៣. កល្យាណវគ្គោ

[១៧១] ១. កល្យាណធម្មជាតកវណ្ណនា

កល្យាណធម្មោតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ ពធិរសស្សុំ អារព្ភ កថេសិ. សាវត្ថិយញ្ហិ ឯកោ កុដុម្ពិកោ សទ្ធោ បសន្នោ តិសរណគតោ បញ្ចសីលេន សមន្នាគតោ. សោ ឯកទិវសំ ពហូនិ សប្បិអាទីនិ ភេសជ្ជានិ ចេវ បុប្ផគន្ធវត្ថាទីនិ ច គហេត្វា ‘‘ជេតវនេ សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សោស្សាមី’’តិ អគមាសិ. តស្ស តត្ថ គតកាលេ សស្សុ ខាទនីយភោជនីយំ គហេត្វា ធីតរំ ទដ្ឋុកាមា តំ គេហំ អគមាសិ, សា ច ថោកំ ពធិរធាតុកា ហោតិ. សា ធីតរា សទ្ធិំ ភុត្តភោជនា ភត្តសម្មទំ វិនោទយមានា ធីតរំ បុច្ឆិ – ‘‘កិំ, អម្ម, ភត្តា តេ សម្មោទមានោ អវិវទមានោ បិយសំវាសំ វសតី’’តិ. ‘‘កិំ, អម្ម, កថេថ យាទិសោ តុម្ហាកំ ជាមាតា សីលេន ចេវ អាចារសម្បទាយ ច, តាទិសោ បព្ពជិតោបិ ទុល្លភោ’’តិ. ឧបាសិកា ធីតុ វចនំ សាធុកំ អសល្លក្ខេត្វា ‘‘បព្ពជិតោ’’តិ បទមេវ គហេត្វា ‘‘អម្ម, កស្មា តេ ភត្តា បព្ពជិតោ’’តិ មហាសទ្ទំ អកាសិ. តំ សុត្វា សកលគេហវាសិនោ ‘‘អម្ហាកំ កិរ កុដុម្ពិកោ បព្ពជិតោ’’តិ វិរវិំសុ. តេសំ សទ្ទំ សុត្វា ទ្វារេន សញ្ចរន្តា ‘‘កិំ នាម កិរេត’’ន្តិ បុច្ឆិំសុ. ‘‘ឥមស្មិំ កិរ គេហេ កុដុម្ពិកោ បព្ពជិតោ’’តិ. សោបិ ខោ កុដុម្ពិកោ ទសពលស្ស ធម្មំ សុត្វា វិហារា និក្ខម្ម នគរំ បាវិសិ.

អថ នំ អន្តរាមគ្គេយេវ ឯកោ បុរិសោ ទិស្វា ‘‘សម្ម, ត្វំ កិរ បព្ពជិតោតិ តវ គេហេ បុត្តទារបរិជនោ បរិទេវតី’’តិ អាហ. អថស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘អយំ អបព្ពជិតមេវ កិរ មំ ‘បព្ពជិតោ’តិ វទតិ, ឧប្បន្នោ ខោ បន មេ កល្យាណសទ្ទោ ន អន្តរធាបេតព្ពោ, អជ្ជេវ មយា បព្ពជិតុំ វដ្ដតី’’តិ តតោវ និវត្តិត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘កិំ នុ ខោ, ឧបាសក, ឥទានេវ ពុទ្ធុបដ្ឋានំ កត្វា គន្ត្វា ឥទានេវ បច្ចាគតោសី’’តិ វុត្តេ តមត្ថំ អារោចេត្វា ‘‘ភន្តេ, កល្យាណសទ្ទោ នាម ឧប្បន្នោ ន អន្តរធាបេតុំ វដ្ដតិ, តស្មា បព្ពជិតុកាមោ ហុត្វា អាគតោម្ហី’’តិ អាហ. សោ បព្ពជ្ជញ្ច ឧបសម្បទញ្ច លភិត្វា សម្មា បដិបន្នោ នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ. ឥទំ កិរ ការណំ ភិក្ខុសង្ឃេ បាកដំ ជាតំ. អថេកទិវសំ ធម្មសភាយំ ភិក្ខូ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘អាវុសោ, អសុកោ នាម កុដុម្ពិកោ ‘ឧប្បន្នោ កល្យាណសទ្ទោ ន អន្តរធាបេតព្ពោ’តិ បព្ពជិត្វា ឥទានិ អរហត្តំ បត្តោ’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ភិក្ខវេ, បោរាណកបណ្ឌិតាបិ ‘ឧប្បន្នោ កល្យាណសទ្ទោ វិរាធេតុំ ន វដ្ដតី’តិ បព្ពជិំសុយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ សេដ្ឋិកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ បិតុ អច្ចយេន សេដ្ឋិដ្ឋានំ បាបុណិ. សោ ឯកទិវសំ និវេសនា និក្ខមិត្វា រាជុបដ្ឋានំ អគមាសិ. អថស្ស សស្សុ ‘‘ធីតរំ បស្សិស្សាមី’’តិ តំ គេហំ អគមាសិ, សា ថោកំ ពធិរធាតុកាតិ សព្ពំ បច្ចុប្បន្នវត្ថុសទិសមេវ. តំ បន រាជុបដ្ឋានំ គន្ត្វា អត្តនោ ឃរំ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា ឯកោ បុរិសោ ‘‘តុម្ហេ កិរ បព្ពជិតាតិ តុម្ហាកំ គេហេ មហាបរិទេវោ បវត្តតី’’តិ អាហ. ពោធិសត្តោ ‘‘ឧប្បន្នោ កល្យាណសទ្ទោ នាម ន អន្តរធាបេតុំ វដ្ដតី’’តិ តតោវ និវត្តិត្វា រញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘កិំ, មហាសេដ្ឋិ, ឥទានេវ គន្ត្វា បុន អាគតោសី’’តិ វុត្តេ ‘‘ទេវ, គេហជនោ កិរ មំ អបព្ពជិតមេវ ‘បព្ពជិតោ’តិ វត្វា បរិទេវតិ, ឧប្បន្នោ ខោ បន កល្យាណសទ្ទោ ន អន្តរធាបេតព្ពោ, បព្ពជិស្សាមហំ, បព្ពជ្ជំ មេ អនុជានាហី’’តិ ឯតមត្ថំ បកាសេតុំ ឥមា គាថា អាហ –

៤១. ‘‘កល្យាណធម្មោតិ យទា ជនិន្ទ, លោកេ សមញ្ញំ អនុបាបុណាតិ;

តស្មា ន ហិយ្យេថ នរោ សបញ្ញោ, ហិរិយាបិ សន្តោ ឃុរមាទិយន្តិ.

៤២. ‘‘សាយំ សមញ្ញា ឥធ មជ្ជ បត្តា, កល្យាណធម្មោតិ ជនិន្ទ លោកេ;

តាហំ សមេក្ខំ ឥធ បព្ពជិស្សំ, ន ហិ មត្ថិ ឆន្ទោ ឥធ កាមភោគេ’’តិ.

តត្ថ កល្យាណធម្មោតិ សុន្ទរធម្មោ. សមញ្ញំ អនុបាបុណាតីតិ យទា សីលវា កល្យាណធម្មោ បព្ពជិតោតិ ឥទំ បញ្ញត្តិវោហារំ បាបុណាតិ. តស្មា ន ហិយ្យេថាតិ តតោ សាមញ្ញតោ ន បរិហាយេថ. ហិរិយាបិ សន្តោ ធុរមាទិយន្តីតិ, មហារាជ, សប្បុរិសា នាម អជ្ឈត្តសមុដ្ឋិតាយ ហិរិយា ពហិទ្ធសមុដ្ឋិតេន ឱត្តប្បេនបិ ឯតំ បព្ពជិតធុរំ គណ្ហន្តិ. ឥធ មជ្ជ បត្តាតិ ឥធ មយា អជ្ជ បត្តា. តាហំ សមេក្ខន្តិ តំ អហំ គុណវសេន លទ្ធសមញ្ញំ សមេក្ខន្តោ បស្សន្តោ. ន ហិ មត្ថិ ឆន្ទោតិ ន ហិ មេ អត្ថិ ឆន្ទោ. ឥធ កាមភោគេតិ ឥមស្មិំ លោកេ កិលេសកាមវត្ថុកាមបរិភោគេហិ.

ពោធិសត្តោ ឯវំ វត្វា រាជានំ បព្ពជ្ជំ អនុជានាបេត្វា ហិមវន្តបទេសំ គន្ត្វា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា អភិញ្ញា ច សមាបត្តិយោ ច និព្ពត្តេត្វា ព្រហ្មលោកបរាយណោ អហោសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា រាជា អានន្ទោ អហោសិ, ពារាណសិសេដ្ឋិ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

កល្យាណធម្មជាតកវណ្ណនា បឋមា.

[១៧២] ២. ទទ្ទរជាតកវណ្ណនា

កោ នុ សទ្ទេន មហតាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ កោកាលិកំ អារព្ភ កថេសិ. តស្មិញ្ហិ កាលេ ពហូ ពហុស្សុតា ភិក្ខូ មនោសិលាតលេ នទមានា តរុណសីហា វិយ អាកាសគង្គំ ឱតារេន្តា វិយ សង្ឃមជ្ឈេ សរភាណំ ភណន្តិ. កោកាលិកោ តេសុ សរភាណំ ភណន្តេសុ អត្តនោ តុច្ឆភាវំ អជានិត្វាវ ‘‘អហម្បិ សរភាណំ ភណិស្សាមី’’តិ ភិក្ខូនំ អន្តរំ បវិសិត្វា ‘‘អម្ហាកំ សរភាណំ ន បាបេន្តិ. សចេ អម្ហាកម្បិ បាបេយ្យុំ, មយម្បិ ភណេយ្យាមា’’តិ ភិក្ខុសង្ឃស្ស នាមំ អគ្គហេត្វាវ តត្ថ តត្ថ កថេន្តោ អាហិណ្ឌតិ. តស្ស សា កថា ភិក្ខុសង្ឃេ បាកដា ជាតា. ភិក្ខូ ‘‘វីមំសិស្សាម តាវ ន’’ន្តិ សញ្ញាយ ឯវមាហំសុ – ‘‘អាវុសោ កោកាលិក, អជ្ជ សង្ឃស្ស សរភាណំ ភណាហី’’តិ. សោ អត្តនោ ពលំ អជានិត្វាវ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា ‘‘អជ្ជ សរភាណំ ភណិស្សាមី’’តិ អត្តនោ សប្បាយំ យាគុំ បិវិ, ខជ្ជកំ ខាទិ, សប្បាយេនេវ សូបេន ភុញ្ជិ.

សូរិយេ អត្ថង្គតេ ធម្មស្សវនកាលេ ឃោសិតេ ភិក្ខុសង្ឃោ សន្និបតិ. សោ កណ្ដកុរណ្ឌកវណ្ណំ កាសាវំ និវាសេត្វា កណិការបុប្ផវណ្ណំ ចីវរំ បារុបិត្វា សង្ឃមជ្ឈំ បវិសិត្វា ថេរេ វន្ទិត្វា អលង្កតរតនមណ្ឌបេ បញ្ញត្តវរធម្មាសនំ អភិរុហិត្វា ចិត្រពីជនិំ គហេត្វា ‘‘សរភាណំ ភណិស្សាមី’’តិ និសីទិ, តាវទេវស្ស សរីរា សេទា មុច្ចិំសុ, សារជ្ជំ ឱក្កមិ, បុព្ពគាថាយ បឋមំ បទំ ឧទាហរិត្វា អនន្តរំ ន បស្សិ. សោ កម្បមានោ អាសនា ឱរុយ្ហ លជ្ជិតោ សង្ឃមជ្ឈតោ អបក្កម្ម អត្តនោ បរិវេណំ អគមាសិ. អញ្ញោ ពហុស្សុតោ ភិក្ខុ សរភាណំ ភណិ. តតោ បដ្ឋាយ ភិក្ខូ តស្ស តុច្ឆភាវំ ជានិំសុ. អថេកទិវសំ ធម្មសភាយំ ភិក្ខូ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘អាវុសោ, បឋមំ កោកាលិកស្ស តុច្ឆភាវោ ទុជ្ជានោ, ឥទានិ បនេស សយំ នទិត្វា បាកដោ ជាតោ’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, កោកាលិកោ ឥទានេវ នទិត្វា បាកដោ ជាតោ, បុព្ពេបិ នទិត្វា បាកដោ អហោសី’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ហិមវន្តបទេសេ សីហយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា ពហូនំ សីហានំ រាជា អហោសិ. សោ អនេកសីហបរិវារោ រជតគុហាយំ វាសំ កប្បេសិ. តស្ស អវិទូរេ ឯកិស្សាយ គុហាយ ឯកោ សិង្គាលោបិ វសតិ. អថេកទិវសំ ទេវេ វស្សិត្វា វិគតេ សព្ពេ សីហា សីហរាជស្សេវ គុហទ្វារេ សន្និបតិត្វា សីហនាទំ នទន្តា សីហកីឡំ កីឡិំសុ. តេសំ ឯវំ នទិត្វា កីឡនកាលេ សោបិ សិង្គាលោ នទតិ. សីហា តស្ស សទ្ទំ សុត្វា ‘‘អយំ សិង្គាលោ អម្ហេហិ សទ្ធិំ នទតី’’តិ លជ្ជិតា តុណ្ហី អហេសុំ. តេសំ តុណ្ហីភូតកាលេ ពោធិសត្តស្ស បុត្តោ សីហបោតកោ ‘‘តាត, ឥមេ សីហា នទិត្វា សីហកីឡំ កីឡន្តា ឯតស្ស សទ្ទំ សុត្វា លជ្ជាយ តុណ្ហី ជាតា, កោ នាមេស អត្តនោ សទ្ទេន អត្តានំ ជានាបេតី’’តិ បិតរំ បុច្ឆន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

៤៣. ‘‘កោ នុ សទ្ទេន មហតា, អភិនាទេតិ ទទ្ទរំ;

តំ សីហា នប្បដិនទន្តិ, កោ នាមេសោ មិគាធិភូ’’តិ.

តត្ថ អភិនាទេតិ ទទ្ទរន្តិ ទទ្ទរំ រជតបព្ពតំ ឯកនាទំ ករោតិ. មិគាធិភូតិ បិតរំ អាលបតិ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – មិគាធិភូ មិគជេដ្ឋក សីហរាជ បុច្ឆាមិ តំ ‘‘កោ នាមេសោ’’តិ.

អថស្ស វចនំ សុត្វា បិតា ទុតិយំ គាថមាហ –

៤៤. ‘‘អធមោ មិគជាតានំ, សិង្គាលោ តាត វស្សតិ;

ជាតិមស្ស ជិគុច្ឆន្តា, តុណ្ហី សីហា សមច្ចរេ’’តិ.

តត្ថ សមច្ចរេតិ សន្តិ ឧបសគ្គមត្តំ, អច្ចន្តីតិ អត្ថោ, តុណ្ហី ហុត្វា និសីទន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. បោត្ថកេសុ បន ‘‘សមច្ឆរេ’’តិ លិខន្តិ.

សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, កោកាលិកោ ឥទានេវ អត្តនោ នាទេន អត្តានំ បាកដំ ករោតិ, បុព្ពេបិ អកាសិយេវា’’តិ វត្វា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា សិង្គាលោ កោកាលិកោ អហោសិ, សីហបោតកោ រាហុលោ, សីហរាជា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ទទ្ទរជាតកវណ្ណនា ទុតិយា.

[១៧៣] ៣. មក្កដជាតកវណ្ណនា

តាតមាណវកោ ឯសោតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ កុហកភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ បកិណ្ណកនិបាតេ ឧទ្ទាលកជាតកេ (ជា. ១.១៤.៦២ អាទយោ) អាវិភវិស្សតិ. តទា បន សត្ថា ‘‘ភិក្ខវេ, នាយំ ភិក្ខុ ឥទានេវ កុហកោ, បុព្ពេបិ មក្កដោ ហុត្វា អគ្គិស្ស ការណា កោហញ្ញំ អកាសិយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ឯកស្មិំ កាសិគាមកេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ តក្កសិលាយំ សិប្បំ ឧគ្គណ្ហិត្វា ឃរាវាសំ សណ្ឋបេសិ. អថស្ស ព្រាហ្មណី ឯកំ បុត្តំ វិជាយិត្វា បុត្តស្ស អាធាវិត្វា បរិធាវិត្វា វិចរណកាលេ កាលមកាសិ. ពោធិសត្តោ តស្សា បេតកិច្ចំ កត្វា ‘‘កិំ មេ ទានិ ឃរាវាសេន, បុត្តំ គហេត្វា បព្ពជិស្សាមី’’តិ អស្សុមុខំ ញាតិមិត្តវគ្គំ បហាយ បុត្តំ អាទាយ ហិមវន្តំ បវិសិត្វា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា តត្ថ វនមូលផលាហារោ វាសំ កប្បេសិ. សោ ឯកទិវសំ វស្សានកាលេ ទេវេ វស្សន្តេ សារទារូនិ អគ្គិំ ជាលេត្វា វិសិព្ពន្តោ ផលកត្ថរេ និបជ្ជិ, បុត្តោបិស្ស តាបសកុមារកោ បិតុ បាទេ សម្ពាហន្តោវ និសីទិ.

អថេកោ វនមក្កដោ សីតេន បីឡិយមានោ តស្ស បណ្ណសាលាយ តំ អគ្គិំ ទិស្វា ‘‘សចាហំ ឯត្ថ បវិសិស្សាមិ, ‘មក្កដោ មក្កដោ’តិ មំ បោថេត្វា នីហរិស្សន្តិ, អគ្គិំ វិសិព្ពេតុំ ន លភិស្សាមិ, អត្ថិ ទានិ មេ ឧបាយោ, តាបសវេសំ គហេត្វា កោហញ្ញំ កត្វា បវិសិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ឯកស្ស មតតាបសស្ស វក្កលានិ និវាសេត្វា បច្ឆិញ្ច អង្កុសយដ្ឋិញ្ច គហេត្វា បណ្ណសាលទ្វារេ ឯកំ តាលរុក្ខំ និស្សាយ សំកុដិតោ អដ្ឋាសិ. តាបសកុមារកោ តំ ទិស្វា មក្កដភាវំ អជានន្តោ ‘‘ឯកោ មហល្លកតាបសោ សីតេន បីឡិតោ អគ្គិំ វិសិព្ពេតុំ អាគតោ ភវិស្សតី’’តិ បិតុ តាបសស្ស កថេត្វា ‘‘ឯតំ បណ្ណសាលំ បវេសេត្វា វិសិព្ពាបេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា បិតរំ អាលបន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

៤៥. ‘‘តាត មាណវកោ ឯសោ, តាលមូលំ អបស្សិតោ;

អគារកញ្ចិទំ អត្ថិ, ហន្ទ ទេមស្សគារក’’ន្តិ.

តត្ថ មាណវកោតិ សត្តាធិវចនំ. តេន ‘‘តាត, ឯសោ ឯកោ មាណវកោ សត្តោ ឯកោ តាបសោ’’តិ ទីបេតិ. តាលមូលំ អបស្សិតោតិ តាលក្ខន្ធំ និស្សាយ ឋិតោ. អគារកញ្ចិទំ អត្ថីតិ ឥទញ្ច អម្ហាកំ បព្ពជិតាគារំ អត្ថិ, បណ្ណសាលំ សន្ធាយ វទតិ. ហន្ទាតិ វវស្សគ្គត្ថេ និបាតោ. ទេមស្សគារកន្តិ ឯតស្ស ឯកមន្តេ វសនត្ថាយ អគារកំ ទេម.

ពោធិសត្តោ បុត្តស្ស វចនំ សុត្វា ឧដ្ឋាយ បណ្ណសាលទ្វារេ ឋត្វា ឱលោកេន្តោ តស្ស មក្កដភាវំ ញត្វា ‘‘តាត, មនុស្សានំ នាម ន ឯវរូបំ មុខំ ហោតិ, មក្កដោ ឯស, នយិធ បក្កោសិតព្ពោ’’តិ វត្វា ទុតិយំ គាថមាហ –

៤៦. ‘‘មា ខោ ត្វំ តាត បក្កោសិ, ទូសេយ្យ នោ អគារកំ;

នេតាទិសំ មុខំ ហោតិ, ព្រាហ្មណស្ស សុសីលិនោ’’តិ.

តត្ថ ទូសេយ្យ នោ អគារកន្តិ អយញ្ហិ ឥធ បវិដ្ឋោ សមានោ ឥមំ កិច្ឆេន កតំ បណ្ណសាលំ អគ្គិនា វា ឈាបេន្តោ ឧច្ចារាទីនិ វា ករោន្តោ ទូសេយ្យ. នេតាទិសន្តិ ‘‘ឯតាទិសំ ព្រាហ្មណស្ស សុសីលិនោ មុខំ ន ហោតិ, មក្កដោ ឯសោ’’តិ វត្វា ពោធិសត្តោ ឯកំ ឧម្មុកំ គហេត្វា ‘‘កិំ ឯត្ថ តិដ្ឋសី’’តិ ខិបិត្វា តំ បលាបេសិ. មក្កដោ វក្កលានិ ឆឌ្ឌេត្វា រុក្ខំ អភិរុហិត្វា វនសណ្ឌំ បាវិសិ. ពោធិសត្តោ ចត្តារោ ព្រហ្មវិហារេ ភាវេត្វា ព្រហ្មលោកូបគោ អហោសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា មក្កដោ អយំ កុហកភិក្ខុ អហោសិ, តាបសកុមារោ រាហុលោ, តាបសោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

មក្កដជាតកវណ្ណនា តតិយា.

[១៧៤] ៤. ទុព្ភិយមក្កដជាតកណ្ណនា

អទម្ហ តេ វារិ បហូតរូបន្តិ ឥទំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ ទេវទត្តំ អារព្ភ កថេសិ. ឯកទិវសញ្ហិ ធម្មសភាយំ ភិក្ខូ ទេវទត្តស្ស អកតញ្ញុមិត្តទុព្ភិភាវំ កថេន្តា និសីទិំសុ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ទេវទត្តោ ឥទានេវ អកតញ្ញូ មិត្តទុព្ភី, បុព្ពេបិ ឯវរូបោ អហោសី’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ឯកស្មិំ កាសិគាមកេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ ឃរាវាសំ សណ្ឋបេសិ. តស្មិំ បន សមយេ កាសិរដ្ឋេ វត្តនិមហាមគ្គេ ឯកោ គម្ភីរោ ឧទបានោ ហោតិ អនោតរណីយោ តិរច្ឆានានំ, មគ្គប្បដិបន្នា បុញ្ញត្ថិកា មនុស្សា ទីឃរជ្ជុកេន វារកេន ឧទកំ ឧស្សិញ្ចិត្វា ឯកិស្សា ទោណិយា បូរេត្វា តិរច្ឆានានំ បានីយំ ទេន្តិ. តស្ស សាមន្តតោ មហន្តំ អរញ្ញំ, តត្ថ ពហូ មក្កដា វសន្តិ. អថ តស្មិំ មគ្គេ ទ្វេ តីណិ ទិវសានិ មនុស្សសញ្ចារោ បច្ឆិជ្ជិ, តិរច្ឆានា បានីយំ ន លភិំសុ. ឯកោ មក្កដោ បិបាសាតុរោ ហុត្វា បានីយំ បរិយេសន្តោ ឧទបានស្ស សន្តិកេ វិចរតិ. ពោធិសត្តោ កេនចិទេវ ករណីយេន តំ មគ្គំ បដិបជ្ជិត្វា តត្ថ គច្ឆន្តោ បានីយំ ឧត្តារេត្វា បិវិត្វា ហត្ថបាទេ ធោវិត្វា ឋិតោ តំ មក្កដំ អទ្ទស. អថស្ស បិបាសិតភាវំ ញត្វា បានីយំ ឧស្សិញ្ចិត្វា ទោណិយំ អាកិរិត្វា អទាសិ, ទត្វា ច បន ‘‘វិស្សមិស្សាមី’’តិ ឯកស្មិំ រុក្ខមូលេ និបជ្ជិ. មក្កដោ បានីយំ បិវិត្វា អវិទូរេ និសីទិត្វា មុខមក្កដិកំ ករោន្តោ ពោធិសត្តំ ភិំសាបេសិ. ពោធិសត្តោ តស្ស តំ កិរិយំ ទិស្វា ‘‘អរេ ទុដ្ឋមក្កដ, អហំ តវ បិបាសិតស្ស កិលន្តស្ស ពហុំ បានីយំ អទាសិំ, ឥទានិ ត្វំ មយ្ហំ មុខមក្កដិកំ ករោសិ, អហោ បាបជនស្ស នាម កតោ ឧបការោ និរត្ថកោ’’តិ វត្វា បឋមំ គាថមាហ –

៤៧. ‘‘អទម្ហ តេ វារិ បហូតរូបំ, ឃម្មាភិតត្តស្ស បិបាសិតស្ស;

សោ ទានិ បិត្វាន កិរិង្ករោសិ, អសង្គមោ បាបជនេន សេយ្យោ’’តិ.

តត្ថ សោ ទានិ បិត្វាន កិរិង្ករោសីតិ សោ ឥទានិ ត្វំ មយា ទិន្នបានីយំ បិវិត្វា មុខមក្កដិកំ ករោន្តោ ‘‘កិរិ កិរី’’តិ សទ្ទំ ករោសិ. អសង្គមោ បាបជនេន សេយ្យោតិ បាបជនេន សទ្ធិំ សង្គមោ ន សេយ្យោ, អសង្គមោវ សេយ្យោតិ.

តំ សុត្វា សោ មិត្តទុព្ភី មក្កដោ ‘‘ត្វំ ‘ឯត្តកេនវេតំ និដ្ឋិត’ន្តិ សញ្ញំ ករោសិ, ឥទានិ តេ សីសេ វច្ចំ បាតេត្វា គមិស្សាមី’’តិ វត្វា ទុតិយំ គាថមាហ –

៤៨. ‘‘កោ តេ សុតោ វា ទិដ្ឋោ វា, សីលវា នាម មក្កដោ;

ឥទានិ ខោ តំ ឱហច្ឆំ, ឯសា អស្មាក ធម្មតា’’តិ.

តត្រាយំ សង្ខេបត្ថោ – ភោ ព្រាហ្មណ, ‘‘មក្កដោ កតគុណជាននកោ អាចារសម្បន្នោ សីលវា នាម អត្ថី’’តិ កហំ តយា សុតោ វា ទិដ្ឋោ វា, ឥទានិ ខោ អហំ តំ ឱហច្ឆំ វច្ចំ តេ សីសេ កត្វា បក្កមិស្សាមិ, អស្មាកញ្ហិ មក្កដានំ នាម ឯសា ធម្មតា អយំ ជាតិសភាវោ, យទិទំ ឧបការកស្ស សីសេ វច្ចំ កាតព្ពន្តិ.

តំ សុត្វា ពោធិសត្តោ ឧដ្ឋាយ គន្តុំ អារភិ. មក្កដោ តង្ខណញ្ញេវ ឧប្បតិត្វា សាខាយំ និសីទិត្វា ឱលម្ពកំ ឱតរន្តោ វិយ តស្ស សីសេ វច្ចំ បាតេត្វា វិរវន្តោ វនសណ្ឌំ បាវិសិ. ពោធិសត្តោ ន្ហត្វា អគមាសិ.

សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ ទេវទត្តោ, បុព្ពេបិ មយា កតគុណំ ន ជានាសិយេវា’’តិ វត្វា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា មក្កដោ ទេវទត្តោ អហោសិ, ព្រាហ្មណោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ទុព្ភិយមក្កដជាតកវណ្ណនា ចតុត្ថា.

[១៧៥] ៥. អាទិច្ចុបដ្ឋានជាតកវណ្ណនា

សព្ពេសុ កិរ ភូតេសូតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ កុហកភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ ហេដ្ឋា កថិតសទិសមេវ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ កាសិរដ្ឋេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ តក្កសិលាយំ សព្ពសិប្បានិ ឧគ្គណ្ហិត្វា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា អភិញ្ញា ច សមាបត្តិយោ ច និព្ពត្តេត្វា មហាបរិវារោ គណសត្ថា ហុត្វា ហិមវន្តេ វាសំ កប្បេសិ. សោ តត្ថ ចិរំ វសិត្វា លោណម្ពិលសេវនត្ថាយ បព្ពតា ឱរុយ្ហ បច្ចន្តេ ឯកំ គាមំ និស្សាយ បណ្ណសាលាយំ វាសំ ឧបគញ្ឆិ. អថេកោ លោលមក្កដោ ឥសិគណេ ភិក្ខាចារំ គតេ អស្សមបទំ អាគន្ត្វា បណ្ណសាលា ឧត្តិណ្ណា ករោតិ, បានីយឃដេសុ ឧទកំ ឆឌ្ឌេតិ, កុណ្ឌិកំ ភិន្ទតិ, អគ្គិសាលាយំ វច្ចំ ករោតិ. តាបសា វស្សំ វសិត្វា ‘‘ឥទានិ ហិមវន្តោ បុប្ផផលសមិទ្ធោ រមណីយោ, តត្ថេវ គមិស្សាមា’’តិ បច្ចន្តគាមវាសិកេ អាបុច្ឆិំសុ. មនុស្សា ‘‘ស្វេ, ភន្តេ, មយំ ភិក្ខំ គហេត្វា អស្សមបទំ អាគមិស្សាម, តំ បរិភុញ្ជិត្វាវ គមិស្សថា’’តិ វត្វា ទុតិយទិវសេ បហូតំ ខាទនីយភោជនីយំ គហេត្វា តត្ថ អគមំសុ. តំ ទិស្វា សោ មក្កដោ ចិន្តេសិ – ‘‘កោហញ្ញំ កត្វា មនុស្សេ អារាធេត្វា មយ្ហម្បិ ខាទនីយភោជនីយំ អាហរាបេស្សាមី’’តិ. សោ តាបសចរណំ ចរន្តោ វិយ សីលវា វិយ ច ហុត្វា តាបសានំ អវិទូរេ សូរិយំ នមស្សមានោ អដ្ឋាសិ. មនុស្សា តំ ទិស្វា ‘‘សីលវន្តានំ សន្តិកេ វសន្តា សីលវន្តា ហោន្តី’’តិ វត្វា បឋមំ គាថមាហ –

៤៩. ‘‘សព្ពេសុ កិរ ភូតេសុ, សន្តិ សីលសមាហិតា;

បស្ស សាខមិគំ ជម្មំ, អាទិច្ចមុបតិដ្ឋតី’’តិ.

តត្ថ សន្តិ សីលសមាហិតាតិ សីលេន សមន្នាគតា សំវិជ្ជន្តិ, សីលវន្តា ច សមាហិតា ច ឯកគ្គចិត្តា សំវិជ្ជន្តីតិបិ អត្ថោ. ជម្មន្តិ លាមកំ. អាទិច្ចមុបតិដ្ឋតីតិ សូរិយំ នមស្សមានោ តិដ្ឋតិ.

ឯវំ តេ មនុស្សេ តស្ស គុណំ កថេន្តេ ទិស្វា ពោធិសត្តោ ‘‘តុម្ហេ ឥមស្ស លោលមក្កដស្ស សីលាចារំ អជានិត្វា អវត្ថុស្មិំយេវ បសន្នា’’តិ វត្វា ទុតិយំ គាថមាហ –

៥០. ‘‘នាស្ស សីលំ វិជានាថ, អនញ្ញាយ បសំសថ;

អគ្គិហុត្តញ្ច ឧហន្នំ, ទ្វេ ច ភិន្នា កមណ្ឌលូ’’តិ.

តត្ថ អនញ្ញាយាតិ អជានិត្វា. ឧហន្នន្តិ ឥមិនា បាបមក្កដេន ឩហទំ. កមណ្ឌលូតិ កុណ្ឌិកា. ‘‘ទ្វេ ច កុណ្ឌិកា តេន ភិន្នា’’តិ ឯវមស្ស អគុណំ កថេសិ.

មនុស្សា មក្កដស្ស កុហកភាវំ ញត្វា លេឌ្ឌុញ្ច យដ្ឋិញ្ច គហេត្វា បោថេត្វា បលាបេត្វា ឥសិគណស្ស ភិក្ខំ អទំសុ. ឥសយោបិ ហិមវន្តមេវ គន្ត្វា អបរិហីនជ្ឈានា ព្រហ្មលោកបរាយណា អហេសុំ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា មក្កដោ អយំ កុហកោ ភិក្ខុ អហោសិ, ឥសិគណោ ពុទ្ធបរិសា, គណសត្ថា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

អាទិច្ចុបដ្ឋានជាតកវណ្ណនា បញ្ចមា.

[១៧៦] ៦. កឡាយមុដ្ឋិជាតកវណ្ណនា

ពាលោ វតាយំ ទុមសាខគោចរោតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ កោសលរាជានំ អារព្ភ កថេសិ. ឯកស្មិញ្ហិ សមយេ វស្សកាលេ កោសលរញ្ញោ បច្ចន្តោ កុបិ. តត្ថ ឋិតា យោធា ទ្វេ តីណិ យុទ្ធានិ កត្វា បច្ចត្ថិកេ អភិភវិតុំ អសក្កោន្តា រញ្ញោ សាសនំ បេសេសុំ. រាជា អកាលេ វស្សានេយេវ និក្ខមិត្វា ជេតវនសមីបេ ខន្ធាវារំ ពន្ធិត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ អកាលេ និក្ខន្តោ, កន្ទរបទរាទយោ ឧទកបូរា, ទុគ្គមោ មគ្គោ, សត្ថារំ ឧបសង្កមិស្សាមិ, សោ មំ ‘កហំ គច្ឆសិ, មហារាជា’តិ បុច្ឆិស្សតិ, អថាហំ ឯតមត្ថំ អារោចេស្សាមិ, ន ខោ បន មំ សត្ថា សម្បរាយិកេនេវត្ថេន អនុគ្គណ្ហាតិ, ទិដ្ឋធម្មិកេនាបិ អនុគ្គណ្ហាតិយេវ, តស្មិំ សចេ មេ គមនេន អវុឌ្ឍិ ភវិស្សតិ, ‘អកាលោ, មហារាជា’តិ វក្ខតិ. សចេ បន វុឌ្ឌិ ភវិស្សតិ, តុណ្ហី ភវិស្សតី’’តិ. សោ ជេតវនំ បវិសិត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. សត្ថា ‘‘ហន្ទ កុតោ នុ ត្វំ, មហារាជ, អាគច្ឆសិ ទិវា ទិវស្សា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ភន្តេ, អហំ បច្ចន្តំ វូបសមេតុំ និក្ខន្តោ ‘តុម្ហេ វន្ទិត្វា គមិស្សាមី’តិ អាគតោម្ហី’’តិ. សត្ថា ‘‘បុព្ពេបិ, មហារាជ, រាជានោ សេនាយ អព្ភុគ្គច្ឆមានាយ បណ្ឌិតានំ កថំ សុត្វា អកាលេ អព្ភុគ្គមនំ នាម ន គមិំសូ’’តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ តស្ស អត្ថធម្មានុសាសកោ សព្ពត្ថកអមច្ចោ អហោសិ. អថ រញ្ញោ បច្ចន្តេ កុបិតេ បច្ចន្តយោធា បណ្ណំ បេសេសុំ. រាជា វស្សកាលេ និក្ខមិត្វា ឧយ្យានេ ខន្ធាវារំ ពន្ធិ, ពោធិសត្តោ រញ្ញោ សន្តិកេ អដ្ឋាសិ. តស្មិំ ខណេ អស្សានំ កឡាយេ សេទេត្វា អាហរិត្វា ទោណិយំ បក្ខិបិំសុ. ឧយ្យានេ មក្កដេសុ ឯកោ មក្កដោ រុក្ខា ឱតរិត្វា តតោ កឡាយេ គហេត្វា មុខំ បូរេត្វា ហត្ថេហិបិ គហេត្វា ឧប្បតិត្វា រុក្ខេ និសីទិត្វា ខាទិតុំ អារភិ, អថស្ស ខាទមានស្ស ហត្ថកោ ឯកោ កឡាយោ ភូមិយំ បតិ. សោ មុខេន ច ហត្ថេហិ ច គហិតេ សព្ពេ កឡាយេ ឆឌ្ឌេត្វា រុក្ខា ឱរុយ្ហ តមេវ កឡាយំ ឱលោកេន្តោ តំ កឡាយំ អទិស្វាវ បុន រុក្ខំ អភិរុហិត្វា អឌ្ឌេ សហស្សបរាជិតោ វិយ សោចមានោ ទុម្មុខោ រុក្ខសាខាយំ និសីទិ. រាជា មក្កដស្ស កិរិយំ ទិស្វា ពោធិសត្តំ អាមន្តេត្វា ‘‘បស្សថ, កិំ នាមេតំ មក្កដេន កត’’ន្តិ បុច្ឆិ. ពោធិសត្តោ ‘‘មហារាជ, ពហុំ អនវលោកេត្វា អប្បំ ឱលោកេត្វា ទុព្ពុទ្ធិនោ ពាលា ឯវរូបំ ករោន្តិយេវា’’តិ វត្វា បឋមំ គាថមាហ –

៥១. ‘‘ពាលោ វតាយំ ទុមសាខគោចរោ, បញ្ញា ជនិន្ទ នយិមស្ស វិជ្ជតិ;

កឡាយមុដ្ឋិំ អវកិរិយ កេវលំ, ឯកំ កឡាយំ បតិតំ គវេសតី’’តិ.

តត្ថ ទុមសាខគោចរោតិ មក្កដោ. សោ ហិ ទុមសាខាសុ គោចរំ គណ្ហាតិ, សាវ អស្ស គោចរោ សញ្ចរណភូមិភូតា, តស្មា ‘‘ទុមសាខគោចរោ’’តិ វុច្ចតិ. ជនិន្ទាតិ រាជានំ អាលបតិ. រាជា ហិ បរមិស្សរភាវេន ជនស្ស ឥន្ទោតិ ជនិន្ទោ. កឡាយមុដ្ឋិន្តិ ចណកមុដ្ឋិំ. ‘‘កាឡរាជមាសមុដ្ឋិ’’ន្តិបិ វទន្តិយេវ. អវកិរិយាតិ អវកិរិត្វា. កេវលន្តិ សព្ពំ. គវេសតីតិ ភូមិយំ បតិតំ ឯកមេវ បរិយេសតិ.

ឯវំ វត្វា បុន ពោធិសត្តោ តំ ឧបសង្កមិត្វា រាជានំ អាមន្តេត្វា ទុតិយំ គាថមាហ –

៥២. ‘‘ឯវមេវ មយំ រាជ, យេ ចញ្ញេ អតិលោភិនោ;

អប្បេន ពហុំ ជិយ្យាម, កឡាយេនេវ វានរោ’’តិ.

តត្រាយំ សង្ខេបត្ថោ – មហារាជ, ឯវមេវ មយញ្ច យេ ចញ្ញេ លោភាភិភូតា ជនា សព្ពេបិ អប្បេន ពហុំ ជិយ្យាម. មយញ្ហិ ឯតរហិ អកាលេ វស្សានសមយេ មគ្គំ គច្ឆន្តា អប្បកស្ស អត្ថស្ស ការណា ពហុកា អត្ថា បរិហាយាម. កឡាយេនេវ វានរោតិ យថា អយំ វានរោ ឯកំ កឡាយំ បរិយេសមានោ តេនេកេន កឡាយេន សព្ពកឡាយេហិ បរិហីនោ, ឯវំ មយម្បិ អកាលេន កន្ទរបទរាទីសុ បូរេសុ គច្ឆមានា អប្បមត្តកំ អត្ថំ បរិយេសមានា ពហូហិ ហត្ថិវាហនអស្សវាហនាទីហិ ចេវ ពលកាយេន ច បរិហាយិស្សាម. តស្មា អកាលេ គន្តុំ ន វដ្ដតីតិ រញ្ញោ ឱវាទំ អទាសិ.

រាជា តស្ស កថំ សុត្វា តតោ និវត្តិត្វា ពារាណសិមេវ បាវិសិ. ចោរាបិ ‘‘រាជា កិរ ចោរមទ្ទនំ ករិស្សាមីតិ នគរា និក្ខន្តោ’’តិ សុត្វា បច្ចន្តតោ បលាយិំសុ. បច្ចុប្បន្នេបិ ចោរា ‘‘កោសលរាជា កិរ និក្ខន្តោ’’តិ សុត្វា បលាយិំសុ. រាជា សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុត្វា ឧដ្ឋាយាសនា វន្ទិត្វា បទក្ខិណំ កត្វា សាវត្ថិមេវ បាវិសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា រាជា អានន្ទោ អហោសិ, បណ្ឌិតាមច្ចោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

កឡាយមុដ្ឋិជាតកវណ្ណនា ឆដ្ឋា.

[១៧៧] ៧. តិន្ទុកជាតកវណ្ណនា

ធនុហត្ថកលាបេហីតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ បញ្ញាបារមិំ អារព្ភ កថេសិ. សត្ថា ហិ មហាពោធិជាតកេ (ជា. ២.១៨.១២៤ អាទយោ) វិយ ឧមង្គជាតកេ (ជា. ២.២២.៥៩០ អាទយោ) វិយ ច អត្តនោ បញ្ញាយ វណ្ណំ វណ្ណិតំ សុត្វា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ តថាគតោ បញ្ញវា, បុព្ពេបិ បញ្ញវា ឧបាយកុសលោយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ វានរយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា អសីតិសហស្សវានរគណបរិវារោ ហិមវន្តបទេសេ វាសំ កប្បេសិ. តស្សាសន្នេ ឯកោ បច្ចន្តគាមកោ កទាចិ វសតិ, កទាចិ ឧព្ពសតិ. តស្ស បន គាមស្ស មជ្ឈេ សាខាវិដបសម្បន្នោ មធុរផលោ ឯកោ តិន្ទុករុក្ខោ អត្ថិ, វានរគណោ ឧព្ពសិតកាលេ អាគន្ត្វា តស្ស ផលានិ ខាទតិ. អថាបរស្មិំ ផលវារេ សោ គាមោ បុន អាវាសោ អហោសិ ទឡ្ហបរិក្ខិត្តោ ទ្វារយុត្តោ, សោបិ រុក្ខោ ផលភារនមិតសាខោ អដ្ឋាសិ. វានរគណោ ចិន្តេសិ – ‘‘មយំ បុព្ពេ អសុកគាមេ តិន្ទុកផលានិ ខាទាម, ផលិតោ នុ ខោ សោ ឯតរហិ រុក្ខោ, ឧទាហុ នោ, អាវសិតោ សោ គាមោ, ឧទាហុ នោ’’តិ. ឯវញ្ច បន ចិន្តេត្វា ‘‘គច្ឆ ឥមំ បវត្តិំ ជានាហី’’តិ ឯកំ វានរំ បេសេសិ. សោ គន្ត្វា រុក្ខស្ស ច ផលិតភាវំ គាមស្ស ច គាឡ្ហវាសភាវំ ញត្វា អាគន្ត្វា វានរានំ អារោចេសិ.

វានរា តស្ស ផលិតភាវំ សុត្វា ‘‘មធុរានិ តិន្ទុកផលានិ ខាទិស្សាមា’’តិ ឧស្សាហជាតា វានរិន្ទស្ស តមត្ថំ អារោចេសុំ. វានរិន្ទោ ‘‘គាមោ អាវាសោ អនាវាសោ’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អាវាសោ, ទេវា’’តិ. ‘‘តេន ហិ ន គន្តព្ពំ. មនុស្សា ហិ ពហុមាយា ហោន្តី’’តិ. ‘‘ទេវ, មនុស្សានំ បដិសល្លានវេលាយ អឌ្ឍរត្តសមយេ ខាទិស្សាមា’’តិ ពហូ គន្ត្វា វានរិន្ទំ សម្បដិច្ឆាបេត្វា ហិមវន្តា ឱតរិត្វា តស្ស គាមស្ស អវិទូរេ មនុស្សានំ បដិសល្លានកាលំ អាគមយមានា មហាបាសាណបិដ្ឋេ សយិត្វា មជ្ឈិមយាមេ មនុស្សេសុ និទ្ទំ ឱក្កមន្តេសុ រុក្ខំ អារុយ្ហ ផលានិ ខាទិំសុ. អថេកោ បុរិសោ សរីរកិច្ចេន គេហា និក្ខមិត្វា គាមមជ្ឈគតោ វានរេ ទិស្វា មនុស្សានំ អាចិក្ខិ. ពហូ មនុស្សា ធនុកលាបំ សន្នយ្ហិត្វា នានាវុធហត្ថា លេឌ្ឌុទណ្ឌាទីនិ អាទាយ ‘‘បភាតាយ រត្តិយា វានរេ គណ្ហិស្សាមា’’តិ រុក្ខំ បរិវារេត្វា អដ្ឋំសុ. អសីតិសហស្សវានរា មនុស្សេ ទិស្វា មរណភយតជ្ជិតា ‘‘នត្ថិ នោ អញ្ញំ បដិស្សរណំ អញ្ញត្រ វានរិន្ទេនា’’តិ តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា បឋមំ គាថមាហំសុ –

៥៣. ‘‘ធនុហត្ថកលាបេហិ, នេត្តិំសវរធារិភិ;

សមន្តា បរិកិណ្ណម្ហ, កថំ មោក្ខោ ភវិស្សតី’’តិ.

តត្ថ ធនុហត្ថកលាបេហីតិ ធនុកលាបហត្ថេហិ, ធនូនិ ចេវ សរកលាបេ ច គហេត្វា ឋិតេហីតិ អត្ថោ. នេត្តិំសវរធារិភីតិ នេត្តិំសា វុច្ចន្តិ ខគ្គា, ឧត្តមខគ្គធារីហីតិ អត្ថោ. បរិកិណ្ណម្ហាតិ បរិវារិតម្ហ. កថន្តិ កេន នុ ខោ ឧបាយេន អម្ហាកំ មោក្ខោ ភវិស្សតីតិ.

តេសំ កថំ សុត្វា វានរិន្ទោ ‘‘មា ភាយិត្ថ, មនុស្សា នាម ពហុកិច្ចា, អជ្ជបិ មជ្ឈិមយាមោ វត្តតិ, អបិ នាម តេសំ ‘អម្ហេ មារេស្សាមា’តិ បរិវារិតានំ ឥមស្ស កិច្ចស្ស អន្តរាយករំ អញ្ញំ កិច្ចំ ឧប្បជ្ជេយ្យា’’តិ វានរេ សមស្សាសេត្វា ទុតិយំ គាថមាហ –

៥៤. ‘‘អប្បេវ ពហុកិច្ចានំ, អត្ថោ ជាយេថ កោចិ នំ;

អត្ថិ រុក្ខស្ស អច្ឆិន្នំ, ខជ្ជថញ្ញេវ តិន្ទុក’’ន្តិ.

តត្ថ នន្តិ និបាតមត្តំ, អប្បេវ ពហុកិច្ចានំ មនុស្សានំ អញ្ញោ កោចិ អត្ថោ ឧប្បជ្ជេយ្យាតិ អយមេវេត្ថ អត្ថោ. អត្ថិ រុក្ខស្ស អច្ឆិន្នន្តិ ឥមស្ស រុក្ខស្ស ផលានំ អាកឌ្ឍនបរិកឌ្ឍនវសេន អច្ឆិន្នំ ពហុ ឋានំ អត្ថិ. ខជ្ជថញ្ញេវ តិន្ទុកន្តិ តិន្ទុកផលំ ខជ្ជថញ្ញេវ. តុម្ហេ ហិ យាវតកេន វោ អត្ថោ អត្ថិ, តត្តកំ ខាទថ, អម្ហាកំ បហរណកាលំ ជានិស្សាមាតិ.

ឯវំ មហាសត្តោ កបិគណំ សមស្សាសេសិ. ឯត្តកញ្ហិ អស្សាសំ អលភមានា សព្ពេបិ តេ ផលិតេន ហទយេន ជីវិតក្ខយំ បាបុណេយ្យុំ. មហាសត្តោ បន ឯវំ វានរគណំ អស្សាសេត្វា ‘‘សព្ពេ វានរេ សមានេថា’’តិ អាហ. សមានេន្តា តស្ស ភាគិនេយ្យំ សេនកំ នាម វានរំ អទិស្វា ‘‘សេនកោ នាគតោ’’តិ អារោចេសុំ. ‘‘សចេ សេនកោ នាគតោ, តុម្ហេ មា ភាយិត្ថ, ឥទានិ វោ សោ សោត្ថិំ ករិស្សតី’’តិ. សេនកោបិ ខោ វានរគណស្ស គមនកាលេ និទ្ទាយិត្វា បច្ឆា បពុទ្ធោ កញ្ចិ អទិស្វា បទានុបទិកោ ហុត្វា អាគច្ឆន្តោ មនុស្សេ ទិស្វា ‘‘វានរគណស្ស ភយំ ឧប្បន្ន’’ន្តិ ញត្វា ឯកស្មិំ បរិយន្តេ គេហេ អគ្គិំ ជាលេត្វា សុត្តំ កន្តន្តិយា មហល្លកិត្ថិយា សន្តិកំ គន្ត្វា ខេត្តំ គច្ឆន្តោ គាមទារកោ វិយ ឯកំ ឧម្មុកំ គហេត្វា ឧបរិវាតេ ឋត្វា គាមំ បទីបេសិ. មនុស្សា មក្កដេ ឆឌ្ឌេត្វា អគ្គិំ និព្ពាបេតុំ អគមំសុ. វានរា បលាយន្តា សេនកស្សត្ថាយ ឯកេកំ ផលំ គហេត្វា បលាយិំសុ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ភាគិនេយ្យោ សេនកោ មហានាមោ សក្កោ អហោសិ, វានរគណោ ពុទ្ធបរិសា, វានរិន្ទោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

តិន្ទុកជាតកវណ្ណនា សត្តមា.

[១៧៨] ៨. កច្ឆបជាតកវណ្ណនា

ជនិត្តំ មេ ភវិត្តំ មេតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ អហិវាតករោគមុត្តំ អារព្ភ កថេសិ. សាវត្ថិយំ កិរ ឯកស្មិំ កុលេ អហិវាតករោគោ ឧប្បជ្ជិ. មាតាបិតរោ បុត្តំ អាហំសុ – ‘‘តាត, មា ឥមស្មិំ គេហេ វស, ភិត្តិំ ភិន្ទិត្វា បលាយិត្វា យត្ថ កត្ថចិ គន្ត្វា ជីវិតំ រក្ខ, បច្ឆា អាគន្ត្វា ឥមស្មិំ នាម ឋានេ មហានិធានំ អត្ថិ, តំ ឧទ្ធរិត្វា កុដុម្ពំ សណ្ឋបេត្វា សុខេន ជីវេយ្យាសី’’តិ. បុត្តោ តេសំ វចនំ សម្បដិច្ឆិត្វា ភិត្តិំ ភិន្ទិត្វា បលាយិត្វា អត្តនោ រោគេ វូបសន្តេ អាគន្ត្វា មហានិធានំ ឧទ្ធរិត្វា កុដុម្ពំ សណ្ឋបេត្វា ឃរាវាសំ វសិ. សោ ឯកទិវសំ សប្បិតេលាទីនិ ចេវ វត្ថច្ឆាទនាទីនិ ច គាហាបេត្វា ជេតវនំ គន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា និសីទិ. សត្ថា តេន សទ្ធិំ បដិសន្ថារំ កត្វា ‘‘តុម្ហាកំ គេហេ អហិវាតករោគោ ឧប្បន្នោតិ អស្សុម្ហ, កិន្តិ កត្វា មុត្តោសី’’តិ បុច្ឆិ, សោ តំ បវត្តិំ អាចិក្ខិ. សត្ថា ‘‘បុព្ពេបិ ខោ, ឧបាសក, ភយេ ឧប្បន្នេ អត្តនោ វសនដ្ឋានេ អាលយំ កត្វា អញ្ញត្ថ អគតា ជីវិតក្ខយំ បាបុណិំសុ, អនាលយំ បន កត្វា អញ្ញត្ថ គតា ជីវិតំ លភិំសូ’’តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ កាសិគាមកេ កុម្ភការកុលេ និព្ពត្តិត្វា កុម្ភការកម្មំ កត្វា បុត្តទារំ បោសេសិ. តទា បន ពារាណសិយំ មហានទិយា សទ្ធិំ ឯកាពទ្ធោ មហាជាតស្សរោ អហោសិ. សោ ពហុឧទកកាលេ នទិយា សទ្ធិំ ឯកោទកោ ហោតិ, ឧទកេ មន្ទីភូតេ វិសុំ ហោតិ. មច្ឆកច្ឆបា បន ‘‘ឥមស្មិំ សំវច្ឆរេ សុវុដ្ឋិកា ភវិស្សតិ, ឥមស្មិំ សំវច្ឆរេ ទុព្ពុដ្ឋិកា’’តិ ជានន្តិ. អថ តស្មិំ សរេ និព្ពត្តមច្ឆកច្ឆបា ‘‘ឥមស្មិំ សំវច្ឆរេ ទុព្ពុដ្ឋិកា ភវិស្សតី’’តិ ញត្វា ឧទកស្ស ឯកាពទ្ធកាលេយេវ តម្ហា សរា និក្ខមិត្វា នទិំ អគមិំសុ. ឯកោ បន កច្ឆបោ ‘‘ឥទំ មេ ជាតដ្ឋានំ វឌ្ឍិតដ្ឋានំ, មាតាបិតូហិ វសិតដ្ឋានំ, ន សក្កោមិ ឥមំ ជហិតុ’’ន្តិ នទិំ ន អគមាសិ. អថ និទាឃសមយេ តត្ថ ឧទកំ ឆិជ្ជិ, សោ កច្ឆបោ ពោធិសត្តស្ស មត្តិកគហណដ្ឋានេ ភូមិំ ខណិត្វា បាវិសិ. ពោធិសត្តោ ‘‘មត្តិកំ គហេស្សាមី’’តិ តត្ថ គន្ត្វា មហាកុទ្ទាលេន ភូមិំ ខណន្តោ កច្ឆបស្ស បិដ្ឋិំ ភិន្ទិត្វា មត្តិកបិណ្ឌំ វិយ កុទ្ទាលេនេវ នំ ឧទ្ធរិត្វា ថលេ បាតេសិ. សោ វេទនាប្បត្តោ ហុត្វា ‘‘វសនដ្ឋានេ អាលយំ ជហិតុំ អសក្កោន្តោ ឯវំ វិនាសំ បាបុណិ’’ន្តិ វត្វា បរិទេវមានោ ឥមា គាថា អវោច –

៥៥. ‘‘ជនិត្តំ មេ ភវិត្តំ មេ, ឥតិ បង្កេ អវស្សយិំ;

តំ មំ បង្កោ អជ្ឈភវិ, យថា ទុព្ពលកំ តថា;

តំ តំ វទាមិ ភគ្គវ, សុណោហិ វចនំ មម.

៥៦. ‘‘គាមេ វា យទិ វារញ្ញេ, សុខំ យត្រាធិគច្ឆតិ;

តំ ជនិត្តំ ភវិត្តញ្ច, បុរិសស្ស បជានតោ;

យម្ហិ ជីវេ តម្ហិ គច្ឆេ, ន និកេតហតោ សិយា’’តិ.

តត្ថ ជនិត្តំ មេ ភវិត្តំ មេតិ ឥទំ មម ជាតដ្ឋានំ, ឥទំ មម វឌ្ឍិតដ្ឋានំ. ឥតិ បង្កេ អវស្សយិន្តិ ឥមិនា ការណេនាហំ ឥមស្មិំ កទ្ទមេ អវស្សយិំ និបជ្ជិំ, វាសំ កប្បេសិន្តិ អត្ថោ. អជ្ឈភវីតិ អធិអភវិ វិនាសំ បាបេសិ. ភគ្គវាតិ កុម្ភការំ អាលបតិ. កុម្ភការានញ្ហិ នាមគោត្តបញ្ញត្តិ ឯសា, យទិទំ ភគ្គវាតិ. សុខន្តិ កាយិកចេតសិកស្សាទំ. តំ ជនិត្តំ ភវិត្តញ្ចាតិ តំ ជាតដ្ឋានញ្ច វឌ្ឍិតដ្ឋានញ្ច. ‘‘ជានិត្តំ ភាវិត្ត’’ន្តិ ទីឃវសេនបិ បាឋោ, សោយេវត្ថោ. បជានតោតិ អត្ថានត្ថំ ការណាការណំ ជានន្តស្ស. ន និកេតហតោ សិយាតិ និកេតេ អាលយំ កត្វា អញ្ញត្ថ អគន្ត្វា និកេតេន ហតោ, ឯវរូបំ មរណទុក្ខំ បាបិតោ ន ភវេយ្យាតិ.

ឯវំ សោ ពោធិសត្តេន សទ្ធិំ កថេន្តោ កាលមកាសិ. ពោធិសត្តោ តំ គហេត្វា សកលគាមវាសិនោ សន្និបាតាបេត្វា តេ មនុស្សេ ឱវទន្តោ ឯវមាហ – ‘‘បស្សថ ឥមំ កច្ឆបំ, អយំ អញ្ញេសំ មច្ឆកច្ឆបានំ មហានទិំ គមនកាលេ អត្តនោ វសនដ្ឋានេ អាលយំ ឆិន្ទិតុំ អសក្កោន្តោ តេហិ សទ្ធិំ អគន្ត្វា មម មត្តិកគហណដ្ឋានំ បវិសិត្វា និបជ្ជិ. អថស្សាហំ មត្តិកំ គណ្ហន្តោ មហាកុទ្ទាលេន បិដ្ឋិំ ភិន្ទិត្វា មត្តិកបិណ្ឌំ វិយ នំ ថលេ បាតេសិំ, អយំ អត្តនា កតកម្មំ សរិត្វា ទ្វីហិ គាថាហិ បរិទេវិត្វា កាលមកាសិ. ឯវមេស អត្តនោ វសនដ្ឋានេ អាលយំ កត្វា មរណំ បត្តោ, តុម្ហេបិ មា ឥមិនា កច្ឆបេន សទិសា អហុវត្ថ, ឥតោ បដ្ឋាយ ‘មយ្ហំ រូបំ មយ្ហំ សទ្ទោ មយ្ហំ គន្ធោ មយ្ហំ រសោ មយ្ហំ ផោដ្ឋព្ពោ មយ្ហំ បុត្តោ មយ្ហំ ធីតា មយ្ហំ ទាសទាសិបរិច្ឆេទោ មយ្ហំ ហិរញ្ញសុវណ្ណ’ន្តិ តណ្ហាវសេន ឧបភោគវសេន មា គណ្ហិត្ថ, ឯកកោវេស សត្តោ តីសុ ភវេសុ បរិវត្តតី’’តិ. ឯវំ ពុទ្ធលីលាយ មហាជនស្ស ឱវាទមទាសិ, សោ ឱវាទោ សកលជម្ពុទីបំ បត្ថរិត្វា សដ្ឋិមត្តានិ វស្សសហស្សានិ អដ្ឋាសិ. មហាជនោ ពោធិសត្តស្ស ឱវាទេ ឋត្វា ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា អាយុបរិយោសានេ សគ្គបុរំ បូរេសិ, ពោធិសត្តោបិ តថេវ បុញ្ញានិ កត្វា សគ្គបុរំ បូរេសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ សោ កុលបុត្តោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាសិ. ‘‘តទា កច្ឆបោ អានន្ទោ អហោសិ, កុម្ភការោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

កច្ឆបជាតកវណ្ណនា អដ្ឋមា.

[១៧៩] ៩. សតធម្មជាតកវណ្ណនា

តញ្ច អប្បន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកវីសតិវិធំ អនេសនំ អារព្ភ កថេសិ. ឯកស្មិញ្ហិ កាលេ ពហូ ភិក្ខូ វេជ្ជកម្មេន ទូតកម្មេន បហិណកម្មេន ជង្ឃបេសនិកេន បិណ្ឌបដិបិណ្ឌេនាតិ ឯវរូបាយ ឯកវីសតិវិធាយ អនេសនាយ ជីវិកំ កប្បេសុំ. សា សាកេតជាតកេ (ជា. ១.២.១៧៣-១៧៤) អាវិភវិស្សតិ. សត្ថា តេសំ តថា ជីវិកកប្បនភាវំ ញត្វា ‘‘ឯតរហិ ខោ ពហូ ភិក្ខូ អនេសនាយ ជីវិកំ កប្បេន្តិ, តេ បន ឯវំ ជីវិកំ កប្បេត្វា យក្ខត្តភាវា បេតត្តភាវា ន មុច្ចិស្សន្តិ, ធុរគោណា ហុត្វាវ និព្ពត្តិស្សន្តិ, និរយេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិស្សន្តិ, ឯតេសំ ហិតត្ថាយ សុខត្ថាយ អត្តជ្ឈាសយំ សកបដិភានំ ឯកំ ធម្មទេសនំ កថេតុំ វដ្ដតី’’តិ ភិក្ខុសង្ឃំ សន្និបាតាបេត្វា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឯកវីសតិវិធាយ អនេសនាយ បច្ចយា ឧប្បាទេតព្ពា. អនេសនាយ ហិ ឧប្បន្នោ បិណ្ឌបាតោ អាទិត្តលោហគុឡសទិសោ ហលាហលវិសូបមោ. អនេសនា ហិ នាមេសា ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធសាវកេហិ គរហិតព្ពា បដិកុដ្ឋា. អនេសនាយ ឧប្បន្នំ បិណ្ឌបាតំ ភុញ្ជន្តស្ស ហិ ហាសោ វា សោមនស្សំ វា នត្ថិ. ឯវំ ឧប្បន្នោ ហិ បិណ្ឌបាតោ មម សាសនេ ចណ្ឌាលស្ស ឧច្ឆិដ្ឋភោជនសទិសោ, តស្ស បរិភោគោ សតធម្មមាណវស្ស ចណ្ឌាលុច្ឆិដ្ឋភត្តបរិភោគោ វិយ ហោតី’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ចណ្ឌាលយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ កេនចិទេវ ករណីយេន បាថេយ្យតណ្ឌុលេ ច ភត្តបុដញ្ច គហេត្វា មគ្គំ បដិបជ្ជិ. តស្មិញ្ហិ កាលេ ពារាណសិយំ ឯកោ មាណវោ អត្ថិ សតធម្មោ នាម ឧទិច្ចព្រាហ្មណមហាសាលកុលេ និព្ពត្តោ. សោបិ កេនចិទេវ ករណីយេន តណ្ឌុលេ ច ភត្តបុដញ្ច អគហេត្វាវ មគ្គំ បដិបជ្ជិ, តេ ឧភោបិ មហាមគ្គេ សមាគច្ឆិំសុ. មាណវោ ពោធិសត្តំ ‘‘កិំជាតិកោសី’’តិ បុច្ឆិ. សោ ‘‘អហំ ចណ្ឌាលោ’’តិ វត្វា ‘‘ត្វំ កិំជាតិកោសី’’តិ មាណវំ បុច្ឆិ. ‘‘ឧទិច្ចព្រាហ្មណោ អហ’’ន្តិ. ‘‘សាធុ គច្ឆាមា’’តិ តេ ឧភោបិ មគ្គំ អគមំសុ. ពោធិសត្តោ បាតរាសវេលាយ ឧទកផាសុកដ្ឋានេ និសីទិត្វា ហត្ថេ ធោវិត្វា ភត្តបុដំ មោចេត្វា ‘‘មាណវ, ភត្តំ ភុញ្ជាហី’’តិ អាហ. ‘‘នត្ថិ, អរេ ចណ្ឌាល, មម ភត្តេន អត្ថោ’’តិ. ពោធិសត្តោ ‘‘សាធូ’’តិ បុដកភត្តំ ឧច្ឆិដ្ឋំ អកត្វាវ អត្តនោ យាបនមត្តំ អញ្ញស្មិំ បណ្ណេ បក្ខិបិត្វា បុដកភត្តំ ពន្ធិត្វា ឯកមន្តេ ឋបេត្វា ភុញ្ជិត្វា បានីយំ បិវិត្វា ធោតហត្ថបាទោ តណ្ឌុលេ ច សេសភត្តញ្ច អាទាយ ‘‘គច្ឆាម, មាណវា’’តិ មគ្គំ បដិបជ្ជិ.

តេ សកលទិវសំ គន្ត្វា សាយំ ឧភោបិ ឯកស្មិំ ឧទកផាសុកដ្ឋានេ ន្ហត្វា បច្ចុត្តរិំសុ. ពោធិសត្តោ ផាសុកដ្ឋានេ និសីទិត្វា ភត្តបុដំ មោចេត្វា មាណវំ អនាបុច្ឆិត្វា ភុញ្ជិតុំ អារភិ. មាណវោ សកលទិវសំ មគ្គគមនេន កិលន្តោ ឆាតជ្ឈត្តោ ‘‘សចេ មេ ភត្តំ ទស្សតិ, ភុញ្ជិស្សាមី’’តិ ឱលោកេន្តោ អដ្ឋាសិ. ឥតរោ កិញ្ចិ អវត្វា ភុញ្ជតេវ. មាណវោ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ ចណ្ឌាលោ មយ្ហំ អវត្វាវ សព្ពំ ភុញ្ជតិ និប្បីឡេត្វាបិ តំ គហេត្វា ឧបរិ ឧច្ឆិដ្ឋភត្តំ ឆឌ្ឌេត្វា សេសំ ភុញ្ជិតុំ វដ្ដតី’’តិ. សោ តថា កត្វា ឧច្ឆិដ្ឋភត្តំ ភុញ្ជិ. អថស្ស ភុត្តមត្តស្សេវ ‘‘មយា អត្តនោ ជាតិគោត្តកុលបទេសានំ អននុច្ឆវិកំ កតំ, ចណ្ឌាលស្ស នាម មេ ឧច្ឆិដ្ឋភត្តំ ភុត្ត’’ន្តិ ពលវវិប្បដិសារោ ឧប្បជ្ជិ, តាវទេវស្ស សលោហិតំ ភត្តំ មុខតោ ឧគ្គច្ឆិ. សោ ‘‘អប្បមត្តកស្ស វត មេ ការណា អននុច្ឆវិកំ កម្មំ កត’’ន្តិ ឧប្បន្នពលវសោកតាយ បរិទេវមានោ បឋមំ គាថមាហ –

៥៧. ‘‘តញ្ច អប្បញ្ច ឧច្ឆិដ្ឋំ, តញ្ច កិច្ឆេន នោ អទា;

សោហំ ព្រាហ្មណជាតិកោ, យំ ភុត្តំ តម្បិ ឧគ្គត’’ន្តិ.

តត្រាយំ សង្ខេបត្ថោ – យំ មយា ភុត្តំ, តំ អប្បញ្ច ឧច្ឆិដ្ឋញ្ច, តញ្ច សោ ចណ្ឌាលោ ន អត្តនោ រុចិយា មំ អទាសិ, អថ ខោ និប្បីឡិយមានោ កិច្ឆេន កសិរេន អទាសិ, សោហំ បរិសុទ្ធព្រាហ្មណជាតិកោ, តេនេវ មេ យំ ភុត្តំ, តម្បិ សទ្ធិំ លោហិតេន ឧគ្គតន្តិ.

ឯវំ មាណវោ បរិទេវិត្វា ‘‘កិំ ទានិ មេ ឯវរូបំ អននុច្ឆវិកំ កម្មំ កត្វា ជីវិតេនា’’តិ អរញ្ញំ បវិសិត្វា កស្សចិ អត្តានំ អទស្សេត្វាវ អនាថមរណំ បត្តោ.

សត្ថា ឥមំ អតីតំ ទស្សេត្វា ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, សតធម្មមាណវស្ស តំ ចណ្ឌាលុច្ឆិដ្ឋកំ ភុញ្ជិត្វា អត្តនោ អយុត្តភោជនស្ស ភុត្តត្តា នេវ ហាសោ, ន សោមនស្សំ ឧប្បជ្ជិ, ឯវមេវ យោ ឥមស្មិំ សាសនេ បព្ពជិតោ អនេសនាយ ជីវិកំ កប្បេន្តោ តថាលទ្ធបច្ចយំ បរិភុញ្ជតិ, តស្ស ពុទ្ធបដិកុដ្ឋគរហិតជីវិតភាវតោ នេវ ហាសោ, ន សោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ វត្វា អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា ទុតិយំ គាថមាហ –

៥៨. ‘‘ឯវំ ធម្មំ និរំកត្វា, យោ អធម្មេន ជីវតិ;

សតធម្មោវ លាភេន, លទ្ធេនបិ ន នន្ទតី’’តិ.

តត្ថ ធម្មន្តិ អាជីវបារិសុទ្ធិសីលធម្មំ. និរំកត្វាតិ នីហរិត្វា ឆឌ្ឌេត្វា. អធម្មេនាតិ ឯកវីសតិយា អនេសនសង្ខាតេន មិច្ឆាជីវេន. សតធម្មោតិ តស្ស នាមំ, ‘‘សន្តធម្មោ’’តិបិ បាឋោ. ន នន្ទតីតិ យថា សតធម្មោ មាណវោ ‘‘ចណ្ឌាលុច្ឆិដ្ឋកំ មេ លទ្ធ’’ន្តិ តេន លាភេន ន នន្ទតិ, ឯវំ ឥមស្មិម្បិ សាសនេ បព្ពជិតោ កុលបុត្តោ អនេសនាយ លទ្ធលាភំ បរិភុញ្ជន្តោ ន នន្ទតិ ន តុស្សតិ, ‘‘ពុទ្ធគរហិតជីវិកាយ ជីវាមី’’តិ ទោមនស្សប្បត្តោ ហោតិ. តស្មា អនេសនាយ ជីវិកំ កប្បេន្តស្ស សតធម្មមាណវស្សេវ អរញ្ញំ បវិសិត្វា អនាថមរណំ មរិតុំ វរន្តិ.

ឯវំ សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ ទេសេត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ ពហូ ភិក្ខូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសុ. ‘‘តទា មាណវោ អានន្ទោ អហោសិ, អហមេវ ចណ្ឌាលបុត្តោ អហោសិ’’ន្តិ.

សតធម្មជាតកវណ្ណនា នវមា.

[១៨០] ១០. ទុទ្ទទជាតកវណ្ណនា

ទុទ្ទទំ ទទមានានន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ គណទានំ អារព្ភ កថេសិ. សាវត្ថិយំ កិរ ទ្វេ សហាយកា កុដុម្ពិយបុត្តា ឆន្ទកំ សំហរិត្វា សព្ពបរិក្ខារទានំ សជ្ជេត្វា ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ និមន្តេត្វា សត្តាហំ មហាទានំ បវត្តេត្វា សត្តមេ ទិវសេ សព្ពបរិក្ខារេ អទំសុ. តេសុ គណជេដ្ឋកោ សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិត្វា ‘‘ភន្តេ, ឥមស្មិំ ទានេ ពហុទាយកាបិ អត្ថិ អប្បទាយកាបិ, តេសំ សព្ពេសម្បិ ‘ឥទំ ទានំ មហប្ផលំ ហោតូ’’’តិ ទានំ និយ្យាទេសិ. សត្ថា ‘‘តុម្ហេហិ ខោ ឧបាសកា ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស ទានំ ទត្វា ឯវំ និយ្យាទេន្តេហិ មហាកម្មំ កតំ, បោរាណកបណ្ឌិតាបិ ទានំ ទត្វា ឯវមេវ និយ្យាទិំសូ’’តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ កាសិរដ្ឋេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ តក្កសិលាយំ សព្ពសិប្បានិ ឧគ្គណ្ហិត្វា ឃរាវាសំ បហាយ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា គណសត្ថា ហុត្វា ហិមវន្តបទេសេ ចិរំ វសិត្វា លោណម្ពិលសេវនត្ថាយ ជនបទចារិកំ ចរមានោ ពារាណសិំ បត្វា រាជុយ្យានេ វសិត្វា បុនទិវសេ ទ្វារគាមេ សបរិវារោ ភិក្ខាយ ចរិ. មនុស្សា ភិក្ខំ អទំសុ. បុនទិវសេ ពារាណសិយំ ចរិ, មនុស្សា សម្បិយាយមានា ភិក្ខំ ទត្វា គណពន្ធនេន ឆន្ទកំ សំហរិត្វា ទានំ សជ្ជេត្វា ឥសិគណស្ស មហាទានំ បវត្តយិំសុ. ទានបរិយោសានេ គណជេដ្ឋកោ ឯវមេវ វត្វា ឥមិនាវ និយាមេន ទានំ និយ្យាទេសិ. ពោធិសត្តោ ‘‘អាវុសោ, ចិត្តប្បសាទេ សតិ អប្បកំ នាម ទានំ នត្ថី’’តិ វត្វា អនុមោទនំ ករោន្តោ ឥមា គាថា អវោច –

៥៩. ‘‘ទុទ្ទទំ ទទមានានំ, ទុក្ករំ កម្ម កុព្ពតំ;

អសន្តោ នានុកុព្ពន្តិ, សតំ ធម្មោ ទុរន្នយោ.

៦០. ‘‘តស្មា សតញ្ច អសតំ, នានា ហោតិ ឥតោ គតិ;

អសន្តោ និរយំ យន្តិ, សន្តោ សគ្គបរាយណា’’តិ.

តត្ថ ទុទ្ទទន្តិ ទានំ នាម លោភទោសវសិកេហិ អបណ្ឌិតេហិ ទាតុំ ន សក្កា, តស្មា ‘‘ទុទ្ទទ’’ន្តិ វុច្ចតិ. តំ ទទមានានំ. ទុក្ករំ កម្ម កុព្ពតន្តិ តទេវ ទានកម្មំ សព្ពេហិ កាតុំ ន សក្កាតិ ទុក្ករំ. តំ កុរុមានានំ. អសន្តោតិ អបណ្ឌិតា ពាលា. នានុកុព្ពន្តីតិ តំ កម្មំ នានុករោន្តិ. សតំ ធម្មោតិ បណ្ឌិតានំ សភាវោ. ទានំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. ទុរន្នយោតិ ផលសម្ពន្ធវសេន ទុជ្ជានោ, ឯវរូបស្ស ទានស្ស ឯវរូបោ ផលវិបាកោ ហោតីតិ ទុរនុពោធោ. អបិច ទុរន្នយោតិ ទុរធិគមោ, អបណ្ឌិតេហិ ទានំ ទត្វា ទានផលំ នាម លទ្ធុំ ន សក្កាតិបិ អត្ថោ. នានា ហោតិ ឥតោ គតីតិ ឥតោ ចវិត្វា បរលោកំ គច្ឆន្តានំ បដិសន្ធិគ្គហណំ នានា ហោតិ. អសន្តោ និរយំ យន្តីតិ អបណ្ឌិតា ទុស្សីលា ទានំ អទត្វា សីលំ អរក្ខិត្វា និរយំ គច្ឆន្តិ. សន្តោ សគ្គបរាយណាតិ បណ្ឌិតា បន ទានំ ទត្វា សីលំ រក្ខិត្វា ឧបោសថកម្មំ ករិត្វា តីណិ សុចរិតានិ បូរេត្វា សគ្គបរាយណា ហោន្តិ, មហន្តំ សគ្គសុខសម្បត្តិំ អនុភវន្តីតិ.

ឯវំ ពោធិសត្តោ អនុមោទនំ កត្វា ចត្តារោ វស្សិកេ មាសេ តត្ថេវ វសិត្វា វស្សាតិក្កមេ ហិមវន្តំ គន្ត្វា ឈានំ និព្ពត្តេត្វា អបរិហីនជ្ឈានោ ព្រហ្មលោកូបគោ អហោសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ឥសិគណោ ពុទ្ធបរិសា អហោសិ, គណសត្ថា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ទុទ្ទទជាតកវណ្ណនា ទសមា.

កល្យាណវគ្គោ តតិយោ.

តស្សុទ្ទានំ –

កល្យាណធម្មំ ទទ្ទរំ, មក្កដិ ទុព្ភិមក្កដំ;

អាទិច្ចុបដ្ឋានញ្ចេវ, កឡាយមុដ្ឋិ តិន្ទុកំ;

កច្ឆបំ សតធម្មញ្ច, ទុទ្ទទន្តិ ច តេ ទស.