២. សន្ថវវគ្គោ

[១៦១] ១. ឥន្ទសមានគោត្តជាតកវណ្ណនា

ន សន្ថវំ កាបុរិសេន កយិរាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ ទុព្ពចជាតិកំ អារព្ភ កថេសិ. តស្ស វត្ថុ នវកនិបាតេ គិជ្ឈជាតកេ (ជា. ១.៩.១ អាទយោ) អាវិភវិស្សតិ. សត្ថា បន តំ ភិក្ខុំ ‘‘បុព្ពេបិ ត្វំ, ភិក្ខុ, ទុព្ពចតាយ បណ្ឌិតានំ វចនំ អកត្វា មត្តហត្ថិបាទេហិ សញ្ចុណ្ណិតោ’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វុឌ្ឍិប្បត្តោ ឃរាវាសំ បហាយ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា បញ្ចន្នំ ឥសិសតានំ គណសត្ថា ហុត្វា ហិមវន្តបទេសេ វាសំ កប្បេសិ. តទា តេសុ តាបសេសុ ឥន្ទសមានគោត្តោ នាមេកោ តាបសោ អហោសិ ទុព្ពចោ អនោវាទកោ. សោ ឯកំ ហត្ថិបោតកំ បោសេសិ. ពោធិសត្តោ សុត្វា តំ បក្កោសិត្វា ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ ហត្ថិបោតកំ បោសេសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘សច្ចំ, អាចរិយ, មតមាតិកំ ឯកំ ហត្ថិបោតកំ បោសេមី’’តិ. ‘‘ហត្ថិនោ នាម វុឌ្ឍិប្បត្តា បោសកេយេវ មារេន្តិ, មា តំ បោសេហី’’តិ. ‘‘តេន វិនា វត្តិតុំ ន សក្កោមិ អាចរិយា’’តិ. ‘‘តេន ហិ បញ្ញាយិស្សសី’’តិ. សោ តេន បោសិយមានោ អបរភាគេ មហាសរីរោ អហោសិ.

អថេកស្មិំ កាលេ តេ ឥសយោ វនមូលផលាផលត្ថាយ ទូរំ គន្ត្វា តត្ថេវ កតិបាហំ វសិំសុ. ហត្ថីបិ អគ្គទក្ខិណវាតេ បភិន្នមទោ ហុត្វា តស្ស បណ្ណសាលំ វិទ្ធំសេត្វា បានីយឃដំ ភិន្ទិត្វា បាសាណផលកំ ខិបិត្វា អាលម្ពនផលកំ លុញ្ចិត្វា ‘‘តំ តាបសំ មារេត្វាវ គមិស្សាមី’’តិ ឯកំ គហនដ្ឋានំ បវិសិត្វា តស្ស អាគមនមគ្គំ ឱលោកេន្តោ អដ្ឋាសិ. ឥន្ទសមានគោត្តោ តស្ស គោចរំ គហេត្វា សព្ពេសំ បុរតោវ អាគច្ឆន្តោ តំ ទិស្វា បកតិសញ្ញាយេវស្ស សន្តិកំ អគមាសិ. អថ នំ សោ ហត្ថី គហនដ្ឋានា និក្ខមិត្វា សោណ្ឌាយ បរាមសិត្វា ភូមិយំ បាតេត្វា សីសំ បាទេន អក្កមិត្វា ជីវិតក្ខយំ បាបេត្វា មទ្ទិត្វា កោញ្ចនាទំ កត្វា អរញ្ញំ បាវិសិ. សេសតាបសា តំ បវត្តិំ ពោធិសត្តស្ស អារោចេសុំ. ពោធិសត្តោ ‘‘កាបុរិសេហិ នាម សទ្ធិំ សំសគ្គោ ន កាតព្ពោ’’តិ វត្វា ឥមា គាថា អាហ –

២១. ‘‘ន សន្ថវំ កាបុរិសេន កយិរា, អរិយោ អនរិយេន បជានមត្ថំ;

ចិរានុវុត្ថោបិ ករោតិ បាបំ, គជោ យថា ឥន្ទសមានគោត្តំ.

២២. ‘‘យំ ត្វេវ ជញ្ញា សទិសោ មមន្តិ, សីលេន បញ្ញាយ សុតេន ចាបិ;

តេនេវ មេត្តិំ កយិរាថ សទ្ធិំ, សុខោ ហវេ សប្បុរិសេន សង្គមោ’’តិ.

តត្ថ ន សន្ថវំ កាបុរិសេន កយិរាតិ កុច្ឆិតេន កោធបុរិសេន សទ្ធិំ តណ្ហាសន្ថវំ វា មិត្តសន្ថវំ វា ន កយិរាថ. អរិយោ អនរិយេន បជានមត្ថន្តិ អរិយោតិ ចត្តារោ អរិយា អាចារអរិយោ លិង្គអរិយោ ទស្សនអរិយោ បដិវេធអរិយោតិ. តេសុ អាចារអរិយោ ឥធ អធិប្បេតោ. សោ បជានមត្ថំ អត្ថំ បជានន្តោ អត្ថានត្ថកុសលោ អាចារេ ឋិតោ អរិយបុគ្គលោ អនរិយេន និល្លជ្ជេន ទុស្សីលេន សទ្ធិំ សន្ថវំ ន ករេយ្យាតិ អត្ថោ. កិំ ការណា? ចិរានុវុត្ថោបិ ករោតិ បាបន្តិ, យស្មា អនរិយោ ចិរំ ឯកតោ អនុវុត្ថោបិ តំ ឯកតោ និវាសំ អគណេត្វា ករោតិ បាបំ លាមកកម្មំ ករោតិយេវ. យថា កិំ? គជោ យថា ឥន្ទសមានគោត្តន្តិ, យថា សោ គជោ ឥន្ទសមានគោត្តំ មារេន្តោ បាបំ អកាសីតិ អត្ថោ. យំ ត្វេវ ជញ្ញា សទិសោ មមន្តិអាទីសុ យំ ត្វេវ បុគ្គលំ ‘‘អយំ មម សីលាទីហិ សទិសោ’’តិ ជានេយ្យ, តេនេវ សទ្ធិំ មេត្តិំ កយិរាថ, សប្បុរិសេន សទ្ធិំ សមាគមោ សុខាវហោតិ.

ឯវំ ពោធិសត្តោ ‘‘អនោវាទកេន នាម ន ភវិតព្ពំ, សុសិក្ខិតេន ភវិតុំ វដ្ដតី’’តិ ឥសិគណំ ឱវទិត្វា ឥន្ទសមានគោត្តស្ស សរីរកិច្ចំ ការេត្វា ព្រហ្មវិហារេ ភាវេត្វា ព្រហ្មលោកូបគោ អហោសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ឥន្ទសមានគោត្តោ អយំ ទុព្ពចោ អហោសិ, គណសត្ថា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ឥន្ទសមានគោត្តជាតកវណ្ណនា បឋមា.

[១៦២] ២. សន្ថវជាតកវណ្ណនា

ន សន្ថវស្មា បរមត្ថិ បាបិយោតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អគ្គិជុហនំ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ ហេដ្ឋា នង្គុដ្ឋជាតកេ (ជា. ១.១.១៤៤ អាទយោ) កថិតសទិសមេវ. ភិក្ខូ តេ អគ្គិំ ជុហន្តេ ទិស្វា ‘‘ភន្តេ, ជដិលា នានប្បការំ មិច្ឆាតបំ ករោន្តិ, អត្ថិ នុ ខោ ឯត្ថ វុឌ្ឍី’’តិ ភគវន្តំ បុច្ឆិំសុ. ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឯត្ថកាចិ វុឌ្ឍិ នាម អត្ថិ, បោរាណកបណ្ឌិតាបិ អគ្គិជុហនេ វុឌ្ឍិ អត្ថីតិ សញ្ញាយ ចិរំ អគ្គិំ ជុហិត្វា តស្មិំ កម្មេ អវុឌ្ឍិមេវ ទិស្វា អគ្គិំ ឧទកេន និព្ពាបេត្វា សាខាទីហិ បោថេត្វា បុន និវត្តិត្វាបិ ន ឱលោកេសុ’’ន្តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិ. មាតាបិតរោ តស្ស ជាតគ្គិំ គហេត្វា តំ សោឡសវស្សុទ្ទេសេ ឋិតំ អាហំសុ – ‘‘កិំ, តាត, ជាតគ្គិំ គហេត្វា អរញ្ញេ អគ្គិំ បរិចរិស្សសិ, ឧទាហុ តយោ វេទេ ឧគ្គណ្ហិត្វា កុដុម្ពំ សណ្ឋបេត្វា ឃរាវាសំ វសិស្សសី’’តិ. សោ ‘‘ន មេ ឃរាវាសេន អត្ថោ, អរញ្ញេ អគ្គិំ បរិចរិត្វា ព្រហ្មលោកបរាយណោ ភវិស្សាមី’’តិ ជាតគ្គិំ គហេត្វា មាតាបិតរោ វន្ទិត្វា អរញ្ញំ បវិសិត្វា បណ្ណសាលាយ វាសំ កប្បេត្វា អគ្គិំ បរិចរិ. សោ ឯកទិវសំ និមន្តិតដ្ឋានំ គន្ត្វា សប្បិនា បាយាសំ លភិត្វា ‘‘ឥមំ បាយាសំ មហាព្រហ្មុនោ យជិស្សាមី’’តិ តំ បាយាសំ អាហរិត្វា អគ្គិំ ជាលេត្វា ‘‘អគ្គិំ តាវ ភវន្តំ សប្បិយុត្តំ បាយាសំ បាយេមី’’តិ បាយាសំ អគ្គិម្ហិ បក្ខិបិ. ពហុសិនេហេ បាយាសេ អគ្គិម្ហិ បក្ខិត្តមត្តេយេវ អគ្គិ ជលិត្វា បច្ចុគ្គតាហិ អច្ចីហិ បណ្ណសាលំ ឈាបេសិ. ព្រាហ្មណោ ភីតតសិតោ បលាយិត្វា ពហិ ឋត្វា ‘‘កាបុរិសេហិ នាម សន្ថវោ ន កាតព្ពោ, ឥទានិ មេ ឥមិនា អគ្គិនា កិច្ឆេន កតា បណ្ណសាលា ឈាបិតា’’តិ វត្វា បឋមំ គាថមាហ –

២៣. ‘‘ន សន្ថវស្មា បរមត្ថិ បាបិយោ, យោ សន្ថវោ កាបុរិសេន ហោតិ;

សន្តប្បិតោ សប្បិនា បាយសេន, កិច្ឆាកតំ បណ្ណកុដិំ អទយ្ហី’’តិ.

តត្ថ ន សន្ថវស្មាតិ តណ្ហាសន្ថវាបិ ច មិត្តសន្ថវាបិ ចាតិ ទុវិធាបិ ឯតស្មា សន្ថវា បរំ ឧត្តរិ អញ្ញំ បាបតរំ នត្ថិ, លាមកតរំ នាម នត្ថីតិ អត្ថោ. យោ សន្ថវោ កាបុរិសេនាតិ យោ បាបកេន កាបុរិសេន សទ្ធិំ ទុវិធោបិ សន្ថវោ, តតោ បាបតរំ អញ្ញំ នត្ថិ. កស្មា? សន្តប្បិតោ …បេ…អទយ្ហីតិ, យស្មា សប្បិនា ច បាយាសេន ច សន្តប្បិតោបិ អយំ អគ្គិ មយា កិច្ឆេន កតំ បណ្ណសាលំ ឈាបេសីតិ អត្ថោ.

សោ ឯវំ វត្វា ‘‘ន មេ តយា មិត្តទុព្ភិនា អត្ថោ’’តិ តំ អគ្គិំ ឧទកេន និព្ពាបេត្វា សាខាហិ បោថេត្វា អន្តោហិមវន្តំ បវិសិត្វា ឯកំ សាមមិគិំ សីហស្ស ច ព្យគ្ឃស្ស ច ទីបិនោ ច មុខំ លេហន្តិំ ទិស្វា ‘‘សប្បុរិសេហិ សទ្ធិំ សន្ថវា បរំ សេយ្យោ នាម នត្ថី’’តិ ចិន្តេត្វា ទុតិយំ គាថមាហ –

២៤. ‘‘ន សន្ថវស្មា បរមត្ថិ សេយ្យោ, យោ សន្ថវោ សប្បុរិសេន ហោតិ;

សីហស្ស ព្យគ្ឃស្ស ច ទីបិនោ ច, សាមា មុខំ លេហតិ សន្ថវេនា’’តិ.

តត្ថ សាមា មុខំ លេហតិ សន្ថវេនាតិ សាមា នាម មិគី ឥមេសំ តិណ្ណំ ជនានំ សន្ថវេន សិនេហេន មុខំ លេហតីតិ.

ឯវំ វត្វា ពោធិសត្តោ អន្តោហិមវន្តំ បវិសិត្វា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា អភិញ្ញា ច សមាបត្តិយោ ច និព្ពត្តេត្វា ជីវិតបរិយោសានេ ព្រហ្មលោកូបគោ អហោសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តេន សមយេន តាបសោ អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

សន្ថវជាតកវណ្ណនា ទុតិយា.

[១៦៣] ៣. សុសីមជាតកវណ្ណនា

កាឡា មិគា សេតទន្តា តវីមេតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឆន្ទកទានំ អារព្ភ កថេសិ. សាវត្ថិយញ្ហិ កទាចិ ឯកមេវ កុលំ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស ទានំ ទេតិ, កទាចិ អញ្ញតិត្ថិយានំ ទេតិ, កទាចិ គណពន្ធនេន ពហូ ឯកតោ ហុត្វា ទេន្តិ, កទាចិ វីថិសភាគេន, កទាចិ សកលនគរវាសិនោ ឆន្ទកំ សំហរិត្វា ទានំ ទេន្តិ. ឥមស្មិំ បន កាលេ សកលនគរវាសិនោ ឆន្ទកំ សំហរិត្វា សព្ពបរិក្ខារទានំ សជ្ជេត្វា ទ្វេ កោដ្ឋាសា ហុត្វា ឯកច្ចេ ‘‘ឥមំ សព្ពបរិក្ខារទានំ អញ្ញតិត្ថិយានំ ទស្សាមា’’តិ អាហំសុ, ឯកច្ចេ ‘‘ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្សា’’តិ. ឯវំ បុនប្បុនំ កថាយ វត្តមានាយ អញ្ញតិត្ថិយសាវកេហិ អញ្ញតិត្ថិយានញ្ញេវ, ពុទ្ធសាវកេហិ ‘‘‘ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្សេវា’តិ វុត្តេ សម្ពហុលំ ករិសាមា’’តិ សម្ពហុលាយ កថាយ ‘‘ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស ទស្សាមា’’តិ វទន្តាយេវ ពហុកា ជាតា, តេសញ្ញេវ កថា បតិដ្ឋាសិ. អញ្ញតិត្ថិយសាវកា ពុទ្ធានំ ទាតព្ពទានស្ស អន្តរាយំ កាតុំ នាសក្ខិំសុ. នាគរា ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ និមន្តេត្វា សត្តាហំ មហាទានំ បវត្តេត្វា សត្តមេ ទិវសេ សព្ពបរិក្ខារេ អទំសុ. សត្ថា អនុមោទនំ កត្វា មហាជនំ មគ្គផលេហិ បពោធេត្វា ជេតវនវិហារមេវ គន្ត្វា ភិក្ខុសង្ឃេន វត្តេ ទស្សិតេ គន្ធកុដិប្បមុខេ ឋត្វា សុគតោវាទំ ទត្វា គន្ធកុដិំ បាវិសិ.

សាយន្ហសមយេ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ សន្និបតិត្វា កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘អាវុសោ, អញ្ញតិត្ថិយសាវកា ពុទ្ធានំ ទាតព្ពទានស្ស អន្តរាយករណត្ថាយ វាយមន្តាបិ អន្តរាយំ កាតុំ នាសក្ខិំសុ, តំ សព្ពបរិក្ខារទានំ ពុទ្ធានំយេវ បាទមូលំ អាគតំ, អហោ ពុទ្ធពលំ នាម មហន្ត’’ន្តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឯតេ អញ្ញតិត្ថិយសាវកា ឥទានេវ មយ្ហំ ទាតព្ពទានស្ស អន្តរាយករណត្ថាយ វាយមន្តិ, បុព្ពេបិ វាយមិំសុ, សោ បន បរិក្ខារោ សព្ពកាលេបិ មមេវ បាទមូលំ អាគច្ឆតី’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ សុសីមោ នាម រាជា អហោសិ. តទា ពោធិសត្តោ តស្ស បុរោហិតស្ស ព្រាហ្មណិយា កុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ, តស្ស សោឡសវស្សិកកាលេ បិតា កាលមកាសិ. សោ បន ធរមានកាលេ រញ្ញោ ហត្ថិមង្គលការកោ អហោសិ. ហត្ថីនំ មង្គលករណដ្ឋានេ អាភតឧបករណភណ្ឌញ្ច ហត្ថាលង្ការញ្ច សព្ពំ សោយេវ អលត្ថ. ឯវមស្ស ឯកេកស្មិំ មង្គលេ កោដិមត្តំ ធនំ ឧប្បជ្ជតិ. អថ តស្មិំ កាលេ ហត្ថិមង្គលឆណោ សម្បាបុណិ. សេសា ព្រាហ្មណា រាជានំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘មហារាជ, ហត្ថិមង្គលឆណោ សម្បត្តោ, មង្គលំ កាតុំ វដ្ដតិ. បុរោហិតព្រាហ្មណស្ស បន បុត្តោ អតិទហរោ, នេវ តយោ វេទេ ជានាតិ, ន ហត្ថិសុត្តំ, មយំ ហត្ថិមង្គលំ ករិស្សាមា’’តិ អាហំសុ. រាជា ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិ. ព្រាហ្មណា បុរោហិតបុត្តស្ស ហត្ថិមង្គលំ កាតុំ អទត្វា ‘‘ហត្ថិមង្គលំ កត្វា មយំ ធនំ គណ្ហិស្សាមា’’តិ ហដ្ឋតុដ្ឋា វិចរន្តិ. អថ ‘‘ចតុត្ថេ ទិវសេ ហត្ថិមង្គលំ ភវិស្សតី’’តិ ពោធិសត្តស្ស មាតា តំ បវត្តិំ សុត្វា ‘‘ហត្ថិមង្គលករណំ នាម យាវ សត្តមា កុលបរិវដ្ដា អម្ហាកំ វំសោ, វំសោ ច នោ ឱសក្កិស្សតិ, ធនា ច បរិហាយិស្សាមា’’តិ អនុសោចមានា បរោទិ.

ពោធិសត្តោ ‘‘កស្មា, អម្ម, រោទសី’’តិ វត្វា តំ ការណំ សុត្វា ‘‘ននុ, អម្ម, អហំ មង្គលំ ករិស្សាមី’’តិ អាហ. ‘‘តាត, ត្វំ នេវ តយោ វេទេ ជានាសិ, ន ហត្ថិសុត្តំ, កថំ មង្គលំ ករិស្សសី’’តិ. ‘‘អម្ម, កទា បន ហត្ថិមង្គលំ ករិស្សតី’’តិ? ‘‘ឥតោ ចតុត្ថេ ទិវសេ, តាតា’’តិ. ‘‘អម្ម, តយោ បន វេទេ បគុណេ កត្វា ហត្ថិសុត្តំ ជាននកអាចរិយោ កហំ វសតី’’តិ? ‘‘តាត, ឯវរូបោ ទិសាបាមោក្ខោ អាចរិយោ ឥតោ វីសយោជនសតមត្ថកេ គន្ធាររដ្ឋេ តក្កសិលាយំ វសតី’’តិ. ‘‘អម្ម, អម្ហាកំ វំសំ ន នាសេស្សាមិ, អហំ ស្វេ ឯកទិវសេនេវ តក្កសិលំ គន្ត្វា ឯករត្តេនេវ តយោ វេទេ ច ហត្ថិសុត្តញ្ច ឧគ្គណ្ហិត្វា បុនទិវសេ អាគន្ត្វា ចតុត្ថេ ទិវសេ ហត្ថិមង្គលំ ករិស្សាមិ, មា រោទី’’តិ មាតរំ សមស្សាសេត្វា បុនទិវសេ ពោធិសត្តោ បាតោវ ភុញ្ជិត្វា ឯកកោវ និក្ខមិត្វា ឯកទិវសេនេវ តក្កសិលំ គន្ត្វា អាចរិយំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ.

អថ នំ អាចរិយោ ‘‘កុតោ អាគតោសិ, តាតា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ពារាណសិតោ, អាចរិយា’’តិ. ‘‘កេនត្ថេនា’’តិ? ‘‘តុម្ហាកំ សន្តិកេ តយោ វេទេ ច ហត្ថិសុត្តញ្ច ឧគ្គណ្ហនត្ថាយា’’តិ. ‘‘សាធុ, តាត, ឧគ្គណ្ហា’’តិ. ពោធិសត្តោ ‘‘អាចរិយ, មយ្ហំ កម្មំ អច្ចាយិក’’ន្តិ សព្ពំ បវត្តិំ អារោចេត្វា ‘‘អហំ ឯកទិវសេនេវ វីសយោជនសតំ អាគតោ, អជ្ជេវេករត្តិំ មយ្ហមេវ ឱកាសំ ករោថ, ឥតោ តតិយទិវសេ ហត្ថិមង្គលំ ភវិស្សតិ, អហំ ឯកេនេវ ឧទ្ទេសមគ្គេន សព្ពំ ឧគ្គណ្ហិស្សាមី’’តិ វត្វា អាចរិយំ ឱកាសំ ការេត្វា អាចរិយស្ស ភុត្តកាលេ សយំ ភុញ្ជិត្វា អាចរិយស្ស បាទេ ធោវិត្វា សហស្សត្ថវិកំ បុរតោ ឋបេត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នោ បរិយត្តិំ បដ្ឋបេត្វា អរុណេ ឧគ្គច្ឆន្តេ តយោ វេទេ ច ហត្ថិសុត្តញ្ច និដ្ឋបេត្វា ‘‘អញ្ញោបិ អត្ថិ, អាចរិយា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘នត្ថិ តាត, សព្ពំ និដ្ឋិត’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘អាចរិយ, ឥមស្មិំ គន្ថេ ឯត្តកំ បទបច្ចាភដ្ឋំ, ឯត្តកំ សជ្ឈាយសម្មោហដ្ឋានំ, ឥតោ បដ្ឋាយ តុម្ហេ អន្តេវាសិកេ ឯវំ វាចេយ្យាថា’’តិ អាចរិយស្ស សិប្បំ សោធេត្វា បាតោវ ភុញ្ជិត្វា អាចរិយំ វន្ទិត្វា ឯកទិវសេនេវ ពារាណសិំ បច្ចាគន្ត្វា មាតរំ វន្ទិត្វា ‘‘ឧគ្គហិតំ តេ, តាត, សិប្ប’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘អាម, អម្មា’’តិ វត្វា មាតរំ បរិតោសេសិ.

បុនទិវសេ ហត្ថិមង្គលឆណោ បដិយាទិយិត្ថ. សតមត្តេ ហត្ថិសោណ្ឌាលង្ការេ ច សុវណ្ណទ្ធជេ ហេមជាលសញ្ឆន្នេ កត្វា ឋបេសុំ, រាជង្គណំ អលង្ករិំសុ. ព្រាហ្មណា ‘‘មយំ ហត្ថិមង្គលំ ករិស្សាម, មយំ ករិស្សាមា’’តិ មណ្ឌិតបសាធិតា អដ្ឋំសុ. សុសីមោបិ រាជា សព្ពាលង្ការបដិមណ្ឌិតោ ឧបករណភណ្ឌំ គាហាបេត្វា មង្គលដ្ឋានំ អគមាសិ. ពោធិសត្តោបិ កុមារបរិហារេន អលង្កតោ អត្តនោ បរិសាយ បុរក្ខតបរិវារិតោ រញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘សច្ចំ កិរ, មហារាជ, តុម្ហេ អម្ហាកំ វំសញ្ច អត្តនោ វំសញ្ច នាសេត្វា ‘អញ្ញេហិ ព្រាហ្មណេហិ ហត្ថិមង្គលំ ការេត្វា ហត្ថាលង្ការញ្ច ឧបករណានិ ច តេសំ ទស្សាមា’តិ អវចុត្ថា’’តិ វត្វា បឋមំ គាថមាហ –

២៥. ‘‘កាឡា មិគា សេតទន្តា តវីមេ, បរោសតំ ហេមជាលាភិឆន្នា;

តេ តេ ទទាមីតិ សុសីម ព្រូសិ, អនុស្សរំ បេត្តិបិតាមហាន’’ន្តិ.

តត្ថ តេ តេ ទទាមីតិ សុសីម ព្រូសីតិ តេ ឯតេ តវ សន្តកេ ‘‘កាឡា មិគា សេតទន្តា’’តិ ឯវំ គតេ បរោសតំ សព្ពាលង្ការបដិមណ្ឌិតេ ហត្ថី អញ្ញេសំ ព្រាហ្មណានំ ទទាមីតិ សច្ចំ កិរ, ភោ សុសីម, ឯវំ ព្រូសីតិ អត្ថោ. អនុស្សរំ បេត្តិបិតាមហានន្តិ អម្ហាកញ្ច អត្តនោ ច វំសេ បិតុបិតាមហានំ អាចិណ្ណំ សរន្តោយេវ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – មហារាជ, យាវ សត្តមកុលបរិវដ្ដា តុម្ហាកំ បេត្តិបិតាមហានំ អម្ហាកំ បេត្តិបិតាមហា ច ហត្ថិមង្គលំ ករោន្តិ, សោ ត្វំ ឯវំ អនុស្សរន្តោបិ អម្ហាកញ្ច អត្តនោ ច វំសំ នាសេត្វា សច្ចំ កិរ ឯវំ ព្រូសីតិ.

សុសីមោ រាជា ពោធិសត្តស្ស វចនំ សុត្វា ទុតិយំ គាថមាហ –

២៦. ‘‘កាឡា មិគា សេតទន្តា មមីមេ, បរោសតំ ហេមជាលាភិឆន្នា;

តេ តេ ទទាមីតិ វទាមិ មាណវ, អនុស្សរំ បេត្តិបិតាមហាន’’ន្តិ.

តត្ថ តេ តេ ទទាមីតិ តេ ឯតេ ហត្ថី អញ្ញេសំ ព្រាហ្មណានំ ទទាមីតិ សច្ចមេវ មាណវ វទាមិ, នេវ ហត្ថី ព្រាហ្មណានំ ទទាមីតិ អត្ថោ. អនុស្សរន្តិ បេត្តិបិតាមហានំ កិរិយំ អនុស្សរាមិយេវ, នោ នានុស្សរាមិ, អម្ហាកំ បេត្តិបិតាមហានំ ហត្ថិមង្គលំ តុម្ហាកំ បេត្តិបិតាមហា ករោន្តីតិ បន អនុស្សរន្តោបិ ឯវំ វទាមិយេវាតិ អធិប្បាយេនេវមាហ.

អថ នំ ពោធិសត្តោ ឯតទវោច – ‘‘មហារាជ, អម្ហាកញ្ច អត្តនោ ច វំសំ អនុស្សរន្តោយេវ កស្មា មំ ឋបេត្វា អញ្ញេហិ ហត្ថិមង្គលំ ការាបេថា’’តិ. ‘‘ត្វំ កិរ, តាត, តយោ វេទេ ហត្ថិសុត្តញ្ច ន ជានាសី’’តិ មយ្ហំ អារោចេសុំ, តេនាហំ អញ្ញេហិ ព្រាហ្មណេហិ ការាបេមីតិ. ‘‘តេន ហិ, មហារាជ, ឯត្តកេសុ ព្រាហ្មណេសុ ឯកព្រាហ្មណោបិ តីសុ វេទេសុ វា ហត្ថិសុត្តេសុ វា ឯកទេសម្បិ យទិ មយា សទ្ធិំ កថេតុំ សមត្តោ អត្ថិ, ឧដ្ឋហតុ, តយោបិ វេទេ ហត្ថិសុត្តញ្ច សទ្ធិំ ហត្ថិមង្គលករណេន មំ ឋបេត្វា អញ្ញោ សកលជម្ពុទីបេបិ ជានន្តោ នាម នត្ថី’’តិ សីហនាទំ នទិ. ឯកព្រាហ្មណោបិ តស្ស បដិសត្តុ ហុត្វា ឧដ្ឋាតុំ នាសក្ខិ. ពោធិសត្តោ អត្តនោ កុលវំសំ បតិដ្ឋាបេត្វា មង្គលំ កត្វា ពហុំ ធនំ អាទាយ អត្តនោ និវេសនំ អគមាសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ កេចិ សោតាបន្នា អហេសុំ, កេចិ សកទាគាមិនោ, កេចិ អនាគាមិនោ, កេចិ អរហត្តំ បាបុណិំសុ. ‘‘តទា មាតា មហាមាយា អហោសិ, បិតា សុទ្ធោទនមហារាជា, សុសីមោ រាជា អានន្ទោ, ទិសាបាមោក្ខោ អាចរិយោ សារិបុត្តោ, មាណវោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

សុសីមជាតកវណ្ណនា តតិយា.

[១៦៤] ៤. គិជ្ឈជាតកវណ្ណនា

យំ នុ គិជ្ឈោ យោជនសតន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ មាតុបោសកភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ សាមជាតកេ (ជា. ២.២២.២៩៦ អាទយោ) អាវិភវិស្សតិ. សត្ថា បន តំ ភិក្ខុំ ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ, ភិក្ខុ, គិហី បោសេសី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សច្ច’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘កិំ បន តេ ហោន្តី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘មាតាបិតរោ មេ, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ ‘‘សាធុ សាធូ’’តិ តស្ស សាធុការំ ទត្វា ‘‘មា, ភិក្ខវេ, ឥមំ ភិក្ខុំ ឧជ្ឈាយិត្ថ, បោរាណកបណ្ឌិតាបិ គុណវសេន អញ្ញាតកានម្បិ ឧបការំ អកំសុ, ឥមស្ស បន មាតាបិតូនំ ឧបការករណំ ភារោយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ គិជ្ឈកូដបព្ពតេ គិជ្ឈយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា មាតាបិតរោ បោសេតិ. អថេកស្មិំ កាលេ មហតី វាតវុដ្ឋិ អហោសិ. គិជ្ឈា វាតវុដ្ឋិំ សហិតុំ អសក្កោន្តា សីតភយេន ពារាណសិំ គន្ត្វា បាការសមីបេ ច បរិខាសមីបេ ច សីតេន កម្បមានា និសីទិំសុ. តទា ពារាណសិសេដ្ឋិ នគរា និក្ខមិត្វា ន្ហាយិតុំ គច្ឆន្តោ តេ គិជ្ឈេ កិលមន្តេ ទិស្វា ឯកស្មិំ អនោវស្សកដ្ឋានេ សន្និបាតេត្វា អគ្គិំ ការាបេត្វា គោសុសានំ បេសេត្វា គោមំសំ អាហរាបេត្វា តេសំ ទាបេត្វា អារក្ខំ ឋបេសិ. គិជ្ឈា វូបសន្តាយ វាតវុដ្ឋិយា កល្លសរីរា ហុត្វា បព្ពតមេវ អគមំសុ. តេ តត្ថេវ សន្និបតិត្វា ឯវំ មន្តយិំសុ – ‘‘ពារាណសិសេដ្ឋិនា អម្ហាកំ ឧបការោ កតោ, កតូបការស្ស ច នាម បច្ចុបការំ កាតុំ វដ្ដតិ, តស្មា ឥតោ បដ្ឋាយ តុម្ហេសុ យោ យំ វត្ថំ វា អាភរណំ វា លភតិ, តេន តំ ពារាណសិសេដ្ឋិស្ស គេហេ អាកាសង្គណេ បាតេតព្ព’’ន្តិ.

តតោ បដ្ឋាយ គិជ្ឈា មនុស្សានំ វត្ថាភរណានិ អាតបេ សុក្ខាបេន្តានំ បមាទំ ឱលោកេត្វា សេនា វិយ មំសបេសិំ សហសា គហេត្វា ពារាណសិសេដ្ឋិស្ស គេហេ អាកាសង្គណេ បាតេន្តិ. សោ គិជ្ឈានំ អាហរណភាវំ ញត្វា សព្ពានិ តានិ វិសុំយេវ ឋបេសិ. ‘‘គិជ្ឈា នគរំ វិលុម្បន្តី’’តិ រញ្ញោ អារោចេសុំ. រាជា ‘‘ឯកំ គិជ្ឈម្បិ តាវ គណ្ហថ, សព្ពំ អាហរាបេស្សាមី’’តិ តត្ថ តត្ថ បាសេ ចេវ ជាលានិ ច ឱឌ្ឌាបេសិ. មាតុបោសកគិជ្ឈោ បាសេ ពជ្ឈិ, តំ គហេត្វា ‘‘រញ្ញោ ទស្សេស្សាមា’’តិ នេន្តិ. ពារាណសិសេដ្ឋិ រាជុបដ្ឋានំ គច្ឆន្តោ តេ មនុស្សេ គិជ្ឈំ គហេត្វា គច្ឆន្តេ ទិស្វា ‘‘មា ឥមំ គិជ្ឈំ ពាធយិំសូ’’តិ សទ្ធិញ្ញេវ អគមាសិ. គិជ្ឈំ រញ្ញោ ទស្សេសុំ. អថ នំ រាជា បុច្ឆិ – ‘‘តុម្ហេ នគរំ វិលុម្បិត្វា វត្ថាទីនិ គណ្ហថា’’តិ. ‘‘អាម, មហារាជា’’តិ. ‘‘កស្ស តានិ ទិន្នានី’’តិ? ‘‘ពារាណសិសេដ្ឋិស្សា’’តិ. ‘‘កិំការណា’’តិ? ‘‘អម្ហាកំ តេន ជីវិតំ ទ្វិន្នំ, ឧបការស្ស នាម បច្ចុបការំ កាតុំ វដ្ដតិ, តស្មា អទម្ហា’’តិ. អថ នំ រាជា ‘‘គិជ្ឈា កិរ យោជនសតមត្ថកេ ឋត្វា កុណបំ បស្សន្តិ, កស្មា ត្វំ អត្តនោ ឱឌ្ឌិតំ បាសំ ន បស្សសី’’តិ វត្វា បឋមំ គាថមាហ –

២៧. ‘‘យំ នុ គិជ្ឈោ យោជនសតំ, កុណបានិ អវេក្ខតិ;

កស្មា ជាលញ្ច បាសញ្ច, អាសជ្ជាបិ ន ពុជ្ឈសី’’តិ.

តត្ថ យន្តិ និបាតមត្តំ, នូតិ នាមត្ថេ និបាតោ. គិជ្ឈោ នាម យោជនសតំ អតិក្កមិត្វា ឋិតានិ កុណបានិ អវេក្ខតិ, បស្សតីតិ អត្ថោ. អាសជ្ជាបីតិ អាសាទេត្វាបិ, សម្បាបុណិត្វាបីតិ អត្ថោ. ‘‘ត្វំ អត្តនោ អត្ថាយ ឱឌ្ឌិតំ ជាលញ្ច បាសញ្ច បត្វាបិ កស្មា ន ពុជ្ឈសី’’តិ បុច្ឆិ.

គិជ្ឈោ តស្ស វចនំ សុត្វា ទុតិយំ គាថមាហ –

២៨. ‘‘យទា បរាភវោ ហោតិ, បោសោ ជីវិតសង្ខយេ;

អថ ជាលញ្ច បាសញ្ច, អាសជ្ជាបិ ន ពុជ្ឈតី’’តិ.

តត្ថ បរាភវោតិ វិនាសោ. បោសោតិ សត្តោ.

គិជ្ឈស្ស វចនំ សុត្វា រាជា សេដ្ឋិំ បុច្ឆិ – ‘‘សច្ចំ កិរ, មហាសេដ្ឋិ, គិជ្ឈេហិ តុម្ហាកំ គេហេ វត្ថាទីនិ អាភតានី’’តិ. ‘‘សច្ចំ, ទេវា’’តិ. ‘‘កហំ តានី’’តិ? ‘‘ទេវ, មយា តានិ សព្ពានិ វិសុំ ឋបិតានិ, យំ យេសំ សន្តកំ, តំ តេសំ ទស្សាមិ, ឥមំ គិជ្ឈំ វិស្សជ្ជេថា’’តិ គិជ្ឈំ វិស្សជ្ជាបេត្វា មហាសេដ្ឋិំ សព្ពេសំ សន្តកានិ ទាបេសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ មាតុបោសកភិក្ខុ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. ‘‘តទា រាជា អានន្ទោ អហោសិ, ពារាណសិសេដ្ឋិ សារិបុត្តោ, មាតុបោសកគិជ្ឈោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

គិជ្ឈជាតកវណ្ណនា ចតុត្ថា.

[១៦៥] ៥. នកុលជាតកវណ្ណនា

សទ្ធិំ កត្វា អមិត្តេនាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ សេណិភណ្ឌនំ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ ហេដ្ឋា ឧរគជាតកេ (ជា. ១.២.៧-៨) កថិតសទិសមេវ. ឥធាបិ សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥមេ ទ្វេ មហាមត្តា ឥទានេវ មយា សមគ្គា កតា, បុព្ពេបាហំ ឥមេ សមគ្គេ អកាសិំយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ឯកស្មិំ គាមកេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ តក្កសិលាយំ សព្ពសិប្បានិ ឧគ្គហេត្វា ឃរាវាសំ បហាយ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា អភិញ្ញា ច សមាបត្តិយោ ច និព្ពត្តេត្វា ឧញ្ឆាចរិយាយ វនមូលផលាហារោ ហិមវន្តបទេសេ វាសំ កប្បេសិ. តស្ស ចង្កមនកោដិយំ ឯកស្មិំ វម្មិកេ នកុលោ, តស្សេវ សន្តិកេ ឯកស្មិំ រុក្ខពិលេ សប្បោ ច វាសំ កប្បេសិ. តេ ឧភោបិ អហិនកុលា និច្ចកាលំ កលហំ ករោន្តិ. ពោធិសត្តោ តេសំ កលហេ អាទីនវញ្ច មេត្តាភាវនាយ ច អានិសំសំ កថេត្វា ‘‘កលហំ នាម អកត្វា សមគ្គវាសំ វសិតុំ វដ្ដតី’’តិ ឱវទិត្វា ឧភោបិ តេ សមគ្គេ អកាសិ. អថ សប្បស្ស ពហិនិក្ខន្តកាលេ នកុលោ ចង្កមនកោដិយំ វម្មិកស្ស ពិលទ្វារេ សីសំ នីហរិត្វា មុខំ វិវរិត្វា និបន្នោ អស្សសន្តោ បស្សសន្តោ និទ្ទំ ឧបគញ្ឆិ. ពោធិសត្តោ តំ តថា និទ្ទាយមានំ ទិស្វា ‘‘កិំ នុ ខោ តេ និស្សាយ ភយំ ឧប្បន្ន’’ន្តិ បុច្ឆន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

២៩. ‘‘សន្ធិំ កត្វា អមិត្តេន, អណ្ឌជេន ជលាពុជ;

វិវរិយ ទាឋំ សេសិ, កុតោ តេ ភយមាគត’’ន្តិ.

តត្ថ សន្ធិំ កត្វាតិ មិត្តភាវំ ករិត្វា. អណ្ឌជេនាតិ អណ្ឌកោសេ និព្ពត្តេន នាគេន. ជលាពុជាតិ នកុលំ អាលបតិ. សោ ហិ ជលាពុម្ហិ ជាតត្តា ‘‘ជលាពុជោ’’តិ វុច្ចតិ. វិវរិយាតិ វិវរិត្វា.

ឯវំ ពោធិសត្តេន វុត្តោ នកុលោ ‘‘អយ្យ, បច្ចាមិត្តោ នាម ន អវជានិតព្ពោ អាសង្កិតព្ពោយេវា’’តិ វត្វា ទុតិយំ គាថមាហ –

៣០. ‘‘សង្កេថេវ អមិត្តស្មិំ, មិត្តស្មិម្បិ ន វិស្សសេ;

អភយា ភយមុប្បន្នំ, អបិ មូលានិ កន្តតី’’តិ.

តត្ថ អភយា ភយមុប្បន្នន្តិ ន ឥតោ តេ ភយមុប្បន្នន្តិ អភយោ, កោ សោ? មិត្តោ. យញ្ហិ មិត្តស្មិម្បិ វិស្សាសេ សតិ តតោ ភយំ ឧប្បជ្ជតិ, តំ មូលានិបិ កន្តតិ, មិត្តស្ស សព្ពរន្ធានំ វិទិតត្តា មូលឃច្ចាយ សំវត្តតីតិ អត្ថោ.

អថ នំ ពោធិសត្តោ ‘‘មា ភាយិ, យថា សប្បោ តយិ ន ទុព្ភតិ, ឯវមហំ ករិស្សាមិ, ត្វំ ឥតោ បដ្ឋាយ តស្មិំ អាសង្កំ មា ករី’’តិ ឱវទិត្វា ចត្តារោ ព្រហ្មវិហារេ ភាវេត្វា ព្រហ្មលោកបរាយណោ អហោសិ. តេបិ យថាកម្មំ គតា.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា សប្បោ ច នកុលោ ច ឥមេ ទ្វេ មហាមត្តា អហេសុំ, តាបសោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

នកុលជាតកវណ្ណនា បញ្ចមា.

[១៦៦] ៦. ឧបសាឡកជាតកវណ្ណនា

ឧបសាឡកនាមានីតិ ឥទំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ ឯកំ ឧបសាឡកំ នាម សុសានសុទ្ធិកំ ព្រាហ្មណំ អារព្ភ កថេសិ. សោ កិរ អឌ្ឍោ អហោសិ មហទ្ធនោ, ទិដ្ឋិគតិកត្តា បន ធុរវិហារេ វសន្តានម្បិ ពុទ្ធានំ សង្គហំ នាម ន អកាសិ. បុត្តោ បនស្ស បណ្ឌិតោ អហោសិ ញាណសម្បន្នោ. សោ មហល្លកកាលេ បុត្តំ អាហ – ‘‘មា ខោ មំ, តាត, អញ្ញស្ស វសលស្ស ឈាបិតសុសានេ ឈាបេហិ, ឯកស្មិំ បន អនុច្ឆិដ្ឋសុសានេយេវ មំ ឈាបេយ្យាសី’’តិ. ‘‘តាត, អហំ តុម្ហាកំ ឈាបេតព្ពយុត្តកំ ឋានំ ន ជានាមិ, សាធុ វត មំ អាទាយ គន្ត្វា ‘ឥមស្មិំ ឋានេ មំ ឈាបេយ្យាសី’តិ តុម្ហេវ អាចិក្ខថា’’តិ. ព្រាហ្មណោ ‘‘សាធុ, តាតា’’តិ តំ អាទាយ នគរា និក្ខមិត្វា គិជ្ឈកូដមត្ថកំ អភិរុហិត្វា ‘‘តាត, ឥទំ អញ្ញស្ស វសលស្ស អឈាបិតដ្ឋានំ, ឯត្ថ មំ ឈាបេយ្យាសី’’តិ វត្វា បុត្តេន សទ្ធិំ បព្ពតា ឱតរិតុំ អារភិ.

សត្ថា បន តំ ទិវសំ បច្ចូសកាលេ ពោធនេយ្យពន្ធវេ ឱលោកេន្តោ តេសំ បិតាបុត្តានំ សោតាបត្តិមគ្គស្ស ឧបនិស្សយំ អទ្ទស. តស្មា មគ្គំ គហេត្វា ឋិតលុទ្ទកោ វិយ បព្ពតបាទំ គន្ត្វា តេសំ បព្ពតមត្ថកា ឱតរន្តានំ អាគមយមានោ និសីទិ, តេ ឱតរន្តា សត្ថារំ អទ្ទសំសុ. សត្ថា បដិសន្ថារំ ករោន្តោ ‘‘កហំ គមិស្សថ ព្រាហ្មណា’’តិ បុច្ឆិ. មាណវោ តមត្ថំ អារោចេសិ. សត្ថា ‘‘តេន ហិ ឯហិ, តវ បិតរា អាចិក្ខិតដ្ឋានំ គច្ឆាមា’’តិ ឧភោ បិតាបុត្តេ គហេត្វា បព្ពតមត្ថកំ អារុយ្ហ ‘‘កតរំ ឋាន’’ន្តិ បុច្ឆិ. មាណវោ ‘‘ឥមេសំ តិណ្ណំ បព្ពតានំ អន្តរំ អាចិក្ខិ, ភន្តេ’’តិ អាហ. សត្ថា ‘‘ន ខោ, មាណវ, តវ បិតា ឥទានេវ សុសានសុទ្ធិកោ, បុព្ពេបិ សុសានសុទ្ធិកោវ, ន ចេស ឥទានេវ ‘ឥមស្មិំ ឋានេ មំ ឈាបេយ្យាសី’តិ តវ អាចិក្ខតិ, បុព្ពេបិ ឥមស្មិំយេវ ឋានេ អត្តនោ ឈាបិតភាវំ អាចិក្ខី’’តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ឥមស្មិញ្ញេវ រាជគហេ អយមេវ ឧបសាឡកោ ព្រាហ្មណោ អយមេវស្ស បុត្តោ អហោសិ. តទា ពោធិសត្តោ មគធរដ្ឋេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា បរិបុណ្ណសិប្បោ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា អភិញ្ញា ច សមាបត្តិយោ ច និព្ពត្តេត្វា ឈានកីឡំ កីឡន្តោ ហិមវន្តបទេសេ ចិរំ វសិត្វា លោណម្ពិលសេវនត្ថាយ គិជ្ឈកូដេ បណ្ណសាលាយំ វិហាសិ. តទា សោ ព្រាហ្មណោ ឥមិនាវ និយាមេន បុត្តំ វត្វា បុត្តេន ‘‘តុម្ហេយេវ មេ តថារូបំ ឋានំ អាចិក្ខថា’’តិ វុត្តេ ‘‘ឥទមេវ ឋាន’’ន្តិ អាចិក្ខិត្វា បុត្តេន សទ្ធិំ ឱតរន្តោ ពោធិសត្តំ ទិស្វា តស្ស សន្តិកំ ឧបសង្កមិ. ពោធិសត្តោ ឥមិនាវ និយាមេន បុច្ឆិត្វា មាណវស្ស វចនំ សុត្វា ‘‘ឯហិ, តវ បិតរា អាចិក្ខិតដ្ឋានស្ស ឧច្ឆិដ្ឋភាវំ វា អនុច្ឆិដ្ឋភាវំ វា ជានិស្សាមា’’តិ តេហិ សទ្ធិំ បព្ពតមត្ថកំ អារុយ្ហ ‘‘ឥទំ តិណ្ណំ បព្ពតានំ អន្តរំ អនុច្ឆិដ្ឋដ្ឋាន’’ន្តិ មាណវេន វុត្តេ ‘‘មាណវ, ឥមស្មិំយេវ ឋានេ ឈាបិតកានំ បមាណំ នត្ថិ, តវេវ បិតា ឥមស្មិំយេវ រាជគហេ ព្រាហ្មណកុលេយេវ និព្ពត្តិត្វា ឧបសាឡកោយេវ នាម ហុត្វា ឥមស្មិំយេវ បព្ពតន្តរេ ចុទ្ទស ជាតិសហស្សានិ ឈាបិតោ. បថវិយញ្ហិ អឈាបិតដ្ឋានំ វា អសុសានដ្ឋានំ វា សីសានំ អនិវេសិតដ្ឋានំ វា លទ្ធុំ ន សក្កា’’តិ បុព្ពេនិវាសញាណេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា ឥមំ គាថាទ្វយមាហ –

៣១. ‘‘ឧបសាឡកនាមានិ, សហស្សានិ ចតុទ្ទស;

អស្មិំ បទេសេ ទឌ្ឍានិ, នត្ថិ លោកេ អនាមតំ.

៣២. ‘‘យម្ហិ សច្ចញ្ច ធម្មោ ច, អហិំសា សំយមោ ទមោ;

ឯតំ អរិយា សេវន្តិ, ឯតំ លោកេ អនាមត’’ន្តិ.

តត្ថ អនាមតន្តិ មតដ្ឋានំ. តញ្ហិ ឧបចារវសេន ‘‘អមត’’ន្តិ វុច្ចតិ, តំ បដិសេធេន្តោ ‘‘អនាមត’’ន្តិ អាហ. ‘‘អនមត’’ន្តិបិ បាឋោ, លោកស្មិញ្ហិ អនមតដ្ឋានំ អសុសានំ នាម នត្ថីតិ អត្ថោ. យម្ហិ សច្ចញ្ច ធម្មោ ចាតិ យស្មិំ បុគ្គលេ ចតុសច្ចវត្ថុកំ បុព្ពភាគសច្ចញាណញ្ច លោកុត្តរធម្មោ ច អត្ថិ. អហិំសាតិ បរេសំ អវិហេសា អវិហេឋនា. សំយមោតិ សីលសំយមោ. ទមោតិ ឥន្ទ្រិយទមនំ. ឥទញ្ច គុណជាតំ យម្ហិ បុគ្គលេ អត្ថិ, ឯតំ អរិយា សេវន្តីតិ, អរិយា ពុទ្ធា ច បច្ចេកពុទ្ធា ច ពុទ្ធសាវកា ច ឯតំ ឋានំ សេវន្តិ, ឯវរូបំ បុគ្គលំ ឧបសង្កមន្តិ ភជន្តីតិ អត្ថោ. ឯតំ លោកេ អនាមតន្តិ ឯតំ គុណជាតំ លោកេ អមតភាវសាធនតោ អនាមតំ នាម.

ឯវំ ពោធិសត្តោ បិតាបុត្តានំ ធម្មំ ទេសេត្វា ចត្តារោ ព្រហ្មវិហារេ ភាវេត្វា ព្រហ្មលោកបរាយណោ អហោសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ ឧភោ បិតាបុត្តា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិំសុ. ‘‘តទា បិតាបុត្តាវ ឯតរហិ បិតាបុត្តា អហេសុំ, តាបសោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ឧបសាឡកជាតកវណ្ណនា ឆដ្ឋា.

[១៦៧] ៧. សមិទ្ធិជាតកវណ្ណនា

អភុត្វា ភិក្ខសិ ភិក្ខូតិ ឥទំ សត្ថា រាជគហំ ឧបនិស្សាយ តបោទារាមេ វិហរន្តោ សមិទ្ធិថេរំ អារព្ភ កថេសិ. ឯកទិវសញ្ហិ អាយស្មា សមិទ្ធិ សព្ពរត្តិំ បធានំ បទហិត្វា អរុណុគ្គមនវេលាយ ន្ហត្វា សុវណ្ណវណ្ណំ អត្តភាវំ សុក្ខាបយមានោ អន្តរវាសកំ និវាសេត្វា ឧត្តរាសង្គំ ហត្ថេន គហេត្វា អដ្ឋាសិ សុបរិកម្មកតា វិយ សុវណ្ណបដិមា. អត្តភាវសមិទ្ធិយាយេវ ហិស្ស ‘‘សមិទ្ធី’’តិ នាមំ អហោសិ. អថស្ស សរីរសោភគ្គំ ទិស្វា ឯកា ទេវធីតា បដិពទ្ធចិត្តា ថេរំ ឯវមាហ – ‘‘ត្វំ ខោសិ, ភិក្ខុ, ទហរោ យុវា សុសុ កាឡកេសោ ភទ្រេន យោព្ពនេន សមន្នាគតោ អភិរូបោ ទស្សនីយោ បាសាទិកោ, ឯវរូបស្ស តវ កាមេ អបរិភុញ្ជិត្វា កោ អត្ថោ បព្ពជ្ជាយ, កាមេ តាវ បរិភុញ្ជស្សុ, បច្ឆា បព្ពជិត្វា សមណធម្មំ ករិស្សសី’’តិ. អថ នំ ថេរោ អាហ – ‘‘ទេវធីតេ, ‘អសុកស្មិំ នាម វយេ ឋិតោ មរិស្សាមី’តិ មម មរណកាលំ ន ជានាមិ, ឯស មេ កាលោ បដិច្ឆន្នោ, តស្មា តរុណកាលេយេវ សមណធម្មំ កត្វា ទុក្ខស្សន្តំ ករិស្សាមី’’តិ. សា ថេរស្ស សន្តិកា បដិសន្ថារំ អលភិត្វា តត្ថេវ អន្តរធាយិ. ថេរោ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា ឯតមត្ថំ អារោចេសិ. សត្ថា ‘‘ន ខោ, សមិទ្ធិ, ត្វញ្ញេវ ឯតរហិ ទេវធីតាយ បលោភិតោ, បុព្ពេបិ ទេវធីតរោ បព្ពជិតេ បលោភិំសុយេវា’’តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ឯកស្មិំ កាសិគាមកេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ សព្ពសិប្បេសុ និប្ផត្តិំ បត្វា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា អភិញ្ញា ច សមាបត្តិយោ ច និព្ពត្តេត្វា ហិមវន្តបទេសេ ឯកំ ជាតស្សរំ និស្សាយ វាសំ កប្បេសិ. សោ សព្ពរត្តិំ បធានំ បទហិត្វា អរុណុគ្គមនវេលាយ ន្ហត្វា ឯកំ វក្កលំ និវាសេត្វា ឯកំ ហត្ថេន គហេត្វា សរីរំ វោទកំ ករោន្តោ អដ្ឋាសិ. អថស្ស រូបសោភគ្គប្បត្តំ អត្តភាវំ ឱលោកេត្វា បដិពទ្ធចិត្តា ឯកា ទេវធីតា ពោធិសត្តំ បលោភយមានា បឋមំ គាថមាហ –

៣៣. ‘‘អភុត្វា ភិក្ខសិ ភិក្ខុ, ន ហិ ភុត្វាន ភិក្ខសិ;

ភុត្វាន ភិក្ខុ ភិក្ខស្សុ, មា តំ កាលោ ឧបច្ចគា’’តិ.

តត្ថ អភុត្វា ភិក្ខសិ ភិក្ខូតិ ភិក្ខុ ត្វំ ទហរកាលេ កិលេសកាមវសេន វត្ថុកាមេ អភុត្វាវ ភិក្ខាយ ចរសិ. ន ហិ ភុត្វាន ភិក្ខសីតិ ននុ នាម បញ្ច កាមគុណេ ភុត្វា ភិក្ខាយ ចរិតព្ពំ, កាមេ អភុត្វាវ ភិក្ខាចរិយំ ឧបគតោសិ. ភុត្វាន ភិក្ខុ ភិក្ខស្សូតិ ភិក្ខុ ទហរកាលេ តាវ កាមេ ភុញ្ជិត្វា បច្ឆា មហល្លកកាលេ ភិក្ខស្សុ. មា តំ កាលោ ឧបច្ចគាតិ អយំ កាមេ ភុញ្ជនកាលោ ទហរកាលោ, តំ មា អតិក្កមតូតិ.

ពោធិសត្តោ ទេវតាយ វចនំ សុត្វា អត្តនោ អជ្ឈាសយំ បកាសេន្តោ ទុតិយំ គាថមាហ –

៣៤. ‘‘កាលំ វោហំ ន ជានាមិ, ឆន្នោ កាលោ ន ទិស្សតិ;

តស្មា អភុត្វា ភិក្ខាមិ, មា មំ កាលោ ឧបច្ចគា’’តិ.

តត្ថ កាលំ វោហំ ន ជានាមីតិ វោតិ និបាតមត្តំ. អហំ បន ‘‘បឋមវយេ វា មយា មរិតព្ពំ មជ្ឈិមវយេ វា បច្ឆិមវយេ វា’’តិ ឯវំ អត្តនោ មរណកាលំ ន ជានាមិ. បណ្ឌិតេន ហិ បុគ្គលេន –

‘‘ជីវិតំ ព្យាធិ កាលោ ច, ទេហនិក្ខេបនំ គតិ;

បញ្ចេតេ ជីវលោកស្មិំ, អនិមិត្តា ន នាយរេ’’តិ.

ឆន្នោ កាលោ ន ទិស្សតីតិ យស្មា ‘‘អសុកស្មិំ នាម វយកាលេ ហេមន្តាទិឧតុកាលេ វា មយា មរិតព្ព’’ន្តិ មយ្ហម្បេស ឆន្នោ ហុត្វា កាលោ ន ទិស្សតិ, សុប្បដិច្ឆន្នោ ហុត្វា ឋិតោ ន បញ្ញាយតិ. តស្មា អភុត្វា ភិក្ខាមីតិ តេន ការណេន បញ្ច កាមគុណេ អភុត្វា ភិក្ខាមិ. មា មំ កាលោ ឧបច្ចគាតិ មំ សមណធម្មករណកាលោ មា អតិក្កមតូតិ អត្ថោ. ឥមិនា ការណេន ទហរោវ សមានោ បព្ពជិត្វា សមណធម្មំ ករោមីតិ. ទេវធីតា ពោធិសត្តស្ស វចនំ សុត្វា តត្ថេវ អន្តរធាយិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ទេវធីតា អយំ ទេវធីតា អហោសិ, អហមេវ តេន សមយេន តាបសោ អហោសិ’’ន្តិ.

សមិទ្ធិជាតកវណ្ណនា សត្តមា.

[១៦៨] ៨. សកុណគ្ឃិជាតកវណ្ណនា

សេនោ ពលសា បតមានោតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អត្តជ្ឈាសយំ សកុណោវាទសុត្តំ (សំ. និ. ៥.៣៧២) អារព្ភ កថេសិ. ឯកទិវសញ្ហិ សត្ថា ភិក្ខូ អាមន្តេត្វា ‘‘គោចរេ, ភិក្ខវេ, ចរថ សកេ បេត្តិកេ វិសយេ’’តិ (សំ. និ. ៥.៣៧២) ឥមំ សំយុត្តមហាវគ្គេ សុត្តន្តំ កថេន្តោ ‘‘តុម្ហេ តាវ តិដ្ឋថ, បុព្ពេ តិរច្ឆានគតាបិ សកំ បេត្តិកវិសយំ បហាយ អគោចរេ ចរន្តា បច្ចាមិត្តានំ ហត្ថបថំ គន្ត្វាបិ អត្តនោ បញ្ញាសម្បត្តិយា ឧបាយកោសល្លេន បច្ចាមិត្តានំ ហត្ថា មុច្ចិំសូ’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ លាបសកុណយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា នង្គលកដ្ឋករណេ លេឌ្ឌុដ្ឋានេ វាសំ កប្បេសិ. សោ ឯកទិវសំ ‘‘សកវិសយេ គោចរគហណំ បហាយ បរវិសយេ គោចរំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ អដវិបរិយន្តំ អគមាសិ. អថ នំ តត្ថ គោចរំ គណ្ហន្តំ ទិស្វា សកុណគ្ឃិ សហសា អជ្ឈប្បត្តា អគ្គហេសិ. សោ សកុណគ្ឃិយា ហរិយមានោ ឯវំ បរិទេវសិ – ‘‘មយមេវម្ហ អលក្ខិកា, មយំ អប្បបុញ្ញា, យេ មយំ អគោចរេ ចរិម្ហ បរវិសយេ, សចេជ្ជ មយំ គោចរេ ចរេយ្យាម សកេ បេត្តិកេ វិសយេ, ន ម្យាយំ សកុណគ្ឃិ អលំ អភវិស្ស យទិទំ យុទ្ធាយា’’តិ. ‘‘កោ បន, តេ លាប, គោចរោ សកោ បេត្តិកោ វិសយោ’’តិ? ‘‘យទិទំ នង្គលកដ្ឋករណំ លេឌ្ឌុដ្ឋាន’’ន្តិ. អថ នំ សកុណគ្ឃិ សកេ ពលេ អបត្ថទ្ធា អមុញ្ចិ – ‘‘គច្ឆ ខោ, ត្វំ លាប, តត្របិ មេ គន្ត្វា ន មោក្ខសី’’តិ. សោ តត្ថ គន្ត្វា មហន្តំ លេឌ្ឌុំ អភិរុហិត្វា ‘‘ឯហិ ខោ ទានិ សកុណគ្ឃី’’តិ សេនំ អវ្ហយន្តោ អដ្ឋាសិ. សកុណគ្ឃិ សកេ ពលេ អបត្ថទ្ធា ឧភោ បក្ខេ សន្នយ្ហ លាបសកុណំ សហសា អជ្ឈប្បត្តា. យទា បន តំ លាបោ ‘‘ពហុអាគតា ខោ ម្យាយំ សកុណគ្ឃី’’តិ អញ្ញាសិ, អថ បរិវត្តិត្វា តស្សេវ លេឌ្ឌុស្ស អន្តរំ បច្ចាបាទិ. សកុណគ្ឃិ វេគំ សន្ធារេតុំ អសក្កោន្តី តត្ថេវ ឧរំ បច្ចតាឡេសិ. ឯវំ សា ភិន្នេន ហទយេន និក្ខន្តេហិ អក្ខីហិ ជីវិតក្ខយំ បាបុណិ.

សត្ថា ឥមំ អតីតំ ទស្សេត្វា ‘‘ឯវំ, ភិក្ខវេ, តិរច្ឆានគតាបិ អគោចរេ ចរន្តា សបត្តហត្ថំ គច្ឆន្តិ, គោចរេ បន សកេ បេត្តិកេ វិសយេ ចរន្តា សបត្តេ និគ្គណ្ហន្តិ, តស្មា តុម្ហេបិ មា អគោចរេ ចរថ បរវិសយេ. អគោចរេ, ភិក្ខវេ, ចរតំ បរវិសយេ លច្ឆតិ មារោ ឱតារំ, លច្ឆតិ មារោ អារម្មណំ. កោ ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ អគោចរោ បរវិសយោ? យទិទំ បញ្ច កាមគុណា. កតមេ បញ្ច? ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា រូបា…បេ… អយំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ អគោចរោ បរវិសយោ’’តិ វត្វា អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា បឋមំ គាថមាហ –

៣៥. ‘‘សេនោ ពលសា បតមានោ, លាបំ គោចរឋាយិនំ;

សហសា អជ្ឈប្បត្តោវ, មរណំ តេនុបាគមី’’តិ.

តត្ថ ពលសា បតមានោតិ ‘‘លាបំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ ពលេន ថាមេន បតមានោ. គោចរឋាយិនន្តិ សកវិសយា និក្ខមិត្វា គោចរត្ថាយ អដវិបរិយន្តេ ឋិតំ. អជ្ឈប្បត្តោតិ សម្បត្តោ. មរណំ តេនុបាគមីតិ តេន ការណេន មរណំ បត្តោ.

តស្មិំ បន មរណំ បត្តេ លាបោ និក្ខមិត្វា ‘‘ទិដ្ឋា វត មេ បច្ចាមិត្តស្ស បិដ្ឋី’’តិ តស្ស ហទយេ ឋត្វា ឧទានំ ឧទានេន្តោ ទុតិយំ គាថមាហ –

៣៦. ‘‘សោហំ នយេន សម្បន្នោ, បេត្តិកេ គោចរេ រតោ;

អបេតសត្តុ មោទាមិ, សម្បស្សំ អត្ថមត្តនោ’’តិ.

តត្ថ នយេនាតិ ឧបាយេន. អត្ថមត្តនោតិ អត្តនោ អរោគភាវសង្ខាតំ វុឌ្ឍិំ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ ពហូ ភិក្ខូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសុ. ‘‘តទា សេនោ ទេវទត្តោ អហោសិ, លាបោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

សកុណគ្ឃិជាតកវណ្ណនា អដ្ឋមា.

[១៦៩] ៩. អរកជាតកវណ្ណនា

យោ វេ មេត្តេន ចិត្តេនាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ មេត្តសុត្តំ អារព្ភ កថេសិ. ឯកស្មិញ្ហិ សមយេ សត្ថា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘មេត្តាយ, ភិក្ខវេ, ចេតោវិមុត្តិយា អាសេវិតាយ ភាវិតាយ ពហុលីកតាយ យានីកតាយ វត្ថុកតាយ អនុដ្ឋិតាយ បរិចិតាយ សុសមារទ្ធាយ ឯកាទសានិសំសា បាដិកង្ខា. កតមេ ឯកាទស? សុខំ សុបតិ, សុខំ បដិពុជ្ឈតិ, ន បាបកំ សុបិនំ បស្សតិ, មនុស្សានំ បិយោ ហោតិ, អមនុស្សានំ បិយោ ហោតិ, ទេវតា រក្ខន្តិ, នាស្ស អគ្គិ វា វិសំ វា សត្ថំ វា កមតិ, តុវដំ ចិត្តំ សមាធិយតិ, មុខវណ្ណោ វិប្បសីទតិ, អសម្មូឡ្ហោ កាលំ ករោតិ, ឧត្តរិ អប្បដិវិជ្ឈន្តោ ព្រហ្មលោកូបគោ ហោតិ. មេត្តាយ, ភិក្ខវេ, ចេតោវិមុត្តិយា អាសេវិតាយ…បេ… សុសមារទ្ធាយ ឥមេ ឯកាទសានិសំសា បាដិកង្ខា’’តិ (អ. និ. ១១.១៥). ឥមេ ឯកាទសានិសំសេ គហេត្វា ឋិតំ មេត្តាភាវនំ វណ្ណេត្វា ‘‘ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា នាម សព្ពសត្តេសុ ឱទិស្សកានោទិស្សកវសេន មេត្តា ភាវេតព្ពា, ហិតោបិ ហិតេន ផរិតព្ពោ, អហិតោបិ ហិតេន ផរិតព្ពោ, មជ្ឈត្តោបិ ហិតេន ផរិតព្ពោ. ឯវំ សព្ពសត្តេសុ ឱទិស្សកានោទិស្សកវសេន មេត្តា ភាវេតព្ពា, ករុណា មុទិតា ឧបេក្ខា ភាវេតព្ពា, ចតូសុ ព្រហ្មវិហារេសុ កម្មំ កាតព្ពមេវ. ឯវំ ករោន្តោ ហិ មគ្គំ វា ផលំ វា អលភន្តោបិ ព្រហ្មលោកបរាយណោ អហោសិ, បោរាណកបណ្ឌិតាបិ សត្ត វស្សានិ មេត្តំ ភាវេត្វា សត្ត សំវដ្ដវិវដ្ដកប្បេ ព្រហ្មលោកស្មិំយេវ វសិំសូ’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ឯកស្មិំ កប្បេ ពោធិសត្តោ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ កាមេ បហាយ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ចតុន្នំ ព្រហ្មវិហារានំ លាភី អរកោ នាម សត្ថា ហុត្វា ហិមវន្តបទេសេ វាសំ កប្បេសិ, តស្ស មហា បរិវារោ អហោសិ. សោ ឥសិគណំ ឱវទន្តោ ‘‘បព្ពជិតេន នាម មេត្តា ភាវេតព្ពា, ករុណា មុទិតា ឧបេក្ខា ភាវេតព្ពា. មេត្តចិត្តញ្ហិ នាមេតំ អប្បនាប្បត្តំ ព្រហ្មលោកបរាយណតំ សាធេតី’’តិ មេត្តាយ អានិសំសំ បកាសេន្តោ ឥមា គាថា អាហ –

៣៧. ‘‘យោ វេ មេត្តេន ចិត្តេន, សព្ពលោកានុកម្បតិ;

ឧទ្ធំ អធោ ច តិរិយំ, អប្បមាណេន សព្ពសោ.

៣៨. ‘‘អប្បមាណំ ហិតំ ចិត្តំ, បរិបុណ្ណំ សុភាវិតំ;

យំ បមាណកតំ កម្មំ, ន តំ តត្រាវសិស្សតី’’តិ.

តត្ថ យោ វេ មេត្តេន ចិត្តេន, សព្ពលោកានុកម្បតីតិ ខត្តិយាទីសុ វា សមណព្រាហ្មណេសុ វា យោ កោចិ អប្បមាណេន មេត្តេន ចិត្តេន សកលំ សត្តលោកំ អនុកម្បតិ. ឧទ្ធន្តិ បថវិតោ យាវ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនព្រហ្មលោកា. អធោតិ បថវិយា ហេដ្ឋា ឧស្សទេ មហានិរយេ. តិរិយន្តិ មនុស្សលោកេ, យត្តកានិ ចក្កវាឡានិ ច តេសុ សព្ពេសុ ឯត្តកេ ឋានេ និព្ពត្តា សព្ពេ សត្តា អវេរា ហោន្តុ, អព្យាបជ្ឈា អនីឃា, សុខី អត្តានំ បរិហរន្តូតិ ឯវំ ភាវិតេន មេត្តេន ចិត្តេនាតិ អត្ថោ. អប្បមាណេនាតិ អប្បមាណសត្តានំ អប្បមាណារម្មណត្តា អប្បមាណេន. សព្ពសោតិ សព្ពាការេន, ឧទ្ធំ អធោ តិរិយន្តិ ឯវំ សព្ពសុគតិទុគ្គតិវសេនាតិ អត្ថោ.

អប្បមាណំ ហិតំ ចិត្តន្តិ អប្បមាណំ កត្វា ភាវិតំ សព្ពសត្តេសុ ហិតចិត្តំ. បរិបុណ្ណន្តិ អវិកលំ. សុភាវិតន្តិ សុវឌ្ឍិតំ, អប្បនាចិត្តស្សេតំ នាមំ. យំ បមាណកតំ កម្មន្តិ យំ ‘‘អប្បមាណំ អប្បមាណារម្មណ’’ន្តិ ឯវំ អារម្មណត្តិកវសេន ច វសីភាវប្បត្តិវសេន ច អវឌ្ឍិត្វា កតំ បរិត្តំ កាមាវចរកម្មំ. ន តំ តត្រាវសិស្សតីតិ តំ បរិត្តំ កម្មំ យំ តំ ‘‘អប្បមាណំ ហិតំ ចិត្ត’’ន្តិ សង្ខគតំ រូបាវចរកម្មំ, តត្រ ន អវសិស្សតិ. យថា នាម មហោឃេន អជ្ឈោត្ថដំ បរិត្តោទកំ ឱឃស្ស អព្ភន្តរេ តេន អសំហីរមានំ នាវសិស្សតិ ន តិដ្ឋតិ, អថ ខោ មហោឃោវ តំ អជ្ឈោត្ថរិត្វា តិដ្ឋតិ, ឯវមេវ តំ បរិត្តកម្មំ តស្ស មហគ្គតកម្មស្ស អព្ភន្តរេ តេន មហគ្គតកម្មេន អច្ឆិន្ទិត្វា អគ្គហិតវិបាកោកាសំ ហុត្វា ន អវសិស្សតិ ន តិដ្ឋតិ, ន សក្កោតិ អត្តនោ វិបាកំ ទាតុំ, អថ ខោ មហគ្គតកម្មមេវ តំ អជ្ឈោត្ថរិត្វា តិដ្ឋតិ វិបាកំ ទេតីតិ.

ឯវំ ពោធិសត្តោ អន្តេវាសិកានំ មេត្តាភាវនាយ អានិសំសំ កថេត្វា អបរិហីនជ្ឈានោ ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តិត្វា សត្ត សំវដ្ដវិវដ្ដកប្បេ ន ឥមំ លោកំ បុន អគមាសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ឥសិគណោ ពុទ្ធបរិសា អហោសិ, អរកោ បន សត្ថា អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

អរកជាតកវណ្ណនា នវមា.

[១៧០] ១០. កកណ្ដកជាតកវណ្ណនា

នាយំ បុរេ ឧណ្ណមតីតិ ឥទំ កកណ្ដកជាតកំ មហាឧមង្គជាតកេ (ជា. ២.២២.៥៩០ អាទយោ) អាវិភវិស្សតិ.

កកណ្ដកជាតកវណ្ណនា ទសមា.

សន្ថវវគ្គោ ទុតិយោ.

តស្សុទ្ទានំ –

ឥន្ទសមានគោត្តញ្ច, សន្ថវំ សុសីមំ គិជ្ឈំ;

នកុលំ ឧបសាឡកំ, សមិទ្ធិ ច សកុណគ្ឃិ;

អរកញ្ច កកណ្ដកំ.