៥. រុហកវគ្គោ

[១៩១] ១. រុហកជាតកវណ្ណនា

អបិ រុហក ឆិន្នាបីតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ បុរាណទុតិយិកាបលោភនំ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ អដ្ឋកនិបាតេ ឥន្ទ្រិយជាតកេ (ជា. ១.៨.៦០ អាទយោ) អាវិភវិស្សតិ. សត្ថា បន តំ ភិក្ខុំ ‘‘អយំ តេ ភិក្ខុ ឥត្ថី អនត្ថការិកា, បុព្ពេបិ តេ ឯសា សរាជិកាយ បរិសាយ មជ្ឈេ លជ្ជាបេត្វា គេហា និក្ខមនាការំ ការេសី’’តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ តស្ស អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ បិតុ អច្ចយេន រជ្ជេ បតិដ្ឋាយ ធម្មេន រជ្ជំ ការេសិ. តស្ស រុហកោ នាម បុរោហិតោ អហោសិ, តស្ស បុរាណី នាម ព្រាហ្មណី ភរិយា. រាជា ព្រាហ្មណស្ស អស្សភណ្ឌកេន អលង្ករិត្វា អស្សំ អទាសិ. សោ តំ អស្សំ អារុយ្ហ រញ្ញោ ឧបដ្ឋានំ គច្ឆតិ. អថ នំ អលង្កតអស្សស្ស បិដ្ឋេ និសីទិត្វា គច្ឆន្តំ អាគច្ឆន្តញ្ច ទិស្វា តហិំ តហិំ ឋិតា មនុស្សា ‘‘អហោ អស្សស្ស រូបំ, អហោ អស្សោ សោភតី’’តិ អស្សមេវ បសំសន្តិ. សោ គេហំ អាគន្ត្វា បាសាទំ អភិរុយ្ហ ភរិយំ អាមន្តេសិ – ‘‘ភទ្ទេ, អម្ហាកំ អស្សោ អតិវិយ សោភតិ, ឧភោសុ បស្សេសុ ឋិតា មនុស្សា អម្ហាកំ អស្សមេវ វណ្ណេន្តី’’តិ. សា បន ព្រាហ្មណី ថោកំ ឆិន្និកា ធុត្តិកធាតុកា, តេន នំ ឯវមាហ – ‘‘អយ្យ, ត្វំ អស្សស្ស សោភនការណំ ន ជានាសិ, អយំ អស្សោ អត្តនោ អលង្កតំ អស្សភណ្ឌកំ និស្សាយ សោភតិ, សចេ ត្វម្បិ អស្សោ វិយ សោភិតុកាមោ អស្សភណ្ឌកំ បិឡន្ធិត្វា អន្តរវីថិំ ឱរុយ្ហ អស្សោ វិយ បាទេ កោដ្ដយមានោ គន្ត្វា រាជានំ បស្ស, រាជាបិ តំ វណ្ណយិស្សតិ, មនុស្សាបិ តញ្ញេវ វណ្ណយិស្សន្តី’’តិ.

សោ ឧម្មត្តកជាតិកោ ព្រាហ្មណោ តស្សា វចនំ សុត្វា ‘‘ឥមិនា នាម ការណេន សា មំ វទតី’’តិ អជានិត្វា តថាសញ្ញី ហុត្វា តថា អកាសិ. យេ យេ បស្សន្តិ, តេ តេ បរិហាសំ ករោន្តា ‘‘សោភតិ អាចរិយោ’’តិ វទិំសុ. រាជា បន នំ ‘‘កិំ, អាចរិយ, បិត្តំ តេ កុបិតំ, ឧម្មត្តកោសិ ជាតោ’’តិអាទីនិ វត្វា លជ្ជាបេសិ. តស្មិំ កាលេ ព្រាហ្មណោ ‘‘អយុត្តំ មយា កត’’ន្តិ លជ្ជិតោ ព្រាហ្មណិយា កុជ្ឈិត្វា ‘‘តាយម្ហិ សរាជិកាយ បរិសាយ អន្តរេ លជ្ជាបិតោ, បោថេត្វា តំ និក្កឌ្ឍិស្សាមី’’តិ គេហំ អគមាសិ. ធុត្តិកព្រាហ្មណី តស្ស កុជ្ឈិត្វា អាគមនភាវំ ញត្វា បុរេតរញ្ញេវ ចូឡទ្វារេន និក្ខមិត្វា រាជនិវេសនំ គន្ត្វា ចតូហបញ្ចាហំ តត្ថេវ អហោសិ. រាជា តំ ការណំ ញត្វា បុរោហិតំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘អាចរិយ, មាតុគាមស្ស នាម ទោសោ ហោតិយេវ, ព្រាហ្មណិយា ខមិតុំ វដ្ដតី’’តិ ខមាបនត្ថាយ បឋមំ គាថមាហ –

៨១. ‘‘អបិ រុហក ឆិន្នាបិ, ជិយា សន្ធីយតេ បុន;

សន្ធីយស្សុ បុរាណិយា, មា កោធស្ស វសំ គមី’’តិ.

តត្រាយំ សង្ខេបត្ថោ – ភោ រុហក, ននុ ឆិន្នាបិ ធនុជិយា បុន សន្ធីយតិ ឃដីយតិ, ឯវមេវ ត្វម្បិ បុរាណិយា សទ្ធិំ សន្ធីយស្សុ, កោធស្ស វសំ មា គមីតិ.

តំ សុត្វា រុហកោ ទុតិយំ គាថមាហ –

៨២. ‘‘វិជ្ជមានេសុ វាកេសុ, វិជ្ជមានេសុ ការិសុ;

អញ្ញំ ជិយំ ករិស្សាមិ, អលញ្ញេវ បុរាណិយា’’តិ.

តស្សត្ថោ – មហារាជ, ធនុការមុទុវាកេសុ ច ជិយការកេសុ ច មនុស្សេសុ វិជ្ជមានេសុ អញ្ញំ ជិយំ ករិស្សាមិ, ឥមាយ ឆិន្នាយ បុរាណិយា ជិយាយ អលំ, នត្ថិ មេ កោចិ អត្ថោតិ. ឯវញ្ច បន វត្វា តំ នីហរិត្វា អញ្ញំ ព្រាហ្មណិំ អានេសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – សច្ចបរិយោសានេ ឧក្កណ្ឋិតភិក្ខុ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. ‘‘តទា, ព្រាហ្មណី, បុរាណទុតិយិកា អហោសិ, រុហកោ ឧក្កណ្ឋិតភិក្ខុ, ពារាណសិរាជា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

រុហកជាតកវណ្ណនា បឋមា.

[១៩២] ២. សិរិកាឡកណ្ណិជាតកវណ្ណនា

ឥត្ថី សិយា រូបវតីតិ ឥទំ សិរិកាឡកណ្ណិជាតកំ មហាឧមង្គជាតកេ អាវិភវិស្សតិ.

សិរិកាឡកណ្ណិជាតកវណ្ណនា ទុតិយា.

[១៩៣] ៣. ចូឡបទុមជាតកវណ្ណនា

អយមេវ សា អហមបិ សោ អនញ្ញោតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឧក្កណ្ឋិតភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ ឧម្មាទន្តីជាតកេ (ជា. ២.២០.៥៧ អាទយោ) អាវិភវិស្សតិ. សោ បន ភិក្ខុ សត្ថារា ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ, ភិក្ខុ, ឧក្កណ្ឋិតោ’’តិ វុត្តេ ‘‘សច្ចំ, ភគវា’’តិ វត្វា ‘‘កេន បន ត្វំ ឧក្កណ្ឋាបិតោ’’តិ វុត្តេ ‘‘អហំ, ភន្តេ, ឯកំ អលង្កតបដិយត្តំ មាតុគាមំ ទិស្វា កិលេសានុវត្តកោ ហុត្វា ឧក្កណ្ឋិតោម្ហី’’តិ អាហ. អថ នំ សត្ថា ‘‘ភិក្ខុ, មាតុគាមោ នាម អកតញ្ញូ មិត្តទុព្ភី ពហុមាយា, បោរាណកបណ្ឌិតាបិ អត្តនោ ទក្ខិណជាណុលោហិតំ បាយេត្វា យាវជីវិតទានម្បិ ទត្វា មាតុគាមស្ស ចិត្តំ ន លភិំសូ’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ តស្ស អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តិ, នាមគ្គហណទិវសេ ចស្ស ‘‘បទុមកុមារោ’’តិ នាមំ អកំសុ. តស្ស អបរេន ឆ កនិដ្ឋភាតិកា អហេសុំ. តេ សត្តបិ ជនា អនុបុព្ពេន វុឌ្ឍិប្បត្តា ឃរាវាសំ គហេត្វា រញ្ញោ សហាយា វិយ វិចរន្តិ. អថេកទិវសំ រាជា រាជង្គណំ ឱលោកេន្តោ ឋិតោ តេ មហាបរិវារេន រាជុបដ្ឋានំ អាគច្ឆន្តេ ទិស្វា ‘‘ឥមេ មំ វធិត្វា រជ្ជម្បិ គណ្ហេយ្យុ’’ន្តិ អាសង្កំ ឧប្បាទេត្វា តេ បក្កោសាបេត្វា – ‘‘តាតា, តុម្ហេ ឥមស្មិំ នគរេ វសិតុំ ន លភថ, អញ្ញត្ថ គន្ត្វា មម អច្ចយេន អាគន្ត្វា កុលសន្តកំ រជ្ជំ គណ្ហថា’’តិ អាហ. តេ បិតុ វចនំ សម្បដិច្ឆិត្វា រោទិត្វា កន្ទិត្វា អត្តនោ អត្តនោ ឃរានិ គន្ត្វា បជាបតិយោ អាទាយ ‘‘យត្ថ វា តត្ថ វា គន្ត្វា ជីវិស្សាមា’’តិ នគរា និក្ខមិត្វា មគ្គំ គច្ឆន្តា ឯកំ កន្តារំ បត្វា អន្នបានំ អលភមានា ខុទំ អធិវាសេតុំ អសក្កោន្តា ‘‘មយំ ជីវមានា ឥត្ថិយោ លភិស្សាមា’’តិ កនិដ្ឋស្ស ភរិយំ មារេត្វា តេរស កោដ្ឋាសេ កត្វា មំសំ ខាទិំសុ. ពោធិសត្តោ អត្តនោ ច ភរិយាយ ច លទ្ធកោដ្ឋាសេសុ ឯកំ ឋបេត្វា ឯកំ ទ្វេបិ ខាទិំសុ. ឯវំ ឆ ទិវសេ ឆ ឥត្ថិយោ មារេត្វា មំសំ ខាទិំសុ.

ពោធិសត្តោ បន ទិវសេ ទិវសេ ឯកេកំ ឋបេត្វា ឆ កោដ្ឋាសេ ឋបេសិ. សត្តមេ ទិវសេ ‘‘ពោធិសត្តស្ស ភរិយំ មារេស្សាមា’’តិ វុត្តេ ពោធិសត្តោ តេ ឆ កោដ្ឋាសេ តេសំ ទត្វា ‘‘អជ្ជ តាវ ឥមេ ឆ កោដ្ឋាសេ ខាទថ, ស្វេ ជានិស្សាមា’’តិ វត្វា តេសំ មំសំ ខាទិត្វា និទ្ទាយនកាលេ ភរិយំ គហេត្វា បលាយិ. សា ថោកំ គន្ត្វា ‘‘គន្តុំ ន សក្កោមិ, សាមី’’តិ អាហ. អថ នំ ពោធិសត្តោ ខន្ធេនាទាយ អរុណុគ្គមនវេលាយ កន្តារា និក្ខមិ. សា សូរិយេ ឧគ្គតេ ‘‘បិបាសិតាម្ហិ, សាមី’’តិ អាហ. ពោធិសត្តោ ‘‘ឧទកំ នត្ថិ, ភទ្ទេ’’តិ វត្វា បុនប្បុនំ កថិតេ ខគ្គេន ទក្ខិណជាណុកំ បហរិត្វា – ‘‘ភទ្ទេ, បានីយំ នត្ថិ, ឥទំ បន មេ ទក្ខិណជាណុលោហិតំ បិវមានា និសីទាហី’’តិ អាហ. សា តថា អកាសិ. តេ អនុបុព្ពេន មហាគង្គំ បត្វា បិវិត្វា ច ន្ហត្វា ច ផលាផលំ ខាទិត្វា ផាសុកដ្ឋានេ វិស្សមិត្វា ឯកស្មិំ គង្គានិវត្តនេ អស្សមបទំ មាបេត្វា វាសំ កប្បេសុំ.

អថេកទិវសំ ឧបរិគង្គាយ រាជាបរាធិកំ ចោរំ ហត្ថបាទេ ច កណ្ណនាសញ្ច ឆិន្ទិត្វា ឯកស្មិំ អម្ពណកេ និបជ្ជាបេត្វា មហាគង្គាយ បវាហេសុំ. សោ មហន្តំ អដ្ដស្សរំ ករោន្តោ តំ ឋានំ បាបុណិ. ពោធិសត្តោ តស្ស ករុណំ បរិទេវិតសទ្ទំ សុត្វា ‘‘ទុក្ខប្បត្តោ សត្តោ មយិ ឋិតេ មា នស្សី’’តិ គង្គាតីរំ គន្ត្វា តំ ឧត្តារេត្វា អស្សមបទំ អានេត្វា កាសាវធោវនលេបនាទីហិ វណបដិកម្មំ អកាសិ. ភរិយា បនស្ស ‘‘ឯវរូបំ នាម ទុស្សីលំ កុណ្ឋំ គង្គាយ អាវាហេត្វា បដិជគ្គន្តោ វិចរតី’’តិ វត្វា តំ កុណ្ឋំ ជិគុច្ឆមានា និដ្ឋុភន្តី វិចរតិ. ពោធិសត្តោ តស្ស វណេសុ សំវិរុឡ្ហេសុ ភរិយាយ សទ្ធិំ តំ អស្សមបទេយេវ ឋបេត្វា អដវិតោ ផលាផលានិ អាហរិត្វា តញ្ច ភរិយញ្ច បោសេសិ. តេសុ ឯវំ វសន្តេសុ សា ឥត្ថី ឯតស្មិំ កុណ្ឋេ បដិពទ្ធចិត្តា ហុត្វា តេន សទ្ធិំ អនាចារំ ចរិត្វា ឯកេនុបាយេន ពោធិសត្តំ មារេតុកាមា ហុត្វា ឯវមាហ – ‘‘សាមិ, អហំ តុម្ហាកំ អំសេ និសីទិត្វា កន្តារា និក្ខមមានា ឯកំ បព្ពតំ ឱលោកេត្វា អយ្យេ បព្ពតម្ហិ និព្ពត្តទេវតេ ‘សចេ អហំ សាមិកេន សទ្ធិំ អរោគា ជីវិតំ លភិស្សាមិ, ពលិកម្មំ តេ ករិស្សាមី’តិ អាយាចិំ, សា មំ ឥទានិ ឧត្តាសេតិ, ករោមស្សា ពលិកម្ម’’ន្តិ. ពោធិសត្តោ តំ មាយំ អជានន្តោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា ពលិកម្មំ សជ្ជេត្វា តាយ ពលិភាជនំ គាហាបេត្វា បព្ពតមត្ថកំ អភិរុហិ. អថ នំ សា ឯវមាហ – ‘‘សាមិ, ទេវតាយបិ ត្វញ្ញេវ ឧត្តមទេវតា, បឋមំ តាវ តំ វនបុប្ផេហិ បូជេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា វន្ទិត្វា បច្ឆា ទេវតាយ ពលិកម្មំ ករិស្សាមី’’តិ. សា ពោធិសត្តំ បបាតាភិមុខំ ឋបេត្វា វនបុប្ផេហិ បូជេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា វន្ទិតុកាមា វិយ ហុត្វា បិដ្ឋិបស្សេ ឋត្វា បិដ្ឋិយំ បហរិត្វា បបាតេ បាតេត្វា ‘‘ទិដ្ឋា មេ បច្ចាមិត្តស្ស បិដ្ឋី’’តិ តុដ្ឋមានសា បព្ពតា ឱរោហិត្វា កុណ្ឋស្ស សន្តិកំ អគមាសិ.

ពោធិសត្តោបិ បបាតានុសារេន បព្ពតា បតន្តោ ឧទុម្ពររុក្ខមត្ថកេ ឯកស្មិំ អកណ្ដកេ បត្តសញ្ឆន្នេ គុម្ពេ លគ្គិ, ហេដ្ឋាបព្ពតំ បន ឱរោហិតុំ ន សក្កា. សោ ឧទុម្ពរផលានិ ខាទិត្វា សាខន្តរេ និសីទិ. អថេកោ មហាសរីរោ គោធរាជា ហេដ្ឋាបព្ពតបាទតោ អភិរុហិត្វា តស្មិំ ឧទុម្ពរផលានិ ខាទតិ. សោ តំ ទិវសំ ពោធិសត្តំ ទិស្វា បលាយិ, បុនទិវសេ អាគន្ត្វា ឯកស្មិំ បស្សេ ផលានិ ខាទិត្វា បក្កាមិ. សោ ឯវំ បុនប្បុនំ អាគច្ឆន្តោ ពោធិសត្តេន សទ្ធិំ វិស្សាសំ អាបជ្ជិត្វា ‘‘ត្វំ ឥមំ ឋានំ កេន ការណេន អាគតោសី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមិនា នាម ការណេនា’’តិ វុត្តេ ‘‘តេន ហិ មា ភាយី’’តិ វត្វា ពោធិសត្តំ អត្តនោ បិដ្ឋិយំ និបជ្ជាបេត្វា ឱតារេត្វា អរញ្ញតោ និក្ខមិត្វា មហាមគ្គេ ឋបេត្វា ‘‘ត្វំ ឥមិនា មគ្គេន គច្ឆាហី’’តិ ឧយ្យោជេត្វា អរញ្ញមេវ បាវិសិ. ពោធិសត្តោ ឯកំ គាមកំ គន្ត្វា តត្ថេវ វសន្តោ បិតុ កាលកតភាវំ សុត្វា ពារាណសិំ គន្ត្វា កុលសន្តកេ រជ្ជេ បតិដ្ឋាយ បទុមរាជា នាម ហុត្វា ទស រាជធម្មេ អកោបេត្វា ធម្មេន រជ្ជំ ការេន្តោ ចតូសុ នគរទ្វារេសុ នគរមជ្ឈេ និវេសនទ្វារេតិ ឆ ទានសាលាយោ ការេត្វា ទេវសិកំ ឆ សតសហស្សានិ វិស្សជ្ជេត្វា ទានំ អទាសិ.

សាបិ ខោ ឥត្ថី តំ កុណ្ឋំ ខន្ធេ និសីទាបេត្វា អរញ្ញា និក្ខមិត្វា មនុស្សបថេ ភិក្ខំ ចរមានា យាគុភត្តំ សំហរិត្វា តំ កុណ្ឋំ បោសេសិ. មនុស្សា ‘‘អយំ តេ កិំ ហោតី’’តិ បុច្ឆិយមានា ‘‘អហំ ឯតស្ស មាតុលធីតា, បិតុច្ឆាបុត្តោ មេ ឯសោ, ឯតស្សេវ មំ អទំសុ, សាហំ វជ្ឈប្បត្តម្បិ អត្តនោ សាមិកំ ឧក្ខិបិត្វា បរិហរន្តី ភិក្ខំ ចរិត្វា បោសេមី’’តិ. មនុស្សា ‘‘អយំ បតិព្ពតា’’តិ តតោ បដ្ឋាយ ពហុតរំ យាគុភត្តំ អទំសុ. អបរេ បន ជនា ឯវមាហំសុ – ‘‘ត្វំ មា ឯវំ វិចរិ, បទុមរាជា ពារាណសិយំ រជ្ជំ ការេតិ, សកលជម្ពុទីបំ សង្ខោភេត្វា ទានំ ទេតិ, សោ តំ ទិស្វា តុស្សិស្សតិ, តុដ្ឋោ តេ ពហុំ ធនំ ទស្សតិ, តវ សាមិកំ ឥធេវ និសីទាបេត្វា គច្ឆា’’តិ ថិរំ កត្វា វេត្តបច្ឆិំ អទំសុ. សា អនាចារា តំ កុណ្ឋំ វេត្តបច្ឆិយំ និសីទាបេត្វា បច្ឆិំ ឧក្ខិបិត្វា ពារាណសិំ គន្ត្វា ទានសាលាសុ ភុញ្ជមានា វិចរតិ. ពោធិសត្តោ អលង្កតហត្ថិក្ខន្ធវរគតោ ទានគ្គំ គន្ត្វា អដ្ឋន្នំ វា ទសន្នំ វា សហត្ថា ទានំ ទត្វា បុន គេហំ គច្ឆតិ. សា អនាចារា តំ កុណ្ឋំ បច្ឆិយំ និសីទាបេត្វា បច្ឆិំ ឧក្ខិបិត្វា តស្ស គមនមគ្គេ អដ្ឋាសិ.

រាជា ទិស្វា ‘‘កិំ ឯត’’ន្តិ បុច្ឆិ. ‘‘ឯកា, ទេវ, បតិព្ពតា’’តិ. អថ នំ បក្កោសាបេត្វា សញ្ជានិត្វា កុណ្ឋំ បច្ឆិយា នីហរាបេត្វា ‘‘អយំ តេ កិំ ហោតី’’តិ បុច្ឆិ. សា ‘‘បិតុច្ឆាបុត្តោ មេ, ទេវ, កុលទត្តិកោ សាមិកោ’’តិ អាហ. មនុស្សា តំ អន្តរំ អជានន្តា ‘‘អហោ បតិព្ពតា’’តិអាទីនិ វត្វា តំ អនាចារិត្ថិំ វណ្ណយិំសុ. បុន រាជា ‘‘អយំ តេ កុណ្ឋោ កុលទត្តិកោ សាមិកោ’’តិ បុច្ឆិ. សា រាជានំ អសញ្ជានន្តី ‘‘អាម, ទេវា’’តិ សូរា ហុត្វា កថេសិ. អថ នំ រាជា ‘‘កិំ ឯស ពារាណសិរញ្ញោ បុត្តោ, ននុ ត្វំ បទុមកុមារស្ស ភរិយា អសុករញ្ញោ ធីតា, អសុកា នាម មម ជាណុលោហិតំ បិវិត្វា ឥមស្មិំ កុណ្ឋេ បដិពទ្ធចិត្តា មំ បបាតេ បាតេសិ. សា ឥទានិ ត្វំ នលាដេន មច្ចុំ គហេត្វា មំ ‘មតោ’តិ មញ្ញមានា ឥមំ ឋានំ អាគតា, ននុ អហំ ជីវាមី’’តិ វត្វា អមច្ចេ អាមន្តេត្វា ‘‘ភោ, អមច្ចា ននុ ចាហំ តុម្ហេហិ បុដ្ឋោ ឯវំ កថេសិំ ‘មម កនិដ្ឋភាតិកា ឆ ឥត្ថិយោ មារេត្វា មំសំ ខាទិំសុ, អហំ បន មយ្ហំ ភរិយំ អរោគំ កត្វា គង្គាតីរំ នេត្វា អស្សមបទេ វសន្តោ ឯកំ វជ្ឈប្បត្តំ កុណ្ឋំ ឧត្តារេត្វា បដិជគ្គិំ. សា ឥត្ថី ឯតស្មិំ បដិពទ្ធចិត្តា មំ បព្ពតបាទេ បាតេសិ. អហំ អត្តនោ មេត្តចិត្តតាយ ជីវិតំ លភិ’ន្តិ. យាយ អហំ បព្ពតា បាតិតោ, ន សា អញ្ញា, ឯសា ទុស្សីលា, សោបិ វជ្ឈប្បត្តោ កុណ្ឋោ ន អញ្ញោ, អយមេវា’’តិ វត្វា ឥមា គាថា អវោច –

៨៥. ‘‘អយមេវ សា អហមបិ សោ អនញ្ញោ, អយមេវ សោ ហត្ថច្ឆិន្នោ អនញ្ញោ;

យមាហ ‘កោមារបតី មម’ន្តិ, វជ្ឈិត្ថិយោ នត្ថិ ឥត្ថីសុ សច្ចំ.

៨៦. ‘‘ឥមញ្ច ជម្មំ មុសលេន ហន្ត្វា, លុទ្ទំ ឆវំ បរទារូបសេវិំ;

ឥមិស្សា ច នំ បាបបតិព្ពតាយ, ជីវន្តិយា ឆិន្ទថ កណ្ណនាស’’ន្តិ.

តត្ថ យមាហ កោមារបតី មមន្តិ យំ ឯសា ‘‘អយំ មេ, កោមារបតិ, កុលទត្តិកោ សាមិកោ’’តិ អាហ, អយមេវ សោ, ន អញ្ញោ. ‘‘យមាហុ, កោមារបតី’’តិបិ បាឋោ. អយមេវ ហិ បោត្ថកេសុ លិខិតោ, តស្សាបិ អយមេវត្ថោ, វចនវិបល្លាសោ បនេត្ថ វេទិតព្ពោ. យញ្ហិ រញ្ញា វុត្តំ, តទេវ ឥធ អាគតំ. វជ្ឈិត្ថិយោតិ ឥត្ថិយោ នាម វជ្ឈា វធិតព្ពា ឯវ. នត្ថិ ឥត្ថីសុ សច្ចន្តិ ឯតាសុ សភាវោ នាមេកោ នត្ថិ. ‘‘ឥមញ្ច ជម្ម’’ន្តិអាទិ ទ្វិន្នម្បិ តេសំ ទណ្ឌាណាបនវសេន វុត្តំ. តត្ថ ជម្មន្តិ លាមកំ. មុសលេន ហន្ត្វាតិ មុសលេន ហនិត្វា បោថេត្វា អដ្ឋីនិ ភញ្ជិត្វា ចុណ្ណវិចុណ្ណំ កត្វា. លុទ្ទន្តិ ទារុណំ. ឆវន្តិ គុណាភាវេន និជ្ជីវំ មតសទិសំ. ឥមិស្សា ច នន្តិ ឯត្ថ នន្តិ និបាតមត្តំ, ឥមិស្សា ច បាបបតិព្ពតាយ អនាចារាយ ទុស្សីលាយ ជីវន្តិយាវ កណ្ណនាសំ ឆិន្ទថាតិ អត្ថោ.

ពោធិសត្តោ កោធំ អធិវាសេតុំ អសក្កោន្តោ ឯវំ តេសំ ទណ្ឌំ អាណាបេត្វាបិ ន តថា ការេសិ. កោបំ បន មន្ទំ កត្វា យថា សា បច្ឆិំ សីសតោ ឱរោបេតុំ ន សក្កោតិ, ឯវំ គាឡ្ហតរំ ពន្ធាបេត្វា កុណ្ឋំ តត្ថ បក្ខិបាបេត្វា អត្តនោ វិជិតា នីហរាបេសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – សច្ចបរិយោសានេ ឧក្កណ្ឋិតភិក្ខុ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. ‘‘តទា ឆ ភាតរោ អញ្ញតរា ថេរា អហេសុំ, ភរិយា ចិញ្ចមាណវិកា, កុណ្ឋោ ទេវទត្តោ, គោធរាជា អានន្ទោ, បទុមរាជា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ចូឡបទុមជាតកវណ្ណនា តតិយា.

[១៩៤] ៤. មណិចោរជាតកវណ្ណនា

ន សន្តិ ទេវា បវសន្តិ នូនាតិ ឥទំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ វធាយ បរិសក្កន្តំ ទេវទត្តំ អារព្ភ កថេសិ. តទា បន សត្ថា ‘‘ទេវទត្តោ វធាយ បរិសក្កតី’’តិ សុត្វា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបិ ទេវទត្តោ មយ្ហំ វធាយ បរិសក្កតិយេវ, បរិសក្កន្តោបិ បន មំ វធិតុំ នាសក្ខី’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ពារាណសិតោ អវិទូរេ គាមកេ គហបតិកុលេ និព្ពត្តិ. អថស្ស វយប្បត្តស្ស ពារាណសិតោ កុលធីតរំ អានេសុំ, សា សុវណ្ណវណ្ណា អហោសិ អភិរូបា ទស្សនីយា ទេវច្ឆរា វិយ បុប្ផលតា វិយ លឡមានា មត្តកិន្នរី វិយ ច សុជាតាតិ នាមេន បតិព្ពតា សីលាចារសម្បន្នា វត្តសម្បន្នា. និច្ចកាលម្បិស្សា បតិវត្តំ សស្សុវត្តំ សសុរវត្តញ្ច កតមេវ ហោតិ, សា ពោធិសត្តស្ស បិយា អហោសិ មនាបា. ឥតិ ឧភោបិ តេ សម្មោទមានា ឯកចិត្តា សមគ្គវាសំ វសិំសុ.

អថេកទិវសំ សុជាតា ‘‘មាតាបិតរោ ទដ្ឋុកាមាម្ហី’’តិ ពោធិសត្តស្ស អារោចេសិ. ‘‘សាធុ, ភទ្ទេ, មគ្គបាថេយ្យំ បហោនកំ បដិយាទេហី’’តិ ខជ្ជវិកតិំ បចាបេត្វា ខជ្ជកាទីនិ យានកេ ឋបេត្វា យានកំ បាជេន្តោ យានកស្ស បុរតោ អហោសិ, ឥតរា បច្ឆតោ. តេ នគរសមីបំ គន្ត្វា យានកំ មោចេត្វា ន្ហត្វា ភុញ្ជិំសុ. បុន ពោធិសត្តោ យានកំ យោជេត្វា បុរតោ និសីទិ, សុជាតា វត្ថានិ បរិវត្តេត្វា អលង្ករិត្វា បច្ឆតោ និសីទិ. យានកស្ស អន្តោនគរំ បវិដ្ឋកាលេ ពារាណសិរាជា ហត្ថិក្ខន្ធវរគតោ នគរំ បទក្ខិណំ ករោន្តោ តំ បទេសំ អគមាសិ. សុជាតា ឱតរិត្វា យានកស្ស បច្ឆតោ បទសា បាយាសិ. រាជា តំ ទិស្វា តស្សា រូបសម្បត្តិយា អាកឌ្ឍិយមានលោចនោ បដិពទ្ធចិត្តោ ហុត្វា ឯកំ អមច្ចំ អាណាបេសិ – ‘‘គច្ឆ ត្វំ ឯតិស្សា សស្សាមិកភាវំ វា អស្សាមិកភាវំ វា ជានាហី’’តិ. សោ គន្ត្វា តស្សា សស្សាមិកភាវំ ញត្វា ‘‘សស្សាមិកា កិរ, ទេវ, យានកេ និសិន្នោ បុរិសោ ឯតិស្សា សាមិកោ’’តិ អាហ.

រាជា បដិពទ្ធចិត្តំ វិនោទេតុំ អសក្កោន្តោ កិលេសាតុរោ ហុត្វា ‘‘ឯកេន នំ ឧបាយេន មារាបេត្វា ឥត្ថិំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ឯកំ បុរិសំ អាមន្តេត្វា ‘‘គច្ឆ, ភោ, ឥមំ ចូឡាមណិំ វីថិំ គច្ឆន្តោ វិយ ហុត្វា ឯតស្ស បុរិសស្ស យានកេ បក្ខិបិត្វា ឯហី’’តិ ចូឡាមណិំ ទត្វា ឧយ្យោជេសិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ តំ គហេត្វា គន្ត្វា យានកេ ឋបេត្វា ‘‘ឋបិតោ មេ, ទេវា’’តិ អាគន្ត្វា អារោចេសិ. រាជា ‘‘ចូឡាមណិ មេ នដ្ឋោ’’តិ អាហ, មនុស្សា ឯកកោលាហលំ អកំសុ. រាជា ‘‘សព្ពទ្វារានិ បិទហិត្វា សញ្ចារំ ឆិន្ទិត្វា ចោរំ បរិយេសថា’’តិ អាហ, រាជបុរិសា តថា អកំសុ, នគរំ ឯកសង្ខោភំ អហោសិ. ឥតរោ បុរិសោ មនុស្សេ គហេត្វា ពោធិសត្តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘ភោ, យានកំ ឋបេហិ, រញ្ញោ ចូឡាមណិ នដ្ឋោ, យានកំ សោធេស្សាមី’’តិ យានកំ សោធេន្តោ អត្តនា ឋបិតមណិំ គហេត្វា ពោធិសត្តំ គហេត្វា ‘‘មណិចោរោ’’តិ ហត្ថេហិ ច បាទេហិ ច បោថេត្វា បច្ឆាពាហំ ពន្ធិត្វា នេត្វា ‘‘អយំ មណិចោរោ’’តិ រញ្ញោ ទស្សេសិ. រាជាបិ ‘‘សីសមស្ស ឆិន្ទថា’’តិ អាណាបេសិ.

អថ នំ រាជបុរិសា ចតុក្កេ ចតុក្កេ កសាហិ តាឡេន្តា ទក្ខិណទ្វារេន នគរា និក្ខមាបេសុំ. សុជាតាបិ យានកំ បហាយ ពាហា បគ្គយ្ហ បរិទេវមានា ‘‘សាមិ, មំ និស្សាយ ឥមំ ទុក្ខំ បត្តោសី’’តិ បរិទេវមានា បច្ឆតោ បច្ឆតោ អគមាសិ. រាជបុរិសា ‘‘សីសមស្ស ឆិន្ទិស្សាមា’’តិ ពោធិសត្តំ ឧត្តានំ និបជ្ជាបេសុំ. តំ ទិស្វា សុជាតា អត្តនោ សីលគុណំ អាវជ្ជេត្វា ‘‘នត្ថិ វត មញ្ញេ ឥមស្មិំ លោកេ សីលវន្តានំ វិហេឋកេ បាបសាហសិកមនុស្សេ និសេធេតុំ សមត្ថា ទេវតា នាមា’’តិអាទីនិ វត្វា បឋមំ គាថមាហ –

៨៧. ‘‘ន សន្តិ ទេវា បវសន្តិ នូន, ន ហិ នូន សន្តិ ឥធ លោកបាលា;

សហសា ករោន្តានមសញ្ញតានំ, ន ហិ នូន សន្តិ បដិសេធិតារោ’’តិ.

តត្ថ ន សន្តិ, ទេវាតិ ឥមស្មិំ លោកេ សីលវន្តានំ ឱលោកនកា បាបានញ្ច និសេធកា ន សន្តិ នូន ទេវា. បវសន្តិ នូនាតិ ឯវរូបេសុ វា កិច្ចេសុ ឧប្បន្នេសុ នូន បវសន្តិ បវាសំ គច្ឆន្តិ. ឥធ, លោកបាលាតិ ឥមស្មិំ លោកេ លោកបាលសម្មតា សមណព្រាហ្មណាបិ សីលវន្តានំ អនុគ្គាហកា ន ហិ នូន សន្តិ. សហសា ករោន្តានមសញ្ញតានន្តិ សហសា អវីមំសិត្វា សាហសិកំ ទារុណំ កម្មំ ករោន្តានំ ទុស្សីលានំ. បដិសេធិតារោតិ ឯវរូបំ កម្មំ មា ករិត្ថ, ន លព្ភា ឯតំ កាតុន្តិ បដិសេធេន្តា នត្ថីតិ អត្ថោ.

ឯវំ តាយ សីលសម្បន្នាយ បរិទេវមានាយ សក្កស្ស ទេវរញ្ញោ និសិន្នាសនំ ឧណ្ហាការំ ទស្សេសិ, សក្កោ ‘‘កោ នុ ខោ មំ សក្កត្តតោ ចាវេតុកាមោ’’តិ អាវជ្ជេន្តោ ឥមំ ការណំ ញត្វា ‘‘ពារាណសិរាជា អតិផរុសកម្មំ ករោតិ, សីលសម្បន្នំ សុជាតំ កិលមេតិ, គន្តុំ ទានិ មេ វដ្ដតី’’តិ ទេវលោកា ឱរុយ្ហ អត្តនោ អានុភាវេន ហត្ថិបិដ្ឋេ និសិន្នំ តំ បាបរាជានំ ហត្ថិក្ខន្ធតោ ឱតារេត្វា ធម្មគណ្ឌិកាយ ឧត្តានំ និបជ្ជាបេត្វា ពោធិសត្តំ ឧក្ខិបិត្វា សព្ពាលង្ការេហិ អលង្ករិត្វា រាជវេសំ គាហាបេត្វា ហត្ថិក្ខន្ធេ និសីទាបេសិ. រាជបុរិសា ផរសុំ ឧក្ខិបិត្វា សីសំ ឆិន្ទន្តា រញ្ញោ សីសំ ឆិន្ទិំសុ, ឆិន្នកាលេយេវ ចស្ស រញ្ញោ សីសភាវំ ជានិំសុ. សក្កោ ទេវរាជា ទិស្សមានកសរីរេនេវ ពោធិសត្តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ពោធិសត្តស្ស រាជាភិសេកំ កត្វា សុជាតាយ ច អគ្គមហេសិដ្ឋានំ ទាបេសិ. អមច្ចា ចេវ ព្រាហ្មណគហបតិកាទយោ ច សក្កំ ទេវរាជានំ ទិស្វា ‘‘អធម្មិករាជា មារិតោ, ឥទានិ អម្ហេហិ សក្កទត្តិកោ ធម្មិករាជា លទ្ធោ’’តិ សោមនស្សប្បត្តា អហេសុំ.

សក្កោបិ អាកាសេ ឋត្វា ‘‘អយំ វោ សក្កទត្តិកោ រាជា, ឥតោ បដ្ឋាយ ធម្មេន រជ្ជំ ការេស្សតិ. សចេ ហិ រាជា អធម្មិកោ ហោតិ, ទេវោ អកាលេ វស្សតិ, កាលេ ន វស្សតិ, ឆាតភយំ រោគភយំ សត្ថភយន្តិ ឥមានិ តីណិ ភយានិ ឧបគតានេវ ហោន្តី’’តិ ឱវទន្តោ ទុតិយំ គាថមាហ –

៨៨. ‘‘អកាលេ វស្សតី តស្ស, កាលេ តស្ស ន វស្សតិ;

សគ្គា ច ចវតិ ឋានា, ននុ សោ តាវតា ហតោ’’តិ.

តត្ថ អកាលេតិ អធម្មិករញ្ញោ រជ្ជេ អយុត្តកាលេ សស្សានំ បក្កកាលេ វា លាយនមទ្ទនាទិកាលេ វា ទេវោ វស្សតិ. កាលេតិ យុត្តបយុត្តកាលេ វបនកាលេ តរុណសស្សកាលេ គព្ភគ្គហណកាលេ ច ន វស្សតិ. សគ្គា ច ចវតិ ឋានាតិ សគ្គសង្ខាតា ឋានា ទេវលោកា ចវតីតិ អត្ថោ. អធម្មិករាជា ហិ អប្បដិលាភវសេន ទេវលោកា ចវតិ នាម, សគ្គេបិ វា រជ្ជំ ការេន្តោ អធម្មិករាជា តតោ ចវតីតិបិ អត្ថោ. ននុ សោ តាវតា ហតោតិ ននុ សោ អធម្មិកោ រាជា ឯត្តកេន ហតោ ហោតិ. អថ វា ឯកំសវាចី ឯត្ថ នុ-ការោ, នេសោ ឯកំសេន ឯត្តាវតា ហតោ, អដ្ឋសុ បន មហានិរយេសុ សោឡសសុ ច ឧស្សទនិរយេសុ ទីឃរត្តំ សោ ហញ្ញិស្សតីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ.

ឯវំ សក្កោ មហាជនស្ស ឱវាទំ ទត្វា អត្តនោ ទេវដ្ឋានមេវ អគមាសិ. ពោធិសត្តោបិ ធម្មេន រជ្ជំ ការេត្វា សគ្គបុរំ បូរេសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា អធម្មិករាជា ទេវទត្តោ អហោសិ, សក្កោ អនុរុទ្ធោ, សុជាតា រាហុលមាតា, សក្កទត្តិយរាជា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

មណិចោរជាតកវណ្ណនា ចតុត្ថា.

[១៩៥] ៥. បព្ពតូបត្ថរជាតកវណ្ណនា

បព្ពតូបត្ថរេ រម្មេតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ កោសលរាជានំ អារព្ភ កថេសិ. កោសលរញ្ញោ កិរ ឯកោ អមច្ចោ អន្តេបុរេ បទុស្សិ. រាជាបិ បរិវីមំសមានោ តំ តថតោ ញត្វា ‘‘សត្ថុ អារោចេស្សាមី’’តិ ជេតវនំ គន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ‘‘ភន្តេ, អម្ហាកំ អន្តេបុរេ ឯកោ អមច្ចោ បទុស្សិ, តស្ស កិំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ បុច្ឆិ. អថ នំ សត្ថា ‘‘ឧបការកោ តេ, មហារាជ, សោ ច អមច្ចោ សា ច ឥត្ថី បិយា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អាម, ភន្តេ, អតិវិយ ឧបការកោ សកលំ រាជកុលំ សន្ធារេតិ, សាបិ មេ ឥត្ថី បិយា’’តិ វុត្តេ ‘‘មហារាជ, ‘អត្តនោ ឧបការកេសុ សេវកេសុ បិយាសុ ច ឥត្ថីសុ ទុព្ភិតុំ ន សក្កា’តិ បុព្ពេបិ រាជានោ បណ្ឌិតានំ កថំ សុត្វា មជ្ឈត្តាវ អហេសុ’’ន្តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ អមច្ចកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ តស្ស អត្ថធម្មានុសាសកោ អហោសិ. អថស្ស រញ្ញោ ឯកោ អមច្ចោ អន្តេបុរេ បទុស្សិ. រាជា នំ តថតោ ញត្វា ‘‘អមច្ចោបិ មេ ពហូបការោ, អយំ ឥត្ថីបិ មេ បិយា, ទ្វេបិ ឥមេ នាសេតុំ ន សក្កា, បណ្ឌិតាមច្ចំ បញ្ហំ បុច្ឆិត្វា សចេ សហិតព្ពំ ភវិស្សតិ, សហិស្សាមិ, នោ ចេ, ន សហិស្សាមី’’តិ ពោធិសត្តំ បក្កោសាបេត្វា អាសនំ ទត្វា ‘‘បណ្ឌិត, បញ្ហំ បុច្ឆិស្សាមី’’តិ វត្វា ‘‘បុច្ឆថ, មហារាជ, វិស្សជ្ជេស្សាមី’’តិ វុត្តេ បញ្ហំ បុច្ឆន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

៨៩. ‘‘បព្ពតូបត្ថរេ រម្មេ, ជាតា បោក្ខរណី សិវា;

តំ សិង្គាលោ អបាបាយិ, ជានំ សីហេន រក្ខិត’’ន្តិ.

តត្ថ បព្ពតូបត្ថរេ រម្មេតិ ហិមវន្តបព្ពតបាទេ បត្ថរិត្វា ឋិតេ អង្គណដ្ឋានេតិ អត្ថោ. ជាតា បោក្ខរណី សិវាតិ សិវា សីតលា មធុរោទកា បោក្ខរណី និព្ពត្តា, អបិច ខោ បោក្ខរសញ្ឆន្នា នទីបិ បោក្ខរណីយេវ. អបាបាយីតិ អប-ឥតិ ឧបសគ្គោ, អបាយីតិ អត្ថោ. ជានំ សីហេន រក្ខិតន្តិ សា បោក្ខរណី សីហបរិភោគា សីហេន រក្ខិតា, សោបិ នំ សិង្គាលោ ‘‘សីហេន រក្ខិតា អយ’’ន្តិ ជានន្តោវ អបាយិ. តំ កិំ មញ្ញតិ, ពាលោ សិង្គាលោ សីហស្ស អភាយិត្វា បិវេយ្យ ឯវរូបំ បោក្ខរណិន្តិ អយមេត្ថាធិប្បាយោ.

ពោធិសត្តោ ‘‘អទ្ធា ឯតស្ស អន្តេបុរេ ឯកោ អមច្ចោ បទុដ្ឋោ ភវិស្សតី’’តិ ញត្វា ទុតិយំ គាថមាហ –

៩០. ‘‘បិវន្តិ ចេ មហារាជ, សាបទានិ មហានទិំ;

ន តេន អនទី ហោតិ, ខមស្សុ យទិ តេ បិយា’’តិ.

តត្ថ សាបទានីតិ ន កេវលំ សិង្គាលោវ, អវសេសានិ សុនខបសទពិឡារមិគាទីនិ សព្ពសាបទានិ តំ បោក្ខរសញ្ឆន្នត្តា ‘‘បោក្ខរណី’’តិ លទ្ធនាមំ នទិំ បិវន្តិ ចេ. ន តេន អនទី ហោតីតិ នទិយញ្ហិ ទ្វិបទចតុប្បទាបិ អហិមច្ឆាបិ សព្ពេ បិបាសិតា បានីយំ បិវន្តិ, ន សា តេន ការណេន អនទី នាម ហោតិ, នាបិ ឧច្ឆិដ្ឋនទី. កស្មា? សព្ពេសំ សាធារណត្តា. យថា នទី យេន កេនចិ បីតា ន ទុស្សតិ, ឯវំ ឥត្ថីបិ កិលេសវសេន សាមិកំ អតិក្កមិត្វា អញ្ញេន សទ្ធិំ សំវាសំ គតា នេវ អនិត្ថី ហោតិ. កស្មា? សព្ពេសំ សាធារណភាវេន. នាបិ ឧច្ឆិដ្ឋិត្ថី. កស្មា? ឱទកន្តិកតាយ សុទ្ធភាវេន. ខមស្សុ យទិ តេ បិយាតិ យទិ បន តេ សា ឥត្ថី បិយា, សោ ច អមច្ចោ ពហូបការោ, តេសំ ឧភិន្នម្បិ ខមស្សុ មជ្ឈត្តភាវេន តិដ្ឋាហីតិ.

ឯវំ មហាសត្តោ រញ្ញោ ឱវាទំ អទាសិ. រាជា តស្ស ឱវាទេ ឋត្វា ‘‘បុន ឯវរូបំ បាបកម្មំ មា ករិត្ថា’’តិ វត្វា ឧភិន្នម្បិ ខមិ. តតោ បដ្ឋាយ តេ ឱរមិំសុ. រាជាបិ ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា ជីវិតបរិយោសានេ សគ្គបុរំ បូរេសិ. កោសលរាជាបិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សុត្វា តេសំ ឧភិន្នម្បិ ខមិត្វា មជ្ឈត្តោ អហោសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា រាជា អានន្ទោ អហោសិ, បណ្ឌិតាមច្ចោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

បព្ពតូបត្ថរជាតកវណ្ណនា បញ្ចមា.

[១៩៦] ៦. វលាហកស្សជាតកវណ្ណនា

យេ ន កាហន្តិ ឱវាទន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ ឧក្កណ្ឋិតភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. សោ ហិ ភិក្ខុ សត្ថារា ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ, ភិក្ខុ, ឧក្កណ្ឋិតោសី’’តិ បុដ្ឋោ ‘‘សច្ច’’ន្តិ វត្វា ‘‘កិំ ការណា’’តិ វុត្តេ ‘‘ឯកំ អលង្កតំ មាតុគាមំ ទិស្វា កិលេសវសេនា’’តិ អាហ. អថ នំ សត្ថា ‘‘ឥត្ថិយោ នាមេតា ភិក្ខុ អត្តនោ រូបសទ្ទគន្ធរសផោដ្ឋព្ពេហិ ចេវ ឥត្ថិកុត្តវិលាសេហិ ច បុរិសេ បលោភេត្វា អត្តនោ វសេ កត្វា វសំ ឧបគតភាវំ ញត្វា សីលវិនាសញ្ចេវ ធនវិនាសញ្ច បាបនដ្ឋេន ‘យក្ខិនិយោ’តិ វុច្ចន្តិ. បុព្ពេបិ ហិ យក្ខិនិយោ ឥត្ថិកុត្តេន ឯកំ បុរិសសត្ថំ ឧបសង្កមិត្វា វាណិជេ បលោភេត្វា អត្តនោ វសេ កត្វា បុន អញ្ញេ បុរិសេ ទិស្វា តេ សព្ពេបិ ជីវិតក្ខយំ បាបេត្វា ឧភោហិ ហនុកបស្សេហិ លោហិតេន បគ្ឃរន្តេន មុខំ បូរាបេត្វា ខាទិំសូ’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ តម្ពបណ្ណិទីបេ សិរីសវត្ថុ នាម យក្ខនគរំ អហោសិ, តត្ថ យក្ខិនិយោ វសិំសុ. តា ភិន្ននាវានំ វាណិជានំ អាគតកាលេ អលង្កតបដិយត្តា ខាទនីយភោជនីយំ គាហាបេត្វា ទាសិគណបរិវុតា ទារកេ អង្កេនាទាយ វាណិជេ ឧបសង្កមន្តិ. តេសំ ‘‘មនុស្សាវាសំ អាគតម្ហា’’តិ សញ្ជាននត្ថំ តត្ថ តត្ថ កសិគោរក្ខាទីនិ ករោន្តេ មនុស្សេ គោគណេ សុនខេតិ ឯវមាទីនិ ទស្សេន្តិ, វាណិជានំ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘ឥមំ យាគុំ បិវថ, ភត្តំ ភុញ្ជថ, ខាទនីយំ ខាទថា’’តិ វទន្តិ. វាណិជា អជានន្តា តាហិ ទិន្នំ បរិភុញ្ជន្តិ. អថ តេសំ ខាទិត្វា ភុញ្ជិត្វា បិវិត្វា វិស្សមិតកាលេ បដិសន្ថារំ ករោន្តិ, ‘‘តុម្ហេ កត្ថ វាសិកា, កុតោ អាគតា, កហំ គច្ឆិស្សថ, កេន កម្មេន ឥធាគតត្ថា’’តិ បុច្ឆន្តិ. ‘‘ភិន្ននាវា ហុត្វា ឥធាគតម្ហា’’តិ វុត្តេ ‘‘សាធុ, អយ្យា, អម្ហាកម្បិ សាមិកានំ នាវំ អភិរុហិត្វា គតានំ តីណិ សំវច្ឆរានិ អតិក្កន្តានិ, តេ មតា ភវិស្សន្តិ; តុម្ហេបិ វាណិជាយេវ, មយំ តុម្ហាកំ បាទបរិចារិកា ភវិស្សាមា’’តិ វត្វា តេ វាណិជេ ឥត្ថិកុត្តហាវភាវវិលាសេហិ បលោភេត្វា យក្ខនគរំ នេត្វា សចេ បឋមគហិតា មនុស្សា អត្ថិ, តេ ទេវសង្ខលិកាយ ពន្ធិត្វា ការណឃរេ បក្ខិបន្តិ, អត្តនោ វសនដ្ឋានេ ភិន្ននាវេ មនុស្សេ អលភន្តិយោ បន បរតោ កល្យាណិំ ឱរតោ នាគទីបន្តិ ឯវំ សមុទ្ទតីរំ អនុសញ្ចរន្តិ. អយំ តាសំ ធម្មតា.

អថេកទិវសំ បញ្ចសតា ភិន្ននាវា វាណិជា តាសំ នគរសមីបេ ឧត្តរិំសុ. តា តេសំ សន្តិកំ គន្ត្វា បលោភេត្វា យក្ខនគរំ នេត្វា បឋមំ គហិតេ មនុស្សេ ទេវសង្ខលិកាយ ពន្ធិត្វា ការណឃរេ បក្ខិបិត្វា ជេដ្ឋយក្ខិនី ជេដ្ឋកវាណិជំ, សេសា សេសេតិ តា បញ្ចសតា យក្ខិនិយោ តេ បញ្ចសតេ វាណិជេ អត្តនោ សាមិកេ អកំសុ. អថ សា ជេដ្ឋយក្ខិនី រត្តិភាគេ វាណិជេ និទ្ទំ ឧបគតេ ឧដ្ឋាយ គន្ត្វា ការណឃរេ មនុស្សេ មារេត្វា មំសំ ខាទិត្វា អាគច្ឆតិ, សេសាបិ តថេវ ករោន្តិ. ជេដ្ឋយក្ខិនិយា មនុស្សមំសំ ខាទិត្វា អាគតកាលេ សរីរំ សីតលំ ហោតិ. ជេដ្ឋវាណិជោ បរិគ្គណ្ហន្តោ តស្សា យក្ខិនិភាវំ ញត្វា ‘‘ឥមា បញ្ចសតា យក្ខិនិយោ ភវិស្សន្តិ, អម្ហេហិ បលាយិតុំ វដ្ដតី’’តិ បុនទិវសេ បាតោវ មុខធោវនត្ថាយ គន្ត្វា សេសវាណិជានំ អារោចេសិ – ‘‘ឥមា យក្ខិនិយោ, ន មនុស្សិត្ថិយោ, អញ្ញេសំ ភិន្ននាវានំ អាគតកាលេ តេ សាមិកេ កត្វា អម្ហេបិ ខាទិស្សន្តិ, ឯថ ឥតោ បលាយិស្សាមា’’តិ តេសុ បញ្ចសតេសុ អឌ្ឍតេយ្យសតា ‘‘ន មយំ ឯតា វិជហិតុំ សក្ខិស្សាម, តុម្ហេ គច្ឆថ, មយំ ន បលាយិស្សាមា’’តិ អាហំសុ. ជេដ្ឋវាណិជោ អត្តនោ វចនការេ អឌ្ឍតេយ្យសតេ គហេត្វា តាសំ ភីតោ បលាយិ.

តស្មិំ បន កាលេ ពោធិសត្តោ វលាហកស្សយោនិយំ និព្ពត្តិ, សព្ពសេតោ កាឡសីសោ មុញ្ជកេសោ ឥទ្ធិមា វេហាសង្គមោ អហោសិ. សោ ហិមវន្តតោ អាកាសេ ឧប្បតិត្វា តម្ពបណ្ណិទីបំ គន្ត្វា តត្ថ តម្ពបណ្ណិសរេ បល្លលេ សយំជាតសាលិំ ខាទិត្វា គច្ឆតិ. ឯវំ គច្ឆន្តោ ច ‘‘ជនបទំ គន្តុកាមា អត្ថី’’តិ តិក្ខត្តុំ ករុណាបរិភាវិតំ មានុសិំ វាចំ ភាសតិ. តេ ពោធិសត្តស្ស វចនំ សុត្វា ឧបសង្កមិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ ‘‘សាមិ, មយំ ជនបទំ គមិស្សាមា’’តិ អាហំសុ. តេន ហិ មយ្ហំ បិដ្ឋិំ អភិរុហថាតិ. អប្បេកច្ចេ អភិរុហិំសុ, តេសុ ឯកច្ចេ វាលធិំ គណ្ហិំសុ, ឯកច្ចេ អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា អដ្ឋំសុយេវ. ពោធិសត្តោ អន្តមសោ អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា ឋិតេ សព្ពេបិ តេ អឌ្ឍតេយ្យសតេ វាណិជេ អត្តនោ អានុភាវេន ជនបទំ នេត្វា សកសកដ្ឋានេសុ បតិដ្ឋបេត្វា អត្តនោ វសនដ្ឋានំ អាគមាសិ. តាបិ ខោ យក្ខិនិយោ អញ្ញេសំ អាគតកាលេ តត្ថ ឱហីនកេ អឌ្ឍតេយ្យសតេ មនុស្សេ វធិត្វា ខាទិំសុ.

សត្ថា ភិក្ខូ អាមន្តេត្វា ‘‘ភិក្ខវេ, យថា តេ យក្ខិនីនំ វសំ គតា វាណិជា ជីវិតក្ខយំ បត្តា, វលាហកស្សរាជស្ស វចនករា វាណិជា សកសកដ្ឋានេសុ បតិដ្ឋិតា, ឯវមេវ ពុទ្ធានំ ឱវាទំ អករោន្តា ភិក្ខូបិ ភិក្ខុនិយោបិ ឧបាសកាបិ ឧបាសិកាយោបិ ចតូសុ អបាយេសុ បញ្ចវិធពន្ធនកម្មករណដ្ឋានាទីសុ មហាទុក្ខំ បាបុណន្តិ. ឱវាទករា បន តិស្សោ កុលសម្បត្តិយោ ច ឆ កាមសគ្គេ វីសតិ ព្រហ្មលោកេតិ ឥមានិ ច ឋានានិ បត្វា អមតមហានិព្ពានំ សច្ឆិកត្វា មហន្តំ សុខំ អនុភវន្តី’’តិ វត្វា អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា ឥមា គាថា អវោច –

៩១. ‘‘យេ ន កាហន្តិ ឱវាទំ, នរា ពុទ្ធេន ទេសិតំ;

ព្យសនំ តេ គមិស្សន្តិ, រក្ខសីហិវ វាណិជា.

៩២. ‘‘យេ ច កាហន្តិ ឱវាទំ, នរា ពុទ្ធេន ទេសិតំ;

សោត្ថិំ បារំ គមិស្សន្តិ, វលាហេនេវ វាណិជា’’តិ.

តត្ថ យេ ន កាហន្តីតិ យេ ន ករិស្សន្តិ. ព្យសនំ តេ គមិស្សន្តីតិ តេ មហាវិនាសំ បាបុណិស្សន្តិ. រក្ខសីហិវ វាណិជាតិ រក្ខសីហិ បលោភិតវាណិជា វិយ. សោត្ថិំ បារំ គមិស្សន្តីតិ អនន្តរាយេន និព្ពានំ បាបុណិស្សន្តិ. វលាហេនេវ វាណិជាតិ វលាហេនេវ ‘‘អាគច្ឆថា’’តិ វុត្តា តស្ស វចនករា វាណិជា វិយ. យថា ហិ តេ សមុទ្ទបារំ គន្ត្វា សកសកដ្ឋានំ អគមំសុ, ឯវំ ពុទ្ធានំ ឱវាទករា សំសារបារំ និព្ពានំ គច្ឆន្តីតិ អមតមហានិព្ពានេន ធម្មទេសនាយ កូដំ គណ្ហិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – សច្ចបរិយោសានេ ឧក្កណ្ឋិតភិក្ខុ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ, អញ្ញេបិ ពហូ សោតាបត្តិផលសកទាគាមិផលអនាគាមិផលអរហត្តផលានិ បាបុណិំសុ. ‘‘តទា វលាហកស្សរាជស្ស វចនករា អឌ្ឍតេយ្យសតា វាណិជា ពុទ្ធបរិសា អហេសុំ, វលាហកស្សរាជា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

វលាហកស្សជាតកវណ្ណនា ឆដ្ឋា.

[១៩៧] ៧. មិត្តាមិត្តជាតកវណ្ណនា

ន នំ ឧម្ហយតេ ទិស្វាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អញ្ញតរំ ភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. អញ្ញតរោ ភិក្ខុ ‘‘មយា គហិតេ មយ្ហំ ឧបជ្ឈាយោ ន កុជ្ឈិស្សតី’’តិ ឧបជ្ឈាយេន ឋបិតំ វិស្សាសេន ឯកំ វត្ថខណ្ឌំ គហេត្វា ឧបាហនត្ថវិកំ កត្វា បច្ឆា ឧបជ្ឈាយំ អាបុច្ឆិ. អថ តំ ឧបជ្ឈាយោ ‘‘កិំការណា គណ្ហី’’តិ វត្វា ‘‘មយា គហិតេ ន កុជ្ឈិស្សតីតិ តុម្ហាកំ វិស្សាសេនា’’តិ វុត្តេ ‘‘កោ មយា សទ្ធិំ តុយ្ហំ វិស្សាសោ នាមា’’តិ វត្វា កុទ្ធោ ឧដ្ឋហិត្វា បហរិ. តស្ស សា កិរិយា ភិក្ខូសុ បាកដា ជាតា. អថេកទិវសំ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘អាវុសោ, អសុកោ កិរ ទហរោ ឧបជ្ឈាយស្ស វិស្សាសេន វត្ថខណ្ឌំ គហេត្វា ឧបាហនត្ថវិកំ អកាសិ. អថ នំ ឧបជ្ឈាយោ ‘កោ មយា សទ្ធិំ តុយ្ហំ វិស្សាសោ នាមា’តិ វត្វា កុទ្ធោ ឧដ្ឋហិត្វា បហរី’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវេស ភិក្ខុ អត្តនោ សទ្ធិវិហារិកេន សទ្ធិំ អវិស្សាសិកោ, បុព្ពេបិ អវិស្សាសិកោយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ កាសិរដ្ឋេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា អភិញ្ញា ច សមាបត្តិយោ ច និព្ពត្តេត្វា គណសត្ថា ហុត្វា ហិមវន្តបទេសេ វាសំ កប្បេសិ. តស្មិំ ឥសិគណេ ឯកោ តាបសោ ពោធិសត្តស្ស វចនំ អកត្វា ឯកំ មតមាតិកំ ហត្ថិបោតកំ បដិជគ្គិ. អថ នំ សោ វុទ្ធិប្បត្តោ មារេត្វា អរញ្ញំ បាវិសិ. តស្ស សរីរកិច្ចំ កត្វា ឥសិគណោ ពោធិសត្តំ បរិវារេត្វា – ‘‘ភន្តេ, កេន នុ កោ ការណេន មិត្តភាវោ វា អមិត្តភាវោ វា សក្កា ជានិតុ’’ន្តិ បុច្ឆិ. ពោធិសត្តោ ‘‘ឥមិនា ច ឥមិនា ច ការណេនា’’តិ អាចិក្ខន្តោ ឥមា គាថា អវោច –

៩៣. ‘‘ន នំ ឧម្ហយតេ ទិស្វា, ន ច នំ បដិនន្ទតិ;

ចក្ខូនិ ចស្ស ន ទទាតិ, បដិលោមញ្ច វត្តតិ.

៩៤. ‘‘ឯតេ ភវន្តិ អាការា, អមិត្តស្មិំ បតិដ្ឋិតា;

យេហិ អមិត្តំ ជានេយ្យ, ទិស្វា សុត្វា ច បណ្ឌិតោ’’តិ.

តត្ថ ន នំ ឧម្ហយតេ ទិស្វាតិ យោ ហិ យស្ស អមិត្តោ ហោតិ, សោ តំ បុគ្គលំ ទិស្វា ន ឧម្ហយតេ, ហសិតំ ន ករោតិ, បហដ្ឋាការំ ន ទស្សេតិ. ន ច នំ បដិនន្ទតីតិ តស្ស វចនំ សុត្វាបិ តំ បុគ្គលំ ន បដិនន្ទតិ, សាធុ សុភាសិតន្តិ ន ចានុមោទតិ. ចក្ខូនិ ចស្ស ន ទទាតីតិ ចក្ខុនា ចក្ខុំ អាហច្ច បដិមុខោ ហុត្វា ន ឱលោកេតិ, អញ្ញតោ ចក្ខូនិ ហរតិ. បដិលោមញ្ច វត្តតីតិ តស្ស កាយកម្មម្បិ វចីកម្មម្បិ ន រោចេតិ, បដិលោមគាហំ គណ្ហាតិ បច្ចនីកគាហំ. អាការាតិ ការណានិ. យេហិ អមិត្តន្តិ យេហិ ការណេហិ តានិ ការណានិ ទិស្វា សុត្វា ច បណ្ឌិតោ បុគ្គលោ ‘‘អយំ មេ អមិត្តោ’’តិ ជានេយ្យ, តតោ វិបរីតេហិ បន មិត្តភាវោ ជានិតព្ពោតិ.

ឯវំ ពោធិសត្តោ មិត្តាមិត្តភាវការណានិ អាចិក្ខិត្វា ព្រហ្មវិហារេ ភាវេត្វា ព្រហ្មលោកូបគោ អហោសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ហត្ថិបោសកតាបសោ សទ្ធិវិហារិកោ អហោសិ, ហត្ថី ឧបជ្ឈាយោ, ឥសិគណោ ពុទ្ធបរិសា, គណសត្ថា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

មិត្តាមិត្តជាតកវណ្ណនា សត្តមា.

[១៩៨] ៨. រាធជាតកវណ្ណនា

បវាសា អាគតោ តាតាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ ឧក្កណ្ឋិតភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. សោ កិរ សត្ថារា ‘‘សច្ចំ កិរ, ត្វំ ភិក្ខុ, ឧក្កណ្ឋិតោ’’តិ បុដ្ឋោ ‘‘សច្ចំ, ភន្តេ’’តិ វត្វា ‘‘កិំការណា’’តិ វុត្តេ ‘‘ឯកំ អលង្កតឥត្ថិំ ទិស្វា កិលេសវសេនា’’តិ អាហ. អថ នំ សត្ថា ‘‘មាតុគាមោ នាម ភិក្ខុ ន សក្កា រក្ខិតុំ, បុព្ពេបិ ទោវារិកេ ឋបេត្វា រក្ខន្តាបិ រក្ខិតុំ ន សក្ខិំសុ, កិំ តេ ឥត្ថិយា, លទ្ធាបិ សា រក្ខិតុំ ន សក្កា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ សុវយោនិយំ និព្ពត្តិ, ‘‘រាធោ’’តិស្ស នាមំ, កនិដ្ឋភាតា បនស្ស បោដ្ឋបាទោ នាម. តេ ឧភោបិ តរុណកាលេយេវ ឯកោ លុទ្ទកោ គហេត្វា ពារាណសិយំ អញ្ញតរស្ស ព្រាហ្មណស្ស អទាសិ, ព្រាហ្មណោ តេ បុត្តដ្ឋានេ ឋបេត្វា បដិជគ្គិ. ព្រាហ្មណស្ស បន ព្រាហ្មណី អរក្ខិតា ទុស្សីលា. សោ វោហារករណត្ថាយ គច្ឆន្តោ តេ សុវបោតកេ អាមន្តេត្វា ‘‘តាតា, អហំ វោហារករណត្ថាយ គច្ឆាមិ, កាលេ វា វិកាលេ វា តុម្ហាកំ មាតុ ករណកម្មំ ឱលោកេយ្យាថ, អញ្ញស្ស បុរិសស្ស គមនភាវំ វា អគមនភាវំ វា ជានេយ្យាថា’’តិ ព្រាហ្មណិំ សុវបោតកានំ បដិច្ឆាបេត្វា អគមាសិ. សា តស្ស និក្ខន្តកាលតោ បដ្ឋាយ អនាចារំ ចរិ, រត្តិម្បិ ទិវាបិ អាគច្ឆន្តានញ្ច គច្ឆន្តានញ្ច បមាណំ នត្ថិ.

តំ ទិស្វា បោដ្ឋបាទោ រាធំ បុច្ឆិ – ‘‘ព្រាហ្មណោ ឥមំ ព្រាហ្មណិំ អម្ហាកំ និយ្យាទេត្វា គតោ, អយញ្ច បាបកម្មំ ករោតិ, វទាមិ ន’’ន្តិ. រាធោ ‘‘មា វទាហី’’តិ អាហ. សោ តស្ស វចនំ អគ្គហេត្វា ‘‘អម្ម, កិំការណា បាបកម្មំ ករោសី’’តិ អាហ. សា តំ មារេតុកាមា ហុត្វា ‘‘តាត, ត្វំ នាម មយ្ហំ បុត្តោ, ឥតោ បដ្ឋាយ ន ករិស្សាមិ, ឯហិ, តាត, តាវា’’តិ បិយាយមានា វិយ បក្កោសិត្វា អាគតំ គហេត្វា ‘‘ត្វំ មំ ឱវទសិ, អត្តនោ បមាណំ ន ជានាសី’’តិ គីវំ បរិវត្តេត្វា មារេត្វា ឧទ្ធនន្តរេសុ បក្ខិបិ. ព្រាហ្មណោ អាគន្ត្វា វិស្សមិត្វា ពោធិសត្តំ ‘‘កិំ, តាត រាធ, មាតា តេ អនាចារំ ករោតិ, ន ករោតី’’តិ បុច្ឆន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

៩៥. ‘‘បវាសា អាគតោ តាត, ឥទានិ នចិរាគតោ;

កច្ចិន្នុ តាត តេ មាតា, ន អញ្ញមុបសេវតី’’តិ.

តស្សត្ថោ – អហំ, តាត រាធ, បវាសា អាគតោ, សោ ចម្ហិ ឥទានេវ អាគតោ នចិរាគតោ, តេន បវត្តិំ អជានន្តោ តំ បុច្ឆាមិ – ‘‘កច្ចិ នុ តេ, តាត, មាតា អញ្ញំ បុរិសំ ន ឧបសេវតី’’តិ.

រាធោ ‘‘តាត, បណ្ឌិតា នាម ភូតំ វា អភូតំ វា អនិយ្យានិកំ នាម ន កថេសុ’’ន្តិ ញាបេន្តោ ទុតិយំ គាថមាហ –

៩៦. ‘‘ន ខោ បនេតំ សុភណំ, គិរំ សច្ចុបសំហិតំ;

សយេថ បោដ្ឋបាទោវ, មុម្មុរេ ឧបកូថិតោ’’តិ.

តត្ថ គិរន្តិ វចនំ. តញ្ហិ យថា ឥទានិ គិរា, ឯវំ តទា ‘‘គិរ’’ន្តិ វុច្ចតិ, សោ សុវបោតកោ លិង្គំ អនាទិយិត្វា ឯវមាហ. អយំ បនេត្ថ អត្ថោ – តាត, បណ្ឌិតេន នាម សច្ចុបសំហិតំ យថាភូតំ អត្ថយុត្តំ សភាវវចនម្បិ អនិយ្យានិកំ ន សុភណំ. អនិយ្យានិកញ្ច សច្ចំ ភណន្តោ សយេថ បោដ្ឋបាទោវ, មុម្មុរេ ឧបកូថិតោ, យថា បោដ្ឋបាទោ កុក្កុឡេ ឈាមោ សយតិ, ឯវំ សយេយ្យាតិ. ‘‘ឧបកូធិតោ’’តិបិ បាឋោ, អយមេវត្ថោ.

ឯវំ ពោធិសត្តោ ព្រាហ្មណស្ស ធម្មំ ទេសេត្វា ‘‘មយាបិ ឥមស្មិំ ឋានេ វសិតុំ ន សក្កា’’តិ ព្រាហ្មណំ អាបុច្ឆិត្វា អរញ្ញមេវ បាវិសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ ឧក្កណ្ឋិតភិក្ខុ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. ‘‘តទា បោដ្ឋបាទោ អានន្ទោ អហោសិ, រាធោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

រាធជាតកវណ្ណនា អដ្ឋមា.

[១៩៩] ៩. គហបតិជាតកវណ្ណនា

ឧភយំ មេ ន ខមតីតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឧក្កណ្ឋិតមេវ ភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. កថេន្តោ ច ‘‘មាតុគាមោ នាម អរក្ខិតោ, បាបកម្មំ កត្វា យេន កេនចិ ឧបាយេន សាមិកំ វញ្ចេតិយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ កាសិរដ្ឋេ គហបតិកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ ឃរាវាសំ គណ្ហិ. តស្ស ភរិយា ទុស្សីលា គាមភោជកេន សទ្ធិំ អនាចារំ ចរតិ. ពោធិសត្តោ តំ ញត្វា បរិគ្គណ្ហន្តោ ចរតិ. តទា បន អន្តោវស្សេ ពីជេសុ នីហដេសុ ឆាតកំ អហោសិ, សស្សានំ គព្ភគហណកាលោ ជាតោ. សកលគាមវាសិនោ ‘‘ឥតោ មាសទ្វយេន សស្សានិ ឧទ្ធរិត្វា វីហិំ ទស្សាមា’’តិ ឯកតោ ហុត្វា គាមភោជកស្ស ហត្ថតោ ឯកំ ជរគោណំ គហេត្វា មំសំ ខាទិំសុ.

អថេកទិវសំ គាមភាជកោ ខណំ ឱលោកេត្វា ពោធិសត្តស្ស ពហិគតវេលាយំ គេហំ បាវិសិ. តេសំ សុខនិបន្នក្ខណេយេវ ពោធិសត្តោ គាមទ្វារេន បវិសិត្វា គេហាភិមុខោ បាយាសិ. សា ឥត្ថី គាមទ្វារាភិមុខី តំ ទិស្វា ‘‘កោ នុ ខោ ឯសោ’’តិ ឧម្មារេ ឋត្វា ឱលោកេន្តី ‘‘សោយេវា’’តិ ញត្វា គាមភោជកស្ស អាចិក្ខិ, គាមភោជកោ ភីតោ បកម្បិ. អថ នំ សា ‘‘មា ភាយិ, អត្ថេកោ ឧបាយោ, អម្ហេហិ តវ ហត្ថតោ គោណមំសំ ខាទិតំ, ត្វំ មំសមូលំ សោធេន្តោ វិយ ហោហិ, អហំ កោដ្ឋំ អារុយ្ហ កោដ្ឋទ្វារេ ឋត្វា ‘វីហិ នត្ថី’តិ វក្ខាមិ. ត្វំ គេហមជ្ឈេ ឋត្វា ‘អម្ហាកំ ឃរេ ទារកា ឆាតា, មំសមូលំ មេ ទេហី’តិ បុនប្បុនំ ចោទេយ្យាសី’’តិ វត្វា កោដ្ឋំ អារុយ្ហ កោដ្ឋទ្វារេ និសីទិ. ឥតរោ គេហមជ្ឈេ ឋត្វា ‘‘មំសមូលំ ទេហី’’តិ វទតិ. សា កោដ្ឋទ្វារេ និសិន្នា ‘‘កោដ្ឋេ វីហិ នត្ថិ, សស្សេ ឧទ្ធរន្តេ ទស្សាមិ គច្ឆាហី’’តិ អាហ.

ពោធិសត្តោ គេហំ បវិសិត្វា តេសំ កិរិយំ ទិស្វា ‘‘ឥមាយ បាបាយ កតឧបាយោ ឯស ភវិស្សតី’’តិ ញត្វា គាមភោជកំ អាមន្តេត្វា ‘‘សោ គាមភោជក អម្ហេ តវ ជរគោណស្ស មំសំ ខាទន្តា ‘ឥតោ មាសទ្វយេន វីហិំ ទស្សាមា’តិ ខាទិម្ហ, ត្វំ អឌ្ឍមាសម្បិ អនតិក្កមិត្វា ឥទានេវ កស្មា អាហរាបេសិ, ន ត្វំ ឥមិនា ការណេន អាគតោ, អញ្ញេន ការណេន អាគតោ ភវិស្សសិ, មយ្ហំ តវ កិរិយា ន រុច្ចតិ, អយម្បិ អនាចារា បាបធម្មា កោដ្ឋេ វីហីនំ អភាវំ ជានាតិ, សា ទានិ កោដ្ឋំ អារុយ្ហ ‘វីហិ នត្ថី’តិ វទតិ, ត្វម្បិ ‘ទេហី’តិ វទតិ, ឧភិន្នម្បិ វោ ករណំ មយ្ហំ ន រុច្ចតី’’តិ ឯតមត្ថំ បកាសេន្តោ ឥមា គាថា អវោច –

៩៧. ‘‘ឧភយំ មេ ន ខមតិ, ឧភយំ មេ ន រុច្ចតិ;

យាចាយំ កោដ្ឋមោតិណ្ណា, នទស្សំ ឥតិ ភាសតិ.

៩៨. ‘‘តំ តំ គាមបតិ ព្រូមិ, កទរេ អប្បស្មិ ជីវិតេ;

ទ្វេ មាសេ សង្គរំ កត្វា, មំសំ ជរគ្គវំ កិសំ;

អប្បត្តកាលេ ចោទេសិ, តម្បិ មយ្ហំ ន រុច្ចតី’’តិ.

តត្ថ តំ តំ គាមបតិ ព្រូមីតិ, អម្ភោ គាមជេដ្ឋក, តេន ការណេន តំ វទាមិ. កទរេ អប្បស្មិ ជីវិតេតិ អម្ហាកំ ជីវិតំ នាម កទរញ្ចេវ ថទ្ធំ លូខំ កសិរំ អប្បញ្ច មន្ទំ បរិត្តំ, តស្មិំ នោ ឯវរូបេ ជីវិតេ វត្តមានេ. ទ្វេ មាសេ សង្គរំ កត្វា, មំសំ ជរគ្គវំ កិសន្តិ អម្ហាកំ មំសំ គណ្ហន្តានំ ជរគ្គវំ កិសំ ទុព្ពលំ ជរគោណំ ទទមានោ ត្វំ ‘‘ទ្វីហិ មាសេហិ មូលំ ទាតព្ព’’ន្តិ ឯវំ ទ្វេ មាសេ សង្គរំ បរិច្ឆេទំ កត្វា. អប្បត្តកាលេ ចោទេសីតិ តស្មិំ កាលេ អសម្បត្តេ អន្តរាវ ចោទេសិ. តម្បិ មយ្ហំ ន រុច្ចតីតិ យា ចាយំ បាបធម្មា ទុស្សីលា អន្តោកោដ្ឋេ វីហីនំ នត្ថិភាវំ ជានមានាវ អជានន្តី វិយ ហុត្វា កោដ្ឋមោតិណ្ណា កោដ្ឋទ្វារេ ឋត្វា ន ទស្សំ ឥតិ ភាសតិ, យញ្ច ត្វំ អកាលេ ចោទេសិ, តម្បីតិ ឥទំ ឧភយម្បិ មម នេវ ខមតិ ន រុច្ចតីតិ.

ឯវំ សោ កថេន្តោវ គាមភោជកំ ចូឡាយ គហេត្វា កឌ្ឍិត្វា គេហមជ្ឈេ បាតេត្វា ‘‘គាមភោជកោម្ហីតិ បរស្ស រក្ខិតគោបិតភណ្ឌេ អបរជ្ឈសី’’តិអាទីហិ បរិភាសិត្វា បោថេត្វា ទុព្ពលំ កត្វា គីវាយ គហេត្វា គេហា និក្កឌ្ឍិត្វា តម្បិ ទុដ្ឋឥត្ថិំ កេសេសុ គហេត្វា កោដ្ឋា ឱតារេត្វា និប្បោថេត្វា ‘‘សចេ បុន ឯវរូបំ ករោសិ, ជានិស្សសី’’តិ សន្តជ្ជេសិ. តតោ បដ្ឋាយ គាមភោជកោ តំ គេហំ ឱលោកេតុម្បិ ន វិសហិ, សាបិ បាបា បុន មនសាបិ អតិចរិតុំ នាសក្ខិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ ឧក្កណ្ឋិតភិក្ខុ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. ‘‘តទា គាមភោជកោ ទេវទត្តោ, និគ្គហការកោ គហបតិ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

គហបតិជាតកវណ្ណនា នវមា.

[២០០] ១០. សាធុសីលជាតកវណ្ណនា

សរីរទព្យន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អញ្ញតរំ ព្រាហ្មណំ អារព្ភ កថេសិ. តស្ស កិរ ចតស្សោ ធីតរោ អហេសុំ. តា ចត្តារោ ជនា បត្ថេន្តិ, តេសុ ឯកោ អភិរូបោ សរីរសម្បន្នោ, ឯកោ វយប្បត្តោ មហល្លកោ, ឯកោ ជាតិសម្បន្នោ, ឯកោ សីលវា. ព្រាហ្មណោ ចិន្តេសិ – ‘‘ធីតរោ និវេសេន្តេន បតិដ្ឋាបេន្តេន កស្ស នុ ខោ ទាតព្ពា, កិំ រូបសម្បន្នស្ស, ឧទាហុ វយប្បត្តស្ស, ជាតិសម្បន្នសីលវន្តានំ អញ្ញតរស្សា’’តិ. សោ ចិន្តេន្តោបិ អជានិត្វា ‘‘ឥមំ ការណំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ជានិស្សតិ, តំ បុច្ឆិត្វា ឯតេសំ អន្តរេ អនុច្ឆវិកស្ស ទស្សាមី’’តិ គន្ធមាលាទីនិ គាហាបេត្វា វិហារំ គន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នោ អាទិតោ បដ្ឋាយ តមត្ថំ អារោចេត្វា ‘‘ភន្តេ, ឥមេសុ ចតូសុ ជនេសុ កស្ស ទាតុំ វដ្ដតី’’តិ បុច្ឆិ. សត្ថា ‘‘បុព្ពេបិ បណ្ឌិតា ឯតំ បញ្ហំ កថយិំសុ, ភវសង្ខេបគតត្តា បន សល្លក្ខេតុំ ន សក្កោសី’’តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ តក្កសិលាយំ សិប្បំ ឧគ្គណ្ហិត្វា អាគន្ត្វា ពារាណសិយំ ទិសាបាមោក្ខោ អាចរិយោ អហោសិ. អថេកស្ស ព្រាហ្មណស្ស ចតស្សោ ធីតរោ អហេសុំ, តា ឯវមេវ ចត្តារោ ជនា បត្ថយិំសុ. ព្រាហ្មណោ ‘‘កស្ស នុ ខោ ទាតព្ពា’’តិ អជានន្តោ ‘‘អាចរិយំ បុច្ឆិត្វា ទាតព្ពយុត្តកស្ស ទស្សាមី’’តិ តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា តមត្ថំ បុច្ឆន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

៩៩. ‘‘សរីរទព្យំ វុឌ្ឍព្យំ, សោជច្ចំ សាធុសីលិយំ;

ព្រាហ្មណំ តេវ បុច្ឆាម, កន្នុ តេសំ វនិម្ហសេ’’តិ.

តត្ថ ‘‘សរីរទព្យ’’ន្តិអាទីហិ តេសំ ចតុន្នំ វិជ្ជមានេ គុណេ បកាសេតិ. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ – ធីតរោ មេ ចត្តារោ ជនា បត្ថេន្តិ, តេសុ ឯកស្ស សរីរទព្យមត្ថិ, សរីរសម្បទា អភិរូបភាវោ សំវិជ្ជតិ. ឯកស្ស វុឌ្ឍព្យំ វុឌ្ឍិភាវោ មហល្លកតា អត្ថិ. ឯកស្ស សោជច្ចំ សុជាតិតា ជាតិសម្បទា អត្ថិ. ‘‘សុជច្ច’’ន្តិបិ បាឋោ. ឯកស្ស សាធុសីលិយំ សុន្ទរសីលភាវោ សីលសម្បទា អត្ថិ. ព្រាហ្មណំ តេវ បុច្ឆាមាតិ តេសុ អសុកស្ស នាមេតា ទាតព្ពាតិ អជានន្តា មយំ ភវន្តំ ព្រាហ្មណញ្ញេវ បុច្ឆាម. កន្នុ តេសំ វនិម្ហសេតិ តេសំ ចតុន្នំ ជនានំ កំ វនិម្ហសេ, កំ ឥច្ឆាម, កស្ស តា កុមារិកា ទទាមាតិ បុច្ឆតិ.

តំ សុត្វា អាចរិយោ ‘‘រូបសម្បទាទីសុ វិជ្ជមានាសុបិ វិបន្នសីលោ គារយ្ហោ, តស្មា តំ នប្បមាណំ, អម្ហាកំ សីលវន្តភាវោ រុច្ចតី’’តិ ឥមមត្ថំ បកាសេន្តោ ទុតិយំ គាថមាហ –

១០០. ‘‘អត្ថោ អត្ថិ សរីរស្មិំ, វុឌ្ឍព្យស្ស នមោ ករេ;

អត្ថោ អត្ថិ សុជាតស្មិំ, សីលំ អស្មាក រុច្ចតី’’តិ.

តត្ថ អត្ថោ អត្ថិ សរីរស្មិន្តិ រូបសម្បន្នេ សរីរេបិ អត្ថោ វិសេសោ វុទ្ធិ អត្ថិយេវ, ‘‘នត្ថី’’តិ ន វទាមិ. វុឌ្ឍព្យស្ស នមោ ករេតិ វុឌ្ឍភាវស្ស បន នមក្ការមេវ ករោមិ. វុឌ្ឍភាវោ ហិ វន្ទនមាននំ លភតិ. អត្ថោ អត្ថិ សុជាតស្មិន្តិ សុជាតេបិ បុរិសេ វុឌ្ឍិ អត្ថិ, ជាតិសម្បត្តិបិ ឥច្ឆិតព្ពាយេវ. សីលំ អស្មាក រុច្ចតីតិ អម្ហាកំ បន សីលមេវ រុច្ចតិ. សីលវា ហិ អាចារសម្បន្នោ សរីរទព្យវិរហិតោបិ បុជ្ជោ បាសំសោតិ. ព្រាហ្មណោ តស្ស វចនំ សុត្វា សីលវន្តស្សេវ ធីតរោ អទាសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – សច្ចបរិយោសានេ ព្រាហ្មណោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. ‘‘តទា ព្រាហ្មណោ អយមេវ ព្រាហ្មណោ អហោសិ, ទិសាបាមោក្ខោ អាចរិយោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

សាធុសីលជាតកវណ្ណនា ទសមា.

រុហកវគ្គោ បញ្ចមោ.

តស្សុទ្ទានំ –

រុហកំ សិរិកាឡកំ, បទុមំ មណិចោរកំ;

បព្ពតូបត្ថរវលាហំ, មិត្តាមិត្តញ្ច រាធញ្ច;

គហបតិ សាធុសីលំ.