៤. អសទិសវគ្គោ

[១៨១] ១. អសទិសជាតកវណ្ណនា

ធនុគ្គហោ អសទិសោតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ មហាភិនិក្ខមនំ អារព្ភ កថេសិ. ឯកទិវសញ្ហិ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ សន្និសិន្នា ភគវតោ មហានិក្ខមបារមិំ វណ្ណេន្តា និសីទិំសុ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, តថាគតោ ឥទានេវ មហាភិនិក្ខមនំ និក្ខន្តោ, បុព្ពេបិ សេតច្ឆត្តំ បហាយ និក្ខន្តោយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ តស្ស អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ, តស្ស សោត្ថិនា ជាតស្ស នាមគ្គហណទិវសេ ‘‘អសទិសកុមារោ’’តិ នាមំ អកំសុ. អថស្ស អាធាវិត្វា បរិធាវិត្វា វិចរណកាលេ អញ្ញោ បុញ្ញវា សត្តោ ទេវិយា កុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ, តស្ស សោត្ថិនា ជាតស្ស នាមគ្គហណទិវសេ ‘‘ព្រហ្មទត្តកុមារោ’’តិ នាមំ អកំសុ. តេសុ ពោធិសត្តោ សោឡសវស្សកាលេ តក្កសិលំ គន្ត្វា ទិសាបាមោក្ខស្ស អាចរិយស្ស សន្តិកេ តយោ វេទេ អដ្ឋារស ច សិប្បានិ ឧគ្គណ្ហិត្វា តេសុ ឥស្សាសសិប្បេ អសទិសោ ហុត្វា ពារាណសិំ បច្ចាគមិ. រាជា កាលំ ករោន្តោ ‘‘អសទិសកុមារស្ស រជ្ជំ ទត្វា ព្រហ្មទត្តស្ស ឱបរជ្ជំ ទេថា’’តិ វត្វា កាលមកាសិ. តស្មិំ កាលកតេ ពោធិសត្តោ អត្តនោ រជ្ជេ ទីយមានេ ‘‘ន មយ្ហំ រជ្ជេនត្ថោ’’តិ បដិក្ខិបិ, ព្រហ្មទត្តំ រជ្ជេ អភិសិញ្ចិំសុ. ពោធិសត្តោ ‘‘មយ្ហំ រជ្ជេន អត្ថោ នត្ថី’’តិ កិញ្ចិបិ ន ឥច្ឆិ, កនិដ្ឋេ រជ្ជំ ការេន្តេ បកតិយា វសនាការេនេវ វសិ. រាជបាទមូលិកា ‘‘អសទិសកុមារោ រជ្ជំ បត្ថេតី’’តិ វត្វា រញ្ញោ សន្តិកេ ពោធិសត្តំ បរិភិន្ទិំសុ. សោបិ តេសំ វចនំ គហេត្វា បរិភិន្នចិត្តោ ‘‘ភាតរំ មេ គណ្ហថា’’តិ មនុស្សេ បយោជេសិ.

អថេកោ ពោធិសត្តស្ស អត្ថចរកោ តំ ការណំ ពោធិសត្តស្ស អារោចេសិ. ពោធិសត្តោ កនិដ្ឋភាតិកស្ស កុជ្ឈិត្វា នគរា និក្ខមិត្វា អញ្ញំ រដ្ឋំ គន្ត្វា ‘‘ឯកោ ធនុគ្គហោ អាគន្ត្វា រាជទ្វារេ ឋិតោ’’តិ រញ្ញោ អារោចាបេសិ. រាជា ‘‘កិត្តកំ ភោគំ ឥច្ឆសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ឯកសំវច្ឆរេន សតសហស្ស’’ន្តិ. ‘‘សាធុ អាគច្ឆតូ’’តិ. អថ នំ អាគន្ត្វា សមីបេ ឋិតំ បុច្ឆិ – ‘‘ត្វំ ធនគ្គហោសី’’តិ? ‘‘អាម, ទេវា’’តិ. ‘‘សាធុ មំ ឧបដ្ឋហស្សូ’’តិ. សោ តតោ បដ្ឋាយ រាជានំ ឧបដ្ឋហិ. តស្ស បរិព្ពយំ ទីយមានំ ទិស្វា ‘‘អតិពហុំ លភតី’’តិ បោរាណកធនុគ្គហា ឧជ្ឈាយិំសុ. អថេកទិវសំ រាជា ឧយ្យានំ គន្ត្វា មង្គលសិលាបដ្ដសមីបេ សាណិបាការំ បរិក្ខិបាបេត្វា អម្ពរុក្ខមូលេ មហាសយនេ និបន្នោ ឧទ្ធំ ឱលោកេន្តោ រុក្ខគ្គេ ឯកំ អម្ពបិណ្ឌិំ ទិស្វា ‘‘ឥមំ ន សក្កា អភិរុហិត្វា គណ្ហិតុ’’ន្តិ ធនុគ្គហេ បក្កោសាបេត្វា ‘‘ឥមំ អម្ពបិណ្ឌិំ សរេន ឆិន្ទិត្វា បាតេតុំ សក្ខិស្សថា’’តិ អាហ. ន តំ, ទេវ, អម្ហាកំ គរុ, ទេវេន បន នោ ពហុវារេ កម្មំ ទិដ្ឋបុព្ពំ, អធុនាគតោ ធនុគ្គហោ អម្ហេហិ ពហុតរំ លភតិ, តំ បាតាបេថាតិ.

រាជា ពោធិសត្តំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘សក្ខិស្សសិ, តាត, ឯតំ បាតេតុ’’ន្តិ បុច្ឆិ. ‘‘អាម, មហារាជ, ឯកំ ឱកាសំ លភមានោ សក្ខិស្សាមី’’តិ. ‘‘កតរោកាស’’ន្តិ? ‘‘តុម្ហាកំ សយនស្ស អន្តោកាស’’ន្តិ. រាជា សយនំ ហរាបេត្វា ឱកាសំ ការេសិ. ពោធិសត្តស្ស ហត្ថេ ធនុ នត្ថិ, និវាសនន្តរេ ធនុំ សន្នយ្ហិត្វា វិចរតិ, តស្មា ‘‘សាណិំ លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ អាហ. រាជា ‘‘សាធូ’’តិ សាណិំ អាហរាបេត្វា បរិក្ខិបាបេសិ. ពោធិសត្តោ អន្តោសាណិំ បវិសិត្វា ឧបរិនិវត្ថំ សេតវត្ថំ ហរិត្វា ឯកំ រត្តបដំ និវាសេត្វា កច្ឆំ ពន្ធិត្វា ឯកំ រត្តបដំ ឧទរេ ពន្ធិត្វា បសិព្ពកតោ សន្ធិយុត្តំ ខគ្គំ នីហរិត្វា វាមបស្សេ សន្នយ្ហិត្វា សុវណ្ណកញ្ចុកំ បដិមុញ្ចិត្វា ចាបនាឡិំ បិដ្ឋិយំ សន្នយ្ហិត្វា សន្ធិយុត្តមេណ្ឌកមហាធនុំ អាទាយ បវាឡវណ្ណំ ជិយំ អារោបេត្វា ឧណ្ហីសំ សីសេ បដិមុញ្ចិត្វា តិខិណខុរប្បំ នខេហិ បរិវត្តយមានោ សាណិំ ទ្វិធា កត្វា បថវិំ ផាលេត្វា អលង្កតនាគកុមារោ វិយ និក្ខមិត្វា សរខិបនដ្ឋានំ គន្ត្វា ខុរប្បំ សន្នយ្ហិត្វា រាជានំ អាហ – ‘‘កិំ, មហារាជ, ឯតំ អម្ពបិណ្ឌិំ ឧទ្ធំ អារោហនកណ្ឌេន បាតេមិ, ឧទាហុ អធោ ឱរោហនកណ្ឌេនា’’តិ. ‘‘តាត, ពហូ មយា អារោហនកណ្ឌេន បាតេន្តា ទិដ្ឋបុព្ពា, ឱរោហនកណ្ឌេន បន បាតេន្តា មយា ន ទិដ្ឋបុព្ពា, ឱរោហនកណ្ឌេន បាតេហី’’តិ. ‘‘មហារាជ, ឥទំ កណ្ឌំ ទូរំ អារោហិស្សតិ, យាវ ចាតុមហារាជិកភវនំ, តាវ គន្ត្វា សយំ ឱរោហិស្សតិ, យាវស្ស ឱរោហនំ, តាវ តុម្ហេហិ អធិវាសេតុំ វដ្ដតី’’តិ. រាជា ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិ.

អថ នំ បុន អាហ – ‘‘មហារាជ, ឥទំ កណ្ឌំ បន អារោហមានំ អម្ពបិណ្ឌិវណ្ដំ យាវមជ្ឈំ កន្តមានំ អារោហិស្សតិ, ឱរោហមានំ កេសគ្គមត្តម្បិ ឥតោ វា ឯត្តោ វា អគន្ត្វា ឧជុញ្ញេវ បតិត្វា អម្ពបិណ្ឌិំ គហេត្វា ឱតរិស្សតិ, បស្ស, មហារាជា’’តិ វេគំ ជនេត្វា កណ្ឌំ ខិបិ. តំ កណ្ឌំ អម្ពបិណ្ឌិវណ្ដំ យាវមជ្ឈំ កន្តមានំ អភិរុហិ. ពោធិសត្តោ ‘‘ឥទានិ តំ កណ្ឌំ យាវ ចាតុមហារាជិកភវនំ គតំ ភវិស្សតី’’តិ ញត្វា បឋមំ ខិត្តកណ្ឌតោ អធិកតរំ វេគំ ជនេត្វា អញ្ញំ កណ្ឌំ ខិបិ, តំ គន្ត្វា បុរិមកណ្ឌបុង្ខេ បហរិត្វា និវត្តិត្វា សយំ តាវតិំសភវនំ អភិរុហិ. តត្ថ នំ ទេវតា អគ្គហេសុំ, និវត្តនកណ្ឌស្ស វាតឆិន្នសទ្ទោ អសនិសទ្ទោ វិយ អហោសិ. មហាជនេន ‘‘កិំ ឯសោ សទ្ទោ’’តិ វុត្តេ ពោធិសត្តោ ‘‘និវត្តនកណ្ឌស្ស សទ្ទោ’’តិ វត្វា អត្តនោ អត្តនោ សរីរេ កណ្ឌស្ស បតនភាវំ ញត្វា ភីតតសិតំ មហាជនំ ‘‘មា ភាយិត្ថា’’តិ សមស្សាសេត្វា ‘‘កណ្ឌស្ស ភូមិយំ បតិតុំ ន ទស្សាមី’’តិ អាហ. កណ្ឌំ ឱតរមានំ កេសគ្គមត្តម្បិ ឥតោ វា ឯត្តោ វា អគន្ត្វា ឧជុញ្ញេវ បតិត្វា អម្ពបិណ្ឌិំ ឆិន្ទិ. ពោធិសត្តោ អម្ពបិណ្ឌិយា ច កណ្ឌស្ស ច ភូមិយំ បតិតុំ អទត្វា អាកាសេយេវ សម្បដិច្ឆន្តោ ឯកេន ហត្ថេន អម្ពបិណ្ឌិំ, ឯកេន ហត្ថេន កណ្ឌំ អគ្គហេសិ. មហាជនោ តំ អច្ឆរិយំ ទិស្វា ‘‘ន នោ ឯវរូបំ ទិដ្ឋបុព្ព’’ន្តិ មហាបុរិសំ បសំសតិ ឧន្នទតិ អប្ផោដេតិ អង្គុលិយោ វិធូនតិ, ចេលុក្ខេបសហស្សានិ បវត្តេតិ. រាជបរិសាយ តុដ្ឋបហដ្ឋាយ ពោធិសត្តស្ស ទិន្នធនំ កោដិមត្តំ អហោសិ. រាជាបិស្ស ធនវស្សំ វស្សេន្តោ វិយ ពហុំ ធនំ មហន្តញ្ច យសំ អទាសិ.

ឯវំ ពោធិសត្តេ តេន រញ្ញា សក្កតេ គរុកតេ តត្ថ វសន្តេ ‘‘អសទិសកុមារោ កិរ ពារាណសិយំ នត្ថី’’តិ សត្ត រាជានោ អាគន្ត្វា ពារាណសិនគរំ បរិវារេត្វា ‘‘រជ្ជំ វា ទេតុ យុទ្ធំ វា’’តិ រញ្ញោ បណ្ណំ បេសេសុំ. រាជា មរណភយភីតោ ‘‘កុហិំ មេ ភាតា វសតី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឯកំ សាមន្តរាជានំ ឧបដ្ឋហតី’’តិ សុត្វា ‘‘មម ភាតិកេ អនាគច្ឆន្តេ មយ្ហំ ជីវិតំ នត្ថិ, គច្ឆថ តស្ស មម វចនេន បាទេ វន្ទិត្វា ខមាបេត្វា គណ្ហិត្វា អាគច្ឆថា’’តិ ទូតេ បាហេសិ. តេ គន្ត្វា ពោធិសត្តស្ស តំ បវត្តិំ អារោចេសុំ. ពោធិសត្តោ តំ រាជានំ អាបុច្ឆិត្វា ពារាណសិំ បច្ចាគន្ត្វា រាជានំ ‘‘មា ភាយី’’តិ សមស្សាសេត្វា កណ្ឌេ អក្ខរានិ ឆិន្ទិត្វា ‘‘អហំ អសទិសកុមារោ អាគតោ, អញ្ញំ ឯកកណ្ឌំ ខិបន្តោ សព្ពេសំ វោ ជីវិតំ ហរិស្សាមិ, ជីវិតេន អត្ថិកា បលាយន្តូ’’តិ អដ្ដាលកេ ឋត្វា សត្តន្នំ រាជូនំ ភុញ្ជន្តានំ កញ្ចនបាតិមកុលេយេវ កណ្ឌំ បាតេសិ. តេ អក្ខរានិ ទិស្វា មរណភយភីតា សព្ពេវ បលាយិំសុ. ឯវំ មហាសត្តោ ខុទ្ទកមក្ខិកាយ បិវនមត្តម្បិ លោហិតំ អនុប្បាទេត្វា សត្ត រាជានោ បលាបេត្វា កនិដ្ឋភាតរំ អបលោកេត្វា កាមេ បហាយ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា អភិញ្ញា ច សមាបត្តិយោ ច និព្ពត្តេត្វា ជីវិតបរិយោសានេ ព្រហ្មលោកូបគោ អហោសិ.

សត្ថា ‘‘ឯវំ, ភិក្ខវេ, អសទិសកុមារោ សត្ត រាជានោ បលាបេត្វា វិជិតសង្គាមោ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិតោ’’តិ អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា ឥមា គាថា អវោច –

៦១. ‘‘ធនុគ្គហោ អសទិសោ, រាជបុត្តោ មហព្ពលោ;

ទូរេបាតី អក្ខណវេធី, មហាកាយប្បទាលនោ.

៦២. ‘‘សព្ពាមិត្តេ រណំ កត្វា, ន ច កញ្ចិ វិហេឋយិ;

ភាតរំ សោត្ថិំ កត្វាន, សំយមំ អជ្ឈុបាគមី’’តិ.

តត្ថ អសទិសោតិ ន កេវលំ នាមេនេវ, ពលវីរិយបញ្ញាហិបិ អសទិសោវ. មហព្ពលោតិ កាយពលេនបិ បញ្ញាពលេនបិ មហព្ពលោ. ទូរេបាតីតិ យាវ ចាតុមហារាជិកភវនា តាវតិំសភវនា ច កណ្ឌំ បេសេតុំ សមត្ថតាយ ទូរេបាតី. អក្ខណវេធីតិ អវិរាធិតវេធី. អថ វា អក្ខណា វុច្ចតិ វិជ្ជុ, យាវ ឯកា វិជ្ជុ និច្ឆរតិ, តាវ តេនោភាសេន សត្តដ្ឋ វារេ កណ្ឌានិ គហេត្វា វិជ្ឈតីតិ អក្ខណវេធី. មហាកាយប្បទាលនោតិ មហន្តេ កាយេ បទាលេតិ. ចម្មកាយោ, ទារុកាយោ, លោហកាយោ, អយោកាយោ, វាលិកកាយោ, ឧទកកាយោ, ផលកកាយោតិ ឥមេ សត្ត មហាកាយា នាម. តត្ថ អញ្ញោ ចម្មកាយបទាលនោ មហិំសចម្មំ វិនិវិជ្ឈតិ, សោ បន សតម្បិ មហិំសចម្មានំ វិនិវិជ្ឈតិយេវ. អញ្ញោ អដ្ឋង្គុលពហលំ ឧទុម្ពរបទរំ, ចតុរង្គុលពហលំ អសនបទរំ វិនិវិជ្ឈតិ, សោ បន ផលកសតម្បិ ឯកតោ ពទ្ធំ វិនិវិជ្ឈតិ, តថា ទ្វង្គុលពហលំ តម្ពលោហបដ្ដំ, អង្គុលពហលំ អយបដ្ដំ. វាលិកសកដស្ស ពទរសកដស្ស បលាលសកដស្ស វា បច្ឆាភាគេន កណ្ឌំ បវេសេត្វា បុរេភាគេន អតិបាតេតិ, បកតិយា ឧទកេ ចតុឧសភដ្ឋានំ កណ្ឌំ បេសេតិ, ថលេ អដ្ឋឧសភន្តិ ឯវំ ឥមេសំ សត្តន្នំ មហាកាយានំ បទាលនតោ មហាកាយប្បទាលនោ. សព្ពាមិត្តេតិ សព្ពេ អមិត្តេ. រណំ កត្វាតិ យុទ្ធំ កត្វា បលាបេសីតិ អត្ថោ. ន ច កញ្ចិ វិហេឋយីតិ ឯកម្បិ ន វិហេឋេសិ. អវិហេឋយន្តោយេវ បន តេហិ សទ្ធិំ កណ្ឌបេសនេនេវ រណំ កត្វា. សំយមំ អជ្ឈុបាគមីតិ សីលសំយមំ បព្ពជ្ជំ ឧបគតោ.

ឯវំ សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា កនិដ្ឋភាតា អានន្ទោ អហោសិ, អសទិសកុមារោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

អសទិសជាតកវណ្ណនា បឋមា.

[១៨២] ២. សង្គាមាវចរជាតកវណ្ណនា

សង្គាមាវចរោ សូរោតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ នន្ទត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ. សត្ថរិ ហិ បឋមគមនេន កបិលបុរំ គន្ត្វា កនិដ្ឋភាតិកំ នន្ទរាជកុមារំ បព្ពាជេត្វា កបិលបុរា និក្ខម្ម អនុបុព្ពេន សាវត្ថិំ គន្ត្វា វិហរន្តេ អាយស្មា នន្ទោ ភគវតោ បត្តំ អាទាយ តថាគតេន សទ្ធិំ គេហា និក្ខមនកាលេ ‘‘នន្ទកុមារោ កិរ សត្ថារា សទ្ធិំ គច្ឆតី’’តិ សុត្វា អឌ្ឍុល្លិខិតេហិ កេសេហិ វាតបានន្តរេន ឱលោកេត្វា ‘‘តុវដំ ខោ, អយ្យបុត្ត, អាគច្ឆេយ្យាសី’’តិ ឥទំ ជនបទកល្យាណិយា វុត្តវចនំ អនុស្សរន្តោ ឧក្កណ្ឋិតោ អនភិរតោ ឧប្បណ្ឌុប្បណ្ឌុកជាតោ ធមនិសន្ថតគត្តោ អហោសិ. សត្ថា តស្ស តំ បវត្តិំ ញត្វា ‘‘យំនូនាហំ នន្ទំ អរហត្តេ បតិដ្ឋាបេយ្យ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា តស្ស វសនបរិវេណំ គន្ត្វា បញ្ញត្តាសនេ និសិន្នោ ‘‘កច្ចិ, នន្ទ, ឥមស្មិំ សាសនេ អភិរមសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ភន្តេ, ជនបទកល្យាណិយា បដិពទ្ធចិត្តោ ហុត្វា នាភិរមាមី’’តិ. ‘‘ហិមវន្តចារិកំ គតបុព្ពោសិ នន្ទា’’តិ? ‘‘ន គតបុព្ពោ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘តេន ហិ គច្ឆាមា’’តិ. ‘‘នត្ថិ មេ, ភន្តេ, ឥទ្ធិ, កតាហំ គមិស្សាមី’’តិ. សត្ថា ‘‘អហំ តំ, នន្ទ, មម ឥទ្ធិពលេន នេស្សាមី’’តិ ថេរំ ហត្ថេ គហេត្វា អាកាសំ បក្ខន្ទន្តោ អន្តរាមគ្គេ ឯកស្មិំ ឈាមខេត្តេ ឈាមខាណុកេ និសិន្នំ ឆិន្នកណ្ណនាសនង្គុដ្ឋំ ឈាមលោមំ ឆិន្នឆវិំ ចម្មមត្តំ លោហិតបលិគុណ្ឋិតំ ឯកំ បលុដ្ឋមក្កដិំ ទស្សេសិ – ‘‘បស្សសិ, នន្ទ, ឯតំ មក្កដិ’’ន្តិ. ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ. ‘‘សុដ្ឋុ បច្ចក្ខំ ករោហី’’តិ.

អថ នំ គហេត្វា សដ្ឋិយោជនិកំ មនោសិលាតលំ, អនោតត្តទហាទយោ សត្ត មហាសរេ, បញ្ច មហានទិយោ, សុវណ្ណបព្ពតរជតបព្ពតមណិបព្ពតបដិមណ្ឌិតំ អនេកសតរាមណេយ្យកំ ហិមវន្តបព្ពតញ្ច ទស្សេត្វា ‘‘តាវតិំសភវនំ តេ, នន្ទ, ទិដ្ឋបុព្ព’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ន, ទិដ្ឋបុព្ពំ, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ ‘‘ឯហិ, នន្ទ, តាវតិំសភវនំ តេ ទស្សយិស្សាមី’’តិ តត្ថ នេត្វា បណ្ឌុកម្ពលសិលាសនេ និសីទិ. សក្កោ ទេវរាជា ទ្វីសុ ទេវលោកេសុ ទេវសង្ឃេន សទ្ធិំ អាគន្ត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. អឌ្ឍតិយកោដិសង្ខា តស្ស បរិចារិកា បញ្ចសតា កកុដបាទា ទេវច្ឆរាយោបិ អាគន្ត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. សត្ថា អាយស្មន្តំ នន្ទំ តា បញ្ចសតា អច្ឆរា កិលេសវសេន បុនប្បុនំ ឱលោកាបេសិ. ‘‘បស្សសិ, នន្ទ, ឥមា កកុដបាទិនិយោ អច្ឆរាយោ’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិំ នុ ខោ ឯតា សោភន្តិ, ឧទាហុ ជនបទកល្យាណី’’តិ. ‘‘សេយ្យថាបិ, ភន្តេ, ជនបទកល្យាណិំ ឧបនិធាយ សា បលុដ្ឋមក្កដី, ឯវមេវ ឥមា ឧបនិធាយ ជនបទកល្យាណី’’តិ. ‘‘ឥទានិ កិំ ករិស្សសិ នន្ទា’’តិ? ‘‘កិំ កម្មំ កត្វា, ភន្តេ, ឥមា អច្ឆរា លភន្តី’’តិ? ‘‘សមណធម្មំ កត្វា’’តិ. ‘‘សចេ មេ, ភន្តេ, ឥមាសំ បដិលាភត្ថាយ ភគវា បាដិភោគោ ហោតិ, អហំ សមណធម្មំ ករិស្សាមី’’តិ. ‘‘ករោហិ, នន្ទ, អហំ តេ បាដិភោគោ’’តិ. ឯវំ ថេរោ ទេវសង្ឃស្ស មជ្ឈេ តថាគតំ បាដិភោគំ គហេត្វា ‘‘មា, ភន្តេ, អតិបបញ្ចំ ករោថ, ឯថ គច្ឆាម, អហំ សមណធម្មំ ករិស្សាមី’’តិ អាហ. សត្ថា តំ អាទាយ ជេតវនមេវ បច្ចាគមិ. ថេរោ សមណធម្មំ កាតុំ អារភិ.

សត្ថា ធម្មសេនាបតិំ អាមន្តេត្វា ‘‘សារិបុត្ត, មយ្ហំ កនិដ្ឋភាតា នន្ទោ តាវតិំសទេវលោកេ ទេវសង្ឃស្ស មជ្ឈេ ទេវច្ឆរានំ ការណា មំ បាដិភោគំ អគ្គហេសី’’តិ តស្ស អាចិក្ខិ. ឯតេនុបាយេន មហាមោគ្គល្លានត្ថេរស្ស មហាកស្សបត្ថេរស្ស អនុរុទ្ធត្ថេរស្ស ធម្មភណ្ឌាគារិកអានន្ទត្ថេរស្សាតិ អសីតិយា មហាសាវកានំ យេភុយ្យេន ច សេសភិក្ខូនំ អាចិក្ខិ. ធម្មសេនាបតិ សារិបុត្តត្ថេរោ នន្ទត្ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ, អាវុសោ នន្ទ, តាវតិំសទេវលោកេ ទេវសង្ឃស្ស មជ្ឈេ ‘ទេវច្ឆរា លភន្តោ សមណធម្មំ ករិស្សាមី’តិ ទសពលំ បាដិភោគំ គណ្ហី’’តិ វត្វា ‘‘ននុ ឯវំ សន្តេ តវ ព្រហ្មចរិយវាសោ មាតុគាមសន្និស្សិតោ កិលេសសន្និស្សិតោ, តស្ស តេ ឥត្ថីនំ អត្ថាយ សមណធម្មំ ករោន្តស្ស ភតិយា កម្មំ ករោន្តេន កម្មការកេន សទ្ធិំ កិំ នានាករណ’’ន្តិ ថេរំ លជ្ជាបេសិ និត្តេជំ អកាសិ. ឯតេនុបាយេន សព្ពេបិ អសីតិមហាសាវកា អវសេសភិក្ខូ ច តំ អាយស្មន្តំ នន្ទំ លជ្ជាបយិំសុ.

សោ ‘‘អយុត្តំ វត មេ កត’’ន្តិ ហិរិយា ច ឱត្តប្បេន ច វីរិយំ ទឡ្ហំ បគ្គណ្ហិត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បត្វា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘អហំ, ភន្តេ, ភគវតោ បដិស្សវំ មុញ្ចាមី’’តិ អាហ. សត្ថាបិ ‘‘យទា ត្វំ, នន្ទ, អរហត្តំ បត្តោ, តទាយេវាហំ បដិស្សវា មុត្តោ’’តិ អាហ. ឯតមត្ថំ វិទិត្វា ធម្មសភាយំ ភិក្ខូ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘យាវ ឱវាទក្ខមោ ចាយំ, អាវុសោ, នន្ទត្ថេរោ ឯកោវាទេនេវ ហិរោត្តប្បំ បច្ចុបដ្ឋបេត្វា សមណធម្មំ កត្វា អរហត្តំ បត្តោ’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបិ នន្ទោ ឱវាទក្ខមោយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ហត្ថាចរិយកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ ហត្ថាចរិយសិប្បេ និប្ផត្តិំ បត្តោ ឯកំ ពារាណសិរញ្ញោ សបត្តរាជានំ ឧបដ្ឋាសិ. សោ តស្ស មង្គលហត្ថិំ សុសិក្ខិតំ កត្វា សិក្ខាបេសិ. សោ រាជា ‘‘ពារាណសិរជ្ជំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ ពោធិសត្តំ គហេត្វា មង្គលហត្ថិំ អារុយ្ហ មហតិយា សេនាយ ពារាណសិំ គន្ត្វា បរិវារេត្វា ‘‘រជ្ជំ វា ទេតុ យុទ្ធំ វា’’តិ រញ្ញោ បណ្ណំ បេសេសិ. ព្រហ្មទត្តោ ‘‘យុទ្ធំ ទស្សាមី’’តិ បាការទ្វារដ្ដាលកគោបុរេសុ ពលកាយំ អារោបេត្វា យុទ្ធំ អទាសិ. សបត្តរាជា មង្គលហត្ថិំ វម្មេន ឆាទេត្វា សយម្បិ វម្មំ បដិមុញ្ចិត្វា ហត្តិក្ខន្ធវរគតោ តិខិណំ អង្កុសំ អាទាយ ‘‘នគរំ ភិន្ទិត្វា បច្ចាមិត្តំ ជីវិតក្ខយំ បាបេត្វា រជ្ជំ ហត្ថគតំ ករិស្សាមី’’តិ ហត្ថិំ នគរាភិមុខំ បេសេសិ. សោ ឧណ្ហកលលានិ ចេវ យន្តបាសាណេ ច នានប្បការានិ ច បហរណានិ វិស្សជ្ជេន្តេ ទិស្វា មរណភយភីតោ ឧបសង្កមិតុំ អសក្កោន្តោ បដិក្កមិ. អថ នំ ហត្ថាចរិយោ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘តាត, ត្វំ សូរោ សង្គាមាវចរោ, ឯវរូបេ ឋានេ បដិក្កមនំ នាម តុយ្ហំ នានុច្ឆវិក’’ន្តិ វត្វា ហត្ថិំ ឱវទន្តោ ឥមា គាថា អវោច –

៦៣. ‘‘សង្គាមាវចរោ សូរោ, ពលវា ឥតិ វិស្សុតោ;

កិំ នុ តោរណមាសជ្ជ, បដិក្កមសិ កុញ្ជរ.

៦៤. ‘‘ឱមទ្ទ ខិប្បំ បលិឃំ, ឯសិកានិ ច អព្ពហ;

តោរណានិ ច មទ្ទិត្វា, ខិប្បំ បវិស កុញ្ជរា’’តិ.

តត្ថ ឥតិ វិស្សុតោតិ, តាត, ត្វំ បវត្តសម្បហារំ សង្គាមំ មទ្ទិត្វា អវចរណតោ សង្គាមាវចរោ, ថិរហទយតាយ សូរោ, ថាមសម្បត្តិយា ពលវាតិ ឯវំ វិស្សុតោ បញ្ញាតោ បាកដោ. តោរណមាសជ្ជាតិ នគរទ្វារសង្ខាតំ តោរណំ បត្វា. បដិក្កមសីតិ កិំ នុ ខោ ឱសក្កសិ, កេន ការណេន និវត្តសីតិ វទតិ. ឱមទ្ទាតិ អវមទ្ទ អធោ បាតយ. ឯសិកានិ ច អព្ពហាតិ នគរទ្វារេ សោឡសរតនំ អដ្ឋរតនំ ភូមិយំ បវេសេត្វា និច្ចលំ កត្វា និខាតា ឯសិកត្ថម្ភា ហោន្តិ, តេ ខិប្បំ ឧទ្ធរ លុញ្ចាហីតិ អាណាបេតិ. តោរណានិ ច មទ្ទិត្វាតិ នគរទ្វារស្ស បិដ្ឋសង្ឃាដេ មទ្ទិត្វា. ខិប្បំ បវិសាតិ សីឃំ នគរំ បវិស. កុញ្ជរាតិ នាគំ អាលបតិ.

តំ សុត្វា នាគោ ពោធិសត្តស្ស ឯកោវាទេនេវ និវត្តិត្វា ឯសិកត្ថម្ភេ សោណ្ឌាយ បលិវេឋេត្វា អហិច្ឆត្តកានិ វិយ លុញ្ចិត្វា តោរណំ មទ្ទិត្វា បលិឃំ ឱតារេត្វា នគរទ្វារំ ភិន្ទិត្វា នគរំ បវិសិត្វា រជ្ជំ គហេត្វា អទាសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ហត្ថី នន្ទោ អហោសិ, រាជា អានន្ទោ, ហត្ថាចរិយោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

សង្គាមាវចរជាតកវណ្ណនា ទុតិយា.

[១៨៣] ៣. វាលោទកជាតកវណ្ណនា

វាលោទកំ អប្បរសំ និហីនន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ បញ្ចសតេ វិឃាសាទេ អារព្ភ កថេសិ. សាវត្ថិយំ កិរ បញ្ចសតា ឧបាសកា ឃរាវាសបលិពោធំ បុត្តទារស្ស និយ្យាទេត្វា សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុណន្តា ឯកតោវ វិចរន្តិ. តេសុ កេចិ សោតាបន្នា, កេចិ សកទាគាមិនោ, កេចិ អនាគាមិនោ, ឯកោបិ បុថុជ្ជនោ នាម នត្ថិ, សត្ថារំ និមន្តេន្តាបិ តេ ឧបាសកេ អន្តោករិត្វាវ និមន្តេន្តិ. តេសំ បន ទន្តកដ្ឋមុខោទកវត្ថគន្ធមាលទាយកា បញ្ចសតា ចូឡុបដ្ឋាកា វិឃាសាទា ហុត្វា វសន្តិ. តេ ភុត្តបាតរាសា និទ្ទាយិត្វា ឧដ្ឋាយ អចិរវតិំ គន្ត្វា នទីតីរេ ឧន្នទន្តា មល្លយុទ្ធំ យុជ្ឈន្តិ. តេ បន បញ្ចសតា ឧបាសកា អប្បសទ្ទា អប្បនិគ្ឃោសា បដិសល្លានមនុយុញ្ជន្តិ. សត្ថា តេសំ វិឃាសាទានំ ឧច្ចាសទ្ទំ សុត្វា ‘‘កិំ ឯសោ, អានន្ទ, សទ្ទោ’’តិ ថេរំ បុច្ឆិត្វា ‘‘វិឃាសាទសទ្ទោ, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ ‘‘ន ខោ, អានន្ទ, ឥមេ វិឃាសាទា ឥទានេវ វិឃាសំ ខាទិត្វា ឧន្នទន្តិ, បុព្ពេបិ ឧន្នទន្តិយេវ, ឥមេបិ ឧបាសកា ន ឥទានេវ សន្និសិន្នា, បុព្ពេបិ សន្និសិន្នាយេវា’’តិ វត្វា ថេរេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ អមច្ចកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ រញ្ញោ អត្ថធម្មានុសាសកោ អហោសិ. អថេកស្មិំ កាលេ សោ រាជា ‘‘បច្ចន្តោ កុបិតោ’’តិ សុត្វា បញ្ចសតេ សិន្ធវេ កប្បាបេត្វា ចតុរង្គិនិយា សេនាយ គន្ត្វា បច្ចន្តំ វូបសមេត្វា ពារាណសិមេវ បច្ចាគន្ត្វា ‘‘សិន្ធវា កិលន្តា អល្លរសមេវ នេសំ មុទ្ទិកបានំ ទេថា’’តិ អាណាបេសិ. សិន្ធវា គន្ធបានំ បិវិត្វា អស្សសាលំ គន្ត្វា អត្តនោ អត្តនោ ឋានេសុ អដ្ឋំសុ. តេសំ បន ទិន្នាវសិដ្ឋកំ អប្បរសំ ពហុកសដំ អហោសិ. មនុស្សា ‘‘ឥទំ កិំ ករោមា’’តិ រាជានំ បុច្ឆិំសុ. រាជា ឧទកេន មទ្ទិត្វា មកចិបិលោតិកាហិ បរិស្សាវេត្វា ‘‘យេ គទ្រភា សិន្ធវានំ និវាបំ បហិំសុ, តេសំ ទាបេថា’’តិ ទាបេសិ. គទ្រភា កសដឧទកំ បិវិត្វា មត្តា ហុត្វា វិរវន្តា រាជង្គណេ វិចរិំសុ. រាជា មហាវាតបានំ វិវរិត្វា រាជង្គណំ ឱលោកយមានោ សមីបេ ឋិតំ ពោធិសត្តំ អាមន្តេត្វា ‘‘បស្ស, ឥមេ គទ្រភា កសដោទកំ បិវិត្វា មត្តា ហុត្វា វិរវន្តា ឧប្បតន្តា វិចរន្តិ, សិន្ធវកុលេ ជាតសិន្ធវា បន គន្ធបានំ បិវិត្វា និស្សទ្ទា សន្និសិន្នា ន ឧប្បិលវន្តិ, កិំ នុ ខោ ការណ’’ន្តិ បុច្ឆន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

៦៥. ‘‘វាលោទកំ អប្បរសំ និហីនំ, បិត្វា មទោ ជាយតិ គទ្រភានំ;

ឥមញ្ច បិត្វាន រសំ បណីតំ, មទោ ន សញ្ជាយតិ សិន្ធវាន’’ន្តិ.

តត្ថ វាលោទកន្តិ មកចិវាលេហិ បរិស្សាវិតឧទកំ. ‘‘វាលុទក’’ន្តិបិ បាឋោ. និហីនន្តិ និហីនរសភាវេន និហីនំ. ន សញ្ជាយតីតិ សិន្ធវានំ មទោ ន ជាយតិ, កិំ នុ ខោ ការណន្តិ បុច្ឆិ.

អថស្ស ការណំ អាចិក្ខន្តោ ពោធិសត្តោ ទុតិយំ គាថមាហ –

៦៦. ‘‘អប្បំ បិវិត្វាន និហីនជច្ចោ, សោ មជ្ជតី តេន ជនិន្ទ បុដ្ឋោ;

ធោរយ្ហសីលី ច កុលម្ហិ ជាតោ, ន មជ្ជតី អគ្គរសំ បិវិត្វា’’តិ.

តត្ថ តេន ជនិន្ទ បុដ្ឋោតិ ជនិន្ទ ឧត្តមរាជ យោ និហីនជច្ចោ, តេន និហីនជច្ចភាវេន បុដ្ឋោ មជ្ជតិ បមជ្ជតិ. ធោរយ្ហសីលីតិ ធោរយ្ហសីលោ ធុរវហនកអាចារេន សម្បន្នោ ជាតិសិន្ធវោ. អគ្គរសន្តិ សព្ពបឋមំ គហិតំ មុទ្ទិករសំ បិវិត្វាបិ ន មជ្ជតិ.

រាជា ពោធិសត្តស្ស វចនំ សុត្វា គទ្រភេ រាជង្គណា នីហរាបេត្វា តស្សេវ ឱវាទេ ឋិតោ ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា យថាកម្មំ គតោ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា បញ្ចសតា គទ្រភា ឥមេ វិឃាសាទា អហេសុំ, បញ្ចសតា សិន្ធវា ឥមេ ឧបាសកា, រាជា អានន្ទោ, បណ្ឌិតាមច្ចោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

វាលោទកជាតកវណ្ណនា តតិយា.

[១៨៤] ៤. គិរិទត្តជាតកវណ្ណនា

ទូសិតោ គិរិទត្តេនាតិ ឥទំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ ឯកំ វិបក្ខសេវិំ ភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ ហេដ្ឋា មហិឡាមុខជាតកេ (ជា. ១.១.២៦) កថិតមេវ. សត្ថា បន ‘‘ន, ភិក្ខវេ, អយំ ភិក្ខុ ឥទានេវ វិបក្ខំ សេវតិ, បុព្ពេបេស វិបក្ខសេវកោយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ សាមរាជា រជ្ជំ ការេសិ. តទា ពោធិសត្តោ អមច្ចកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ តស្ស អត្ថធម្មានុសាសកោ អហោសិ. រញ្ញោ បន បណ្ឌវោ នាម មង្គលស្សោ, តស្ស គិរិទត្តោ នាម អស្សពន្ធោ, សោ ខញ្ជោ អហោសិ. អស្សោ មុខរជ្ជុកេ គហេត្វា តំ បុរតោ បុរតោ គច្ឆន្តំ ទិស្វា ‘‘មំ ឯស សិក្ខាបេតី’’តិ សញ្ញាយ តស្ស អនុសិក្ខន្តោ ខញ្ជោ អហោសិ. តស្ស អស្សស្ស ខញ្ជភាវំ រញ្ញោ អារោចេសុំ, រាជា វេជ្ជេ បេសេសិ. តេ គន្ត្វា អស្សស្ស សរីរេ រោគំ អបស្សន្តា ‘‘រោគមស្ស ន បស្សាមា’’តិ រញ្ញោ កថយិំសុ. រាជា ពោធិសត្តំ បេសេសិ – ‘‘គច្ឆ វយស្ស, ឯត្ថ ការណំ ជានាហី’’តិ. សោ គន្ត្វា ខញ្ជអស្សពន្ធសំសគ្គេន តស្ស ខញ្ជភូតភាវំ ញត្វា រញ្ញោ តមត្ថំ អារោចេត្វា ‘‘សំសគ្គទោសេន នាម ឯវំ ហោតី’’តិ ទស្សេន្តោ បឋមំ គាថមាហ –-

៦៧. ‘‘ទូសិតោ គិរិទត្តេន, ហយោ សាមស្ស បណ្ឌវោ;

បោរាណំ បកតិំ ហិត្វា, តស្សេវានុវិធិយ្យតី’’តិ.

តត្ថ ហយោ សាមស្សាតិ សាមស្ស រញ្ញោ មង្គលស្សោ. បោរាណំ បកតិំ ហិត្វាតិ អត្តនោ បោរាណបកតិំ សិង្គារភាវំ បហាយ. អនុវិធិយ្យតីតិ អនុសិក្ខតិ.

អថ នំ រាជា ‘‘ឥទានិ វយស្ស កិំ កត្តព្ព’’ន្តិ បុច្ឆិ. ពោធិសត្តោ ‘‘សុន្ទរំ អស្សពន្ធំ លភិត្វា យថា បោរាណោ ភវិស្សតី’’តិ វត្វា ទុតិយំ គាថមាហ –

៦៨. ‘‘សចេ ច តនុជោ បោសោ, សិខរាការកប្បិតោ;

អាននេ នំ គហេត្វាន, មណ្ឌលេ បរិវត្តយេ;

ខិប្បមេវ បហន្ត្វាន, តស្សេវានុវិធិយ្យតី’’តិ.

តត្ថ តនុជោតិ តស្ស អនុជោ. អនុរូបំ ជាតោ ហិ អនុជោ, តស្ស អនុជោ តនុជោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – សចេ ហិ, មហារាជ, តស្ស សិង្គារស្ស អាចារសម្បន្នស្ស អស្សស្ស អនុរូបំ ជាតោ សិង្គារោ អាចារសម្បន្នោ បោសោ. សិខរាការកប្បិតោតិ សិខរេន សុន្ទរេន អាការេន កប្បិតកេសមស្សុ តំ អស្សំ អាននេ គហេត្វា អស្សមណ្ឌលេ បរិវត្តេយ្យ, ខិប្បមេវេស តំ ខញ្ជភាវំ បហាយ ‘‘អយំ សិង្គារោ អាចារសម្បន្នោ អស្សគោបកោ មំ សិក្ខាបេតី’’តិ សញ្ញាយ ខិប្បមេវ តស្ស អនុវិធិយ្យតិ អនុសិក្ខិស្សតិ, បកតិភាវេយេវ ឋស្សតីតិ អត្ថោ. រាជា តថា ការេសិ, អស្សោ បកតិភាវេ បតិដ្ឋាសិ. រាជា ‘‘តិរច្ឆានានម្បិ នាម អាសយំ ជានិស្សតី’’តិ តុដ្ឋចិត្តោ ពោធិសត្តស្ស មហន្តំ យសំ អទាសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា គិរិទត្តោ ទេវទត្តោ អហោសិ, អស្សោ វិបក្ខសេវកោ ភិក្ខុ, រាជា អានន្ទោ, អមច្ចបណ្ឌិតោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

គិរិទត្តជាតកវណ្ណនា ចតុត្ថា.

[១៨៥] ៥. អនភិរតិជាតកវណ្ណនា

យថោទកេ អាវិលេ អប្បសន្នេតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អញ្ញតរំ ព្រាហ្មណកុមារំ អារព្ភ កថេសិ. សាវត្ថិយំ កិរ ឯកោ ព្រាហ្មណកុមារោ តិណ្ណំ វេទានំ បារគូ ពហូ ខត្តិយកុមារេ ច ព្រាហ្មណកុមារេ ច មន្តេ វាចេសិ. សោ អបរភាគេ ឃរាវាសំ សណ្ឋបេត្វា វត្ថាលង្ការទាសទាសិខេត្តវត្ថុគោមហិំសបុត្តទារាទីនំ អត្ថាយ ចិន្តយមានោ រាគទោសមោហវសិកោ ហុត្វា អាវិលចិត្តោ អហោសិ, មន្តេ បដិបាដិយា បរិវត្តេតុំ នាសក្ខិ, ឥតោ ចិតោ ច មន្តា ន បដិភំសុ. សោ ឯកទិវសំ ពហុំ គន្ធមាលាទិំ គហេត្វា ជេតវនំ គន្ត្វា សត្ថារំ បូជេត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. សត្ថា តេន សទ្ធិំ បដិសន្ថារំ កត្វា ‘‘កិំ, មាណវ, មន្តេ វាចេសិ, បគុណា តេ មន្តា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘បុព្ពេ មេ, ភន្តេ, មន្តា បគុណា អហេសុំ, ឃរាវាសស្ស បន គហិតកាលតោ បដ្ឋាយ ចិត្តំ មេ អាវិលំ ជាតំ, តេន មេ មន្តា ន បគុណា’’តិ. អថ នំ សត្ថា ‘‘ន ខោ, មាណវ, ឥទានេវ, បុព្ពេបិ តេ ចិត្តស្ស អនាវិលកាលេ តវ មន្តា បគុណា អហេសុំ, រាគាទីហិ បន អាវិលកាលេ តវ មន្តា ន បដិភំសូ’’តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ព្រាហ្មណមហាសាលកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ តក្កសិលាយំ មន្តេ ឧគ្គណ្ហិត្វា ទិសាបាមោក្ខោ អាចរិយោ ហុត្វា ពារាណសិយំ ពហូ ខត្តិយកុមារេ ច ព្រាហ្មណកុមារេ ច មន្តេ វាចេសិ. តស្ស សន្តិកេ ឯកោ ព្រាហ្មណមាណវោ តយោ វេទេ បគុណេ អកាសិ, ឯកបទេបិ និក្កង្ខោ បិដ្ឋិអាចរិយោ ហុត្វា មន្តេ វាចេសិ. សោ អបរេន សមយេន ឃរាវាសំ គហេត្វា ឃរាវាសចិន្តាយ អាវិលចិត្តោ មន្តេ បរិវត្តេតុំ នាសក្ខិ. អថ នំ អាចរិយោ អត្តនោ សន្តិកំ អាគតំ ‘‘កិំ, មាណវ, បគុណា តេ មន្តា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឃរាវាសគហិតកាលតោ បដ្ឋាយ មេ ចិត្តំ អាវិលំ ជាតំ, មន្តេ បរិវត្តេតុំ ន សក្កោមី’’តិ វុត្តេ ‘‘តាត, អាវិលេ ចិត្តម្ហិ បគុណាបិ មន្តា ន បដិភន្តិ, អនាវិលេ បន ចិត្តេ អប្បដិភាណំ នាម នត្ថី’’តិ វត្វា ឥមា គាថា អាហ –

៦៩. ‘‘យថោទកេ អាវិលេ អប្បសន្នេ, ន បស្សតិ សិប្បិកសម្ពុកញ្ច;

សក្ខរំ វាលុកំ មច្ឆគុម្ពំ, ឯវំ អាវិលម្ហិ ចិត្តេ;

ន សោ បស្សតិ អត្តទត្ថំ បរត្ថំ.

៧០. ‘‘យថោទកេ អច្ឆេ វិប្បសន្នេ, សោ បស្សតិ សិប្បិកសម្ពុកញ្ច;

សក្ខរំ វាលុកំ មច្ឆគុម្ពំ, ឯវំ អនាវិលម្ហិ ចិត្តេ;

សោ បស្សតិ អត្ថទត្ថំ បរត្ថ’’ន្តិ.

តត្ថ អាវិលេតិ កទ្ទមាលុឡិតេ. អប្បសន្នេតិ តាយេវ អាវិលតាយ អវិប្បសន្នេ. សិប្បិកសម្ពុកញ្ចាតិ សិប្បិកញ្ច សម្ពុកញ្ច. មច្ឆគុម្ពន្តិ មច្ឆឃដំ. ឯវំ អាវិលម្ហីតិ ឯវមេវ រាគាទីហិ អាវិលេ ចិត្តេ. អត្តទត្ថំ បរត្ថន្តិ នេវ អត្តទត្ថំ ន បរត្ថំ បស្សតីតិ អត្ថោ. សោ បស្សតីតិ ឯវមេវ អនាវិលេ ចិត្តេ សោ បុរិសោ អត្តទត្ថំ បរត្ថញ្ច បស្សតីតិ.

សត្ថា ឥមំ អតីតំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ ព្រាហ្មណកុមារោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. ‘‘តទា មាណវោ អយមេវ មាណវោ អហោសិ, អាចរិយោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

អនភិរតិជាតកវណ្ណនា បញ្ចមា.

[១៨៦] ៦. ទធិវាហនជាតកវណ្ណនា

វណ្ណគន្ធរសូបេតោតិ ឥទំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ វិបក្ខសេវិំ ភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ ហេដ្ឋា កថិតមេវ. សត្ថា បន ‘‘ភិក្ខវេ, អសាធុសន្និវាសោ នាម បាបោ អនត្ថករោ, តត្ថ មនុស្សភូតានំ តាវ បាបសន្និវាសស្ស អនត្ថករតាយ កិំ វត្តព្ពំ, បុព្ពេ បន អសាតេន អមធុរេន និម្ពរុក្ខេន សទ្ធិំ សន្និវាសមាគម្ម មធុររសោ ទិព្ពរសបដិភាគោ អចេតនោ អម្ពរុក្ខោបិ អមធុរោ តិត្តកោ ជាតោ’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ កាសិរដ្ឋេ ចត្តារោ ភាតរោ ព្រាហ្មណា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ហិមវន្តបទេសេ បដិបាដិយា បណ្ណសាលា កត្វា វាសំ កប្បេសុំ. តេសំ ជេដ្ឋកភាតា កាលំ កត្វា សក្កត្តំ បាបុណិ. សោ តំ ការណំ ញត្វា អន្តរន្តរា សត្តដ្ឋទិវសច្ចយេន តេសំ ឧបដ្ឋានំ គច្ឆន្តោ ឯកទិវសំ ជេដ្ឋកតាបសំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិត្វា – ‘‘ភន្តេ, កេន តេ អត្ថោ’’តិ បុច្ឆិ. បណ្ឌុរោគោ តាបសោ ‘‘អគ្គិនា មេ អត្ថោ’’តិ អាហ. សោ តំ សុត្វា តស្ស វាសិផរសុកំ អទាសិ. វាសិផរសុកោ នាម ទណ្ឌេ បវេសនវសេន វាសិបិ ហោតិ ផរសុបិ. តាបសោ ‘‘កោ មេ ឥមំ អាទាយ ទារូនិ អាហរិស្សតី’’តិ អាហ. អថ នំ សក្កោ ឯវមាហ – ‘‘យទា តេ, ភន្តេ, ទារូហិ អត្ថោ, ឥមំ ផរសុំ ហត្ថេន បហរិត្វា ‘ទារូនិ មេ អាហរិត្វា អគ្គិំ ករោហី’តិ វទេយ្យាសិ, ទារូនិ អាហរិត្វា អគ្គិំ កត្វា ទស្សតី’’តិ. តស្ស វាសិផរសុកំ ទត្វា ទុតិយម្បិ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ភន្តេ, កេន តេ អត្ថោ’’តិ បុច្ឆិ. តស្ស បណ្ណសាលាយ ហត្ថិមគ្គោ ហោតិ, សោ ហត្ថីហិ ឧបទ្ទុតោ ‘‘ហត្ថីនំ មេ វសេន ទុក្ខំ ឧប្បជ្ជតិ, តេ បលាបេហី’’តិ អាហ. សក្កោ តស្ស ឯកំ ភេរិំ ឧបនាមេត្វា ‘‘ភន្តេ, ឥមស្មិំ តលេ បហដេ តុម្ហាកំ បច្ចាមិត្តា បលាយិស្សន្តិ, ឥមស្មិំ តលេ បហដេ មេត្តចិត្តា ហុត្វា ចតុរង្គិនិយា សេនាយ បរិវារេស្សន្តី’’តិ វត្វា តំ ភេរិំ ទត្វា កនិដ្ឋស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘ភន្តេ, កេន តេ អត្ថោ’’តិ បុច្ឆិ. សោបិ បណ្ឌុរោគធាតុកោវ, តស្មា ‘‘ទធិនា មេ អត្ថោ’’តិ អាហ. សក្កោ តស្ស ឯកំ ទធិឃដំ ទត្វា ‘‘សចេ តុម្ហេ ឥច្ឆមានា ឥមំ អាសិញ្ចេយ្យាថ, មហានទី ហុត្វា មហោឃំ បវត្តេត្វា តុម្ហាកំ រជ្ជំ គហេត្វា ទាតុំ សមត្ថោបិ ភវិស្សតី’’តិ វត្វា បក្កាមិ. តតោ បដ្ឋាយ វាសិផរសុកោ ជេដ្ឋភាតិកស្ស អគ្គិំ ករោតិ, ឥតរេន ភេរិតលេ បហដេ ហត្ថី បលាយន្តិ, កនិដ្ឋោ ទធិំ បរិភុញ្ជតិ.

តស្មិំ កាលេ ឯកោ សូករោ ឯកស្មិំ បុរាណគាមដ្ឋានេ ចរន្តោ អានុភាវសម្បន្នំ ឯកំ មណិក្ខន្ធំ អទ្ទស. សោ តំ មណិក្ខន្ធំ មុខេន ឌំសិត្វា តស្សានុភាវេន អាកាសេ ឧប្បតិត្វា សមុទ្ទស្ស មជ្ឈេ ឯកំ ទីបកំ គន្ត្វា ‘‘ឯត្ថ ទានិ មយា វសិតុំ វដ្ដតី’’តិ ឱតរិត្វា ផាសុកដ្ឋានេ ឯកស្ស ឧទុម្ពររុក្ខស្ស ហេដ្ឋា វាសំ កប្បេសិ. សោ ឯកទិវសំ តស្មិំ រុក្ខមូលេ មណិក្ខន្ធំ បុរតោ ឋបេត្វា និទ្ទំ ឱក្កមិ. អថេកោ កាសិរដ្ឋវាសី មនុស្សោ ‘‘និរុបការោ ឯស អម្ហាក’’ន្តិ មាតាបិតូហិ គេហា និក្កឌ្ឍិតោ ឯកំ បដ្ដនគាមំ គន្ត្វា នាវិកានំ កម្មការោ ហុត្វា នាវំ អារុយ្ហ សមុទ្ទមជ្ឈេ ភិន្នាយ នាវាយ ផលកេ និបន្នោ តំ ទីបកំ បត្វា ផលាផលានិ បរិយេសន្តោ តំ សូករំ និទ្ទាយន្តំ ទិស្វា សណិកំ គន្ត្វា មណិក្ខន្ធំ គណ្ហិត្វា តស្ស អានុភាវេន អាកាសេ ឧប្បតិត្វា ឧទុម្ពររុក្ខេ និសីទិត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ សូករោ ឥមស្ស មណិក្ខន្ធស្ស អានុភាវេន អាកាសចារិកោ ហុត្វា ឥធ វសតិ មញ្ញេ, មយា បឋមមេវ ឥមំ សូករំ មារេត្វា មំសំ ខាទិត្វា បច្ឆា គន្តុំ វដ្ដតី’’តិ. សោ ឯកំ ទណ្ឌកំ ភញ្ជិត្វា តស្ស សីសេ បាតេតិ. សូករោ បពុជ្ឈិត្វា មណិំ អបស្សន្តោ ឥតោ ចិតោ ច កម្បមានោ វិធាវតិ, រុក្ខេ និសិន្នបុរិសោ ហសិ. សូករោ ឱលោកេន្តោ តំ ទិស្វា តំ រុក្ខំ សីសេន បហរិត្វា តត្ថេវ មតោ.

សោ បុរិសោ ឱតរិត្វា អគ្គិំ កត្វា តស្ស មំសំ បចិត្វា ខាទិត្វា អាកាសេ ឧប្បតិត្វា ហិមវន្តមត្ថកេន គច្ឆន្តោ អស្សមបទំ ទិស្វា ជេដ្ឋភាតិកស្ស តាបសស្ស អស្សមេ ឱតរិត្វា ទ្វីហតីហំ វសិត្វា តាបសស្ស វត្តបដិវត្តំ អកាសិ, វាសិផរសុកស្ស អានុភាវញ្ច បស្សិ. សោ ‘‘ឥមំ មយា គហេតុំ វដ្ដតី’’តិ មណិក្ខន្ធស្ស អានុភាវំ តាបសស្ស ទស្សេត្វា ‘‘ភន្តេ, ឥមំ មណិំ គហេត្វា វាសិផរសុកំ ទេថា’’តិ អាហ. តាបសោ អាកាសេន ចរិតុកាមោ តំ គហេត្វា វាសិផរសុកំ អទាសិ. សោ តំ គហេត្វា ថោកំ គន្ត្វា វាសិផរសុកំ បហរិត្វា ‘‘វាសិផរសុក តាបសស្ស សីសំ ឆិន្ទិត្វា មណិក្ខន្ធំ មេ អាហរា’’តិ អាហ. សោ គន្ត្វា តាបសស្ស សីសំ ឆិន្ទិត្វា មណិក្ខន្ធំ អាហរិ. សោ វាសិផរសុកំ បដិច្ឆន្នដ្ឋានេ ឋបេត្វា មជ្ឈិមតាបសស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា កតិបាហំ វសិត្វា ភេរិយា អានុភាវំ ទិស្វា មណិក្ខន្ធំ ទត្វា ភេរិំ គណ្ហិត្វា បុរិមនយេនេវ តស្សបិ សីសំ ឆិន្ទាបេត្វា កនិដ្ឋំ ឧបសង្កមិត្វា ទធិឃដស្ស អានុភាវំ ទិស្វា មណិក្ខន្ធំ ទត្វា ទធិឃដំ គហេត្វា បុរិមនយេនេវ តស្ស សីសំ ឆិន្ទាបេត្វា មណិក្ខន្ធញ្ច វាសិផរសុកញ្ច ភេរិញ្ច ទធិឃដញ្ច គហេត្វា អាកាសេ ឧប្បតិត្វា ពារាណសិយា អវិទូរេ ឋត្វា ពារាណសិរញ្ញោ ‘‘យុទ្ធំ វា មេ ទេតុ រជ្ជំ វា’’តិ ឯកស្ស បុរិសស្ស ហត្ថេ បណ្ណំ បាហេសិ.

រាជា សាសនំ សុត្វាវ ‘‘ចោរំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ និក្ខមិ. សោ ឯកំ ភេរិតលំ បហរិ, ចតុរង្គិនី សេនា បរិវារេសិ. រញ្ញោ អវត្ថរណភាវំ ញត្វា ទធិឃដំ វិស្សជ្ជេសិ, មហានទី បវត្តិ. មហាជនោ ទធិម្ហិ ឱសីទិត្វា និក្ខមិតុំ នាសក្ខិ. វាសិផរសុកំ បហរិត្វា ‘‘រញ្ញោ សីសំ អាហរា’’តិ អាហ, វាសិផរសុកោ គន្ត្វា រញ្ញោ សីសំ អាហរិត្វា បាទមូលេ និក្ខិបិ. ឯកោបិ អាវុធំ ឧក្ខិបិតុំ នាសក្ខិ. សោ មហន្តេន ពលេន បរិវុតោ នគរំ បវិសិត្វា អភិសេកំ ការេត្វា ទធិវាហនោ នាម រាជា ហុត្វា ធម្មេន សមេន រជ្ជំ ការេសិ.

តស្សេកទិវសំ មហានទិយំ ជាលករណ្ឌកេ កីឡន្តស្ស កណ្ណមុណ្ឌទហតោ ទេវបរិភោគំ ឯកំ អម្ពបក្កំ អាគន្ត្វា ជាលេ លគ្គិ, ជាលំ ឧក្ខិបន្តា តំ ទិស្វា រញ្ញោ អទំសុ. តំ មហន្តំ ឃដប្បមាណំ បរិមណ្ឌលំ សុវណ្ណវណ្ណំ អហោសិ. រាជា ‘‘កិស្ស ផលំ នាមេត’’ន្តិ វនចរកេ បុច្ឆិត្វា ‘‘អម្ពផល’’ន្តិ សុត្វា បរិភុញ្ជិត្វា តស្ស អដ្ឋិំ អត្តនោ ឧយ្យានេ រោបាបេត្វា ខីរោទកេន សិញ្ចាបេសិ. រុក្ខោ និព្ពត្តិត្វា តតិយេ សំវច្ឆរេ ផលំ អទាសិ. អម្ពស្ស សក្ការោ មហា អហោសិ, ខីរោទកេន សិញ្ចន្តិ, គន្ធបញ្ចង្គុលិកំ ទេន្តិ, មាលាទាមានិ បរិក្ខិបន្តិ, គន្ធតេលេន ទីបំ ជាលេន្តិ, បរិក្ខេបោ បនស្ស បដសាណិយា អហោសិ. ផលានិ មធុរានិ សុវណ្ណវណ្ណានិ អហេសុំ. ទធិវាហនរាជា អញ្ញេសំ រាជូនំ អម្ពផលំ បេសេន្តោ អដ្ឋិតោ រុក្ខនិព្ពត្តនភយេន អង្កុរនិព្ពត្តនដ្ឋានំ មណ្ឌូកកណ្ដកេន វិជ្ឈិត្វា បេសេសិ. តេសំ អម្ពំ ខាទិត្វា អដ្ឋិ រោបិតំ ន សម្បជ្ជតិ. តេ ‘‘កិំ នុ ខោ ឯត្ថ ការណ’’ន្តិ បុច្ឆន្តា តំ ការណំ ជានិំសុ.

អថេកោ រាជា ឧយ្យានបាលំ បក្កោសិត្វា ‘‘ទធិវាហនស្ស អម្ពផលានំ រសំ នាសេត្វា តិត្តកភាវំ កាតុំ សក្ខិស្សសី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អាម, ទេវា’’តិ វុត្តេ ‘‘តេន ហិ គច្ឆាហី’’តិ សហស្សំ ទត្វា បេសេសិ. សោ ពារាណសិំ គន្ត្វា ‘‘ឯកោ ឧយ្យានបាលោ អាគតោ’’តិ រញ្ញោ អារោចាបេត្វា តេន បក្កោសាបិតោ បវិសិត្វា រាជានំ វន្ទិត្វា ‘‘ត្វំ ឧយ្យានបាលោ’’តិ បុដ្ឋោ ‘‘អាម, ទេវា’’តិ វត្វា អត្តនោ អានុភាវំ វណ្ណេសិ. រាជា ‘‘គច្ឆ អម្ហាកំ ឧយ្យានបាលស្ស សន្តិកេ ហោហី’’តិ អាហ. តេ តតោ បដ្ឋាយ ទ្វេ ជនា ឧយ្យានំ បដិជគ្គន្តិ. អធុនាគតោ ឧយ្យានបាលោ អកាលបុប្ផានិ សុដ្ឋុ បុប្ផាបេន្តោ អកាលផលានិ គណ្ហាបេន្តោ ឧយ្យានំ រមណីយំ អកាសិ. រាជា តស្ស បសីទិត្វា បោរាណកឧយ្យានបាលំ នីហរិត្វា តស្សេវ ឧយ្យានំ អទាសិ. សោ ឧយ្យានស្ស អត្តនោ ហត្ថគតភាវំ ញត្វា អម្ពរុក្ខំ បរិវារេត្វា និម្ពេ ច ផគ្គវវល្លិយោ ច រោបេសិ, អនុបុព្ពេន និម្ពា វឌ្ឍិំសុ, មូលេហិ មូលានិ, សាខាហិ ច សាខា សំសដ្ឋា ឱនទ្ធវិនទ្ធា អហេសុំ. តេន អសាតអមធុរសំសគ្គេន តាវមធុរផលោ អម្ពោ តិត្តកោ ជាតោ និម្ពបណ្ណសទិសរសោ, អម្ពផលានំ តិត្តកភាវំ ញត្វា ឧយ្យានបាលោ បលាយិ.

ទធិវាហនោ ឧយ្យានំ គន្ត្វា អម្ពផលំ ខាទន្តោ មុខេ បវិដ្ឋំ អម្ពរសំ និម្ពកសដំ វិយ អជ្ឈោហរិតុំ អសក្កោន្តោ កក្ការេត្វា និដ្ឋុភិ. តទា ពោធិសត្តោ តស្ស អត្ថធម្មានុសាសកោ អមច្ចោ អហោសិ. រាជា ពោធិសត្តំ អាមន្តេត្វា ‘‘បណ្ឌិត, ឥមស្ស រុក្ខស្ស បោរាណកបរិហារតោ បរិហីនំ នត្ថិ, ឯវំ សន្តេបិស្ស ផលំ តិត្តកំ ជាតំ, កិំ នុ ខោ ការណ’’ន្តិ បុច្ឆន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

៧១. ‘‘វណ្ណគន្ធរសូបេតោ, អម្ពោយំ អហុវា បុរេ;

តមេវ បូជំ លភមានោ, កេនម្ពោ កដុកប្ផលោ’’តិ.

អថស្ស ការណំ អាចិក្ខន្តោ ពោធិសត្តោ ទុតិយំ គាថមាហ –

៧២. ‘‘បុចិមន្ទបរិវារោ, អម្ពោ តេ ទធិវាហន;

មូលំ មូលេន សំសដ្ឋំ, សាខា សាខា និសេវរេ;

អសាតសន្និវាសេន, តេនម្ពោ កដុកប្ផលោ’’តិ.

តត្ថ បុចិមន្ទបរិវារោតិ និម្ពរុក្ខបរិវារោ. សាខា សាខា និសេវរេតិ បុចិមន្ទស្ស សាខាយោ អម្ពរុក្ខស្ស សាខាយោ និសេវន្តិ. អសាតសន្និវាសេនាតិ អមធុរេហិ បុចិមន្ទេហិ សទ្ធិំ សន្និវាសេន. តេនាតិ តេន ការណេន អយំ អម្ពោ កដុកប្ផលោ អសាតផលោ តិត្តកផលោ ជាតោតិ.

រាជា តស្ស វចនំ សុត្វា សព្ពេបិ បុចិមន្ទេ ច ផគ្គវវល្លិយោ ច ឆិន្ទាបេត្វា មូលានិ ឧទ្ធរាបេត្វា សមន្តា អមធុរបំសុំ ហរាបេត្វា មធុរបំសុំ បក្ខិបាបេត្វា ខីរោទកសក្ខរោទកគន្ធោទកេហិ អម្ពំ បដិជគ្គាបេសិ. សោ មធុរសំសគ្គេន បុន មធុរោវ អហោសិ. រាជា បកតិឧយ្យានបាលស្សេវ ឧយ្យានំ និយ្យាទេត្វា យាវតាយុកំ ឋត្វា យថាកម្មំ គតោ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា អហមេវ បណ្ឌិតាមច្ចោ អហោសិ’’ន្តិ.

ទធិវាហនជាតកវណ្ណនា ឆដ្ឋា.

[១៨៧] ៧. ចតុមដ្ឋជាតកវណ្ណនា

ឧច្ចេ វិដភិមារុយ្ហាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អញ្ញតរំ មហល្លកភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. ឯកទិវសំ កិរ ទ្វីសុ អគ្គសាវកេសុ អញ្ញមញ្ញំ បញ្ហបុច្ឆនវិស្សជ្ជនកថាយ និសិន្នេសុ ឯកោ មហល្លកោ ភិក្ខុ តេសំ សន្តិកំ គន្ត្វា តតិយោ ហុត្វា និសីទិត្វា ‘‘ភន្តេ, មយម្បិ តុម្ហេ បញ្ហំ បុច្ឆិស្សាម, តុម្ហេបិ អត្តនោ កង្ខំ អម្ហេ បុច្ឆថា’’តិ អាហ. ថេរា តំ ជិគុច្ឆិត្វា ឧដ្ឋាយ បក្កមិំសុ. ថេរានំ ធម្មំ សោតុំ និសិន្នបរិសា សមាគមស្ស ភិន្នកាលេ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘កិំ អកាលេ អាគតត្ថា’’តិ វុត្តេ តំ ការណំ អារោចយិំសុ. សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ សារិបុត្តមោគ្គល្លានា ឯតំ ជិគុច្ឆិត្វា អកថេត្វា បក្កមន្តិ, បុព្ពេបិ បក្កមិំសូ’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ អរញ្ញាយតនេ រុក្ខទេវតា អហោសិ. អថ ទ្វេ ហំសបោតកា ចិត្តកូដបព្ពតា និក្ខមិត្វា តស្មិំ រុក្ខេ និសីទិត្វា គោចរាយ គន្ត្វា និវត្តន្តាបិ តស្មិំយេវ វិស្សមិត្វា ចិត្តកូដំ គច្ឆន្តិ. គច្ឆន្តេ គច្ឆន្តេ កាលេ តេសំ ពោធិសត្តេន សទ្ធិំ វិស្សាសោ អហោសិ. គច្ឆន្តា ច អាគច្ឆន្តា ច អញ្ញមញ្ញំ សម្មោទិត្វា ធម្មកថំ កថេត្វា បក្កមិំសុ. អថេកទិវសំ តេសុ រុក្ខគ្គេ និសីទិត្វា ពោធិសត្តេន សទ្ធិំ កថេន្តេសុ ឯកោ សិង្គាលោ តស្ស រុក្ខស្ស ហេដ្ឋា ឋត្វា តេហិ ហំសបោតកេហិ សទ្ធិំ មន្តេន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

៧៣. ‘‘ឧច្ចេ វិដភិមារុយ្ហ, មន្តយវ្ហោ រហោគតា;

នីចេ ឱរុយ្ហ មន្តវ្ហោ, មិគរាជាបិ សោស្សតី’’តិ.

តត្ថ ឧច្ចេ វិដភិមារុយ្ហាតិ បកតិយា ច ឧច្ចេ ឥមស្មិំ រុក្ខេ ឧច្ចតរំ ឯកំ វិដបំ អភិរុហិត្វា. មន្តយវ្ហោតិ មន្តេថ កថេថ. នីចេ ឱរុយ្ហាតិ ឱតរិត្វា នីចេ ឋានេ ឋត្វា មន្តេថ. មិគរាជាបិ សោស្សតីតិ អត្តានំ មិគរាជានំ កត្វា អាហ. ហំសបោតកា ជិគុច្ឆិត្វា ឧដ្ឋាយ ចិត្តកូដមេវ គតា.

តេសំ គតកាលេ ពោធិសត្តោ សិង្គាលស្ស ទុតិយំ គាថមាហ –

៧៤. ‘‘យំ សុវណ្ណោ សុវណ្ណេន, ទេវោ ទេវេន មន្តយេ;

កិំ តេត្ថ ចតុមដ្ឋស្ស, ពិលំ បវិស ជម្ពុកា’’តិ.

តត្ថ សុវណ្ណោតិ សុន្ទរវណ្ណោ. សុវណ្ណេនាតិ ទុតិយេន ហំសបោតកេន. ទេវោ ទេវេនាតិ តេយេវ ទ្វេ ទេវេ កត្វា កថេតិ. ចតុមដ្ឋស្សាតិ សរីរេន ជាតិយា សរេន គុណេនាតិ ឥមេហិ ចតូហិ មដ្ឋស្ស សុទ្ធស្សាតិ អក្ខរត្ថោ. អសុទ្ធំយេវ បន តំ បសំសាវចនេន និន្ទន្តោ ឯវមាហ, ចតូហិ លាមកស្ស កិំ តេ ឯត្ថ សិង្គាលស្សាតិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោ. ‘‘ពិលំ បវិសា’’តិ ឥទំ ពោធិសត្តោ ភេរវារម្មណំ ទស្សេត្វា តំ បលាបេន្តោ អាហ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា សិង្គាលោ មហល្លកោ អហោសិ, ទ្វេ ហំសបោតកា សារិបុត្តមោគ្គល្លានា, រុក្ខទេវតា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ចតុមដ្ឋជាតកវណ្ណនា សត្តមា.

[១៨៨] ៨. សីហកោត្ថុជាតកវណ្ណនា

សីហង្គុលី សីហនខោតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ កោកាលិកំ អារព្ភ កថេសិ. ឯកទិវសំ កិរ កោកាលិកោ អញ្ញេសុ ពហុស្សុតេសុ ធម្មំ កថេន្តេសុ សយម្បិ កថេតុកាមោ អហោសីតិ សព្ពំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វិត្ថារេតព្ពំ. តំ បន បវត្តិំ សុត្វា សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, កោកាលិកោ ឥទានេវ អត្តនោ សទ្ទេន បាកដោ ជាតោ, បុព្ពេបិ បាកដោ អហោសី’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ហិមវន្តបទេសេ សីហោ ហុត្វា ឯកាយ សិង្គាលិយា សទ្ធិំ សំវាសមន្វាយ បុត្តំ បដិលភិ. សោ អង្គុលីហិ នខេហិ កេសរេន វណ្ណេន សណ្ឋានេនាតិ ឥមេហិ អាការេហិ បិតុសទិសោ អហោសិ, សទ្ទេន មាតុសទិសោ. អថេកទិវសំ ទេវេ វស្សិត្វា វិគតេ សីហេសុ នទិត្វា សីហកីឡំ កីឡន្តេសុ សោបិ តេសំ អន្តរេ នទិតុកាមោ ហុត្វា សិង្គាលិកំ នាទំ នទិ. អថស្ស សទ្ទំ សុត្វា សីហា តុណ្ហី អហេសុំ. តស្ស សទ្ទំ សុត្វា អបរោ ពោធិសត្តស្ស សជាតិបុត្តោ ‘‘តាត, អយំ សីហោ វណ្ណាទីហិ អម្ហេហិ សមានោ, សទ្ទោ បនស្ស អញ្ញាទិសោ, កោ នាមេសោ’’តិ បុច្ឆន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

៧៥. ‘‘សីហង្គុលី សីហនខោ, សីហបាទបតិដ្ឋិតោ;

សោ សីហោ សីហសង្ឃម្ហិ, ឯកោ នទតិ អញ្ញថា’’តិ.

តត្ថ សីហបាទបតិដ្ឋិតោតិ សីហបាទេហេវ បតិដ្ឋិតោ. ឯកោ នទតិ អញ្ញថាតិ ឯកោវ អវសេសសីហេហិ អសទិសេន សិង្គាលសទ្ទេន នទន្តោ អញ្ញថា នទតិ.

តំ សុត្វា ពោធិសត្តោ ‘‘តាត, ឯស តវ ភាតា សិង្គាលិយា បុត្តោ, រូបេន មយា សទិសោ, សទ្ទេន មាតរា សទិសោ’’តិ វត្វា សិង្គាលិបុត្តំ អាមន្តេត្វា ‘‘តាត, ត្វំ ឥតោ បដ្ឋាយ ឥធ វសន្តោ អប្បសទ្ទោ វស, សចេ បុន នទិស្សសិ, សិង្គាលភាវំ តេ ជានិស្សន្តី’’តិ ឱវទន្តោ ទុតិយំ គាថមាហ –

៧៦. ‘‘មា ត្វំ នទិ រាជបុត្ត, អប្បសទ្ទោ វនេ វស;

សរេន ខោ តំ ជានេយ្យុំ, ន ហិ តេ បេត្តិកោ សរោ’’តិ.

តត្ថ រាជបុត្តាតិ សីហស្ស មិគរញ្ញោ បុត្ត. ឥមញ្ច បន ឱវាទំ សុត្វា បុន សោ នទិតុំ នាម ន ឧស្សហិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា សិង្គាលោ កោកាលិកោ អហោសិ, សជាតិបុត្តោ រាហុលោ, មិគរាជា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

សីហកោត្ថុជាតកវណ្ណនា អដ្ឋមា.

[១៨៩] ៩. សីហចម្មជាតកវណ្ណនា

នេតំ សីហស្ស នទិតន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ កោកាលិកញ្ញេវ អារព្ភ កថេសិ. សោ ឥមស្មិំ កាលេ សរភញ្ញំ ភណិតុកាមោ អហោសិ. សត្ថា តំ បវត្តិំ សុត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ កស្សកកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ កសិកម្មេន ជីវិកំ កប្បេសិ. តស្មិំ កាលេ ឯកោ វាណិជោ គទ្រភភារកេន វោហារំ ករោន្តោ វិចរតិ. សោ គតគតដ្ឋានេ គទ្រភស្ស បិដ្ឋិតោ ភណ្ឌិកំ ឱតារេត្វា គទ្រភំ សីហចម្មេន បារុបិត្វា សាលិយវខេត្តេសុ វិស្សជ្ជេតិ. ខេត្តរក្ខកា តំ ទិស្វា ‘‘សីហោ’’តិ សញ្ញាយ ឧបសង្កមិតុំ ន សក្កោន្តិ. អថេកទិវសំ សោ វាណិជោ ឯកស្មិំ គាមទ្វារេ និវាសំ គហេត្វា បាតរាសំ បចាបេន្តោ តតោ គទ្រភំ សីហចម្មំ បារុបិត្វា យវខេត្តេ វិស្សជ្ជេសិ. ខេត្តរក្ខកា ‘‘សីហោ’’តិ សញ្ញាយ តំ ឧបសង្កមិតុំ អសក្កោន្តា គេហំ គន្ត្វា អារោចេសុំ. សកលគាមវាសិនោ អាវុធានិ គហេត្វា សង្ខេ ធមេន្តា ភេរិយោ វាទេន្តា ខេត្តសមីបំ គន្ត្វា ឧន្នទិំសុ, គទ្រភោ មរណភយភីតោ គទ្រភរវំ រវិ. អថស្ស គទ្រភភាវំ ញត្វា ពោធិសត្តោ បឋមំ គាថមាហ –

៧៧. ‘‘នេតំ សីហស្ស នទិតំ, ន ព្យគ្ឃស្ស ន ទីបិនោ;

បារុតោ សីហចម្មេន, ជម្មោ នទតិ គទ្រភោ’’តិ.

តត្ថ ជម្មោតិ លាមកោ. គាមវាសិនោបិ តស្ស គទ្រភភាវំ ញត្វា តំ អដ្ឋីនិ ភញ្ជន្តា បោថេត្វា សីហចម្មំ អាទាយ អគមំសុ.

អថ សោ វាណិជោ អាគន្ត្វា តំ ព្យសនភាវប្បត្តំ គទ្រភំ ទិស្វា ទុតិយំ គាថមាហ –

៧៨. ‘‘ចិរម្បិ ខោ តំ ខាទេយ្យ, គទ្រភោ ហរិតំ យវំ;

បារុតោ សីហចម្មេន, រវមានោវ ទូសយី’’តិ.

តត្ថ តន្តិ និបាតមត្តំ, អយំ គទ្រភោ អត្តនោ គទ្រភភាវំ អជានាបេត្វា សីហចម្មេន បារុតោ ចិរម្បិ កាលំ ហរិតំ យវំ ខាទេយ្យាតិ អត្ថោ. រវមានោវ ទូសយីតិ អត្តនោ បន គទ្រភរវំ រវមានោវេស អត្តានំ ទូសយិ, នត្ថេត្ថ សីហចម្មស្ស ទោសោតិ. តស្មិំ ឯវំ កថេន្តេយេវ គទ្រភោ តត្ថេវ និបន្នោ មរិ, វាណិជោបិ តំ បហាយ បក្កាមិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា វាណិជោ ទេវទត្តោ អហោសិ, គទ្រភោ កោកាលិកោ, បណ្ឌិតកស្សកោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

សីហចម្មជាតកវណ្ណនា នវមា.

[១៩០] ១០. សីលានិសំសជាតកវណ្ណនា

បស្ស សទ្ធាយ សីលស្សាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ សទ្ធំ ឧបាសកំ អារព្ភ កថេសិ. សោ កិរ សទ្ធោ បសន្នោ អរិយសាវកោ ឯកទិវសំ ជេតវនំ គច្ឆន្តោ សាយំ អចិរវតិនទីតីរំ គន្ត្វា នាវិកេ នាវំ តីរេ ឋបេត្វា ធម្មស្សវនត្ថាយ គតេ តិត្ថេ នាវំ អទិស្វា ពុទ្ធារម្មណំ បីតិំ គហេត្វា នទិំ ឱតរិ, បាទា ឧទកម្ហិ ន ឱសីទិំសុ. សោ បថវីតលេ គច្ឆន្តោ វិយ វេមជ្ឈំ គតកាលេ វីចិំ បស្សិ. អថស្ស ពុទ្ធារម្មណា បីតិ មន្ទា ជាតា, បាទា ឱសីទិតុំ អារភិំសុ, សោ បុន ពុទ្ធារម្មណំ បីតិំ ទឡ្ហំ កត្វា ឧទកបិដ្ឋេនេវ គន្ត្វា ជេតវនំ បវិសិត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. សត្ថា តេន សទ្ធិំ បដិសន្ថារំ កត្វា ‘‘ឧបាសក, កច្ចិ មគ្គំ អាគច្ឆន្តោ អប្បកិលមថេន អាគតោសី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ភន្តេ, ពុទ្ធារម្មណំ បីតិំ គហេត្វា ឧទកបិដ្ឋេ បតិដ្ឋំ លភិត្វា បថវិំ មទ្ទន្តោ វិយ អាគតោម្ហី’’តិ វុត្តេ ‘‘ន ខោ បន, ឧបាសក, ត្វញ្ញេវ ពុទ្ធគុណេ អនុស្សរិត្វា បតិដ្ឋំ លទ្ធោ, បុព្ពេបិ ឧបាសកា សមុទ្ទមជ្ឈេ នាវាយ ភិន្នាយ ពុទ្ធគុណេ អនុស្សរន្តា បតិដ្ឋំ លភិំសូ’’តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ សោតាបន្នោ អរិយសាវកោ ឯកេន ន្ហាបិតកុដុម្ពិកេន សទ្ធិំ នាវំ អភិរុហិ, តស្ស ន្ហាបិតស្ស ភរិយា ‘‘អយ្យ, ឥមស្ស សុខទុក្ខំ តវ ភារោ’’តិ ន្ហាបិតំ តស្ស ឧបាសកស្ស ហត្ថេ និក្ខិបិ. អថ សា នាវា សត្តមេ ទិវសេ សមុទ្ទមជ្ឈេ ភិន្នា, តេបិ ទ្វេ ជនា ឯកស្មិំ ផលកេ និបន្នា ឯកំ ទីបកំ បាបុណិំសុ. តត្ថ សោ ន្ហាបិតោ សកុណេ មារេត្វា បចិត្វា ខាទន្តោ ឧបាសកស្សបិ ទេតិ. ឧបាសកោ ‘‘អលំ មយ្ហ’’ន្តិ ន ខាទតិ. សោ ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមស្មិំ ឋានេ អម្ហាកំ ឋបេត្វា តីណិ សរណានិ អញ្ញា បតិដ្ឋា នត្ថី’’តិ. សោ តិណ្ណំ រតនានំ គុណេ អនុស្សរិ. អថស្សានុសរន្តស្ស តស្មិំ ទីបកេ និព្ពត្តោ នាគរាជា អត្តនោ សរីរំ មហានាវំ កត្វា មាបេសិ, សមុទ្ទទេវតា និយាមកោ អហោសិ, នាវា សត្តហិ រតនេហិ បូរយិត្ថ, តយោ កូបកា ឥន្ទនីលមណិមយា អហេសុំ, សុវណ្ណមយោ លង្ការោ, រជតមយានិ យោត្តានិ, សុវណ្ណមយានិ យដ្ឋិផិយានិ.

សមុទ្ទទេវតា នាវាយ ឋត្វា ‘‘អត្ថិ ជម្ពុទីបគមិកា’’តិ ឃោសេសិ. ឧបាសកោ ‘‘មយំ គមិស្សាមា’’តិ អាហ. តេន ហិ ឯហិ, នាវំ អភិរុហាតិ. សោ នាវំ អភិរុហិត្វា ន្ហាបិតំ បក្កោសិ, សមុទ្ទទេវតា – ‘‘តុយ្ហញ្ញេវ លព្ភតិ, ន ឯតស្សា’’តិ អាហ. ‘‘កិំការណា’’តិ? ‘‘ឯតស្ស សីលគុណាចារោ នត្ថិ, តំ ការណំ. អហញ្ហិ តុយ្ហំ នាវំ អាហរិំ, ន ឯតស្សា’’តិ. ‘‘ហោតុ, អហំ អត្តនា ទិន្នទានេន រក្ខិតសីលេន ភាវិតភាវនាយ ឯតស្ស បត្តិំ ទម្មី’’តិ. ន្ហាបិតោ ‘‘អនុមោទាមិ, សាមី’’តិ អាហ. ទេវតា ‘‘ឥទានិ គណ្ហិស្សាមី’’តិ តម្បិ អារោបេត្វា ឧភោបិ ជនេ សមុទ្ទា និក្ខាមេត្វា នទិយា ពារាណសិំ គន្ត្វា អត្តនោ អានុភាវេន ទ្វិន្នម្បិ តេសំ គេហេ ធនំ បតិដ្ឋបេត្វា ‘‘បណ្ឌិតេហេវ សទ្ធិំ សំសគ្គោ នាម កាតព្ពោ. សចេ ហិ ឥមស្ស ន្ហាបិតស្ស ឥមិនា ឧបាសកេន សទ្ធិំ សំសគ្គោ នាភវិស្ស, សមុទ្ទមជ្ឈេយេវ នស្សិស្សា’’តិ បណ្ឌិតសំសគ្គគុណំ កថយមានា ឥមា គាថា អវោច –

៧៩. ‘‘បស្ស សទ្ធាយ សីលស្ស, ចាគស្ស ច អយំ ផលំ;

នាគោ នាវាយ វណ្ណេន, សទ្ធំ វហតុបាសកំ.

៨០. ‘‘សព្ភិរេវ សមាសេថ, សព្ភិ កុព្ពេថ សន្ថវំ;

សតញ្ហិ សន្និវាសេន, សោត្ថិំ គច្ឆតិ ន្ហាបិតោ’’តិ.

តត្ថ បស្សាតិ កញ្ចិ អនិយមេត្វា បស្សថាតិ អាលបតិ. សទ្ធាយាតិ លោកិយលោកុត្តរាយ សទ្ធាយ. សីលេបិ ឯសេវ នយោ. ចាគស្សាតិ ទេយ្យធម្មបរិច្ចាគស្ស ចេវ កិលេសបរិច្ចាគស្ស ច. អយំ ផលន្តិ ឥទំ ផលំ, គុណំ អានិសំសន្តិ អត្ថោ. អថ វា ចាគស្ស ច ផលំ បស្ស, អយំ នាគោ នាវាយ វណ្ណេនាតិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. នាវាយ វណ្ណេនាតិ នាវាយ សណ្ឋានេន. សទ្ធន្តិ តីសុ រតនេសុ បតិដ្ឋិតសទ្ធំ. សព្ភិរេវាតិ បណ្ឌិតេហិយេវ. សមាសេថាតិ ឯកតោ អាវសេយ្យ, ឧបវសេយ្យាតិ អត្ថោ. កុព្ពេថាតិ ករេយ្យ. សន្ថវន្តិ មិត្តសន្ថវំ. តណ្ហាសន្ថវោ បន កេនចិបិ សទ្ធិំ ន កាតព្ពោ. ន្ហាបិតោតិ ន្ហាបិតកុដុម្ពិកោ. ‘‘នហាបិតោ’’តិបិ បាឋោ.

ឯវំ សមុទ្ទទេវតា អាកាសេ ឋត្វា ធម្មំ ទេសេត្វា ឱវទិត្វា នាគរាជានំ គណ្ហិត្វា អត្តនោ វិមានមេវ អគមាសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – សច្ចបរិយោសានេ ឧបាសកោ សកទាគាមិផលេ បតិដ្ឋហិ. ‘‘តទា សោតាបន្នឧបាសកោ បរិនិព្ពាយិ, នាគរាជា សារិបុត្តោ អហោសិ, សមុទ្ទទេវតា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

សីលានិសំសជាតកវណ្ណនា ទសមា.

អសទិសវគ្គោ ចតុត្ថោ.

តស្សុទ្ទានំ –

អសទិសញ្ច សង្គាមំ, វាលោទកំ គិរិទត្តំ;

នភិរតិ ទធិវាហំ, ចតុមដ្ឋំ សីហកោដ្ឋំ;

សីហចម្មំ សីលានិសំសំ.