៦. នតំទឡ្ហវគ្គោ

[២០១] ១. ពន្ធនាគារជាតកវណ្ណនា

ន តំ ទឡ្ហំ ពន្ធនមាហុ ធីរាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ពន្ធនាគារំ អារព្ភ កថេសិ. តស្មិំ កិរ កាលេ ពហូ សន្ធិច្ឆេទកបន្ថឃាតកចោរេ អានេត្វា កោសលរញ្ញោ ទស្សេសុំ. តេ រាជា អទ្ទុពន្ធនរជ្ជុពន្ធនសង្ខលិកពន្ធនេហិ ពន្ធាបេសិ. តិំសមត្តា ជានបទា ភិក្ខូ សត្ថារំ ទដ្ឋុកាមា អាគន្ត្វា ទិស្វា វន្ទិត្វា បុនទិវសេ បិណ្ឌាយ ចរន្តា ពន្ធនាគារំ គន្ត្វា តេ ចោរេ ទិស្វា បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តា សាយន្ហសមយេ តថាគតំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ភន្តេ, អជ្ជ អម្ហេហិ បិណ្ឌាយ ចរន្តេហិ ពន្ធនាគារេ ពហូ ចោរា អទ្ទុពន្ធនាទីហិ ពទ្ធា មហាទុក្ខំ អនុភវន្តា ទិដ្ឋា, តេ តានិ ពន្ធនានិ ឆិន្ទិត្វា បលាយិតុំ ន សក្កោន្តិ, អត្ថិ នុ ខោ តេហិ ពន្ធនេហិ ថិរតរំ នាម អញ្ញំ ពន្ធន’’ន្តិ បុច្ឆិំសុ. សត្ថា ‘‘ភិក្ខវេ, កិំ ពន្ធនានិ នាមេតានិ, យំ បនេតំ ធនធញ្ញបុត្តទារាទីសុ តណ្ហាសង្ខាតំ កិលេសពន្ធនំ, ឯតំ ឯតេហិ ពន្ធនេហិ សតគុណេន សហស្សគុណេន ថិរតរំ, ឯវំ មហន្តម្បិ បនេតំ ទុច្ឆិន្ទនិយំ ពន្ធនំ បោរាណកបណ្ឌិតា ឆិន្ទិត្វា ហិមវន្តំ បវិសិត្វា បព្ពជិំសូ’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ឯកស្មិំ ទុគ្គតគហបតិកុលេ និព្ពត្តិ, តស្ស វយប្បត្តស្ស បិតា កាលមកាសិ. សោ ភតិំ កត្វា មាតរំ បោសេសិ, អថស្ស មាតា អនិច្ឆមានស្សេវ ឯកំ កុលធីតរំ គេហេ កត្វា អបរភាគេ កាលមកាសិ. ភរិយាយបិស្ស កុច្ឆិយំ គព្ភោ បតិដ្ឋាសិ. សោ គព្ភស្ស បតិដ្ឋិតភាវំ អជានន្តោ ‘‘ភទ្ទេ, ត្វំ ភតិំ កត្វា ជីវាហិ, អហំ បព្ពជិស្សាមី’’តិ អាហ. សាបិ ‘‘គព្ភោ មេ បតិដ្ឋិតោ, មយិ វិជាតាយ ទារកំ ទិស្វា បព្ពជិស្សសី’’តិ អាហ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា តស្សា វិជាតកាលេ ‘‘ភទ្ទេ, ត្វំ សោត្ថិនា វិជាតា, ឥទានាហំ បព្ពជិស្សាមី’’តិ អាបុច្ឆិ. អថ នំ សា ‘‘បុត្តកស្ស តាវ ថនបានតោ អបគមនកាលំ អាគមេហី’’តិ វត្វា បុន គព្ភំ គណ្ហិ.

សោ ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមំ សម្បដិច្ឆាបេត្វា គន្តុំ ន សក្កា, ឥមិស្សា អនាចិក្ខិត្វាវ បលាយិត្វា បព្ពជិស្សាមី’’តិ. សោ តស្សា អនាចិក្ខិត្វា រត្ថិភាគេ ឧដ្ឋាយ បលាយិ. អថ នំ នគរគុត្តិកា អគ្គហេសុំ. សោ ‘‘អហំ, សាមិ, មាតុបោសកោ នាម, វិស្សជ្ជេថ ម’’ន្តិ តេហិ អត្តានំ វិស្សជ្ជាបេត្វា ឯកស្មិំ ឋានេ វសិត្វា អគ្គទ្វារេនេវ និក្ខមិត្វា ហិមវន្តំ បវិសិត្វា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា អភិញ្ញា ច សមាបត្តិយោ ច និព្ពត្តេត្វា ឈានកីឡំ កីឡន្តោ វិហាសិ. សោ តត្ថ វសន្តោ ‘‘ឯវរូបម្បិ នាម មេ ទុច្ឆិន្ទនិយំ បុត្តទារពន្ធនំ កិលេសពន្ធនំ ឆិន្ទិត’’ន្តិ ឧទានំ ឧទានេន្តោ ឥមា គាថា អវោច –

១០១. ‘‘ន តំ ទឡ្ហំ ពន្ធនមាហុ ធីរា, យទាយសំ ទារុជបព្ពជញ្ច;

សារត្តរត្តា មណិកុណ្ឌលេសុ, បុត្តេសុ ទារេសុ ច យា អបេក្ខា.

១០២. ‘‘ឯតំ ទឡ្ហំ ពន្ធនមាហុ ធីរា, ឱហារិនំ សីថិលំ ទុប្បមុញ្ចំ;

ឯតម្បិ ឆេត្វាន វជន្តិ ធីរា, អនបេក្ខិនោ កាមសុខំ បហាយា’’តិ.

តត្ថ ធីរាតិ ធិតិមន្តា, ធិក្កតបាបាតិ ធីរា. អថ វា ធី វុច្ចតិ បញ្ញា, តាយ បញ្ញាយ សមន្នាគតាតិ ធីរា, ពុទ្ធា បច្ចេកពុទ្ធា ពុទ្ធសាវកា ពោធិសត្តា ច ឥមេ ធីរា នាម. យទាយសន្តិអាទីសុ យំ សង្ខលិកសង្ខាតំ អយសា និព្ពត្តំ អាយសំ, យំ អទ្ទុពន្ធនសង្ខាតំ ទារុជំ, យញ្ច បព្ពជតិណេហិ វា អញ្ញេហិ វា វាកាទីហិ រជ្ជុំ កត្វា កតរជ្ជុពន្ធនំ, តំ អាយសាទិំ ឆិន្ទិតុំ សក្កុណេយ្យភាវេន ធីរា ទឡ្ហំ ថិរន្តិ នាហុ ន កថេន្តិ. សារត្តរត្តាតិ សារត្តា ហុត្វា រត្តា, ពលវរាគរត្តាតិ អត្ថោ. មណិកុណ្ឌលេសូតិ មណីសុ ច កុណ្ឌលេសុ ច, មណិយុត្តេសុ វា កុណ្ឌលេសុ.

ឯតំ ទឡ្ហន្តិ យេ មណិកុណ្ឌលេសុ សារត្តរត្តា, តេសំ យោ ច សារាគោ, យា ច តេសំ បុត្តទារេសុ អបេក្ខា តណ្ហា, ឯតំ កិលេសមយំ ពន្ធនំ ទឡ្ហំ ថិរន្តិ ធីរា អាហុ. ឱហារិនន្តិ អាកឌ្ឍិត្វា ចតូសុ អបាយេសុ បាតនតោ អវហរតិ ហេដ្ឋា ហរតីតិ ឱហារិនំ. សិថិលន្តិ ពន្ធនដ្ឋានេ ឆវិចម្មមំសានិ ន ឆិន្ទតិ, លោហិតំ ន នីហរតិ, ពន្ធនភាវម្បិ ន ជានាបេតិ, ថលបថជលបថាទីសុ កម្មានិ កាតុំ ទេតីតិ សិថិលំ. ទុប្បមុញ្ចន្តិ តណ្ហាលោភវសេន ហិ ឯកវារម្បិ ឧប្បន្នំ កិលេសពន្ធនំ ទដ្ឋដ្ឋានតោ កច្ឆបោ វិយ ទុម្មោចយំ ហោតីតិ ទុប្បមុញ្ចំ. ឯតម្បិ ឆេត្វានាតិ ឯតំ ឯវំ ទឡ្ហម្បិ កិលេសពន្ធនំ ញាណខគ្គេន ឆិន្ទិត្វា អយទាមានិ ឆិន្ទិត្វា មត្តវរវារណា វិយ បញ្ជរេ ឆិន្ទិត្វា សីហបោតកា វិយ ច ធីរា វត្ថុកាមកិលេសកាមេ ឧក្ការភូមិំ វិយ ជិគុច្ឆមានា អនបេក្ខិនោ ហុត្វា កាមសុខំ បហាយ វជន្តិ បក្កមន្តិ, បក្កមិត្វា ច បន ហិមវន្តំ បវិសិត្វា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ឈានសុខេន វីតិនាមេន្តីតិ.

ឯវំ ពោធិសត្តោ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេត្វា អបរិហីនជ្ឈានោ ព្រហ្មលោកបរាយណោ អហោសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ កេចិ សោតាបន្នា, កេចិ សកទាគាមិនោ, កេចិ អនាគាមិនោ, កេចិ អរហន្តោ អហេសុំ. ‘‘តទា មាតា មហាមាយា អហោសិ, បិតា សុទ្ធោទនមហារាជា, ភរិយា រាហុលមាតា, បុត្តោ រាហុលោ, បុត្តទារំ បហាយ និក្ខមិត្វា បព្ពជិតោ បុរិសោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ពន្ធនាគារជាតកវណ្ណនា បឋមា.

[២០២] ២. កេឡិសីលជាតកវណ្ណនា

ហំសា កោញ្ចា មយូរា ចាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អាយស្មន្តំ លកុណ្ឌកភទ្ទិយំ អារព្ភ កថេសិ. សោ កិរាយស្មា ពុទ្ធសាសនេ បាកដោ អហោសិ បញ្ញាតោ មធុរស្សរោ មធុរធម្មកថិកោ បដិសម្ភិទាប្បត្តោ មហាខីណាសវោ អសីតិយា មហាថេរានំ អន្តរោ បមាណេន ឱមកោ លកុណ្ឌកោ សាមណេរោ វិយ, ខុទ្ទកោ កីឡនត្ថាយ កតោ វិយ. តស្មិំ ឯកទិវសំ តថាគតំ វន្ទិត្វា ជេតវនកោដ្ឋកំ គតេ ជនបទា តិំសមត្តា ភិក្ខូ ‘‘ទសពលំ វន្ទិស្សាមា’’តិ ជេតវនំ បវិសន្តា វិហារកោដ្ឋកេ ថេរំ ទិស្វា ‘‘សាមណេរោ ឯសោ’’តិ សញ្ញាយ ថេរំ ចីវរកណ្ណេ គណ្ហន្តា ហត្ថេ គណ្ហន្តា សីសំ គណ្ហន្តា នាសាយ បរាមសន្តា កណ្ណេសុ គហេត្វា ចាលេត្វា ហត្ថកុក្កុច្ចំ កត្វា បត្តចីវរំ បដិសាមេត្វា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា និសីទិត្វា សត្ថារា មធុរបដិសន្ថារេ កតេ បុច្ឆិំសុ – ‘‘ភន្តេ, លកុណ្ឌកភទ្ទិយត្ថេរោ កិរ នាមេកោ តុម្ហាកំ សាវកោ មធុរធម្មកថិកោ អត្ថិ, កហំ សោ ឥទានី’’តិ. ‘‘កិំ បន, ភិក្ខវេ, ទដ្ឋុកាមត្ថា’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ. ‘‘យំ, ភិក្ខវេ, តុម្ហេ ទ្វារកោដ្ឋកេ ទិស្វា ចីវរកណ្ណាទីសុ គណ្ហន្តា ហត្ថកុក្កុច្ចំ កត្វា អាគតា, ឯស សោ’’តិ. ‘‘ភន្តេ, ឯវរូបោ បត្ថិតបត្ថនោ អភិនីហារសម្បន្នោ សាវកោ កិំការណា អប្បេសក្ខោ ជាតោ’’តិ? សត្ថា ‘‘អត្តនា កតបាបកម្មំ និស្សាយា’’តិ វត្វា តេហិ យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ សក្កោ ទេវរាជា អហោសិ. តទា ព្រហ្មទត្តស្ស ជិណ្ណំ ជរាប្បត្តំ ហត្ថិំ វា អស្សំ វា គោណំ វា ទស្សេតុំ ន សក្កា, កេឡិសីលោ ហុត្វា តថារូបំ ទិស្វាវ អនុពន្ធាបេតិ, ជិណ្ណសកដម្បិ ទិស្វា ភិន្ទាបេតិ, ជិណ្ណមាតុគាមេ ទិស្វា បក្កោសាបេត្វា ឧទរេ បហរាបេត្វា បាតាបេត្វា បុន ឧដ្ឋាបេត្វា ភាយាបេតិ, ជិណ្ណបុរិសេ ទិស្វា លង្ឃកេ វិយ ភូមិយំ សំបរិវត្តកាទិកីឡំ កីឡាបេតិ, អបស្សន្តោ ‘‘អសុកឃរេ កិរ មហល្លកោ អត្ថី’’តិ សុត្វាបិ បក្កោសាបេត្វា កីឡតិ. មនុស្សា លជ្ជន្តា អត្តនោ មាតាបិតរោ តិរោរដ្ឋានិ បេសេន្តិ, មាតុបដ្ឋានធម្មោ បិតុបដ្ឋានធម្មោ បច្ឆិជ្ជិ, រាជសេវកាបិ កេឡិសីលាវ អហេសុំ. មតមតា ចត្តារោ អបាយេ បូរេន្តិ, ទេវបរិសា បរិហាយតិ.

សក្កោ អភិនវេ ទេវបុត្តេ អបស្សន្តោ ‘‘កិំ នុ ខោ ការណ’’ន្តិ អាវជ្ជេន្តោ តំ ការណំ ញត្វា ‘‘ទមេស្សាមិ ន’’ន្តិ មហល្លកវណ្ណំ អភិនិម្មិនិត្វា ជិណ្ណយានកេ ទ្វេ តក្កចាដិយោ អារោបេត្វា ទ្វេ ជរគោណេ យោជេត្វា ឯកស្មិំ ឆណទិវសេ អលង្កតហត្ថិំ អភិរុហិត្វា ព្រហ្មទត្តេ អលង្កតនគរំ បទក្ខិណំ ករោន្តេ បិលោតិកនិវត្ថោ តំ យានកំ បាជេន្តោ រញ្ញោ អភិមុខោ អគមាសិ. រាជា ជិណ្ណយានកំ ទិស្វា ‘‘ឯតំ យានកំ អបនេថា’’តិ វទតិ. មនុស្សា ‘‘កហំ, ទេវ, ន បស្សាមា’’តិ អាហំសុ. សក្កោ អត្តនោ អានុភាវេន រញ្ញោយេវ ទស្សេសិ. អថ នំ ពហុសម្បត្តេ តស្មិំ តស្ស ឧបរិភាគេន បាជេន្តោ រញ្ញោ មត្ថកេ ឯកំ ចាដិំ ភិន្ទិត្វា និវត្តាបេន្តោ ទុតិយំ ភិន្ទិ. អថស្ស សីសតោ បដ្ឋាយ ឥតោ ចិតោ ច តក្កំ បគ្ឃរតិ, សោ តេន អដ្ដីយតិ ហរាយតិ ជិគុច្ឆតិ. អថស្ស តំ ឧបទ្ទុតភាវំ ញត្វា សក្កោ យានកំ អន្តរធាបេត្វា សក្កត្តភាវំ មាបេត្វា វជិរហត្ថោ អាកាសេ ឋត្វា ‘‘បាប អធម្មិករាជ, កិំ ត្វំ មហល្លកោ ន ភវិស្សសិ, តវ សរីរំ ជរា ន បហរិស្សតិ, កេឡិសីលោ ហុត្វា វុឌ្ឍេ វិហេឋនកម្មំ ករោសិ, ឯកកំ តំ និស្សាយ ឯតំ កម្មំ កត្វា មតមតា អបាយេ បរិបូរេន្តិ, មនុស្សា មាតាបិតរោ បដិជគ្គិតុំ ន លភន្តិ. សចេ ឥមម្ហា កម្មា ន វិរមិស្សសិ, វជិរេន តេ សីសំ បទាលេស្សាមិ, មា ឥតោ បដ្ឋាយេតំ កម្មំ អកត្ថា’’តិ សន្តជ្ជេត្វា មាតាបិតូនំ គុណំ កថេត្វា វុឌ្ឍាបចាយិកកម្មស្ស អានិសំសំ បកាសេត្វា ឱវទិត្វា សកដ្ឋានមេវ អគមាសិ. រាជា តតោ បដ្ឋាយ តថារូបំ កម្មំ កាតុំ ចិត្តម្បិ ន ឧប្បាទេសិ.

សត្ថា ឥមំ អតីតំ អាហរិត្វា អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា ឥមា គាថា អវោច –

១០៣. ‘‘ហំសា កោញ្ចា មយូរា ច, ហត្ថយោ បសទា មិគា;

សព្ពេ សីហស្ស ភាយន្តិ, នត្ថិ កាយស្មិ តុល្យតា.

១០៤. ‘‘ឯវមេវ មនុស្សេសុ, ទហរោ ចេបិ បញ្ញវា;

សោ ហិ តត្ថ មហា ហោតិ, នេវ ពាលោ សរីរវា’’តិ.

តត្ថ បសទា មិគាតិ បសទសង្ខាតា មិគា, បសទា មិគា ច អវសេសា មិគា ចាតិបិ អត្ថោ. ‘‘បសទមិគា’’តិបិ បាឋោ, បសទា មិគាតិ អត្ថោ. នត្ថិ កាយស្មិ តុល្យតាតិ សរីរេ បមាណំ នាម នត្ថិ. យទិ ភវេយ្យ, មហាសរីរា ហត្ថិនោ ចេវ បសទមិគា ច សីហំ មារេយ្យុំ, សីហោ ហំសាទយោ ខុទ្ទកសរីរេយេវ មារេយ្យ, ខុទ្ទកាយេវ សីហស្ស ភាយេយ្យុំ, ន មហន្តា. យស្មា បនេតំ នត្ថិ, តស្មា សព្ពេបិ តេ សីហស្ស ភាយន្តិ. សរីរវាតិ ពាលោ មហាសរីរោបិ មហា នាម ន ហោតិ, តស្មា លកុណ្ឌកភទ្ទិយោ សរីរេន ខុទ្ទកោបិ មា តំ ញាណេនបិ ខុទ្ទកោតិ មញ្ញិត្ថាតិ អត្ថោ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ តេសុ ភិក្ខូសុ កេចិ សោតាបន្នា, កេចិ សកទាគាមិនោ, កេចិ អនាគាមិនោ, កេចិ អរហន្តោ អហេសុំ. ‘‘តទា រាជា លកុណ្ឌកភទ្ទិយោ អហោសិ, សោ តាយ កេឡិសីលតាយ បរេសំ កេឡិនិស្សយោ ជាតោ, សក្កោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

កេឡិសីលជាតកវណ្ណនា ទុតិយា.

[២០៣] ៣. ខន្ធជាតកវណ្ណនា

វិរូបក្ខេហិ មេ មេត្តន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អញ្ញតរំ ភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. តំ កិរ ជន្តាឃរទ្វារេ កដ្ឋានិ ផាលេន្តំ បូតិរុក្ខន្តរា និក្ខមិត្វា ឯកោ សប្បោ បាទង្គុលិយំ ឌំសិ, សោ តត្ថេវ មតោ. តស្ស មតភាវោ សកលវិហារេ បាកដោ អហោសិ. ធម្មសភាយំ ភិក្ខូ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘អាវុសោ, អសុកោ កិរ ភិក្ខុ ជន្តាឃរទ្វារេ កដ្ឋានិ ផាលេន្តោ សប្បេន ទដ្ឋោ តត្ថេវ មតោ’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘សចេ សោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ចត្តារិ អហិរាជកុលានិ អារព្ភ មេត្តំ អភាវយិស្ស, ន នំ សប្បោ ឌំសេយ្យ. បោរាណកតាបសាបិ អនុប្បន្នេ ពុទ្ធេ ចតូសុ អហិរាជកុលេសុ មេត្តំ ភាវេត្វា តានិ អហិរាជកុលានិ និស្សាយ ឧប្បជ្ជនកភយតោ មុច្ចិំសូ’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ កាសិរដ្ឋេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ កាមេ បហាយ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា អភិញ្ញា ច សមាបត្តិយោ ច និព្ពត្តេត្វា ហិមវន្តបទេសេ ឯកស្មិំ គង្គានិវត្តនេ អស្សមបទំ មាបេត្វា ឈានកីឡំ កីឡន្តោ ឥសិគណបរិវុតោ វិហាសិ. តទា គង្គាតីរេ នានប្បការា ទីឃជាតិកា ឥសីនំ បរិបន្ថំ ករោន្តិ, យេភុយ្យេន ឥសយោ ជីវិតក្ខយំ បាបុណន្តិ. តាបសា តមត្ថំ ពោធិសត្តស្ស អារោចេសុំ. ពោធិសត្តោ សព្ពេ តាបសេ សន្និបាតាបេត្វា ‘‘សចេ តុម្ហេ ចតូសុ អហិរាជកុលេសុ មេត្តំ ភាវេយ្យាថ, ន វោ សប្បា ឌំសេយ្យុំ, តស្មា ឥតោ បដ្ឋាយ ចតូសុ អហិរាជកុលេសុ ឯវំ មេត្តំ ភាវេថា’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១០៥. ‘‘វិរូបក្ខេហិ មេ មេត្តំ, មេត្តំ ឯរាបថេហិ មេ;

ឆព្យាបុត្តេហិ មេ មេត្តំ, មេត្តំ កណ្ហាគោតមកេហិ ចា’’តិ.

តត្ថ វិរូបក្ខេហិ មេ មេត្តន្តិ វិរូបក្ខនាគរាជកុលេហិ សទ្ធិំ មយ្ហំ មេត្តំ. ឯរាបថាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯតានិបិ ហិ ឯរាបថនាគរាជកុលំ ឆព្យាបុត្តនាគរាជកុលំ កណ្ហាគោតមកនាគរាជកុលន្តិ នាគរាជកុលានេវ.

ឯវំ ចត្តារិ នាគរាជកុលានិ ទស្សេត្វា ‘‘សចេ តុម្ហេ ឯតេសុ មេត្តំ ភាវេតុំ សក្ខិស្សថ, ទីឃជាតិកា វោ ន ឌំសិស្សន្តិ ន វិហេឋេស្សន្តី’’តិ វត្វា ទុតិយំ គាថមាហ –

‘‘អបាទកេហិ មេ មេត្តំ, មេត្តំ ទ្វិបាទកេហិ មេ;

ចតុប្បទេហិ មេ មេត្តំ, មេត្តំ ពហុប្បទេហិ មេ’’តិ.

តត្ថ បឋមបទេន ឱទិស្សកំ កត្វា សព្ពេសុ អបាទកេសុ ទីឃជាតិកេសុ ចេវ មច្ឆេសុ ច មេត្តាភាវនា ទស្សិតា, ទុតិយបទេន មនុស្សេសុ ចេវ បក្ខិជាតេសុ ច, តតិយបទេន ហត្ថិអស្សាទីសុ សព្ពចតុប្បទេសុ, ចតុត្ថបទេន វិច្ឆិកសតបទិឧច្ចាលិង្គបាណកមក្កដកាទីសុ.

ឯវំ សរូបេន មេត្តាភាវនំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អាយាចនវសេន ទស្សេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘មា មំ អបាទកោ ហិំសិ, មា មំ ហិំសិ ទ្វិបាទកោ;

មា មំ ចតុប្បទោ ហិំសិ, មា មំ ហិំសិ ពហុប្បទោ’’តិ.

តត្ថ មា មន្តិ ឯតេសុ អបាទកាទីសុ កោចិ ឯកោបិ មា មំ ហិំសតុ, មា វិហេឋេតូតិ ឯវំ អាយាចន្តា មេត្តំ ភាវេថាតិ អត្ថោ.

ឥទានិ អនោទិស្សកវសេន មេត្តាភាវនំ ទស្សេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘សព្ពេ សត្តា សព្ពេ បាណា, សព្ពេ ភូតា ច កេវលា;

សព្ពេ ភទ្រានិ បស្សន្តុ, មា កញ្ចិ បាបមាគមា’’តិ.

តត្ថ តណ្ហាទិដ្ឋិវសេន វដ្ដេ បញ្ចសុ ខន្ធេសុ អាសត្តា វិសត្តា លគ្គា លគ្គិតាតិ សត្តា, អស្សាសបស្សាសបវត្តនសង្ខាតេន បាណនវសេន បាណា, ភូតភាវិតនិព្ពត្តនវសេន ភូតាតិ ឯវំ វចនមត្តវិសេសោ វេទិតព្ពោ. អវិសេសេន បន សព្ពានិបេតានិ បទានិ សព្ពសត្តសង្គាហកានេវ. កេវលាតិ សកលា. ឥទំ សព្ពសទ្ទស្សេវ ហិ បរិយាយវចនំ. ភទ្រានិ បស្សន្តូតិ សព្ពេបេតេ សត្តា ភទ្រានិ សាធូនិ កល្យាណានេវ បស្សន្តុ. មា កញ្ចិ បាបមាគមាតិ ឯតេសុ កញ្ចិ ឯកំ សត្តម្បិ បាបំ លាមកំ ទុក្ខំ មា អាគមា, មា អាគច្ឆតុ មា បាបុណាតុ, សព្ពេ អវេរា អព្យាបជ្ជា សុខី និទ្ទុក្ខា ហោន្តូតិ.

ឯវំ ‘‘សព្ពសត្តេសុ អនោទិស្សកវសេន មេត្តំ ភាវេថា’’តិ វត្វា បុន តិណ្ណំ រតនានំ គុណេ អនុស្សរាបេតុំ –

១០៦. ‘‘អប្បមាណោ ពុទ្ធោ, អប្បមាណោ ធម្មោ;

អប្បមាណោ សង្ឃោ’’តិ អាហ.

តត្ថ បមាណករានំ កិលេសានំ អភាវេន គុណានញ្ច បមាណាភាវេន ពុទ្ធរតនំ អប្បមាណំ. ធម្មោតិ នវវិធោ លោកុត្តរធម្មោ. តស្សបិ បមាណំ កាតុំ ន សក្កាតិ អប្បមាណោ. តេន អប្បមាណេន ធម្មេន សមន្នាគតត្តា សង្ឃោបិ អប្បមាណោ.

ឥតិ ពោធិសត្តោ ‘‘ឥមេសំ តិណ្ណំ រតនានំ គុណេ អនុស្សរថា’’តិ វត្វា តិណ្ណំ រតនានំ អប្បមាណគុណតំ ទស្សេត្វា សប្បមាណេ សត្តេ ទស្សេតុំ –

‘‘បមាណវន្តានិ សរីសបានិ, អហិ វិច្ឆិក សតបទី;

ឧណ្ណនាភិ សរពូ មូសិកា’’តិ អាហ.

តត្ថ សរីសបានីតិ សប្បទីឃជាតិកានំ នាមំ. តេ ហិ សរន្តា គច្ឆន្តិ, សិរេន វា សបន្តីតិ សរីសបា. ‘‘អហី’’តិអាទិ តេសំ សរូបតោ និទស្សនំ. តត្ថ ឧណ្ណនាភីតិ មក្កដកោ. តស្ស ហិ នាភិតោ ឧណ្ណាសទិសំ សុត្តំ និក្ខមតិ, តស្មា ‘‘ឧណ្ណនាភី’’តិ វុច្ចតិ. សរពូតិ ឃរគោឡិកា.

ឥតិ ពោធិសត្តោ ‘‘យស្មា ឯតេសំ អន្តោរាគាទយោ បមាណករា ធម្មា អត្ថិ, តស្មា តានិ សរីសបាទីនិ បមាណវន្តានី’’តិ ទស្សេត្វា ‘‘អប្បមាណានំ តិណ្ណំ រតនានំ អានុភាវេន ឥមេ បមាណវន្តា សត្តា រត្តិន្ទិវំ បរិត្តកម្មំ ករោន្តូតិ ឯវំ តិណ្ណំ រតនានំ គុណេ អនុស្សរថា’’តិ វត្វា តតោ ឧត្តរិ កត្តព្ពំ ទស្សេតុំ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘កតា មេ រក្ខា កតា មេ បរិត្តា, បដិក្កមន្តុ ភូតានិ;

សោហំ នមោ ភគវតោ, នមោ សត្តន្នំ សម្មាសម្ពុទ្ធាន’’ន្តិ.

តត្ថ កតា មេ រក្ខាតិ មយា រតនត្តយគុណេ អនុស្សរន្តេន អត្តនោ រក្ខា គុត្តិ កតា. កតា មេ បរិត្តាតិ បរិត្តាណម្បិ មេ អត្តនោ កតំ. បដិក្កមន្តុ ភូតានីតិ មយិ អហិតជ្ឈាសយានិ ភូតានិ បដិក្កមន្តុ អបគច្ឆន្តុ. សោហំ នមោ ភគវតោតិ សោ អហំ ឯវំ កតបរិត្តោ អតីតស្ស បរិនិព្ពុតស្ស សព្ពស្សបិ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ នមោ ករោមិ. នមោ សត្តន្នំ សម្មាសម្ពុទ្ធានន្តិ វិសេសេន បន អតីតេ បដិបាដិយា បរិនិព្ពុតានំ សត្តន្នំ សម្មាសម្ពុទ្ធានំ នមោ ករោមីតិ.

ឯវំ ‘‘នមក្ការំ ករោន្តាបិ សត្ត ពុទ្ធេ អនុស្សរថា’’តិ ពោធិសត្តោ ឥសិគណស្ស ឥមំ បរិត្តំ ពន្ធិត្វា អទាសិ. អាទិតោ បន បដ្ឋាយ ទ្វីហិ គាថាហិ ចតូសុ អហិរាជកុលេសុ មេត្តាយ ទីបិតត្តា ឱទិស្សកានោទិស្សកវសេន វា ទ្វិន្នំ មេត្តាភាវនានំ ទីបិតត្តា ឥទំ បរិត្តំ ឥធ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ, អញ្ញំ វា ការណំ បរិយេសិតព្ពំ. តតោ បដ្ឋាយ ឥសិគណោ ពោធិសត្តស្ស ឱវាទេ ឋត្វា មេត្តំ ភាវេសិ, ពុទ្ធគុណេ អនុស្សរិ. ឯវមេតេសុ ពុទ្ធគុណេ អនុស្សរន្តេសុយេវ សព្ពេ ទីឃជាតិកា បដិក្កមិំសុ. ពោធិសត្តោបិ ព្រហ្មវិហារេ ភាវេត្វា ព្រហ្មលោកបរាយណោ អហោសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ឥសិគណោ ពុទ្ធបរិសា អហោសិ, គណសត្ថា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ខន្ធជាតកវណ្ណនា តតិយា.

[២០៤] ៤. វីរកជាតកវណ្ណនា

អបិ វីរក បស្សេសីតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ សុគតាលយំ អារព្ភ កថេសិ. ទេវទត្តស្ស បរិសំ គហេត្វា អាគតេសុ ហិ ថេរេសុ សត្ថា ‘‘សារិបុត្ត, ទេវទត្តោ តុម្ហេ ទិស្វា កិំ អកាសី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សុគតាលយំ, ភន្តេ, ទស្សេសី’’តិ វុត្តេ ‘‘ន ខោ, សារិបុត្ត, ឥទានេវ ទេវទត្តោ មម អនុកិរិយំ ករោន្តោ វិនាសំ បត្តោ, បុព្ពេបិ វិនាសំ បាបុណី’’តិ វត្វា ថេរេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ហិមវន្តបទេសេ ឧទកកាកយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា ឯកំ សរំ ឧបនិស្សាយ វសិ, ‘‘វីរកោ’’តិស្ស នាមំ អហោសិ. តទា កាសិរដ្ឋេ ទុព្ភិក្ខំ អហោសិ, មនុស្សា កាកភត្តំ វា ទាតុំ យក្ខនាគពលិកម្មំ វា កាតុំ នាសក្ខិំសុ. ឆាតករដ្ឋតោ កាកា យេភុយ្យេន អរញ្ញំ បវិសិំសុ. តត្ថេកោ ពារាណសិវាសី សវិដ្ឋកោ នាម កាកោ កាកិំ អាទាយ វីរកស្ស វសនដ្ឋានំ គន្ត្វា តំ សរំ និស្សាយ ឯកមន្តេ វាសំ កប្បេសិ. សោ ឯកទិវសំ តស្មិំ សរេ គោចរំ គណ្ហន្តោ វីរកំ សរំ ឱតរិត្វា មច្ឆេ ខាទិត្វា បច្ចុត្តរិត្វា សរីរំ សុក្ខាបេន្តំ ទិស្វា ‘‘ឥមំ ឧទកកាកំ និស្សាយ សក្កា ពហូ មច្ឆេ លទ្ធុំ, ឥមំ ឧបដ្ឋហិស្សាមី’’តិ តំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘កិំ, សម្មា’’តិ វុត្តេ ‘‘ឥច្ឆាមិ តំ សាមិ ឧបដ្ឋហិតុ’’ន្តិ វត្វា ‘‘សាធូ’’តិ តេន សម្បដិច្ឆិតោ តតោ បដ្ឋាយ ឧបដ្ឋាសិ. វីរកោបិ តតោ បដ្ឋាយ អត្តនោ យាបនមត្តំ ខាទិត្វា មច្ឆេ ឧទ្ធរិត្វា សវិដ្ឋកស្ស ទេតិ. សោបិ អត្តនោ យាបនមត្តំ ខាទិត្វា សេសំ កាកិយា ទេតិ.

តស្ស អបរភាគេ មានោ ឧប្បជ្ជិ – ‘‘អយម្បិ ឧទកកាកោ កាឡកោ, អហម្បិ កាឡកោ, អក្ខិតុណ្ឌបាទេហិបិ ឯតស្ស ច មយ្ហញ្ច នានាករណំ នត្ថិ, ឥតោ បដ្ឋាយ ឥមិនា គហិតមច្ឆេហិ មយ្ហំ កម្មំ នត្ថិ, អហមេវ គណ្ហិស្សាមី’’តិ. សោ វីរកំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘សម្ម, ឥតោ បដ្ឋាយ អហមេវ សរំ ឱតរិត្វា មច្ឆេ គណ្ហិស្សាមី’’តិ វត្វា ‘‘ន ត្វំ, សម្ម, ឧទកំ ឱតរិត្វា មច្ឆេ គណ្ហនកកុលេ និព្ពត្តោ, មា នស្សី’’តិ តេន វារិយមានោបិ វចនំ អនាទិយិត្វា សរំ ឱរុយ្ហ ឧទកំ បវិសិត្វា ឧម្មុជ្ជមានោ សេវាលំ ឆិន្ទិត្វា និក្ខមិតុំ នាសក្ខិ, សេវាលន្តរេ លគ្គិ, អគ្គតុណ្ឌមេវ បញ្ញាយិ. សោ និរស្សាសោ អន្តោឧទកេយេវ ជីវិតក្ខយំ បាបុណិ. អថស្ស ភរិយា អាគមនំ អបស្សមានា តំ បវត្តិំ ជាននត្ថំ វីរកស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘សាមិ, សវិដ្ឋកោ ន បញ្ញាយតិ, កហំ នុ ខោ សោ’’តិ បុច្ឆមានា បឋមំ គាថមាហ –

១០៧. ‘‘អបិ វីរក បស្សេសិ, សកុណំ មញ្ជុភាណកំ;

មយូរគីវសង្កាសំ, បតិំ មយ្ហំ សវិដ្ឋក’’ន្តិ.

តត្ថ អបិ, វីរក, បស្សេសីតិ, សាមិ វីរក, អបិ បស្សសិ. មញ្ជុភាណកន្តិ មញ្ជុភាណិនំ. សា ហិ រាគវសេន ‘‘មធុរស្សរោ មេ បតី’’តិ មញ្ញតិ, តស្មា ឯវមាហ. មយូរគីវសង្កាសន្តិ មោរគីវសមានវណ្ណំ.

តំ សុត្វា វីរកោ ‘‘អាម, ជានាមិ តេ សាមិកស្ស គតដ្ឋាន’’ន្តិ វត្វា ទុតិយំ គាថមាហ –

១០៨. ‘‘ឧទកថលចរស្ស បក្ខិនោ, និច្ចំ អាមកមច្ឆភោជិនោ;

តស្សានុករំ សវិដ្ឋកោ, សេវាលេ បលិគុណ្ឋិតោ មតោ’’តិ.

តត្ថ ឧទកថលចរស្សាតិ ឧទកេ ច ថលេ ច ចរិតុំ សមត្ថស្ស. បក្ខិនោតិ អត្តានំ សន្ធាយ វទតិ. តស្សានុករន្តិ តស្ស អនុករោន្តោ. សេវាលេ បលិគុណ្ឋិតោ មតោតិ ឧទកំ បវិសិត្វា សេវាលំ ឆិន្ទិត្វា និក្ខមិតុំ អសក្កោន្តោ សេវាលបរិយោនទ្ធោ អន្តោឧទកេយេវ មតោ, បស្ស, ឯតស្ស តុណ្ឌំ ទិស្សតីតិ. តំ សុត្វា កាកី បរិទេវិត្វា ពារាណសិមេវ អគមាសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា សវិដ្ឋកោ ទេវទត្តោ អហោសិ, វីរកោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

វីរកជាតកវណ្ណនា ចតុត្ថា.

[២០៥] ៥. គង្គេយ្យជាតកវណ្ណនា

សោភតិ មច្ឆោ គង្គេយ្យោតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ទ្វេ ទហរភិក្ខូ អារព្ភ កថេសិ. តេ កិរ សាវត្ថិវាសិនោ កុលបុត្តា សាសនេ បព្ពជិត្វា អសុភភាវនំ អនុនុយុញ្ជិត្វា រូបបសំសកា ហុត្វា រូបំ ឧបលាឡេន្តា វិចរិំសុ. តេ ឯកទិវសំ ‘‘ត្វំ ន សោភសិ, អហំ សោភាមី’’តិ រូបំ និស្សាយ ឧប្បន្នវិវាទា អវិទូរេ និសិន្នំ ឯកំ មហល្លកត្ថេរំ ទិស្វា ‘‘ឯសោ អម្ហាកំ សោភនភាវំ វា អសោភនភាវំ វា ជានិស្សតី’’តិ តំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ភន្តេ, កោ អម្ហេសុ សោភនោ’’តិ បុច្ឆិំសុ. សោ ‘‘អាវុសោ, តុម្ហេហិ អហមេវ សោភនតរោ’’តិ អាហ. ទហរា ‘‘អយំ មហល្លកោ អម្ហេហិ បុច្ឆិតំ អកថេត្វា អបុច្ឆិតំ កថេតី’’តិ តំ បរិភាសិត្វា បក្កមិំសុ. សា តេសំ កិរិយា ភិក្ខុសង្ឃេ បាកដា ជាតា. អថេកទិវសំ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘អាវុសោ, អសុកោ មហល្លកោ ថេរោ កិរ តេ រូបនិស្សិតកេ ទហរេ លជ្ជាបេសី’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥមេ ទ្វេ ទហរា ឥទានេវ រូបបសំសកា, បុព្ពេបេតេ រូបមេវ ឧបលាឡេន្តា វិចរិំសូ’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ គង្គាតីរេ រុក្ខទេវតា អហោសិ. តទា គង្គាយមុនានំ សមាគមដ្ឋានេ គង្គេយ្យោ ច យាមុនេយ្យោ ច ទ្វេ មច្ឆា ‘‘អហំ សោភាមិ, ត្វំ ន សោភសី’’តិ រូបំ និស្សាយ វិវទមានា អវិទូរេ គង្គាតីរេ កច្ឆបំ និបន្នំ ទិស្វា ‘‘ឯសោ អម្ហាកំ សោភនភាវំ វា អសោភនភាវំ វា ជានិស្សតី’’តិ តំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘កិំ នុ ខោ, សម្ម កច្ឆប, គង្គេយ្យោ សោភតិ, ឧទាហុ យាមុនេយ្យោ’’តិ បុច្ឆិំសុ. កច្ឆបោ ‘‘គង្គេយ្យោបិ សោភតិ, យាមុនេយ្យោបិ សោភតិ, តុម្ហេហិ បន ទ្វីហិ អហមេវ អតិរេកតរំ សោភាមី’’តិ ឥមមត្ថំ បកាសេន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

១០៩. ‘‘សោភតិ មច្ឆោ គង្គេយ្យោ, អថោ សោភតិ យាមុនោ;

ចតុប្បទោយំ បុរិសោ, និគ្រោធបរិមណ្ឌលោ;

ឦសកាយតគីវោ ច, សព្ពេវ អតិរោចតី’’តិ.

តត្ថ ចតុប្បទោយន្តិ ចតុប្បទោ អយំ. បុរិសោតិ អត្តានំ សន្ធាយ វទតិ. និគ្រោធបរិមណ្ឌលោតិ សុជាតោ និគ្រោធោ វិយ បរិមណ្ឌលោ. ឦសកាយតគីវោតិ រថីសា វិយ អាយតគីវោ. សព្ពេវ អតិរោចតីតិ ឯវំ សណ្ឋានសម្បន្នោ កច្ឆបោ សព្ពេវ អតិរោចតិ, អហមេវ សព្ពេ តុម្ហេ អតិក្កមិត្វា សោភាមីតិ វទតិ.

មច្ឆា តស្ស កថំ ហុត្វា ‘‘អម្ភោ! បាបកច្ឆប អម្ហេហិ បុច្ឆិតំ អកថេត្វា អញ្ញមេវ កថេសី’’តិ វត្វា ទុតិយំ គាថមាហ –

១១០. ‘‘យំ បុច្ឆិតោ ន តំ អក្ខាសិ, អញ្ញំ អក្ខាសិ បុច្ឆិតោ;

អត្ថប្បសំសកោ បោសោ, នាយំ អស្មាក រុច្ចតី’’តិ.

តត្ថ អត្តប្បសំសកោតិ អត្តានំ បសំសនសីលោ អត្តុក្កំសកោ បោសោ. នាយំ អស្មាក រុច្ចតីតិ អយំ បាបកច្ឆបោ អម្ហាកំ ន រុច្ចតិ ន ខមតីតិ កច្ឆបស្ស ឧបរិ ឧទកំ ខិបិត្វា សកដ្ឋានមេវ គមិំសុ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ទ្វេ មច្ឆា ទ្វេ ទហរភិក្ខូ អហេសុំ, កច្ឆបោ មហល្លកោ, ឥមស្ស ការណស្ស បច្ចក្ខការិកា គង្គាតីរេ និព្ពត្តរុក្ខទេវតា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

គង្គេយ្យជាតកវណ្ណនា បញ្ចមា.

[២០៦] ៦. កុរុង្គមិគជាតកវណ្ណនា

ឥង្ឃ វដ្ដមយំ បាសន្តិ ឥទំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ ទេវទត្តំ អារព្ភ កថេសិ. តទា ហិ សត្ថា ‘‘ទេវទត្តោ វធាយ បរិសក្កតី’’តិ សុត្វា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ទេវទត្តោ ឥទានេវ មយ្ហំ វធាយ បរិសក្កតិ, បុព្ពេបិ បរិសក្កិយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ កុរុង្គមិគោ ហុត្វា អរញ្ញេ ឯកស្ស សរស្ស អវិទូរេ ឯកស្មិំ គុម្ពេ វាសំ កប្បេសិ. តស្សេវ សរស្ស អវិទូរេ ឯកស្មិំ រុក្ខគ្គេ សតបត្តោ, សរស្មិំ បន កច្ឆបោ វាសំ កប្បេសិ. ឯវំ តេ តយោបិ សហាយកា អញ្ញមញ្ញំ បិយសំវាសំ វសិំសុ. អថេកោ មិគលុទ្ទកោ អរញ្ញេ ចរន្តោ បានីយតិត្ថេ ពោធិសត្តស្ស បទវលញ្ជំ ទិស្វា លោហនិគឡសទិសំ វដ្ដមយំ បាសំ ឱឌ្ឌេត្វា អគមាសិ. ពោធិសត្តោ បានីយំ បាតុំ អាគតោ បឋមយាមេយេវ បាសេ ពជ្ឈិត្វា ពទ្ធរវំ រវិ. តស្ស តេន សទ្ទេន រុក្ខគ្គតោ សតបត្តោ ឧទកតោ ច កច្ឆបោ អាគន្ត្វា ‘‘កិំ នុ ខោ កាតព្ព’’ន្តិ មន្តយិំសុ. អថ សតបត្តោ កច្ឆបំ អាមន្តេត្វា ‘‘សម្ម, តវ ទន្តា អត្ថិ, ត្វំ ឥមំ បាសំ ឆិន្ទ, អហំ គន្ត្វា យថា សោ នាគច្ឆតិ, តថា ករិស្សាមិ, ឯវំ អម្ហេហិ ទ្វីហិបិ កតបរក្កមេន សហាយោ នោ ជីវិតំ លភិស្សតី’’តិ ឥមមត្ថំ បកាសេន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

១១១. ‘‘ឥង្ឃ វដ្ដមយំ បាសំ, ឆិន្ទ ទន្តេហិ កច្ឆប;

អហំ តថា ករិស្សាមិ, យថា នេហិតិ លុទ្ទកោ’’តិ.

អថ កច្ឆបោ ចម្មវរត្តំ ខាទិតុំ អារភិ, សតបត្តោ លុទ្ទកស្ស វសនគាមំ គតោ អវិទូរេ រុក្ខេ និសីទិ. លុទ្ទកោ បច្ចូសកាលេយេវ សត្តិំ គហេត្វា និក្ខមិ. សកុណោ តស្ស និក្ខមនភាវំ ញត្វា វស្សិត្វា បក្ខេ បប្ផោដេត្វា តំ បុរិមទ្វារេន និក្ខមន្តំ មុខេ បហរិ. លុទ្ទោ ‘‘កាឡកណ្ណិនា សកុណេនម្ហិ បហដោ’’តិ និវត្តិត្វា ថោកំ សយិត្វា បុន សត្តិំ គហេត្វា ឧដ្ឋាសិ. សកុណោ ‘‘អយំ បឋមំ បុរិមទ្វារេន និក្ខន្តោ ឥទានិ បច្ឆិមទ្វារេន និក្ខមិស្សតី’’តិ ញត្វា គន្ត្វា បច្ឆិមគេហេ និសីទិ. លុទ្ទោបិ ‘‘បុរិមទ្វារេន មេ និក្ខន្តេន កាឡកណ្ណី សកុណោ ទិដ្ឋោ, ឥទានិ បច្ឆិមទ្វារេន និក្ខមិស្សាមី’’តិ បច្ឆិមទ្វារេន និក្ខមិ, សកុណោ បុន វស្សិត្វា គន្ត្វា មុខេ បហរិ. លុទ្ទោ ‘‘បុនបិ កាឡកណ្ណីសកុណេន បហដោ, ន ទានិ មេ ឯស និក្ខមិតុំ ទេតី’’តិ និវត្តិត្វា យាវ អរុណុគ្គមនា សយិត្វា អរុណុគ្គមនវេលាយ សត្តិំ គហេត្វា និក្ខមិ. សកុណោ វេគេន គន្ត្វា ‘‘លុទ្ទោ អាគច្ឆតី’’តិ ពោធិសត្តស្ស កថេសិ.

តស្មិំ ខណេ កច្ឆបេន ឯកមេវ ចម្មវទ្ធំ ឋបេត្វា សេសវរត្តា ខាទិតា ហោន្តិ. ទន្តា បនស្ស បតនាការប្បត្តា ជាតា, មុខតោ លោហិតំ បគ្ឃរតិ. ពោធិសត្តោ លុទ្ទបុត្តំ សត្តិំ គហេត្វា អសនិវេគេន អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា តំ វទ្ធំ ឆិន្ទិត្វា វនំ បាវិសិ, សកុណោ រុក្ខគ្គេ និសីទិ, កច្ឆបោ បន ទុព្ពលត្តា តត្ថេវ និបជ្ជិ. លុទ្ទោ កច្ឆបំ គហេត្វា បសិព្ពកេ បក្ខិបិត្វា ឯកស្មិំ ខាណុកេ លគ្គេសិ. ពោធិសត្តោ និវត្តិត្វា ឱលោកេន្តោ កច្ឆបស្ស គហិតភាវំ ញត្វា ‘‘សហាយស្ស ជីវិតទានំ ទស្សាមី’’តិ ទុព្ពលោ វិយ ហុត្វា លុទ្ទស្ស អត្តានំ ទស្សេសិ. សោ ‘‘ទុព្ពលោ ឯស ភវិស្សតិ, មារេស្សាមិ ន’’ន្តិ សត្តិំ អាទាយ អនុពន្ធិ. ពោធិសត្តោ នាតិទូរេ នាច្ចាសន្នេ គច្ឆន្តោ តំ អាទាយ អរញ្ញំ បាវិសិ, ទូរំ គតភាវំ ញត្វា បទំ វញ្ចេត្វា អញ្ញេន មគ្គេន វាតវេគេន គន្ត្វា សិង្គេន បសិព្ពកំ ឧក្ខិបិត្វា ភូមិយំ បាតេត្វា ផាលេត្វា កច្ឆបំ នីហរិ. សតបត្តោបិ រុក្ខា ឱតរិ. ពោធិសត្តោ ទ្វិន្នម្បិ ឱវាទំ ទទមានោ ‘‘អហំ តុម្ហេ និស្សាយ ជីវិតំ លភិំ, តុម្ហេហិ សហាយកស្ស កត្តព្ពំ មយ្ហំ កតំ, ឥទានិ លុទ្ទោ អាគន្ត្វា តុម្ហេ គណ្ហេយ្យ, តស្មា, សម្ម សតបត្ត, ត្វំ អត្តនោ បុត្តកេ គហេត្វា អញ្ញត្ថ យាហិ, ត្វម្បិ, សម្ម កច្ឆប, ឧទកំ បវិសាហី’’តិ អាហ. តេ តថា អកំសុ.

សត្ថា អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា ទុតិយំ គាថមាហ –

១១២. ‘‘កច្ឆបោ បាវិសី វារិំ, កុរុង្គោ បាវិសី វនំ;

សតបត្តោ ទុមគ្គម្ហា, ទូរេ បុត្តេ អបានយី’’តិ.

តត្ថ អបានយីតិ អានយិ, គហេត្វា អគមាសីតិ អត្ថោ;

លុទ្ទោបិ តំ ឋានំ អាគន្ត្វា កញ្ចិ អបស្សិត្វា ឆិន្នបសិព្ពកំ គហេត្វា ទោមនស្សប្បត្តោ អត្តនោ គេហំ អគមាសិ. តេ តយោបិ សហាយា យាវជីវំ វិស្សាសំ អច្ឆិន្ទិត្វា យថាកម្មំ គតា.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា លុទ្ទកោ ទេវទត្តោ អហោសិ, សតបត្តោ សារិបុត្តោ, កច្ឆបោ មោគ្គល្លានោ, កុរុង្គមិគោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

កុរុង្គមិគជាតកវណ្ណនា ឆដ្ឋា.

[២០៧] ៧. អស្សកជាតកវណ្ណនា

អយមស្សករាជេនាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ បុរាណទុតិយិកាបលោភនំ អារព្ភ កថេសិ. សោ ហិ ភិក្ខុ សត្ថារា ‘‘សច្ចំ កិរ, ត្វំ ភិក្ខុ, ឧក្កណ្ឋិតោសី’’តិ បុដ្ឋោ ‘‘សច្ច’’ន្តិ វត្វា ‘‘កេន ឧក្កណ្ឋាបិតោសី’’តិ វុត្តេ ‘‘បុរាណទុតិយិកាយា’’តិ អាហ. អថ នំ សត្ថា ‘‘ន ឥទានេវ តស្សា ភិក្ខុ ឥត្ថិយា តយិ សិនេហោ អត្ថិ, បុព្ពេបិ ត្វំ តំ និស្សាយ មហាទុក្ខំ បត្តោ’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ កាសិរដ្ឋេ បាដលិនគរេ អស្សកោ នាម រាជា រជ្ជំ ការេសិ. តស្ស ឧបរី នាម អគ្គមហេសី បិយា អហោសិ មនាបា អភិរូបា ទស្សនីយា បាសាទិកា អតិក្កន្តា មានុសវណ្ណំ, អបត្តា ទិព្ពវណ្ណំ. សា កាលមកាសិ, តស្សា កាលកិរិយាយ រាជា សោកាភិភូតោ អហោសិ ទុក្ខី ទុម្មនោ. សោ តស្សា សរីរំ ទោណិយំ និបជ្ជាបេត្វា តេលកលលំ បក្ខិបាបេត្វា ហេដ្ឋាមញ្ចេ ឋបាបេត្វា និរាហារោ រោទមានោ បរិទេវមានោ និបជ្ជិ. មាតាបិតរោ អវសេសញាតកា មិត្តាមច្ចព្រាហ្មណគហបតិកាទយោបិ ‘‘មា សោចិ, មហារាជ, អនិច្ចា សង្ខារា’’តិអាទីនិ វទន្តា សញ្ញាបេតុំ នាសក្ខិំសុ. តស្ស វិលបន្តស្សេវ សត្ត ទិវសា អតិក្កន្តា. តទា ពោធិសត្តោ បញ្ចាភិញ្ញអដ្ឋសមាបត្តិលាភី តាបសោ ហុត្វា ហិមវន្តបទេសេ វិហរន្តោ អាលោកំ វឌ្ឍេត្វា ទិព្ពេន ចក្ខុនា ជម្ពុទីបំ ឱលោកេន្តោ តំ រាជានំ តថា បរិទេវមានំ ទិស្វា ‘‘ឯតស្ស មយា អវស្សយេន ភវិតព្ព’’ន្តិ ឥទ្ធានុភាវេន អាកាសេ ឧប្បតិត្វា រញ្ញោ ឧយ្យានេ ឱតរិត្វា មង្គលសិលាបដ្ដេ កញ្ចនបដិមា វិយ និសីទិ.

អថេកោ បាដលិនគរវាសី ព្រាហ្មណមាណវោ ឧយ្យានំ គតោ ពោធិសត្តំ ទិស្វា វន្ទិត្វា និសីទិ. ពោធិសត្តោ តេន សទ្ធិំ បដិសន្ថារំ កត្វា ‘‘កិំ, មាណវ, រាជា ធម្មិកោ’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អាម, ភន្តេ, ធម្មិកោ រាជា, ភរិយា បនស្ស កាលកតា, សោ តស្សា សរីរំ ទោណិយំ បក្ខិបាបេត្វា វិលបមានោ និបន្នោ, អជ្ជ សត្តមោ ទិវសោ, កិស្ស តុម្ហេ រាជានំ ឯវរូបា ទុក្ខា ន មោចេថ, យុត្តំ នុ ខោ តុម្ហាទិសេសុ សីលវន្តេសុ សំវិជ្ជមានេសុ រញ្ញោ ឯវរូបំ ទុក្ខំ អនុភវិតុ’’ន្តិ. ‘‘ន ខោ អហំ, មាណវ, រាជានំ ជានាមិ, សចេ បន សោ អាគន្ត្វា មំ បុច្ឆេយ្យ, អហមេវស្ស តស្សា និព្ពត្តដ្ឋានំ អាចិក្ខិត្វា រញ្ញោ សន្តិកេយេវ តំ កថាបេយ្យ’’ន្តិ. ‘‘តេន ហិ, ភន្តេ, យាវ រាជានំ អានេមិ, តាវ ឥមេវ និសីទថា’’តិ មាណវោ ពោធិសត្តស្ស បដិញ្ញំ គហេត្វា រញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា តមត្ថំ អារោចេត្វា ‘‘តស្ស ទិព្ពចក្ខុកស្ស សន្តិកំ គន្តុំ វដ្ដតី’’តិ អាហ.

រាជា ‘‘ឧបរិំ កិរ ទដ្ឋុំ លភិស្សាមី’’តិ តុដ្ឋមានសោ រថំ អភិរុហិត្វា តត្ថ គន្ត្វា ពោធិសត្តំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នោ – ‘‘សច្ចំ កិរ តុម្ហេ ទេវិយា និព្ពត្តដ្ឋានំ ជានាថា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អាម, មហារាជា’’តិ. ‘‘កត្ថ និព្ពត្តា’’តិ? ‘‘សា ខោ, មហារាជ, រូបស្មិំយេវ មត្តា បមាទមាគម្ម កល្យាណកម្មំ អកត្វា ឥមស្មិំយេវ ឧយ្យានេ គោមយបាណកយោនិយំ និព្ពត្តា’’តិ. ‘‘នាហំ សទ្ទហាមី’’តិ. ‘‘តេន ហិ តេ ទស្សេត្វា កថាបេមី’’តិ. ‘‘សាធុ កថាបេថា’’តិ. ពោធិសត្តោ អត្តនោ អានុភាវេន ‘‘ឧភោបិ គោមយបិណ្ឌំ វដ្ដយមានា រញ្ញោ បុរតោ អាគច្ឆន្តូ’’តិ តេសំ អាគមនំ អកាសិ. តេ តថេវ អាគមិំសុ. ពោធិសត្តោ តំ ទស្សេន្តោ ‘‘អយំ តេ, មហារាជ, ឧបរិទេវី, តំ ជហិត្វា គោមយបាណកស្ស បច្ឆតោ បច្ឆតោ គច្ឆតិ, បស្សថ ន’’ន្តិ អាហ. ភន្តេ ‘‘‘ឧបរី នាម គោមយបាណកយោនិយំ និព្ពត្តិស្សតី’តិ ន សទ្ទហាមហ’’ន្តិ. ‘‘កថាបេមិ នំ, មហារាជា’’តិ. ‘‘កថាបេថ, ភន្តេ’’តិ.

ពោធិសត្តោ អត្តនោ អានុភាវេន តំ កថាបេន្តោ ‘‘ឧបរី’’តិ អាហ. សា មនុស្សភាសាយ ‘‘កិំ, ភន្តេ’’តិ អាហ. ‘‘ត្វំ អតីតភវេ កា នាម អហោសី’’តិ? ‘‘ភន្តេ, អស្សករញ្ញោ អគ្គមហេសី ឧបរី នាម អហោសិ’’ន្តិ. ‘‘កិំ បន តេ ឥទានិ អស្សករាជា បិយោ, ឧទាហុ គោមយបាណកោ’’តិ? ‘‘ភន្តេ, សោ មយ្ហំ បុរិមជាតិយា សាមិកោ, តទា អហំ ឥមស្មិំ ឧយ្យានេ តេន សទ្ធិំ រូបសទ្ទគន្ធរសផោដ្ឋព្ពេ អនុភវមានា វិចរិំ. ឥទានិ បន មេ ភវសង្ខេបគតកាលតោ បដ្ឋាយ សោ កិំ ហោតិ, អហញ្ហិ ឥទានិ អស្សករាជានំ មារេត្វា តស្ស គលលោហិតេន មយ្ហំ សាមិកស្ស គោមយបាណកស្ស បាទេ មក្ខេយ្យ’’ន្តិ វត្វា បរិសមជ្ឈេ មនុស្សភាសាយ ឥមា គាថា អវោច –

១១៣. ‘‘អយមស្សករាជេន, ទេសោ វិចរិតោ មយា;

អនុកាមយ កាមេន, បិយេន បតិនា សហ.

១១៤. ‘‘នវេន សុខទុក្ខេន, បោរាណំ អបិធីយតិ;

តស្មា អស្សករញ្ញាវ, កីដោ បិយតរោ មមា’’តិ.

តត្ថ អយមស្សករាជេន, ទេសោ វិចរិតោ មយាតិ អយំ រមណីយោ ឧយ្យានបទេសោ បុព្ពេ មយា អស្សករាជេន សទ្ធិំ វិចរិតោ. អនុកាមយ កាមេនាតិ អនូតិ និបាតមត្តំ, មយា តំ កាមយមានាយ តេន មំ កាមយមានេន សហាតិ អត្ថោ. បិយេនាតិ តស្មិំ អត្តភាវេ បិយេន. នវេន សុខទុក្ខេន, បោរាណំ អបិធីយតីតិ, ភន្តេ, នវេន ហិ សុខេន បោរាណំ សុខំ, នវេន ច ទុក្ខេន បោរាណំ ទុក្ខំ បិធីយតិ បដិច្ឆាទីយតិ, ឯសា លោកស្ស ធម្មតាតិ ទីបេតិ. តស្មា អស្សករញ្ញាវ, កីដោ បិយតរោ មមាតិ យស្មា នវេន បោរាណំ បិធីយតិ, តស្មា មម អស្សករាជតោ សតគុណេន សហស្សគុណេន កីដោវ បិយតរោតិ.

តំ សុត្វា អស្សករាជា វិប្បដិសារី ហុត្វា តត្ថ ឋិតោវ កុណបំ នីហរាបេត្វា សីសំ ន្ហត្វា ពោធិសត្តំ វន្ទិត្វា នគរំ បវិសិត្វា អញ្ញំ អគ្គមហេសិំ កត្វា ធម្មេន រជ្ជំ ការេសិ. ពោធិសត្តោបិ រាជានំ ឱវទិត្វា និស្សោកំ កត្វា ហិមវន្តមេវ អគមាសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ ឧក្កណ្ឋិតភិក្ខុ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. ‘‘តទា ឧបរី បុរាណទុតិយិកា អហោសិ, អស្សករាជា ឧក្កណ្ឋិតោ ភិក្ខុ, មាណវោ សារិបុត្តោ, តាបសោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

អស្សកជាតកវណ្ណនា សត្តមា.

[២០៨] ៨. សុសុមារជាតកវណ្ណនា

អលំ មេតេហិ អម្ពេហីតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ទេវទត្តស្ស វធាយ បរិសក្កនំ អារព្ភ កថេសិ. តទា ហិ សត្ថា ‘‘ទេវទត្តោ វធាយ បរិសក្កតី’’តិ សុត្វា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ ទេវទត្តោ មយ្ហំ វធាយ បរិសក្កតិ, បុព្ពេបិ បរិសក្កិយេវ, សន្តាសមត្តម្បិ បន កាតុំ ន សក្ខី’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ហិមវន្តបទេសេ ពោធិសត្តោ កបិយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា នាគពលោ ថាមសម្បន្នោ មហាសរីរោ សោភគ្គប្បត្តោ ហុត្វា គង្គានិវត្តនេ អរញ្ញាយតនេ វាសំ កប្បេសិ. តទា គង្គាយ ឯកោ សុសុមារោ វសិ. អថស្ស ភរិយា ពោធិសត្តស្ស សរីរំ ទិស្វា តស្ស ហទយមំសេ ទោហឡំ ឧប្បាទេត្វា សុសុមារំ អាហ – ‘‘អហំ សាមិ, ឯតស្ស កបិរាជស្ស ហទយមំសំ ខាទិតុកាមា’’តិ. ‘‘ភទ្ទេ, មយំ ជលគោចរា, ឯសោ ថលគោចរោ, កិន្តិ នំ គណ្ហិតុំ សក្ខិស្សាមា’’តិ. ‘‘យេន កេនចិ ឧបាយេន គណ្ហ, សចេ ន លភិស្សាមិ, មរិស្សាមី’’តិ. ‘‘តេន ហិ មា សោចិ, អត្ថេកោ ឧបាយោ, ខាទាបេស្សាមិ តំ តស្ស ហទយមំស’’ន្តិ សុសុមារិំ សមស្សាសេត្វា ពោធិសត្តស្ស គង្គាយ បានីយំ បិវិត្វា គង្គាតីរេ និសិន្នកាលេ សន្តិកំ គន្ត្វា ឯវមាហ – ‘‘វានរិន្ទ, ឥមស្មិំ បទេសេ កសាយផលានិ ខាទន្តោ កិំ ត្វំ និវិដ្ឋដ្ឋានេយេវ ចរសិ, បារគង្គាយ អម្ពលពុជាទីនំ មធុរផលានំ អន្តោ នត្ថិ, កិំ តេ តត្ថ គន្ត្វា ផលាផលំ ខាទិតុំ ន វដ្ដតី’’តិ? ‘‘កុម្ភីលរាជ, គង្គា មហោទកា វិត្ថិណ្ណា, កថំ តត្ថ គមិស្សាមី’’តិ? ‘‘សចេ ឥច្ឆសិ, អហំ តំ មម បិដ្ឋិំ អារោបេត្វា នេស្សាមី’’តិ. សោ សទ្ទហិត្វា ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិ. ‘‘តេន ហិ ឯហិ បិដ្ឋិំ មេ អភិរូហា’’តិ ច វុត្តេ តំ អភិរុហិ. សុសុមារោ ថោកំ នេត្វា ឧទកេ ឱសីទាបេសិ.

ពោធិសត្តោ ‘‘សម្ម, ឧទកេ មំ ឱសីទាបេសិ, កិំ នុ ខោ ឯត’’ន្តិ អាហ. ‘‘នាហំ តំ ធម្មសុធម្មតាយ គហេត្វា គច្ឆាមិ, ភរិយាយ បន មេ តវ ហទយមំសេ ទោហឡោ ឧប្បន្នោ, តមហំ តវ ហទយំ ខាទាបេតុកាមោ’’តិ. ‘‘សម្ម, កថេន្តេន តេ សុន្ទរំ កតំ. សចេ ហិ អម្ហាកំ ឧទរេ ហទយំ ភវេយ្យ, សាខគ្គេសុ ចរន្តានំ ចុណ្ណវិចុណ្ណំ ភវេយ្យា’’តិ. ‘‘កហំ បន តុម្ហេ ឋបេថា’’តិ? ពោធិសត្តោ អវិទូរេ ឯកំ ឧទុម្ពរំ បក្កផលបិណ្ឌិសញ្ឆន្នំ ទស្សេន្តោ ‘‘បស្សេតានិ អម្ហាកំ ហទយានិ ឯតស្មិំ ឧទុម្ពរេ ឱលម្ពន្តី’’តិ អាហ. ‘‘សចេ មេ ហទយំ ទស្សសិ, អហំ តំ ន មារេស្សាមី’’តិ. ‘‘តេន ហិ មំ ឯត្ថ នេហិ, អហំ តេ រុក្ខេ ឱលម្ពន្តំ ទស្សាមី’’តិ. សោ តំ អាទាយ តត្ថ អគមាសិ. ពោធិសត្តោ តស្ស បិដ្ឋិតោ ឧប្បតិត្វា ឧទុម្ពររុក្ខេ និសីទិត្វា ‘‘សម្ម, ពាល សុសុមារ, ‘ឥមេសំ សត្តានំ ហទយំ នាម រុក្ខគ្គេ ហោតី’តិ សញ្ញី អហោសិ, ពាលោសិ, អហំ តំ វញ្ចេសិំ, តវ ផលាផលំ តវេវ ហោតុ, សរីរមេវ បន តេ មហន្តំ បញ្ញា បន នត្ថី’’តិ វត្វា ឥមមត្ថំ បកាសេន្តោ ឥមា គាថា អវោច –

១១៥. ‘‘អលំ មេតេហិ អម្ពេហិ, ជម្ពូហិ បនសេហិ ច;

យានិ បារំ សមុទ្ទស្ស, វរំ មយ្ហំ ឧទុម្ពរោ.

១១៦. ‘‘មហតី វត តេ ពោន្ទិ, ន ច បញ្ញា តទូបិកា;

សុសុមារ វញ្ចិតោ មេសិ, គច្ឆ ទានិ យថាសុខ’’ន្តិ.

តត្ថ អលំ មេតេហីតិ យានិ តយា ទីបកេ និទ្ទិដ្ឋានិ, ឯតេហិ មយ្ហំ អលំ. វរំ មយ្ហំ ឧទុម្ពរោតិ មយ្ហំ អយមេវ ឧទុម្ពររុក្ខោ វរំ. ពោន្ទីតិ សរីរំ. តទូបិកាតិ បញ្ញា បន តេ តទូបិកា តស្ស សរីរស្ស អនុច្ឆវិកា នត្ថិ. គច្ឆ ទានិ យថាសុខន្តិ ឥទានិ យថាសុខំ គច្ឆ, នត្ថិ តេ ហទយមំសគហណូបាយោតិ អត្ថោ. សុសុមារោ សហស្សំ បរាជិតោ វិយ ទុក្ខី ទុម្មនោ បជ្ឈាយន្តោវ អត្តនោ និវាសដ្ឋានមេវ គតោ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា សុសុមារោ ទេវទត្តោ អហោសិ, សុសុមារី ចិញ្ចមាណវិកា, កបិរាជា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

សុសុមារជាតកវណ្ណនា អដ្ឋមា.

[២០៩] ៩. កុក្កុដជាតកវណ្ណនា

ទិដ្ឋា មយា វនេ រុក្ខាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ធម្មសេនាបតិសារិបុត្តត្ថេរស្ស សទ្ធិវិហារិកំ ទហរភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. សោ កិរ អត្តនោ សរីរស្ស គុត្តិកម្មេ ឆេកោ អហោសិ. ‘‘សរីរស្ស មេ ន សុខំ ភវេយ្យា’’តិ ភយេន អតិសីតំ អច្ចុណ្ហំ បរិភោគំ ន ករោតិ, ‘‘សីតុណ្ហេហិ សរីរំ កិលមេយ្យា’’តិ ភយេន ពហិ ន និក្ខមតិ, អតិកិលិន្នឧត្តណ្ឌុលាទីនិ ន ភុញ្ជតិ. តស្ស សា សរីរគុត្តិកុសលតា សង្ឃមជ្ឈេ បាកដា ជាតា. ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘អាវុសោ, អសុកោ ទហរោ កិរ ភិក្ខុ សរីរគុត្តិកម្មេ ឆេកោ’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, អយំ ទហរោ ឥទានេវ សរីរគុត្តិកម្មេ ឆេកោ, បុព្ពេបិ ឆេកោវ អហោសី’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ អរញ្ញាយតនេ រុក្ខទេវតា អហោសិ. អថេកោ សកុណលុទ្ទកោ ឯកំ ទីបកកុក្កុដមាទាយ វាលរជ្ជុញ្ច យដ្ឋិញ្ច គហេត្វា អរញ្ញេ កុក្កុដេ ពន្ធន្តោ ឯកំ បលាយិត្វា អរញ្ញំ បវិដ្ឋំ បោរាណកុក្កុដំ ពន្ធិតុំ អារភិ. សោ វាលបាសេ កុសលតាយ អត្តានំ ពន្ធិតុំ ន ទេតិ, ឧដ្ឋាយុដ្ឋាយ និលីយតិ. លុទ្ទកោ អត្តានំ សាខាបល្លវេហិ បដិច្ឆាទេត្វា បុនប្បុនំ យដ្ឋិញ្ច បាសញ្ច ឱឌ្ឌេតិ. កុក្កុដោ តំ លជ្ជាបេតុកាមោ មានុសិំ វាចំ និច្ឆារេត្វា បឋមំ គាថមាហ –

១១៧. ‘‘ទិដ្ឋា មយា វនេ រុក្ខា, អស្សកណ្ណា វិភីដកា;

ន តានិ ឯវំ សក្កន្តិ, យថា ត្វំ រុក្ខ សក្កសី’’តិ.

តស្សត្ថោ – សម្ម លុទ្ទក, មយា ឥមស្មិំ វនេ ជាតា ពហូ អស្សកណ្ណា ច វិភីដកា ច រុក្ខា ទិដ្ឋបុព្ពា, តានិ បន រុក្ខានិ យថា ត្វំ សក្កសិ សង្កមសិ ឥតោ ចិតោ ច វិចរសិ, ឯវំ ន សក្កន្តិ ន សង្កមន្តិ ន វិចរន្តីតិ.

ឯវំ វត្វា ច បន សោ កុក្កុដោ បលាយិត្វា អញ្ញត្ថ អគមាសិ. តស្ស បលាយិត្វា គតកាលេ លុទ្ទកោ ទុតិយំ គាថមាហ –

១១៨. ‘‘បោរាណកុក្កុដោ អយំ, ភេត្វា បញ្ជរមាគតោ;

កុសលោ វាលបាសានំ, អបក្កមតិ ភាសតី’’តិ.

តត្ថ កុសលោ វាលបាសានន្តិ វាលមយេសុ បាសេសុ កុសលោ អត្តានំ ពន្ធិតុំ អទត្វា អបក្កមតិ ចេវ ភាសតិ ច, ភាសិត្វា ច បន បលាតោតិ ឯវំ វត្វា លុទ្ទកោ អរញ្ញេ ចរិត្វា យថាលទ្ធមាទាយ គេហមេវ គតោ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា លុទ្ទកោ ទេវទត្តោ អហោសិ, កុក្កុដោ កាយគុត្តិកុសលោ ទហរភិក្ខុ, តស្ស បន ការណស្ស បច្ចក្ខការិកា រុក្ខទេវតា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

កុក្កុដជាតកវណ្ណនា នវមា.

[២១០] ១០. កន្ទគលកជាតកវណ្ណនា

អម្ភោ កោ នាមយំ រុក្ខោតិ ឥទំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ សុគតាលយំ អារព្ភ កថេសិ. តទា ហិ សត្ថា ‘‘ទេវទត្តោ សុគតាលយំ អកាសី’’តិ សុត្វា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ ទេវទត្តោ មយ្ហំ អនុកិរិយំ ករោន្តោ វិនាសំ បត្តោ, បុព្ពេបិ បាបុណិយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ហិមវន្តបទេសេ រុក្ខកោដ្ដកសកុណយោនិយំ និព្ពត្តិ, ‘‘ខទិរវនិយោ’’តិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ ខទិរវនេយេវ គោចរំ គណ្ហិ, តស្សេកោ កន្ទគលកោ នាម សហាយោ អហោសិ, សោ សិម្ពលិបាលិភទ្ទកវនេ គោចរំ គណ្ហាតិ. សោ ឯកទិវសំ ខទិរវនិយស្ស សន្តិកំ អគមាសិ. ខទិរវនិយោ ‘‘សហាយោ មេ អាគតោ’’តិ កន្ទគលកំ គហេត្វា ខទិរវនំ បវិសិត្វា ខទិរខន្ធំ តុណ្ឌេន បហរិត្វា រុក្ខតោ បាណកេ នីហរិត្វា អទាសិ. កន្ទគលកោ ទិន្នេ ទិន្នេ មធុរបូវេ វិយ ឆិន្ទិត្វា ឆិន្ទិត្វា ខាទិ. តស្ស ខាទន្តស្សេវ មានោ ឧប្បជ្ជិ – ‘‘អយម្បិ រុក្ខកោដ្ដកយោនិយំ និព្ពត្តោ, អហម្បិ, កិំ មេ ឯតេន ទិន្នគោចរេន, សយមេវ ខទិរវនេ គោចរំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ. សោ ខទិរវនិយំ អាហ – ‘‘សម្ម, មា ត្វំ ទុក្ខំ អនុភវិ, អហមេវ ខទិរវនេ គោចរំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ.

អថ នំ សោ ‘‘ហន្ទ ត្វំ សម្ម, សិម្ពលិបាលិភទ្ទកាទិវនេ និស្សារេ គោចរគ្គហណកុលេ ជាតោ, ខទិរា នាម ជាតសារា ថទ្ធា, មា តេ ឯតំ រុច្ចី’’តិ អាហ. កន្ទគលកោ ‘‘កិំ ទានាហំ ន រុក្ខកោដ្ដកយោនិយំ និព្ពត្តោ’’តិ តស្ស វចនំ អនាទិយិត្វា វេគេន គន្ត្វា ខទិររុក្ខំ តុណ្ឌេន បហរិ. តាវទេវស្ស តុណ្ឌំ ភិជ្ជិ, អក្ខីនិ និក្ខមនាការប្បត្តានិ ជាតានិ, សីសំ ផលិតំ. សោ ខន្ធេ បតិដ្ឋាតុំ អសក្កោន្តោ ភូមិយំ បតិត្វា បឋមំ គាថមាហ –

១១៩. ‘‘អម្ភោ កោ នាមយំ រុក្ខោ, សិន្នបត្តោ សកណ្ដកោ;

យត្ថ ឯកប្បហារេន, ឧត្តមង្គំ វិភិជ្ជិត’’ន្តិ.

តត្ថ អម្ភោ កោ នាមយំ រុក្ខោតិ, ភោ ខទិរវនិយ, កោ នាម អយំ រុក្ខោ. ‘‘កោ នាម សោ’’តិបិ បាឋោ. សិន្នបត្តោតិ សុខុមបត្តោ. យត្ថ ឯកប្បហារេនាតិ យស្មិំ រុក្ខេ ឯកេនេវ បហារេន. ឧត្តមង្គំ វិភិជ្ជិតន្តិ សីសំ ភិន្នំ, ន កេវលញ្ច សីសំ, តុណ្ឌម្បិ ភិន្នំ. សោ វេទនាប្បត្តតាយ ខទិររុក្ខំ ‘‘កិំ រុក្ខោ នាមេសោ’’តិ ជានិតុំ អសក្កោន្តោ វេទនាប្បត្តោ ហុត្វា ឥមាយ គាថាយ វិប្បលបិ.

តំ វចនំ សុត្វា ខទិរវនិយោ ទុតិយំ គាថមាហ –

១២០. ‘‘អចារិ វតាយំ វិតុទំ វនានិ, កដ្ឋង្គរុក្ខេសុ អសារកេសុ;

អថាសទា ខទិរំ ជាតសារំ, យត្ថព្ភិទា គរុឡោ ឧត្តមង្គ’’ន្តិ.

តត្ថ អចារិ វតាយន្តិ អចរិ វត អយំ. វិតុទំ វនានីតិ និស្សារសិម្ពលិបាលិភទ្ទកវនានិ វិតុទន្តោ វិជ្ឈន្តោ. កដ្ឋង្គរុក្ខេសូតិ វនកដ្ឋកោដ្ឋាសេសុ រុក្ខេសុ. អសារកេសូតិ និស្សារេសុ បាលិភទ្ទកសិម្ពលិអាទីសុ. អថាសទា ខទិរំ ជាតសារន្តិ អថ បោតកកាលតោ បដ្ឋាយ ជាតសារំ ខទិរំ សម្បាបុណិ. យត្ថព្ភិទា គរុឡោ ឧត្តមង្គន្តិ យត្ថព្ភិទាតិ យស្មិំ ខទិរេ អភិន្ទិ បទាលយិ. គរុឡោតិ សកុណោ. សព្ពសកុណានញ្ហេតំ សគារវសប្បតិស្ស វចនំ.

ឥតិ នំ ខទិរវនិយោ វត្វា ‘‘ភោ កន្ទគលក, យត្ថ ត្វំ ឧត្តមង្គំ អភិន្ទិ, ខទិរោ នាមេសោ សាររុក្ខោ’’តិ អាហ. សោ តត្ថេវ ជីវិតក្ខយំ បាបុណិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា កន្ទគលកោ ទេវទត្តោ អហោសិ, ខទិរវនិយោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

កន្ទគលកជាតកវណ្ណនា ទសមា.