្មណា’’តិ.

តត្ថ បុណ្ណំ នទិំ យេន ច បេយ្យមាហូតិ កាកបេយ្យា នទីហិ វទន្តា យេន បុណ្ណំ នទិំ កាកបេយ្យមាហុ, ន ហិ អបុណ្ណា នទី ‘‘កាកបេយ្យា’’តិ វុច្ចតិ. យទាបិ នទីតីរេ ឋត្វា គីវំ បសារេត្វា កាកេន បាតុំ សក្កា ហោតិ, តទា នំ ‘‘កាកបេយ្យា’’តិ វទន្តិ. ជាតំ យវំ យេន ច គុយ្ហមាហូតិ យវន្តិ ទេសនាសីសមត្តំ, ឥធ បន សព្ពម្បិ ជាតំ ឧគ្គតំ សម្បន្នតរុណសស្សំ អធិប្បេតំ. តញ្ហិ យទា អន្តោ បវិដ្ឋកាកំ បដិច្ឆាទេតុំ សក្កោតិ, តទា គុយ្ហតីតិ គុយ្ហំ. កិំ គុយ្ហតិ? កាកំ. ឥតិ កាកស្ស គុយ្ហំ កាកគុយ្ហន្តិ តំ វទមានា កាកេន គុយ្ហវចនស្ស ការណភូតេន ‘‘គុយ្ហ’’ន្តិ វទន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘យេន ច គុយ្ហមាហូ’’តិ. ទូរំ គតំ យេន ច អវ្ហយន្តីតិ ទូរំ គតំ វិប្បវុត្ថំ បិយបុគ្គលំ យំ អាគន្ត្វា និសិន្នំ ទិស្វា សចេ ឥត្ថន្នាមោ អាគច្ឆតិ, វស្ស កាកាតិ វា វស្សន្តញ្ញេវ វា សុត្វា ‘‘យថា កាកោ វស្សតិ, ឥត្ថន្នាមោ អាគមិស្សតី’’តិ ឯវំ វទន្តា យេន ច អវ្ហយន្តិ កថេន្តិ មន្តេន្តិ, ឧទាហរន្តីតិ អត្ថោ. សោ ត្យាគតោតិ សោ តេ អានីតោ. ហន្ទ ច ភុញ្ជ, ព្រាហ្មណាតិ គណ្ហ, ព្រាហ្មណ, ភុញ្ជស្សុ នំ, ខាទ ឥទំ កាកមំសន្តិ អត្ថោ.

ឥតិ រាជា ឥមំ គាថំ បណ្ណេ លិខិត្វា ពោធិសត្តស្ស បេសេសិ. សោ បណ្ណំ វាចេត្វា ‘‘រាជា មំ ទដ្ឋុកាមោ’’តិ ញត្វា ទុតិយំ គាថមាហ –

១២៨. ‘‘យតោ មំ សរតី រាជា, វាយសម្បិ បហេតវេ;

ហំសា កោញ្ចា មយូរា ច, អសតីយេវ បាបិយា’’តិ.

តត្ថ យតោ មំ សរតី រាជា, វាយសម្បិ បហេតវេតិ យទា រាជា វាយសមំសំ លភិត្វា តម្បិ បហេតុំ មំ សរតិ. ហំសា កោញ្ចា មយូរា ចាតិ យទា បនស្ស ឯតេ ហំសាទយោ ឧបនីតា ភវិស្សន្តិ, ឯកានិ ហំសមំសាទីនិ លច្ឆតិ, តទា មំ កស្មា ន សរិស្សតីតិ អត្ថោ? អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ហំសកោញ្ចមយូរាន’’ន្តិ បាឋោ. សោ សុន្ទរតរា, ឥមេសំ ហំសាទីនំ មំសំ លភិត្វា កស្មា មំ ន សរិស្សតិ, សរិស្សតិយេវាតិ អត្ថោ. អសតីយេវ បាបិយាតិ យំ វា តំ វា លភិត្វា សរណំ នាម សុន្ទរំ, លោកស្មិំ បន អសតិយេវ បាបិយា, អសតិករណំយេវ ហីនំ លាមកំ, តញ្ច អម្ហាកំ រញ្ញោ នត្ថិ. សរតិ មំ រាជា, អាគមនំ មេ បច្ចាសីសតិ, តស្មា គមិស្សាមីតិ យានំ យោជាបេត្វា គន្ត្វា រាជានំ បស្សិ, រាជា តុស្សិត្វា បុរោហិតដ្ឋានេយេវ បតិដ្ឋាបេសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា រាជា អានន្ទោ អហោសិ, បុរោហិតោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

បុណ្ណនទីជាតកវណ្ណនា ចតុត្ថា.

[២១៥] ៥. កច្ឆបជាតកវណ្ណនា

អវធី វត អត្តានន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ កោកាលិកំ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ មហាតក្ការិជាតកេ (ជា. ១.១៣.១០៤ អាទយោ) អាវិ-ភវិស្សតិ. តទា បន សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, កោកាលិកោ ឥទានេវ វាចាយ ហតោ, បុព្ពេបិ វាចាយ ហតោយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ អមច្ចកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ តស្ស អត្ថធម្មានុសាសកោ អហោសិ. សោ បន រាជា ពហុភាណី អហោសិ, តស្មិំ កថេន្តេ អញ្ញេសំ វចនស្ស ឱកាសោ នាម នត្ថិ. ពោធិសត្តោ តស្ស តំ ពហុភាណិតំ វារេតុកាមោ ឯកំ ឧបាយំ ឧបធារេន្តោ វិចរតិ. តស្មិញ្ច កាលេ ហិមវន្តបទេសេ ឯកស្មិំ សរេ កច្ឆបោ វសតិ, ទ្វេ ហំសបោតកា គោចរាយ ចរន្តា តេន សទ្ធិំ វិស្សាសំ អកំសុ. តេ ទឡ្ហវិស្សាសិកា ហុត្វា ឯកទិវសំ កច្ឆបំ អាហំសុ – ‘‘សម្ម កច្ឆប, អម្ហាកំ ហិមវន្តេ ចិត្តកូដបព្ពតតលេ កញ្ចនគុហាយំ វសនដ្ឋានំ រមណីយោ បទេសោ, គច្ឆសិ អម្ហាកំ សទ្ធិ’’ន្តិ. ‘‘អហំ កិន្តិ កត្វា គមិស្សាមី’’តិ? ‘‘មយំ តំ គហេត្វា គមិស្សាម, សចេ ត្វំ មុខំ រក្ខិតុំ សក្ខិស្សសិ, កស្សចិ កិញ្ចិ ន កថេស្សសី’’តិ. ‘‘រក្ខិស្សាមិ, សាមិ, គហេត្វា មំ គច្ឆថា’’តិ. តេ ‘‘សាធូ’’តិ វត្វា ឯកំ ទណ្ឌកំ កច្ឆបេន ឌំសាបេត្វា សយំ តស្ស ឧភោ កោដិយោ ឌំសិត្វា អាកាសំ បក្ខន្ទិំសុ. តំ តថា ហំសេហិ នីយមានំ គាមទារកា ទិស្វា ‘‘ទ្វេ ហំសា កច្ឆបំ ទណ្ឌកេន ហរន្តី’’តិ អាហំសុ.

កច្ឆបោ ‘‘យទិ មំ សហាយកា នេន្តិ, តុម្ហាកំ ឯត្ថ កិំ ទុដ្ឋចេដកា’’តិ វត្តុកាមោ ហំសានំ សីឃវេគតាយ ពារាណសិនគរេ រាជនិវេសនស្ស ឧបរិភាគំ សម្បត្តកាលេ ទដ្ឋដ្ឋានតោ ទណ្ឌកំ វិស្សជ្ជេត្វា អាកាសង្គណេ បតិត្វា ទ្វេភាគោ អហោសិ, ‘‘កច្ឆបោ អាកាសតោ បតិត្វា ទ្វេធា ភិន្នោ’’តិ ឯកកោលាហលំ អហោសិ. រាជា ពោធិសត្តំ អាទាយ អមច្ចគណបរិវុតោ តំ ឋានំ គន្ត្វា កច្ឆបំ ទិស្វា ពោធិសត្តំ បុច្ឆិ – ‘‘បណ្ឌិត, កិន្តិ កត្វា ឯស បតិតោ’’តិ? ពោធិសត្តោ ‘‘ចិរបដិកង្ខោហំ រាជានំ ឱវទិតុកាមោ ឧបាយំ ឧបធារេន្តោ ចរាមិ, ឥមិនា កច្ឆបេន ហំសេហិ សទ្ធិំ វិស្សាសោ កតោ ភវិស្សតិ, តេហិ ឥមំ ‘ហិមវន្តំ នេស្សាមា'តិ ទណ្ឌកំ ឌំសាបេត្វា អាកាសំ បក្ខន្តេហិ ភវិតព្ពំ, អថ ឥមិនា កស្សចិ វចនំ សុត្វា អរក្ខិតមុខតាយ កិញ្ចិ វត្តុកាមេន ទណ្ឌកា វិស្សដ្ឋោ ភវិស្សតិ, ឯវំ អាកាសតោ បតិត្វា ជីវិតក្ខយំ បត្តេនេវ ភវិតព្ព’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ‘‘អាម មហារាជ, អតិមុខរា នាម អបរិយន្តវចនា ឯវរូបំ ទុក្ខំ បាបុណន្តិយេវា’’តិ វត្វា ឥមា គាថា អវោច –

១២៩. ‘‘អវធី វត អត្តានំ, កច្ឆបោ ព្យាហរំ គិរំ;

សុគ្គហីតស្មិំ កដ្ឋស្មិំ, វាចាយ សកិយាវធិ.

១៣០. ‘‘ឯតម្បិ ទិស្វា នរវីរិយសេដ្ឋ, វាចំ បមុញ្ចេ កុសលំ នាតិវេលំ;

បស្សសិ ពហុភាណេន, កច្ឆបំ ព្យសនំ គត’’ន្តិ.

តត្ថ អវធី វតាតិ ឃាតេសិ វត. ព្យាហរន្តិ ព្យាហរន្តោ. សុគ្គហីតស្មិំ កដ្ឋស្មិន្តិ មុខេន សុដ្ឋុ ឌំសិត្វា គហិតេ ទណ្ឌកេ. វាចាយ សកិយាវធីតិ អតិមុខរតាយ អកាលេ វាចំ និច្ឆារេន្តោ ទដ្ឋដ្ឋានំ វិស្សជ្ជេត្វា តាយ សកាយ វាចាយ អត្តានំ អវធិ ឃាតេសិ. ឯវមេស ជីវិតក្ខយំ បត្តោ, ន អញ្ញថាតិ. ឯតម្បិ ទិស្វាតិ ឯតម្បិ ការណំ ទិស្វា. នរវីរិយសេដ្ឋាតិ នរេសុ វីរិយេន សេដ្ឋ ឧត្តមវីរិយ រាជវរ. វាចំ បមុញ្ចេ កុសលំ នាតិវេលន្តិ សច្ចាទិបដិសំយុត្តំ កុសលមេវ បណ្ឌិតោ បុរិសោ មុញ្ចេយ្យ និច្ឆារេយ្យ, តម្បិ ហិតំ កាលយុត្តំ, ន អតិវេលំ, អតិក្កន្តកាលំ អបរិយន្តវាចំ ន ភាសេយ្យ. បស្សសីតិ ននុ បច្ចក្ខតោ បស្សសិ. ពហុភាណេនាតិ ពហុភណនេន. កច្ឆបំ ព្យសនំ គតន្តិ ឯតំ កច្ឆបំ ជីវិតក្ខយំ បត្តន្តិ.

រាជា ‘‘មំ សន្ធាយ ភាសតី’’តិ ញត្វា ‘‘អម្ហេ សន្ធាយ កថេសិ, បណ្ឌិតា’’តិ អាហ. ពោធិសត្តោ ‘‘មហារាជ, ត្វំ វា ហោហិ អញ្ញោ វា, យោ កោចិ បមាណាតិក្កន្តំ ភាសន្តោ ឯវរូបំ ព្យសនំ បាបុណាតី’’តិ បាកដំ កត្វា កថេសិ. រាជា តតោ បដ្ឋាយ វិរមិត្វា មន្ទភាណី អហោសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា កច្ឆបោ កោកាលិកោ អហោសិ, ទ្វេ ហំសបោតកា ទ្វេ មហាថេរា, រាជា អានន្ទោ, អមច្ចបណ្ឌិតោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

កច្ឆបជាតកវណ្ណនា បញ្ចមា.

[២១៦] ៦. មច្ឆជាតកវណ្ណនា

ន មាយមគ្គិ តបតីតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ បុរាណទុតិយិកាបលោភនំ អារព្ភ កថេសិ. តញ្ហិ ភិក្ខុំ សត្ថា ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ, ភិក្ខុ, ឧក្កណ្ឋិតោសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘សច្ចំ, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ ‘‘កេន ឧក្កណ្ឋាបិតោសី’’តិ បុដ្ឋោ ‘‘បុរាណទុតិយិកាយា’’តិ អាហ. អថ នំ សត្ថា ‘‘អយំ តេ ភិក្ខុ ឥត្ថី អនត្ថការិកា, បុព្ពេបិ ត្វំ ឯតំ និស្សាយ សូលេន វិជ្ឈិត្វា អង្គារេសុ បចិត្វា ខាទិតព្ពតំ បត្តោ បណ្ឌិតេ និស្សាយ ជីវិតំ អលត្ថា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ តស្ស បុរោហិតោ អហោសិ. អថេកទិវសំ កេវដ្ដា ជាលេ លគ្គំ មច្ឆំ ឧទ្ធរិត្វា ឧណ្ហវាលុកាបិដ្ឋេ ឋបេត្វា ‘‘អង្គារេសុ នំ បចិត្វា ខាទិស្សាមា’’តិ សូលំ តច្ឆិំសុ. មច្ឆោ មច្ឆិំ អារព្ភ បរិទេវមានោ ឥមា គាថា អវោច –

១៣១. ‘‘ន មាយមគ្គិ តបតិ, ន សូលោ សាធុតច្ឆិតោ;

យញ្ច មំ មញ្ញតេ មច្ឆី, អញ្ញំ សោ រតិយា គតោ.

១៣២. ‘‘សោ មំ ទហតិ រាគគ្គិ, ចិត្តំ ចូបតបេតិ មំ;

ជាលិនោ មុញ្ចថាយិរា មំ, ន កាមេ ហញ្ញតេ ក្វចី’’តិ.

តត្ថ ន មាយមគ្គិ តបតីតិ ន មំ អយំ អគ្គិ តបតិ, ន តាបំ ជនេតិ, ន សោចយតីតិ អត្ថោ. ន សូលោតិ អយំ សូលោបិ សាធុតច្ឆិតោ មំ ន តបតិ, ន មេ សោកំ ឧប្បាទេតិ. យញ្ច មំ មញ្ញតេតិ យំ បន មំ មច្ឆី ឯវំ មញ្ញតិ ‘‘អញ្ញំ មច្ឆិំ សោ បញ្ចកាមគុណរតិយា គតោ’’តិ, តទេវ មំ តបតិ សោចយតិ. សោ មំ ទហតីតិ យោ បនេស រាគគ្គិ, សោ មំ ទហតិ ឈាបេតិ. ចិត្តំ ចូបតបេតិ មន្តិ រាគសម្បយុត្តកំ មម ចិត្តមេវ ច មំ ឧបតាបេតិ កិលមេតិ វិហេឋេតិ. ជាលិនោតិ កេវដ្ដេ អាលបតិ. តេ ហិ ជាលស្ស អត្ថិតាយ ‘‘ជាលិនោ’’តិ វុច្ចន្តិ. មុញ្ចថាយិរា មន្តិ មុញ្ចថ មំ សាមិនោតិ យាចតិ. ន កាមេ ហញ្ញតេ ក្វចីតិ កាមេ បតិដ្ឋិតោ កាមេន នីយមានោ សត្តោ ន ក្វចិ ហញ្ញតិ. ន ហិ តំ តុម្ហាទិសា ហនិតុំ អនុច្ឆវិកាតិ បរិទេវតិ. អថ វា កាមេតិ ហេតុវចនេ ភុម្មំ, កាមហេតុ មច្ឆិំ អនុពន្ធមានោ នាម ន ក្វចិ តុម្ហាទិសេហិ ហញ្ញតីតិ បរិទេវតិ. តស្មិំ ខណេ ពោធិសត្តោ នទីតីរំ គតោ តស្ស មច្ឆស្ស បរិទេវិតសទ្ទំ សុត្វា កេវដ្ដេ ឧបសង្កមិត្វា តំ មច្ឆំ មោចេសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ ឧក្កណ្ឋិតភិក្ខុ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. ‘‘តទា មច្ឆី បុរាណទុតិយិកា អហោសិ, មច្ឆោ ឧក្កណ្ឋិតភិក្ខុ, បុរោហិតោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

មច្ឆជាតកវណ្ណនា ឆដ្ឋា.

[២១៧] ៧. សេគ្គុជាតកវណ្ណនា

សព្ពោ លោកោតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ បណ្ណិកឧបាសកំ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ ឯកកនិបាតេ វិត្ថារិតមេវ. ឥធាបិ សត្ថា តំ ‘‘កិំ, ឧបាសក, ចិរស្សំ អាគតោសី’’តិ បុច្ឆិ. បណ្ណិកឧបាសកោ ‘‘ធីតា មេ, ភន្តេ, និច្ចំ បហំសិតមុខី, តមហំ វីមំសិត្វា ឯកស្ស កុលទារកស្ស អទាសិំ, តត្ថ ឥតិកត្តព្ពតាយ តុម្ហាកំ ទស្សនាយ អាគន្តុំ ឱកាសំ ន លភិ’’ន្តិ អាហ. អថ នំ សត្ថា ‘‘ន ខោ, ឧបាសក, ឥទានេវេសា សីលវតី, បុព្ពេបិ សីលវតី, ត្វញ្ច ន ឥទានេវេតំ វីមំសសិ, បុព្ពេបិ វីមំសិយេវា’’តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ រុក្ខទេវតា អហោសិ. តទា អយមេវ បណ្ណិកឧបាសកោ ‘‘ធីតរំ វីមំសិស្សាមី’’តិ អរញ្ញំ នេត្វា កិលេសវសេន ឥច្ឆន្តោ វិយ ហត្ថេ គណ្ហិ. អថ នំ បរិទេវមានំ បឋមគាថាយ អជ្ឈភាសិ –

១៣៣. ‘‘សព្ពោ លោកោ អត្តមនោ អហោសិ, អកោវិទា គាមធម្មស្ស សេគ្គុ;

កោមារិ កោ នាម តវជ្ជ ធម្មោ, យំ ត្វំ គហិតា បវនេ បរោទសី’’តិ.

តត្ថ សព្ពោ លោកោ អត្តមនោ អហោសីតិ, អម្ម, សកលោបិ សត្តលោកោ ឯតិស្សា កាមសេវនាយ អត្តមនោ ជាតោ. អកោវិទា គាមធម្មស្ស សេគ្គូតិ សេគ្គូតិ តស្សា នាមំ. តេន ត្វំ បន, អម្ម, សេគ្គុ អកោវិទា គាមធម្មស្ស, ឥមស្មិំ គាមធម្មេ វសលធម្មេ អកុសលាសីតិ វុត្តំ ហោតិ. កោមារិ កោ នាម តវជ្ជ ធម្មោតិ, អម្ម, កុមារិ កោ នាមេស តវ អជ្ជ សភាវោ. យំ ត្វំ គហិតា បវនេ បរោទសីតិ ត្វំ មយា ឥមស្មិំ បវនេ សន្ថវវសេន ហត្ថេ គហិតា បរោទសិ ន សម្បដិច្ឆសិ, កោ ឯស តវ សភាវោ, កិំ កុមារិកាយេវ ត្វន្តិ បុច្ឆតិ.

តំ សុត្វា កុមារិកា ‘‘អាម, តាត, កុមារិកាយេវាហំ, នាហំ មេថុនធម្មំ នាម ជានាមី’’តិ វត្វា បរិទេវមានា ទុតិយំ គាថមាហ –

១៣៤. ‘‘យោ ទុក្ខផុដ្ឋាយ ភវេយ្យ តាណំ, សោ មេ បិតា ទុព្ភិ វនេ ករោតិ;

សា កស្ស កន្ទាមិ វនស្ស មជ្ឈេ, យោ តាយិតា សោ សហសំ ករោតី’’តិ.

សា ហេដ្ឋា កថិតាយេវ. ឥតិ សោ បណ្ណិកោ តទា ធីតរំ វីមំសិត្វា គេហំ នេត្វា កុលទារកស្ស ទត្វា យថាកម្មំ គតោ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ បណ្ណិកឧបាសកោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. ‘‘តទា ធីតា ធីតាយេវ, បិតា បិតាយេវ អហោសិ, តស្ស ការណស្ស បច្ចក្ខការិកា រុក្ខទេវតា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

សេគ្គុជាតកវណ្ណនា សត្តមា.

[២១៨] ៨. កូដវាណិជជាតកវណ្ណនា

សឋស្ស សាឋេយ្យមិទន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ កូដវាណិជំ អារព្ភ កថេសិ. សាវត្ថិវាសិនោ ហិ កូដវាណិជោ ច បណ្ឌិតវាណិជោ ច ទ្វេ វាណិជា មិត្តិកា ហុត្វា បញ្ច សកដសតានិ ភណ្ឌស្ស បូរាបេត្វា បុព្ពន្តតោ អបរន្តំ វិចរមានា វោហារំ កត្វា ពហុំ លាភំ លភិត្វា សាវត្ថិំ បច្ចាគមិំសុ. បណ្ឌិតវាណិជោ កូដវាណិជំ អាហ – ‘‘សម្ម, ភណ្ឌំ ភាជេមា’’តិ. កូដវាណិជោ ‘‘អយំ ទីឃរត្តំ ទុក្ខសេយ្យាយ ទុព្ភោជនេន កិលន្តោ អត្តនោ ឃរេ នានគ្គរសំ ភត្តំ ភុញ្ជិត្វា អជីរកេន មរិស្សតិ, អថ សព្ពម្បេតំ ភណ្ឌំ មយ្ហមេវ ភវិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘នក្ខត្តំ ន មនាបំ, ទិវសោ ន មនាបោ, ស្វេ ជានិស្សាមិ, បុនទិវសេ ជានិស្សាមី’’តិ កាលំ ខេបេតិ. អថ នំ បណ្ឌិតវាណិជោ និប្បីឡេត្វា ភាជាបេត្វា គន្ធមាលំ អាទាយ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា សត្ថារំ បូជេត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. សត្ថា ‘‘កទា អាគតោសី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អឌ្ឍមាសមត្តោ មេ, ភន្តេ, អាគតស្សា’’តិ វត្វា ‘‘អថ កស្មា ឯវំ បបញ្ចំ កត្វា ពុទ្ធុបដ្ឋានំ អាគតោសី’’តិ បុដ្ឋោ តំ បវត្តិំ អារោចេសិ. សត្ថា ‘‘ន ខោ, ឧបាសក, ឥទានេវ, បុព្ពេបេស កូដវាណិជោយេវា’’តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ អមច្ចកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ តស្ស វិនិច្ឆយាមច្ចោ អហោសិ. តទា គាមវាសី ច នគរវាសី ច ទ្វេ វាណិជា មិត្តា អហេសុំ. គាមវាសី នគរវាសិស្ស សន្តិកេ បញ្ច ផាលសតានិ ឋបេសិ. សោ តេ ផាលេ វិក្កិណិត្វា មូលំ គហេត្វា ផាលានំ ឋបិតដ្ឋានេ មូសិកវច្ចំ អាកិរិត្វា ឋបេសិ. អបរភាគេ គាមវាសី អាគន្ត្វា ‘‘ផាលេ មេ ទេហី’’តិ អាហ. កូដវាណិជោ ‘‘ផាលា តេ មូសិកាហិ ខាទិតា’’តិ មូសិកវច្ចំ ទស្សេសិ. ឥតរោ ‘‘ខាទិតាវ ហោន្តុ, មូសិកាហិ ខាទិតេ កិំ សក្កា កាតុ’’ន្តិ ន្ហានត្ថាយ តស្ស បុត្តំ អាទាយ គច្ឆន្តោ ឯកស្ស សហាយកស្ស គេហេ ‘‘ឥមស្ស កត្ថចិ គន្តុំ មា អទត្ថា’’តិ វត្វា អន្តោគព្ភេ និសីទាបេត្វា សយំ ន្ហាយិត្វា កូដវាណិជស្ស គេហំ អគមាសិ. សោ ‘‘បុត្តោ មេ កហ’’ន្តិ អាហ. ‘‘សម្ម, តវ បុត្តំ តីរេ ឋបេត្វា មម ឧទកេ និមុគ្គកាលេ ឯកោ កុលលោ អាគន្ត្វា តវ បុត្តំ នខបញ្ជរេន គហេត្វា អាកាសំ បក្ខន្តោ, អហំ បាណិំ បហរិត្វា វិរវិត្វា វាយមន្តោបិ មោចេតុំ នាសក្ខិ’’ន្តិ. ‘‘ត្វំ មុសា ភណសិ, កុលលា ទារកេ គហេត្វា គន្តុំ សមត្ថា នាម នត្ថី’’តិ. ‘‘សម្ម, ហោតុ, អយុត្តេបិ ហោន្តេ អហំ កិំ ករោមិ, កុលលេនេវ តេ បុត្តោ នីតោ’’តិ. សោ តំ សន្តជ្ជេត្វា ‘‘អរេ ទុដ្ឋចោរ មនុស្សមារក, ឥទានិ តំ វិនិច្ឆយំ គន្ត្វា កឌ្ឍាបេស្សាមី’’តិ និក្ខមិ. សោ ‘‘មម រុច្ចនកមេវ ករោសី’’តិ តេនេវ សទ្ធិំ វិនិច្ឆយដ្ឋានំ អគមាសិ.

កូដវាណិជោ ពោធិសត្តំ អាហ – ‘‘អយំ, សាមិ, មម បុត្តំ គហេត្វា ន្ហាយិតុំ គតោ, ‘កហំ មេ បុត្តោ’តិ វុត្តេ ‘កុលលេន ហដោ’តិ អាហ, វិនិច្ឆិនថ មេ អឌ្ឌ’’ន្តិ. ពោធិសត្តោ ‘‘សច្ចំ ភណេ’’តិ ឥតរំ បុច្ឆិ. សោ អាហ – ‘‘អាម, សាមិ, អហំ តំ អាទាយ គតោ, សេនេន បហដភាវោ សច្ចមេវ, សាមី’’តិ. ‘‘កិំ បន លោកេ កុលលា នាម ទារកេ ហរន្តី’’តិ? ‘‘សាមិ, អហម្បិ តុម្ហេ បុច្ឆាមិ – ‘‘កុលលា ទារកេ គហេត្វា អាកាសេ គន្តុំ ន សក្កោន្តិ, មូសិកា បន អយផាលេ ខាទន្តី’’តិ. ‘‘ឥទំ កិំ នាមា’’តិ? ‘‘សាមិ, មយា ឯតស្ស ឃរេ បញ្ច ផាលសតានិ ឋបិតានិ, ស្វាយំ ‘ផាលា តេ មូសិកាហិ ខាទិតា’តិ វត្វា ‘ឥទំ តេ ផាលេ ខាទិតមូសិកានំ វច្ច’ន្តិ វច្ចំ ទស្សេតិ, សាមិ, មូសិកា ចេ ផាលេ ខាទន្តិ, កុលលាបិ ទារកេ ហរិស្សន្តិ. សចេ ន ខាទន្តិ, សេនាបិ តំ ន ហរិស្សន្តិ. ឯសោ បន ‘ផាលា តេ មូសិកាហិ ខាទិតា’តិ វទតិ, តេសំ ខាទិតភាវំ វា អខាទិតភាវំ វា ជានាថ, អឌ្ឌំ មេ វិនិច្ឆិនថា’’តិ. ពោធិសត្តោ ‘‘សឋស្ស បដិសាឋេយ្យំ កត្វា ជិនិស្សាមីតិ ឥមិនា ចិន្តិតំ ភវិស្សតី’’តិ ញត្វា ‘‘សុដ្ឋុ តេ ចិន្តិត’’ន្តិ វត្វា ឥមា គាថា អវោច –

១៣៥. ‘‘សឋស្ស សាឋេយ្យមិំទ សុចិន្តិតំ, បច្ចោឌ្ឌិតំ បដិកូដស្ស កូដំ;

ផាលំ ចេ ខាទេយ្យុំ មូសិកា, កស្មា កុមារំ កុលលា ន ហរេយ្យុំ.

១៣៦. ‘‘កូដស្ស ហិ សន្តិ កូដកូដា, ភវតិ ចាបិ និកតិនោ និកត្យា;

ទេហិ បុត្តនដ្ឋ ផាលនដ្ឋស្ស ផាលំ, មា តេ បុត្តមហាសិ ផាលនដ្ឋោ’’តិ.

តត្ថ សឋស្សាតិ សឋភាវេន កេរាដិកេន ‘‘ឯកំ ឧបាយំ កត្វា បរសន្តកំ ខាទិតុំ វដ្ដតី’’តិ សឋស្ស. សាឋេយ្យមិទំ សុចិន្តិតន្តិ ឥទំ បដិសាឋេយ្យំ ចិន្តេន្តេន តយា សុដ្ឋុ ចិន្តិតំ. បច្ចោឌ្ឌិតំ បដិកូដស្ស កូដន្តិ កូដស្ស បុគ្គលស្ស តយា បដិកូដំ សុដ្ឋុ បច្ចោឌ្ឌិតំ, បដិភាគំ កត្វា ឱឌ្ឌិតសទិសមេវ កតន្តិ អត្ថោ. ផាលំ ចេ ខាទេយ្យុំ មូសិកាតិ យទិ មូសិកា ផាលំ ខាទេយ្យុំ. កស្មា កុមារំ កុលលា ន ហរេយ្យុន្តិ មូសិកាសុ ផាលេ ខាទន្តីសុ កុលលា កិំ ការណា កុមារំ នោ ហរេយ្យុំ.

កូដស្ស ហិ សន្តិ កូដកូដាតិ ត្វំ ‘‘អហមេវ មូសិកាហិ ផាលេ ខាទាបិតបុរិសោ កូដោ’’តិ មញ្ញសិ, តាទិសស្ស បន កូដស្ស ឥមស្មិំ លោកេ ពហូ កូដា សន្តិ, កូដស្ស កូដាតិ កូដបដិកូដានំ ឯតំ នាមំ, កូដស្ស បដិកូដា នាម សន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. ភវតិ ចាបិ និកតិនោ និកត្យាតិ និកតិនោ នេកតិកស្ស វញ្ចនកបុគ្គលស្ស និកត្យា អបរោ និកតិការកោ វញ្ចនកបុរិសោ ភវតិយេវ. ទេហិ បុត្តនដ្ឋ ផាលនដ្ឋស្ស ផាលន្តិ អម្ភោ នដ្ឋបុត្ត បុរិស, ឯតស្ស នដ្ឋផាលស្ស ផាលំ ទេហិ. មា តេ បុត្តមហាសិ ផាលនដ្ឋោតិ សចេ ហិស្ស ផាលំ ន ទស្សសិ, បុត្តំ តេ ហរិស្សតិ, តំ តេ ឯស មា ហរតុ, ផាលមស្ស ទេហីតិ. ‘‘ទេមិ, សាមិ, សចេ មេ បុត្តំ ទេតី’’តិ. ‘‘ទេមិ, សាមិ, សចេ មេ ផាលេ ទេតី’’តិ. ឯវំ នដ្ឋបុត្តោ បុត្តំ, នដ្ឋផាលោ ច ផាលំ បដិលភិត្វា ឧភោបិ យថាកម្មំ គតា.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា កូដវាណិជោ ឥទានិ កូដវាណិជោវ, បណ្ឌិតវាណិជោ បណ្ឌិតវាណិជោយេវ, វិនិច្ឆយាមច្ចោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

កូដវាណិជជាតកវណ្ណនា អដ្ឋមា.

[២១៩] ៩. គរហិតជាតកវណ្ណនា

ហិរញ្ញំ មេ សុវណ្ណំ មេតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ អនភិរតិយា ឧក្កណ្ឋិតភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. ឯតស្ស ហិ បច្ចេកំ គហិតំ អារម្មណំ នាម នត្ថិ, អនភិរតិវាសំ វសន្តំ បន តំ សត្ថុ សន្តិកំ អានេសុំ. សោ សត្ថារា ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ, ភិក្ខុ, ឧក្កណ្ឋិតោសី’’តិ បុដ្ឋោ ‘‘សច្ច’’ន្តិ វត្វា ‘‘កិំការណា’’តិ វុត្តេ ‘‘កិលេសវសេនា’’តិ អាហ. អថ នំ សត្ថា ‘‘អយំ, ភិក្ខុ, កិលេសោ នាម បុព្ពេ តិរច្ឆានេហិបិ គរហិតោ, ត្វំ ឯវរូបេ សាសនេ បព្ពជិតោ កស្មា តិរច្ឆានេហិបិ គរហិតកិលេសវសេន ឧក្កណ្ឋិតោ’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ហិមវន្តបទេសេ វានរយោនិយំ និព្ពត្តិ. តមេនំ ឯកោ វនចរកោ គហេត្វា អានេត្វា រញ្ញោ អទាសិ. សោ ចិរំ រាជគេហេ វសមានោ វត្តសម្បន្នោ អហោសិ, មនុស្សលោកេ វត្តមានំ កិរិយំ យេភុយ្យេន អញ្ញាសិ. រាជា តស្ស វត្តេ បសីទិត្វា វនចរកំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘ឥមំ វានរំ គហិតដ្ឋានេយេវ វិស្សជ្ជេហី’’តិ អាណាបេសិ, សោ តថា អកាសិ. វានរគណោ ពោធិសត្តស្ស អាគតភាវំ ញត្វា តស្ស ទស្សនត្ថាយ មហន្តេ បាសាណបិដ្ឋេ សន្និបតិត្វា ពោធិសត្តេន សទ្ធិំ សម្មោទនីយំ កថំ កត្វា ‘‘សម្ម, កហំ ឯត្តកំ កាលំ វុត្ថោសី’’តិ អាហ. ‘‘ពារាណសិយំ រាជនិវេសនេ’’តិ. ‘‘អថ កថំ មុត្តោសី’’តិ? ‘‘រាជា មំ កេឡិមក្កដំ កត្វា មម វត្តេ បសន្នោ មំ វិស្សជ្ជេសី’’តិ.

អថ នំ តេ វានរា ‘‘មនុស្សលោកេ វត្តមានកិរិយំ នាម តុម្ហេ ជានិស្សថ, អម្ហាកម្បិ តាវ កថេថ, សោតុកាមម្ហា’’តិ អាហំសុ. ‘‘មា មំ មនុស្សានំ កិរិយំ បុច្ឆថា’’តិ. ‘‘កថេថ សោតុកាមម្ហា’’តិ. ពោធិសត្តោបិ ‘‘មនុស្សា នាម ខត្តិយាបិ ព្រាហ្មណាបិ ‘មយ្ហំ មយ្ហ’ន្តិ វទន្តិ, ហុត្វា អភាវដ្ឋេន អនិច្ចតំ ន ជានន្តិ, សុណាថ ទានិ តេសំ អន្ធពាលានំ ការណ’’ន្តិ វត្វា ឥមា គាថា អវោច –

១៣៧. ‘‘ហិរញ្ញំ មេ សុវណ្ណំ មេ, ឯសា រត្តិំ ទិវា កថា;

ទុម្មេធានំ មនុស្សានំ, អរិយធម្មំ អបស្សតំ.

១៣៨. ‘‘ទ្វេ ទ្វេ គហបតយោ គេហេ, ឯកោ តត្ថ អមស្សុកោ;

លម្ពត្ថនោ វេណិកតោ, អថោ អង្កិតកណ្ណកោ;

កីតោ ធនេន ពហុនា, សោ តំ វិតុទតេ ជន’’ន្តិ.

តត្ថ ហិរញ្ញំ មេ សុវណ្ណំ មេតិ ទេសនាសីសមត្តមេតំ, ឥមិនា បន បទទ្វយេន ទសវិធម្បិ រតនំ សព្ពំ, បុព្ពណ្ណាបរណ្ណំ ខេត្តវត្ថុំ ទ្វិបទចតុប្បទញ្ច សព្ពំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥទំ មេ ឥទំ មេ’’តិ អាហ. ឯសា រត្តិំ ទិវា កថាតិ ឯសា មនុស្សានំ រត្តិញ្ច ទិវា ច និច្ចកាលំ កថា. អញ្ញំ បន តេ ‘‘បញ្ចក្ខន្ធា អនិច្ចា’’តិ វា ‘‘ហុត្វា ន ភវន្តី’’តិ វា ន ជានន្តិ, ឯវមេវ បរិទេវន្តា វិចរន្តិ. ទុម្មេធានន្តិ អប្បបញ្ញានំ. អរិយធម្មំ អបស្សតន្តិ អរិយានំ ពុទ្ធាទីនំ ធម្មំ, អរិយំ វា និទ្ទោសំ នវវិធំ លោកុត្តរធម្មំ អបស្សន្តានំ ឯសាវ កថា. អញ្ញា បន ‘‘អនិច្ចំ វា ទុក្ខំ វា’’តិ តេសំ កថា នាម នត្ថិ.

គហបតយោតិ គេហេ អធិបតិភូតា. ឯកោ តត្ថាតិ តេសុ ទ្វីសុ ឃរសាមិកេសុ ‘‘ឯកោ’’តិ មាតុគាមំ សន្ធាយ វទតិ. តត្ថ វេណិកតោតិ កតវេណី, នានប្បការេន សណ្ឋាបិតកេសកលាបោតិ អត្ថោ. អថោ អង្កិតកណ្ណកោតិ អថ ស្វេវ វិទ្ធកណ្ណោ ឆិទ្ទកណ្ណោតិ លម្ពកណ្ណតំ សន្ធាយាហ. កីតោ ធនេន ពហុនាតិ សោ បនេស អមស្សុកោ លម្ពត្ថនោ វេណិកតោ អង្កិតកណ្ណោ មាតាបិតូនំ ពហុំ ធនំ ទត្វា កីតោ, មណ្ឌេត្វា បសាធេត្វា យានំ អារោបេត្វា មហន្តេន បរិវារេន ឃរំ អានីតោ. សោ តំ វិតុទតេ ជនន្តិ សោ គហបតិ អាគតកាលតោ បដ្ឋាយ តស្មិំ គេហេ ទាសកម្មករាទិភេទំ ជនំ ‘‘អរេ ទុដ្ឋទាស ទុដ្ឋទាសិ, ឥមំ ន ករោសី’’តិ មុខសត្តីហិ វិតុទតិ, សាមិកោ វិយ ហុត្វា មហាជនំ វិចារេតិ. ឯវំ តាវ ‘‘មនុស្សលោកេ អតិវិយ អយុត្ត’’ន្តិ មនុស្សលោកំ គរហិ.

តំ សុត្វា សព្ពេ វានរា ‘‘មា កថេថ, មា កថេថ, អសោតព្ពយុត្តកំ អស្សុម្ហា’’តិ ឧភោហិ ហត្ថេហិ កណ្ណេ ទឡ្ហំ បិទហិំសុ. ‘‘ឥមស្មិំ ឋានេ អម្ហេហិ ឥទំ អយុត្តំ សុត’’ន្តិ តំ ឋានម្បិ គរហិត្វា អញ្ញត្ថ អគមំសុ. សោ បិដ្ឋិបាសាណោ គរហិតបិដ្ឋិបាសាណោយេវ កិរ នាម ជាតោ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ សោ ភិក្ខុ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. ‘‘តទា វានរគណោ ពុទ្ធបរិសា អហោសិ, វានរិន្ទោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

គរហិតជាតកវណ្ណនា នវមា.

[២២០] ១០. ធម្មធជជាតកវណ្ណនា

សុខំ ជីវិតរូបោសីតិ ឥទំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ ទេវទត្តស្ស វធាយ បរិសក្កនំ អារព្ភ កថេសិ. តទា ហិ សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបិ ទេវទត្តោ មយ្ហំ វធាយ បរិសក្កិយេវ, សន្តាសមត្តម្បិ បន កាតុំ នាសក្ខី’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ យសបាណិ នាម រាជា រជ្ជំ ការេសិ, កាឡកោ នាមស្ស សេនាបតិ អហោសិ. តទា ពោធិសត្តោ តស្សេវ បុរោហិតោ អហោសិ នាមេន ធម្មធជោ នាម, រញ្ញោ បន សីសប្បសាធនកប្បកោ ឆត្តបាណិ នាម. រាជា ធម្មេន រជ្ជំ ការេតិ, សេនាបតិ បនស្ស វិនិច្ឆយំ ករោន្តោ លញ្ជំ ខាទតិ បរបិដ្ឋិមំសិកោ, លញ្ជំ គហេត្វា អស្សាមិកេ សាមិកេ ករោតិ. អថេកទិវសំ វិនិច្ឆយេ បរាជិតោ មនុស្សោ ពាហា បគ្គយ្ហ កន្ទន្តោ វិនិច្ឆយា និក្ខន្តោ រាជុបដ្ឋានំ គច្ឆន្តំ ពោធិសត្តំ ទិស្វា តស្ស បាទេសុ បតិត្វា ‘‘តុម្ហាទិសេសុ នាម, សាមិ, រញ្ញោ អត្ថញ្ច ធម្មញ្ច អនុសាសន្តេសុ កាឡកសេនាបតិ លញ្ជំ គហេត្វា អស្សាមិកេ សាមិកេ ករោតី’’តិ អត្តនោ បរាជិតភាវំ ពោធិសត្តស្ស កថេសិ. ពោធិសត្តោ ការុញ្ញំ ឧប្បាទេត្វា ‘‘ឯហិ ភណេ, អឌ្ឌំ តេ វិនិច្ឆិនិស្សាមី’’តិ តំ គហេត្វា វិនិច្ឆយដ្ឋានំ អគមាសិ. មហាជនោ សន្និបតិ, ពោធិសត្តោ តំ អឌ្ឌំ បដិវិនិច្ឆិនិត្វា សាមិកញ្ញេវ សាមិកំ អកាសិ.

មហាជនោ សាធុការំ អទាសិ, សោ សទ្ទោ មហា អហោសិ. រាជា តំ សុត្វា ‘‘កិំ សទ្ទោ នាមេសោ’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ទេវ, ធម្មធជបណ្ឌិតេន ទុព្ពិនិច្ឆិតោ អឌ្ឌោ សុវិនិច្ឆិតោ, តត្រេស សាធុការសទ្ទោ’’តិ. រាជា តុដ្ឋោ ពោធិសត្តំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘អឌ្ឌោ កិរ តេ អាចរិយ វិនិច្ឆិតោ’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អាម, មហារាជ, កាឡកេន ទុព្ពិនិច្ឆិតំ អឌ្ឌំ វិនិច្ឆិនិ’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘ឥតោ ទានិ បដ្ឋាយ តុម្ហេវ អឌ្ឌំ វិនិច្ឆិនថ, មយ្ហញ្ច កណ្ណសុខំ ភវិស្សតិ លោកស្ស ច វុឌ្ឍី’’តិ វត្វា អនិច្ឆន្តម្បិ តំ ‘‘សត្តានុទ្ទយាយ វិនិច្ឆយេ និសីទថា’’តិ យាចិត្វា សម្បដិច្ឆាបេសិ. តតោ បដ្ឋាយ ពោធិសត្តោ វិនិច្ឆយេ និសីទតិ, សាមិកេយេវ សាមិកេ ករោតិ.

កាឡកោ តតោ បដ្ឋាយ លញ្ជំ អលភន្តោ លាភតោ បរិហាយិត្វា ពោធិសត្តស្ស អាឃាតំ ពន្ធិត្វា ‘‘មហារាជ, ធម្មធជបណ្ឌិតោ តវ រជ្ជំ បត្ថេតី’’តិ ពោធិសត្តំ រញ្ញោ អន្តរេ បរិភិន្ទិ. រាជា អសទ្ទហន្តោ ‘‘មា ឯវំ អវចា’’តិ បដិក្ខិបិត្វា បុន តេន ‘‘សចេ មេ ន សទ្ទហថ, តស្សាគមនកាលេ វាតបានេន ឱលោកេថ. អថានេន សកលនគរស្ស អត្តនោ ហត្ថេ កតភាវំ បស្សិស្សថា’’តិ វុត្តេ រាជា តស្ស អឌ្ឌការកបរិសំ ទិស្វា ‘‘ឯតស្សេវ បរិសា’’តិ សញ្ញាយ ភិជ្ជិត្វា ‘‘កិំ ករោម សេនាបតី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ទេវ, ឯតំ មារេតុំ វដ្ដតី’’តិ. ‘‘ឱឡារិកទោសំ អបស្សន្តា កថំ មារេស្សាមា’’តិ? ‘‘អត្ថេកោ ឧបាយោ’’តិ. ‘‘កតរូបាយោ’’តិ. ‘‘អសយ្ហមស្ស កម្មំ អារោបេត្វា តំ កាតុំ អសក្កោន្តំ តំ តេន ទោសេន មារេស្សាមា’’តិ. ‘‘កិំ បន អសយ្ហកម្ម’’ន្តិ? ‘‘មហារាជ, ឧយ្យានំ នាម សារភូមិយំ រោបិតំ បដិជគ្គិយមានំ តីហិ ចតូហិ សំវច្ឆរេហិ ផលំ ទេតិ. តុម្ហេ តំ បក្កោសាបេត្វា ‘ស្វេ ឧយ្យានំ កីឡិស្សាម, ឧយ្យានំ មេ មាបេហី’តិ វទថ, សោ មាបេតុំ ន សក្ខិស្សតិ. អថ នំ តស្មិំ ទោសេ មារេស្សាមា’’តិ.

រាជា ពោធិសត្តំ អាមន្តេត្វា ‘‘បណ្ឌិត, មយ្ហំ បុរាណឧយ្យានេ ចិរំ កីឡិម្ហ, ឥទានិ នវឧយ្យានេ កីឡិតុកាមម្ហ, ស្វេ កីឡិស្សាម, ឧយ្យានំ នោ មាបេហិ, សចេ មាបេតុំ ន សក្ខិស្សសិ, ជីវិតំ តេ នត្ថី’’តិ. ពោធិសត្តោ ‘‘កាឡកេន លញ្ជំ អលភមានេន រាជា អន្តរេ បរិភិន្នោ ភវិស្សតី’’តិ ញត្វា ‘‘សក្កោន្តោ ជានិស្សាមិ, មហារាជា’’តិ វត្វា គេហំ គន្ត្វា សុភោជនំ ភុញ្ជិត្វា ចិន្តយមានោ សយនេ និបជ្ជិ, សក្កស្ស ភវនំ ឧណ្ហាការំ ទស្សេសិ. សក្កោ អាវជ្ជេន្តោ ពោធិសត្តស្ស ចិត្តំ ញត្វា វេគេនាគន្ត្វា សិរិគព្ភំ បវិសិត្វា អាកាសេ ឋត្វា ‘‘កិំ ចិន្តេសិ បណ្ឌិតា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘កោសិ ត្វ’’ន្តិ? ‘‘សក្កោហមស្មី’’តិ. ‘‘រាជា មំ ‘ឧយ្យានំ មាបេហី’តិ អាហ, តំ ចិន្តេមី’’តិ. ‘‘បណ្ឌិត, មា ចិន្តយិ, អហំ តេ នន្ទនវនចិត្តលតាវនសទិសំ ឧយ្យានំ មាបេស្សាមិ, កតរស្មិំ ឋានេ មាបេមី’’តិ? ‘‘អសុកដ្ឋានេ មាបេហី’’តិ. សក្កោ មាបេត្វា ទេវបុរមេវ គតោ.

បុនទិវសេ ពោធិសត្តោ ឧយ្យានំ បច្ចក្ខតោ ទិស្វា គន្ត្វា រញ្ញោ អារោចេសិ – ‘‘និដ្ឋិតំ តេ, មហារាជ, ឧយ្យានំ, កីឡស្សូ’’តិ. រាជា គន្ត្វា អដ្ឋារសហត្ថេន មនោសិលាវណ្ណេន បាការេន បរិក្ខិត្តំ ទ្វារដ្ដាលកសម្បន្នំ បុប្ផផលភារភរិតនានារុក្ខបដិមណ្ឌិតំ ឧយ្យានំ ទិស្វា កាឡកំ បុច្ឆិ – ‘‘បណ្ឌិតេន អម្ហាកំ វចនំ កតំ, ឥទានិ កិំ ករោមា’’តិ. ‘‘មហារាជ, ឯករត្តេន ឧយ្យានំ មាបេតុំ សក្កោន្តោ រជ្ជំ គហេតុំ កិំ ន សក្កោតី’’តិ? ‘‘ឥទានិ កិំ ករោមា’’តិ? ‘‘អបរម្បិ នំ អសយ្ហកម្មំ ការេមា’’តិ. ‘‘កិំ កម្មំ នាមា’’តិ? ‘‘សត្តរតនមយំ បោក្ខរណិំ មាបេមា’’តិ. រាជា ‘‘សាធូ’’តិ ពោធិសត្តំ អាមន្តេត្វា ‘‘អាចរិយ, ឧយ្យានំ តាវ តេ មាបិតំ, ឯតស្ស បន អនុច្ឆវិកំ សត្តរតនមយំ បោក្ខរណិំ មាបេហិ. សចេ មាបេតុំ ន សក្ខិស្សសិ, ជីវិតំ តេ នត្ថី’’តិ អាហ. ពោធិសត្តោ ‘‘សាធុ, មហារាជ, សក្កោន្តោ មាបេស្សាមី’’តិ អាហ. អថស្ស សក្កោ បោក្ខរណិំ មាបេសិ សោភគ្គប្បត្តំ សតតិត្ថំ សហស្សវង្កំ បញ្ចវណ្ណបទុមសញ្ឆន្នំ នន្ទនបោក្ខរណិសទិសំ.

បុនទិវសេ ពោធិសត្តោ តម្បិ បច្ចក្ខំ កត្វា រញ្ញោ អារោចេសិ – ‘‘មាបិតា, ទេវ, បោក្ខរណី’’តិ. រាជា តម្បិ ទិស្វា ‘‘ឥទានិ កិំ ករោមា’’តិ កាឡកំ បុច្ឆិ. ‘‘ឧយ្យានស្ស អនុច្ឆវិកំ គេហំ មាបេតុំ អាណាបេហិ, ទេវា’’តិ. រាជា ពោធិសត្តំ អាមន្តេត្វា ‘‘ឥទានិ, អាចរិយ, ឥមស្ស ឧយ្យានស្ស ចេវ បោក្ខរណិយា ច អនុច្ឆវិកំ សព្ពទន្តមយំ គេហំ មាបេហិ, នោ ចេ មាបេស្សសិ, ជីវិតំ តេ នត្ថី’’តិ អាហ. អថស្ស សក្កោ គេហម្បិ មាបេសិ. ពោធិសត្តោ បុនទិវសេ តម្បិ បច្ចក្ខំ កត្វា រញ្ញោ អារោចេសិ. រាជា តម្បិ ទិស្វា ‘‘ឥទានិ កិំ ករោមា’’តិ កាឡកំ បុច្ឆិ. ‘‘គេហស្ស អនុច្ឆវិកំ មណិំ មាបេតុំ អាណាបេហិ, មហារាជា’’តិ អាហ. រាជា ពោធិសត្តំ អាមន្តេត្វា ‘‘បណ្ឌិត, ឥមស្ស ទន្តមយគេហស្ស អនុច្ឆវិកំ មណិំ មាបេហិ, មណិអាលោកេន វិចរិស្សាម. សចេ មាបេតុំ ន សក្កោសិ, ជីវិតំ តេ នត្ថី’’តិ អាហ. អថស្ស សក្កោ មណិម្បិ មាបេសិ.

ពោធិសត្តោ បុនទិវសេ តំ បច្ចក្ខំ កត្វា រញ្ញោ អារោចេសិ. រាជា តម្បិ ទិស្វា ‘‘ឥទានិ កិំ ករិស្សាមា’’តិ កាឡកំ បុច្ឆិ. ‘‘មហារាជ, ធម្មធជព្រាហ្មណស្ស ឥច្ឆិតិច្ឆិតទាយិកា ទេវតា អត្ថិ មញ្ញេ, ឥទានិ យំ ទេវតាបិ មាបេតុំ ន សក្កោតិ, តំ អាណាបេហិ. ចតុរង្គសមន្នាគតំ នាម មនុស្សំ ទេវតាបិ មាបេតុំ ន សក្កោតិ, តស្មា ‘ចតុរង្គសមន្នាគតំ មេ ឧយ្យានបាលំ មាបេហី’តិ តំ វទាហី’’តិ. រាជា ពោធិសត្តំ អាមន្តេត្វា ‘‘អាចរិយ, តយា អម្ហាកំ ឧយ្យានំ, បោក្ខរណី, ទន្តមយបាសាទោ, តស្ស អាលោកករណត្ថាយ មណិរតនញ្ច មាបិតំ, ឥទានិ មេ ឧយ្យានរក្ខកំ ចតុរង្គសមន្នាគតំ ឧយ្យានបាលំ មាបេហិ, នោ ចេ មាបេស្សសិ, ជីវិតំ តេ នត្ថី’’តិ អាហ. ពោធិសត្តោ ‘‘ហោតុ, លភមានោ ជានិស្សាមី’’តិ គេហំ គន្ត្វា សុភោជនំ ភុញ្ជិត្វា និបន្នោ បច្ចូសកាលេ បពុជ្ឈិត្វា សយនបីឋេ និសិន្នោ ចិន្តេសិ – ‘‘សក្កោ ទេវរាជា យំ អត្តនា សក្កា មាបេតុំ, តំ មាបេសិ, ចតុរង្គសមន្នាគតំ បន ឧយ្យានបាលំ ន សក្កា មាបេតុំ, ឯវំ សន្តេ បរេសំ ហត្ថេ មរណតោ អរញ្ញេ អនាថមរណមេវ វរតរ’’ន្តិ. សោ កស្សចិ អនារោចេត្វា បាសាទា ឱតរិត្វា អគ្គទ្វារេនេវ នគរា និក្ខមិត្វា អរញ្ញំ បវិសិត្វា អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ សតំ ធម្មំ អាវជ្ជមានោ និសីទិ.

សក្កោ តំ ការណំ ញត្វា វនចរកោ វិយ ហុត្វា ពោធិសត្តំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ព្រាហ្មណ, ត្វំ សុខុមាលោ, អទិដ្ឋបុព្ពទុក្ខរូបោ វិយ ឥមំ អរញ្ញំ បវិសិត្វា កិំ ករោន្តោ និសិន្នោសី’’តិ ឥមមត្ថំ បុច្ឆន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

១៣៦. ‘‘សុខំ ជីវិតរូបោសិ, រដ្ឋា វិវនមាគតោ;

សោ ឯកកោ រុក្ខមូលេ, កបណោ វិយ ឈាយសី’’តិ.

តត្ថ សុខំ ជីវិតរូបោសីតិ ត្វំ សុខេន ជីវិតសទិសោ សុខេធិតោ សុខបរិហតោ វិយ. រដ្ឋាតិ អាកិណ្ណមនុស្សដ្ឋានា. វិវនមាគតោតិ និរុទកដ្ឋានំ អរញ្ញំ បវិដ្ឋោ. រុក្ខមូលេតិ រុក្ខសមីបេ. កបណោ វិយ ឈាយសីតិ កបណោ វិយ ឯកកោ និសិន្នោ ឈាយសិ បជ្ឈាយសិ, កិំ នាមេតំ ចិន្តេសីតិ បុច្ឆិ.

តំ សុត្វា ពោធិសត្តោ ទុតិយំ គាថមាហ –

១៤០. ‘‘សុខំ ជីវិតរូបោស្មិ, រដ្ឋា វិវនមាគតោ;

សោ ឯកកោ រុក្ខមូលេ, កបណោ វិយ ឈាយាមិ;

សតំ ធម្មំ អនុស្សរ’’ន្តិ.

តត្ថ សតំ ធម្មំ អនុស្សរន្តិ, សម្ម, សច្ចមេតំ, អហំ សុខំ ជីវិតរូបោ រដ្ឋា ច វិវនមាគតោ, សោហំ ឯកកោវ ឥមស្មិំ រុក្ខមូលេ និសីទិត្វា កបណោ វិយ ឈាយាមិ. យំ បន វទេសិ ‘‘កិំ នាមេតំ ចិន្តេសី’’តិ, តំ តេ បវេទេមិ ‘‘សតំ ធម្ម’’ន្តិ. អហញ្ហិ សតំ ធម្មំ អនុស្សរន្តោ ឥធ និសិន្នោ. សតំ ធម្មន្តិ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធពុទ្ធសាវកានំ សតំ សប្បុរិសានំ បណ្ឌិតានំ ធម្មំ. លាភោ អលាភោ យសោ អយសោ និន្ទា បសំសា សុខំ ទុក្ខន្តិ អយញ្ហិ អដ្ឋវិធោ លោកធម្មោ. ឥមិនា បន អព្ភាហតា សន្តោ ន កម្បន្តិ ន បវេធេន្តិ, អយមេត្ថ អកម្បនសង្ខាតោ សតំ ធម្មោ ឥមំ អនុស្សរន្តោ និសិន្នោម្ហីតិ ទីបេតិ.

អថ នំ សក្កោ ‘‘ឯវំ សន្តេ, ព្រាហ្មណ, ឥមស្មិំ ឋានេ កស្មា និសិន្នោសី’’តិ. ‘‘រាជា ចតុរង្គសមន្នាគតំ ឧយ្យានបាលំ អាហរាបេតិ, តាទិសំ ន សក្កោមិ លទ្ធុំ, សោហំ ‘កិំ មេ បរស្ស ហត្ថេ មរណេន, អរញ្ញំ បវិសិត្វា អនាថមរណំ មរិស្សាមី’តិ ចិន្តេត្វា ឥធាគន្ត្វា និសិន្នោ’’តិ. ‘‘ព្រាហ្មណ, អហំ សក្កោ ទេវរាជា, មយា តេ ឧយ្យានាទីនិ មាបិតានិ, ចតុរង្គសមន្នាគតំ ឧយ្យានបាលំ មាបេតុំ ន សក្កា, តុម្ហាកំ រញ្ញោ សីសប្បសាធនកប្បកោ ឆត្តបាណិ នាម, សោ ចតុរង្គសមន្នាគតោ, ចតុរង្គសមន្នាគតេន ឧយ្យានបាលេន អត្ថេ សតិ ឯតំ កប្បកំ ឧយ្យានបាលំ កាតុំ វទេហី’’តិ. ឥតិ សក្កោ ពោធិសត្តស្ស ឱវាទំ ទត្វា ‘‘មា ភាយី’’តិ សមស្សាសេត្វា អត្តនោ ទេវបុរមេវ គតោ.

ពោធិសត្តោ គេហំ គន្ត្វា ភុត្តបាតរាសោ រាជទ្វារំ គន្ត្វា ឆត្តបាណិម្បិ តត្ថេវ ទិស្វា ហត្ថេ គហេត្វា ‘‘ត្វំ កិរ, សម្ម ឆត្តបាណិ, ចតុរង្គសមន្នាគតោសី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘កោ តេ មយ្ហំ ចតុរង្គសមន្នាគតភាវំ អាចិក្ខី’’តិ វុត្តេ ‘‘សក្កោ, ទេវរាជា’’តិ វត្វា ‘‘កិំការណា អាចិក្ខី’’តិ បុដ្ឋោ ‘‘ឥមិនា នាម ការណេនា’’តិ សព្ពំ អាចិក្ខិ. សោ ‘‘អាម, អហំ ចតុរង្គសមន្នាគតោ’’តិ អាហ. អថ នំ ពោធិសត្តោ ហត្ថេ គហេត្វាវ រញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘អយំ, មហារាជ, ឆត្តបាណិ, ចតុរង្គសមន្នាគតោ, ចតុរង្គសមន្នាគតេន ឧយ្យានបាលេន អត្ថេ សតិ ឥមំ ឧយ្យានបាលំ ករោថា’’តិ អាហ. អថ នំ រាជា ‘‘ត្វំ កិរ ចតុរង្គសមន្នាគតោសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អាម, មហារាជា’’តិ. ‘‘កតមេហិ ចតុរង្គេហិ សមន្នាគតោសី’’តិ?

‘‘អនុសូយកោ អហំ ទេវ, អមជ្ជបាយកោ អហំ;

និស្នេហកោ អហំ ទេវ, អក្កោធនំ អធិដ្ឋិតោ’’តិ.

‘‘មយ្ហញ្ហិ, មហារាជ, ឧសូយា នាម នត្ថិ, មជ្ជំ មេ ន បិវិតបុព្ពំ, បរេសុ មេ ស្នេហោ វា កោធោ វា ន ភូតបូព្ពោ. ឥមេហិ ចតូហិ អង្គេហិ សមន្នាគតោម្ហី’’តិ.

អថ នំ រាជា, ភោ ឆត្តបាណិ, ‘‘អនុសូយកោស្មី’’តិ វទសីតិ. ‘‘អាម, ទេវ, អនុសូយកោម្ហី’’តិ. ‘‘កិំ អារម្មណំ ទិស្វា អនុសូយកោ ជាតោសី’’តិ? ‘‘សុណាហិ ទេវា’’តិ អត្តនោ អនុសូយកការណំ កថេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘ឥត្ថិយា ការណា រាជ, ពន្ធាបេសិំ បុរោហិតំ;

សោ មំ អត្ថេ និវេទេសិ, តស្មាហំ អនុសូយកោ’’តិ.

តស្សត្ថោ – អហំ, ទេវ, បុព្ពេ ឥមស្មិំយេវ ពារាណសិនគរេ តាទិសោវ រាជា ហុត្វា ឥត្ថិយា ការណា បុរោហិតំ ពន្ធាបេសិំ.

‘‘អពទ្ធា តត្ថ ពជ្ឈន្តិ, យត្ថ ពាលា បភាសរេ;

ពទ្ធាបិ តត្ថ មុច្ចន្តិ, យត្ថ ធីរា បភាសរេ’’តិ. (ជា. ១.១.១២០) –