៩. អបាយិម្ហវគ្គោ

[៨១] ១. សុរាបានជាតកវណ្ណនា

អបាយិម្ហ អនច្ចិម្ហាតិ ឥទំ សត្ថា កោសម្ពិំ ឧបនិស្សាយ ឃោសិតារាមេ វិហរន្តោ សាគតត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ. ភគវតិ ហិ សាវត្ថិយំ វស្សំ វសិត្វា ចារិកាគមនេន ភទ្ទវតិកំ នាម និគមំ សម្បត្តេ គោបាលកា បសុបាលកា កស្សកា បថាវិនោ ច សត្ថារំ ទិស្វា វន្ទិត្វា ‘‘មា, ភន្តេ, ភគវា អម្ពតិត្ថំ អគមាសិ, អម្ពតិត្ថេ ជដិលស្ស អស្សមេ អម្ពតិត្ថកោ នាម នាគោ អាសីវិសោ ឃោរវិសោ, សោ ភគវន្តំ វិហេឋេយ្យា’’តិ វារយិំសុ. ភគវាបិ តេសំ កថំ អសុណន្តោ វិយ តេសុ យាវតតិយំ វារយមានេសុបិ អគមាសិយេវ.

តត្រ សុទំ ភគវា ភទ្ទវតិកាយ អវិទូរេ អញ្ញតរស្មិំ វនសណ្ឌេ វិហរតិ. តេន ខោ បន សមយេន ពុទ្ធូបដ្ឋាកោ សាគតោ នាម ថេរោ បោថុជ្ជនិកាយ ឥទ្ធិយា សមន្នាគតោ តំ អស្សមំ ឧបសង្កមិត្វា តស្ស នាគរាជស្ស វសនដ្ឋានេ តិណសន្ថារកំ បញ្ញាបេត្វា បល្លង្កេន និសីទិ. នាគោ មក្ខំ អសហមានោ ធូមាយិ, ថេរោបិ ធូមាយិ. នាគោ បជ្ជលិ, ថេរោបិ បជ្ជលិ. នាគស្ស តេជោ ថេរំ ន ពាធតិ, ថេរស្ស តេជោ នាគំ ពាធតិ. ឯវំ សោ ខណេន តំ នាគរាជានំ ទមេត្វា សរណេសុ ច សីលេសុ ច បតិដ្ឋាបេត្វា សត្ថុ សន្តិកំ អគមាសិ.

សត្ថា ភទ្ទវតិកាយំ យថាភិរន្តំ វិហរិត្វា កោសម្ពិំ អគមាសិ. សាគតត្ថេរេន នាគស្ស ទមិតភាវោ សកលជនបទំ បត្ថរិ. កោសម្ពិនគរវាសិនោ សត្ថុ បច្ចុគ្គមនំ កត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា សាគតត្ថេរស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ ឋិតា ឯវមាហំសុ ‘‘ភន្តេ, យំ តុម្ហាកំ ទុល្លភំ, តំ វទេយ្យាថ, តទេវ មយំ បដិយាទេស្សាមា’’តិ. ថេរោ តុណ្ហី អហោសិ. ឆព្ពគ្គិយា បនាហំសុ ‘‘អាវុសោ, បព្ពជិតានំ នាម កាបោតិកា សុរា ទុល្លភា ចេវ មនាបា ច. សចេ តុម្ហេ ថេរស្ស បសន្នា, កាបោតិកំ សុរំ បដិយាទេថា’’តិ. តេ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា សត្ថារំ ស្វាតនាយ និមន្តេត្វា នគរំ បវិសិត្វា អត្តនោ អត្តនោ គេហេ ‘‘ថេរស្ស ទស្សាមា’’តិ កាបោតិកំ សុរំ បសន្នំ បដិយាទេត្វា ថេរំ និមន្តេត្វា ឃរេ ឃរេ បសន្នំ សុរំ អទំសុ. ថេរោ បិវិត្វា សុរាមទមត្តោ នគរតោ និក្ខមន្តោ ទ្វារន្តរេ បតិត្វា វិលបមានោ និបជ្ជិ.

សត្ថា កតភត្តកិច្ចោ នគរា និក្ខមន្តោ ថេរំ តេនាការេន និបន្នំ ទិស្វា ‘‘គណ្ហថ, ភិក្ខវេ, សាគត’’ន្តិ គាហាបេត្វា អារាមំ អគមាសិ. ភិក្ខូ ថេរស្ស សីសំ តថាគតស្ស បាទមូលេ កត្វា តំ និបជ្ជាបេសុំ, សោ បរិវត្តិត្វា បាទេ តថាគតាភិមុខេ កត្វា និបជ្ជិ. សត្ថា ភិក្ខូ បដិបុច្ឆិ ‘‘កិំ នុ ខោ, ភិក្ខវេ, យំ បុព្ពេ សាគតស្ស មយិ គារវំ, តំ ឥទានិ អត្ថី’’តិ? ‘‘នត្ថិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘ភិក្ខវេ, អម្ពតិត្ថកំ នាគរាជានំ កោ ទមេសី’’តិ. ‘‘សាគតោ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិំ បនេតរហិ, ភិក្ខវេ, សាគតោ ឧទកទេឌ្ឌូភកម្បិ ទមេតុំ សក្កុណេយ្យា’’តិ. ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘អបិ នុ ខោ, ភិក្ខវេ, ឯវរូបំ បាតុំ យុត្តំ, យំ បិវិត្វា ឯវំវិសញ្ញី ហោតី’’តិ. ‘‘អយុត្តំ, ភន្តេ’’តិ. អថ ខោ ភគវា ថេរំ គរហិត្វា ភិក្ខូ អាមន្តេត្វា ‘‘សុរាមេរយបានេ បាចិត្តិយ’’ន្តិ (បាចិ. ៣២៧) សិក្ខាបទំ បញ្ញាបេត្វា ឧដ្ឋាយាសនា គន្ធកុដិំ បាវិសិ.

ធម្មសភាយំ សន្និបតិតា ភិក្ខូ សុរាបានស្ស អវណ្ណំ កថយិំសុ ‘‘យាវ មហាទោសញ្ចេតំ, អាវុសោ, សុរាបានំ នាម, តាវ បញ្ញាសម្បន្នំ នាម ឥទ្ធិមន្តំ សាគតំ យថា សត្ថុ គុណមត្តម្បិ ន ជានាតិ, តថា អកាសី’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ សុរំ បិវិត្វា បព្ពជិតា វិសញ្ញិនោ ហោន្តិ, បុព្ពេបិ អហេសុំយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ កាសិរដ្ឋេ ឧទិច្ចព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា អភិញ្ញា ច សមាបត្តិយោ ច ឧប្បាទេត្វា ឈានកីឡំ កីឡន្តោ ហិមវន្តប្បទេសេ វសតិ បញ្ចហិ អន្តេវាសិកសតេហិ បរិវុតោ. អថ នំ វស្សានសមយេ សម្បត្តេ អន្តេវាសិកា អាហំសុ ‘‘អាចរិយ, មនុស្សបថំ គន្ត្វា លោណម្ពិលំ សេវិត្វា អាគច្ឆាមា’’តិ. ‘‘អាវុសោ, អហំ ឥធេវ វសិស្សាមិ, តុម្ហេ បន គន្ត្វា សរីរំ សន្តប្បេត្វា វស្សំ វីតិនាមេត្វា អាគច្ឆថា’’តិ. តេ ‘‘សាធូ’’តិ អាចរិយំ វន្ទិត្វា ពារាណសិំ គន្ត្វា រាជុយ្យានេ វសិត្វា បុនទិវសេ ពហិទ្វារគាមេយេវ ភិក្ខាយ ចរិត្វា សុហិតា ហុត្វា បុនទិវសេ នគរំ បវិសិំសុ. មនុស្សា សម្បិយាយមានា ភិក្ខំ អទំសុ. កតិបាហច្ចយេន ច រញ្ញោបិ អារោចេសុំ ‘‘ទេវ, ហិមវន្តតោ បញ្ចសតា ឥសយោ អាគន្ត្វា ឧយ្យានេ វសន្តិ ឃោរតបា បរមធិតិន្ទ្រិយា សីលវន្តោ’’តិ. រាជា តេសំ គុណេ សុត្វា ឧយ្យានំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា កតបដិសន្ថារោ វស្សានំ ចតុមាសំ តត្ថេវ វសនត្ថាយ បដិញ្ញំ គហេត្វា និមន្តេសិ, តេ តតោ បដ្ឋាយ រាជគេហេយេវ ភុញ្ជិត្វា ឧយ្យានេ វសន្តិ.

អថេកទិវសំ នគរេ សុរានក្ខត្តំ នាម អហោសិ. រាជា ‘‘បព្ពជិតានំ សុរា ទុល្លភា’’តិ ពហុំ ឧត្តមសុរំ ទាបេសិ. តាបសា សុរំ បិវិត្វា ឧយ្យានំ គន្ត្វា សុរាមទមត្តា ហុត្វា ឯកច្ចេ ឧដ្ឋាយ នច្ចិំសុ, ឯកច្ចេ គាយិំសុ, នច្ចិត្វា គាយិត្វា ខារិកាទីនិ អវត្ថរិត្វា និទ្ទាយិត្វា សុរាមទេ ឆិន្នេ បពុជ្ឈិត្វា តំ អត្តនោ វិប្បការំ ទិស្វា ‘‘ន អម្ហេហិ បព្ពជិតសារុប្បំ កត’’ន្តិ រោទិត្វា បរិទេវិត្វា ‘‘មយំ អាចរិយេន វិនាភូតត្តា ឯវរូបំ បាបកម្មំ ករិម្ហា’’តិ តង្ខណញ្ញេវ ឧយ្យានំ បហាយ ហិមវន្តំ គន្ត្វា បដិសាមិតបរិក្ខារា អាចរិយំ វន្ទិត្វា និសីទិត្វា ‘‘កិំ នុ ខោ, តាតា, មនុស្សបថេ ភិក្ខាយ អកិលមមានា សុខំ វសិត្ថ, សមគ្គវាសញ្ច បន វសិត្ថា’’តិ បុច្ឆិតា ‘‘អាចរិយ, សុខំ វសិម្ហ, អបិច ខោ បន មយំ អបាតព្ពយុត្តកំ បិវិត្វា វិសញ្ញីភូតា សតិំ បច្ចុបដ្ឋាបេតុំ អសក្កោន្តា នច្ចិម្ហ ចេវ គាយិម្ហ ចា’’តិ ឯតមត្ថំ អារោចេន្តា ឥមំ គាថំ សមុដ្ឋាបេត្វា អាហំសុ –

៨១. ‘‘អបាយិម្ហ អនច្ចិម្ហ, អគាយិម្ហ រុទិម្ហ ច;

វិសញ្ញីករណិំ បិត្វា, ទិដ្ឋា នាហុម្ហ វានរា’’តិ.

តត្ថ អបាយិម្ហាតិ សុរំ បិវិម្ហ. អនច្ចិម្ហាតិ តំ បិវិត្វា ហត្ថបាទេ លាឡេន្តា នច្ចិម្ហ. អគាយិម្ហាតិ មុខំ វិវរិត្វា អាយតកេន សរេន គាយិម្ហ. រុទិម្ហ ចាតិ បុន វិប្បដិសារិនោ ‘‘ឯវរូបំ នាម អម្ហេហិ កត’’ន្តិ រោទិម្ហ ច. វិសញ្ញីករណិំ បិត្វា, ទិដ្ឋា នាហុម្ហ វានរាតិ ឯវរូបំ សញ្ញាវិនាសនតោ វិសញ្ញីករណិំ សុរំ បិវិត្វា ‘‘ឯតទេវ សាធុ, យំ វានរា នាហុម្ហា’’តិ. ឯវំ តេ អត្តនោ អគុណំ កថេសុំ.

ពោធិសត្តោ ‘‘គរុសំវាសរហិតានំ នាម ឯវរូបំ ហោតិយេវា’’តិ តេ តាបសេ គរហិត្វា ‘‘បុន ឯវរូបំ មាករិត្ថា’’តិ តេសំ ឱវាទំ ទត្វា អបរិហីនជ្ឈានោ ព្រហ្មលោកបរាយណោ អហោសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ. ឥតោ បដ្ឋាយ ហិ ‘‘អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា’’តិ ឥទម្បិ ន វក្ខាម. តទា ឥសិគណោ ពុទ្ធបរិសា អហោសិ, គណសត្ថា បន អហមេវ អហោសិន្តិ.

សុរាបានជាតកវណ្ណនា បឋមា.

[៨២] ២. មិត្តវិន្ទកជាតកវណ្ណនា

អតិក្កម្ម រមណកន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ ទុព្ពចភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. ឥមស្ស បន ជាតកស្ស កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធកាលិកំ វត្ថុ, តំ ទសកនិបាតេ មហាមិត្តវិន្ទកជាតកេ (ជា. ១.១.៨២; ១.៥.១០០ អាទយោ) អាវិ ភវិស្សតិ. តទា បន ពោធិសត្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៨២. ‘‘អតិក្កម្ម រមណកំ, សទាមត្តញ្ច ទូភកំ;

ស្វាសិ បាសាណមាសីនោ, យស្មា ជីវំ ន មោក្ខសី’’តិ.

តត្ថ រមណកន្តិ តស្មិំ កាលេ ផលិកស្ស នាមំ, ផលិកបាសាទញ្ច អតិក្កន្តោសីតិ ទីបេតិ. សទាមត្តញ្ចាតិ រជតស្ស នាមំ, រជតបាសាទញ្ច អតិក្កន្តោសីតិ ទីបេតិ. ទូភកន្តិ មណិនោ នាមំ, មណិបាសាទញ្ច អតិក្កន្តោសីតិ ទីបេតិ. ស្វាសីតិ សោ អសិ ត្វំ. បាសាណមាសីនោតិ ខុរចក្កំ នាម បាសាណមយំ វា ហោតិ រជតមយំ វា មណិមយំ វា, តំ បន បាសាណមយមេវ. សោ ច តេន អាសីនោ អតិនិវិដ្ឋោ អជ្ឈោត្ថដោ. តស្មា បាសាណេន អាសីនត្តា ‘‘បាសាណាសីនោ’’តិ វត្តព្ពេ ព្យញ្ជនសន្ធិវសេន មការំ អាទាយ ‘‘បាសាណមាសីនោ’’តិ វុត្តំ. បាសាណំ វា អាសីនោ, តំ ខុរចក្កំ អាសជ្ជ បាបុណិត្វា ឋិតោតិ អត្ថោ. យស្មា ជីវំ ន មោក្ខសីតិ យស្មា ខុរចក្កា យាវ តេ បាបំ ន ខីយតិ, តាវ ជីវន្តោយេវ ន មុច្ចិស្សសិ, តំ អាសីនោសីតិ.

ឥមំ គាថំ វត្វា ពោធិសត្តោ អត្តនោ វសនដ្ឋានំយេវ គតោ. មិត្តវិន្ទកោបិ ខុរចក្កំ ឧក្ខិបិត្វា មហាទុក្ខំ អនុភវមានោ បាបកម្មេ បរិក្ខីណេ យថាកម្មំ គតោ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា មិត្តវិន្ទកោ ទុព្ពចភិក្ខុ អហោសិ, ទេវរាជា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

មិត្តវិន្ទកជាតកវណ្ណនា ទុតិយា.

[៨៣] ៣. កាឡកណ្ណិជាតកវណ្ណនា

មិត្តោ ហវេ សត្តបទេន ហោតីតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ អនាថបិណ្ឌិកស្ស មិត្តំ អារព្ភ កថេសិ. សោ កិរ អនាថបិណ្ឌិកេន សទ្ធិំ សហបំសុកីឡិកោ ឯកាចរិយស្សេវ សន្តិកេ ឧគ្គហិតសិប្បោ នាមេន កាឡកណ្ណី នាម. សោ គច្ឆន្តេ កាលេ ទុគ្គតោ ហុត្វា ជីវិតុំ អសក្កោន្តោ សេដ្ឋិស្ស សន្តិកំ អគមាសិ. សោ តំ សមស្សាសេត្វា បរិព្ពយំ ទត្វា អត្តនោ កុដុម្ពំ បដិច្ឆាបេសិ. សោ សេដ្ឋិនោ ឧបការកោ ហុត្វា សព្ពកិច្ចានិ ករោតិ. តំ សេដ្ឋិស្ស សន្តិកំ អាគតកាលេ ‘‘តិដ្ឋ, កាឡកណ្ណិ, និសីទ, កាឡកណ្ណិ, ភុញ្ជ កាឡកណ្ណី’’តិ វទន្តិ. អថេកទិវសំ សេដ្ឋិនោ មិត្តាមច្ចា សេដ្ឋិំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវមាហំសុ ‘‘មហាសេដ្ឋិ, មា ឯតំ តវ សន្តិកេ ករិ, ‘តិដ្ឋ, កាឡកណ្ណិ, និសីទ កាឡកណ្ណិ, ភុញ្ជ កាឡកណ្ណី’តិ ហិ ឥមិនា សទ្ទេន យក្ខោបិ បលាយេយ្យ, ន ចេស តយា សមានោ, ទុគ្គតោ ទុរូបេតោ, កិំ តេ ឥមិនា’’តិ. អនាថបិណ្ឌិកោ ‘‘នាមំ នាម វោហារមត្តំ, ន តំ បណ្ឌិតា បមាណំ ករោន្តិ, សុតមង្គលិកេន នាម ភវិតុំ ន វដ្ដតិ, ន សក្កា មយា នាមមត្តំ និស្សាយ សហបំសុកីឡិកំ សហាយំ បរិច្ចជិតុ’’ន្តិ តេសំ វចនំ អនាទាយ ឯកទិវសំ អត្តនោ ភោគគាមំ គច្ឆន្តោ តំ គេហរក្ខកំ កត្វា អគមាសិ.

ចោរា ‘‘សេដ្ឋិ កិរ ភោគគាមំ គតោ, គេហមស្ស វិលុម្បិស្សាមា’’តិ នានាវុធហត្ថា រត្តិភាគេ អាគន្ត្វា គេហំ បរិវារេសុំ. ឥតរោបិ ចោរានញ្ញេវ អាគមនំ អាសង្កមានោ អនិទ្ទាយន្តោវ និសីទិ. សោ ចោរានំ អាគតភាវំ ញត្វា មនុស្សេ បពោធេតុំ ‘‘ត្វំ សង្ខំ ធម, ត្វំ មុទិង្គំ វាទេហី’’តិ មហាសមជ្ជំ ករោន្តោ វិយ សកលនិវេសនំ ឯកសទ្ទំ ការេសិ. ចោរា ‘‘សុញ្ញំ គេហន្តិ ទុស្សុតំ អម្ហេហិ, អត្ថេវ ឥធ មហាសេដ្ឋី’’តិ បាសាណមុគ្គរាទីនិ តត្ថេវ ឆឌ្ឌេត្វា បលាយិំសុ.

បុនទិវសេ មនុស្សា តត្ថ តត្ថ ឆឌ្ឌិតេ បាសាណមុគ្គរាទយោ ទិស្វា សំវេគប្បត្តា ហុត្វា ‘‘សចេ អជ្ជ ឯវរូបោ ពុទ្ធិសម្បន្នោ ឃរវិចារកោ នាភវិស្ស, ចោរេហិ យថារុចិយា បវិសិត្វា សព្ពំ គេហំ វិលុត្តំ អស្ស, ឥមំ ទឡ្ហមិត្តំ និស្សាយ សេដ្ឋិនោ វុឌ្ឍិ ជាតា’’តិ តំ បសំសិត្វា សេដ្ឋិស្ស ភោគគាមតោ អាគតកាលេ សព្ពំ តំ បវត្តិំ អារោចយិំសុ. អថ នេ សេដ្ឋិ អវោច ‘‘តុម្ហេ ឯវរូបំ មម គេហរក្ខកំ មិត្តំ និក្កឌ្ឍាបេថ, សចាយំ តុម្ហាកំ វចនេន មយា និក្កឌ្ឍិតោ អស្ស, អជ្ជ មេ កុដុម្ពំ កិញ្ចិ នាភវិស្ស, នាមំ នាម អប្បមាណំ, ហិតចិត្តមេវ បមាណ’’ន្តិ តស្ស ឧត្តរិតរំ បរិព្ពយំ ទត្វា ‘‘អត្ថិ ទានិ មេ ឥទំ កថាបាភត’’ន្តិ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា អាទិតោ បដ្ឋាយ សព្ពំ តំ បវត្តិំ អារោចេសិ. សត្ថា ‘‘ន ខោ, គហបតិ, ឥទានេវ កាឡកណ្ណិមិត្តោ អត្តនោ មិត្តស្ស ឃរេ កុដុម្ពំ រក្ខតិ, បុព្ពេបិ រក្ខិយេវា’’តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ មហាយសោ សេដ្ឋិ អហោសិ. តស្ស កាឡកណ្ណី នាម មិត្តោតិ សព្ពំ បច្ចុប្បន្នវត្ថុសទិសមេវ. ពោធិសត្តោ ភោគគាមតោ អាគតោ តំ បវត្តិំ សុត្វា ‘‘សចេ មយា តុម្ហាកំ វចនេន ឯវរូបោ មិត្តោ និក្កឌ្ឍិតោ អស្ស, អជ្ជ មេ កុដុម្ពំ កិញ្ចិ នាភវិស្សា’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៨៣. ‘‘មិត្តោ ហវេ សត្តបទេន ហោតិ, សហាយោ បន ទ្វាទសកេន ហោតិ;

មាសឌ្ឍមាសេន ច ញាតិ ហោតិ, តតុត្តរិំ អត្តសមោបិ ហោតិ;

សោហំ កថំ អត្តសុខស្ស ហេតុ, ចិរសន្ថុតំ កាឡកណ្ណិំ ជហេយ្យ’’ន្តិ.

តត្ថ ហវេតិ និបាតមត្តំ. មេត្តាយតីតិ មិត្តោ, មេត្តំ បច្ចុបដ្ឋាបេតិ, សិនេហំ ករោតីតិ អត្ថោ. សោ បនេស សត្តបទេន ហោតិ, ឯកតោ សត្តបទវីតិហារគមនមត្តេន ហោតីតិ អត្ថោ. សហាយោ បន ទ្វាទសកេន ហោតីតិ សព្ពកិច្ចានិ ឯកតោ ករណវសេន សព្ពិរិយាបថេសុ សហ គច្ឆតីតិ សហាយោ. សោ បនេស ទ្វាទសកេន ហោតិ, ទ្វាទសាហំ ឯកតោ និវាសេន ហោតីតិ អត្ថោ. មាសឌ្ឍមាសេន ចាតិ មាសេន វា អឌ្ឍមាសេន វា. ញាតិ ហោតីតិ ញាតិសមោ ហោតិ. តតុត្តរិន្តិ តតោ ឧត្តរិំ ឯកតោ វាសេន អត្តសមោបិ ហោតិយេវ. ជហេយ្យន្តិ ‘‘ឯវរូបំ សហាយំ កថំ ជហេយ្យ’’ន្តិ មិត្តស្ស គុណំ កថេសិ. តតោ បដ្ឋាយ បុន កោចិ តស្ស អន្តរេ វត្តា នាម នាហោសីតិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា កាឡកណ្ណី អានន្ទោ អហោសិ, ពារាណសិសេដ្ឋិ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

កាឡកណ្ណិជាតកវណ្ណនា តតិយា.

[៨៤] ៤. អត្ថស្សទ្វារជាតកវណ្ណនា

អារោគ្យមិច្ឆេ បរមញ្ច លាភន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ អត្ថកុសលំ កុលបុត្តំ អារព្ភ កថេសិ. សាវត្ថិយញ្ហិ ឯកស្ស មហាវិភវស្ស សេដ្ឋិនោ បុត្តោ ជាតិយា សត្តវស្សោ បញ្ញវា អត្ថកុសលោ. សោ ឯកទិវសំ បិតរំ ឧបសង្កមិត្វា អត្ថស្ស ទ្វារបញ្ហំ នាម បុច្ឆិ, សោ តំ ន ជានាតិ. អថស្ស ឯតទហោសិ ‘‘អយំ បញ្ហោ អតិសុខុមោ, ឋបេត្វា សព្ពញ្ញុពុទ្ធំ អញ្ញោ ឧបរិ ភវគ្គេន, ហេដ្ឋា ច អវីចិនា បរិច្ឆិន្នេ លោកសន្និវាសេ ឯតំ បញ្ហំ កថេតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថី’’តិ. សោ បុត្តមាទាយ ពហុំ មាលាគន្ធវិលេបនំ គាហាបេត្វា ជេតវនំ គន្ត្វា សត្ថារំ បូជេត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នោ ភគវន្តំ ឯតទវោច ‘‘អយំ, ភន្តេ, ទារកោ បញ្ញវា អត្ថកុសលោ មំ អត្ថស្ស ទ្វារបញ្ហំ នាម បុច្ឆិ, អហំ តំ បញ្ហំ អជានន្តោ តុម្ហាកំ សន្តិកំ អាគតោ, សាធុ មេ, ភន្តេ, ភគវា តំ បញ្ហំ កថេតូ’’តិ. សត្ថា ‘‘បុព្ពេបាហំ, ឧបាសក, ឥមិនា កុមារកេនេតំ បញ្ហំ បុដ្ឋោ, មយា ចស្ស កថិតោ, តទា នំ ឯស ជានាតិ, ឥទានិ បន ភវសង្ខេបគតត្តា ន សល្លក្ខេតី’’តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ មហាវិភវោ សេដ្ឋិ អហោសិ. អថស្ស បុត្តោ សត្តវស្សិកោ ជាតិយា បញ្ញវា អត្ថកុសលោ. សោ ឯកទិវសំ បិតរំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘តាត, អត្ថស្ស ទ្វារំ នាម កិ’’ន្តិ អត្ថស្ស ទ្វារបញ្ហំ បុច្ឆិ. អថស្ស បិតា តំ បញ្ហំ កថេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៨៤. ‘‘អារោគ្យមិច្ឆេ បរមញ្ច លាភំ, សីលញ្ច វុទ្ធានុមតំ សុតញ្ច;

ធម្មានុវត្តី ច អលីនតា ច, អត្ថស្ស ទ្វារា បមុខា ឆឡេតេ’’តិ.

តត្ថ អារោគ្យមិច្ឆេ បរមញ្ច លាភន្តិ ច-ការោ និបាតមត្តំ. តាត, បឋមមេវ អារោគ្យសង្ខាតំ បរមំ លាភំ ឥច្ឆេយ្យាតិ ឥមមត្ថំ ទីបេន្តោ ឯវមាហ. តត្ថ អារោគ្យំ នាម សរីរស្ស ចេវ ចិត្តស្ស ច អរោគភាវោ អនាតុរតា. សរីរេ ហិ រោគាតុរេ នេវ អលទ្ធំ ភោគលាភំ ឧប្បាទេតុំ សក្កោតិ, ន លទ្ធំ បរិភុញ្ជិតុំ, អនាតុរេ បន ឧភយម្បេតំ សក្កោតិ. ចិត្តេ ច កិលេសាតុរេ នេវ អលទ្ធំ ឈានាទិភេទំ លាភំ ឧប្បាទេតុំ សក្កោតិ, ន លទ្ធំ បុន សមាបត្តិវសេន បរិភុញ្ជិតុំ. ឯតស្មិំ អនារោគ្យេ សតិ អលទ្ធោបិ លាភោ ន លព្ភតិ, លទ្ធោបិ និរត្ថកោ ហោតិ, អសតិ បនេតស្មិំ អលទ្ធោបិ លាភោ លព្ភតិ, លទ្ធោបិ សាត្ថកោ ហោតីតិ អារោគ្យំ បរមោ លាភោ នាម. តំ សព្ពបឋមំ ឥច្ឆិតព្ពំ. ឥទមេកំ អត្ថស្ស ទ្វារន្តិ អយមេត្ថ អត្ថោ. សីលញ្ចាតិ អាចារសីលំ. ឥមិនា លោកចារិត្តំ ទស្សេតិ. វុទ្ធានុមតន្តិ គុណវុទ្ធានំ បណ្ឌិតានំ អនុមតំ. ឥមិនា ញាណសម្បន្នានំ គរូនំ ឱវាទំ ទស្សេតិ. សុតញ្ចាតិ ការណនិស្សិតំ សុតំ. ឥមិនា ឥមស្មិំ លោកេ អត្ថនិស្សិតំ ពាហុសច្ចំ ទស្សេតិ. ធម្មានុវត្តី ចាតិ តិវិធស្ស សុចរិតធម្មស្ស អនុវត្តនំ. ឥមិនា ទុច្ចរិតធម្មំ វជ្ជេត្វា សុចរិតធម្មស្ស អនុវត្តនភាវំ ទស្សេតិ. អលីនតា ចាតិ ចិត្តស្ស អលីនតា អនីចតា. ឥមិនា ចិត្តស្ស អសង្កោចតំ បណីតភាវំ ឧត្តមភាវំ ទស្សេតិ. អត្ថស្ស ទ្វារា បមុខា ឆឡេតេតិ អត្ថោ នាម វុឌ្ឍិ, តស្ស វុឌ្ឍិសង្ខាតស្ស លោកិយលោកុត្តរស្ស អត្ថស្ស ឯតេ បមុខា ឧត្តមា ឆ ទ្វារា ឧបាយា អធិគមមុខានីតិ.

ឯវំ ពោធិសត្តោ បុត្តស្ស អត្ថស្ស ទ្វារបញ្ហំ កថេសិ. សោ តតោ បដ្ឋាយ តេសុ ឆសុ ធម្មេសុ វត្តិ. ពោធិសត្តោបិ ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា យថាកម្មំ គតោ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា បុត្តោវ បច្ចុប្បន្នបុត្តោ, មហាសេដ្ឋិ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

អត្ថស្សទ្វារជាតកវណ្ណនា ចតុត្ថា.

[៨៥] ៥. កិំបក្កជាតកវណ្ណនា

អាយតិំ ទោសំ នាញ្ញាយាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ ឧក្កណ្ឋិតភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. អញ្ញតរោ កិរ កុលបុត្តោ ពុទ្ធសាសនេ ឧរំ ទត្វា បព្ពជិតោ ឯកទិវសំ សាវត្ថិយំ បិណ្ឌាយ ចរន្តោ ឯកំ អលង្កតឥត្ថិំ ទិស្វា ឧក្កណ្ឋិ. អថ នំ អាចរិយុបជ្ឈាយា សត្ថុ សន្តិកំ អានយិំសុ. សត្ថា ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ ភិក្ខុ ឧក្កណ្ឋិតោសី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សច្ច’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘បញ្ច កាមគុណា នាមេតេ ភិក្ខុ បរិភោគកាលេ រមណីយា. សោ បន តេសំ បរិភោគោ និរយាទីសុ បដិសន្ធិទាយកត្តា កិំបក្កផលបរិភោគសទិសោ ហោតិ. កិំបក្កផលំ នាម វណ្ណគន្ធរសសម្បន្នំ, ខាទិតំ បន អន្តានិ ខណ្ឌិត្វា ជីវិតក្ខយំ បាបេតិ. បុព្ពេ ពហូ ពាលជនា តស្ស ទោសំ អទិស្វា វណ្ណគន្ធរសេសុ ពជ្ឈិត្វា តំ ផលំ បរិភុញ្ជិត្វា ជីវិតក្ខយំ បាបុណិំសូ’’តិ វត្វា តេហិ យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ សត្ថវាហោ ហុត្វា បញ្ចហិ សកដសតេហិ បុព្ពន្តាបរន្តំ គច្ឆន្តោ អដវិមុខំ បត្វា មនុស្សេ សន្និបាតេត្វា ‘‘ឥមិស្សា អដវិយា វិសរុក្ខា នាម អត្ថិ, មា ខោ មំ អនាបុច្ឆា បុព្ពេ អខាទិតបុព្ពានិ ផលាផលានិ ខាទិត្ថា’’តិ ឱវទិ. មនុស្សា អដវិំ អតិក្កមិត្វា អដវិមុខេ ឯកំ កិំបក្ករុក្ខំ ផលភារឱណមិតសាខំ អទ្ទសំសុ. តស្ស ខន្ធសាខាបត្តផលានិ សណ្ឋានវណ្ណរសគន្ធេហិ អម្ពសទិសានេវ. តេសុ ឯកច្ចេ វណ្ណគន្ធរសេសុ ពជ្ឈិត្វា អម្ពផលសញ្ញាយ ផលានិ ខាទិំសុ, ឯកច្ចេ ‘‘សត្ថវាហំ បុច្ឆិត្វា ខាទិស្សាមា’’តិ គហេត្វា អដ្ឋំសុ. ពោធិសត្តោ តំ ឋានំ បត្វា យេ គហេត្វា ឋិតា, តេ ផលានិ ឆឌ្ឌាបេត្វា, យេ ខាទមានា អដ្ឋំសុ, តេ វមនំ ការេត្វា តេសំ ភេសជ្ជំ អទាសិ. តេសុ ឯកច្ចេ អរោគា ជាតា, បឋមមេវ ខាទិត្វា ឋិតា បន ជីវិតក្ខយំ បត្តា. ពោធិសត្តោបិ ឥច្ឆិតដ្ឋានំ សោត្ថិនា គន្ត្វា លាភំ លភិត្វា បុន សកដ្ឋានមេវ អាគន្ត្វា ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា យថាកម្មំ គតោ.

សត្ថា តំ វត្ថុំ កថេត្វា អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៨៥. ‘‘អាយតិំ ទោសំ នាញ្ញាយ, យោ កាមេ បដិសេវតិ;

វិបាកន្តេ ហនន្តិ នំ, កិំបក្កមិវ ភក្ខិត’’ន្តិ.

តត្ថ អាយតិំ ទោសំ នាញ្ញាយាតិ អនាគតេ ទោសំ ន អញ្ញាយ, អជានិត្វាតិ អត្ថោ. យោ កាមេ បដិសេវតីតិ យោ វត្ថុកាមេ ច កិលេសកាមេ ច បដិសេវតិ. វិបាកន្តេ ហនន្តិ នន្តិ តេ កាមា តំ បុរិសំ អត្តនោ វិបាកសង្ខាតេ អន្តេ និរយាទីសុ ឧប្បន្នំ នានប្បការេន ទុក្ខេន សំយោជយមានា ហនន្តិ. កថំ? កិំបក្កមិវ ភក្ខិតន្តិ, យថា បរិភោគកាលេ វណ្ណគន្ធរសសម្បត្តិយា មនាបំ កិំបក្កផលំ អនាគតទោសំ អទិស្វា ភក្ខិតំ អន្តេ ហនតិ, ជីវិតក្ខយំ បាបេតិ, ឯវំ បរិភោគកាលេ មនាបាបិ កាមា វិបាកកាលេ ហនន្តីតិ ទេសនំ យថានុសន្ធិំ បាបេត្វា សច្ចានិ បកាសេសិ, សច្ចបរិយោសានេ ឧក្កណ្ឋិតភិក្ខុ សោតាបត្តិផលំ បាបុណិ. សេសបរិសាយបិ កេចិ សោតាបន្នា, កេចិ សកទាគាមិនោ, កេចិ អនាគាមិនោ, កេចិ អរហន្តោ អហេសុំ.

សត្ថាបិ ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា បរិសា ពុទ្ធបរិសា អហោសិ, សត្ថវាហោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

កិំបក្កជាតកវណ្ណនា បញ្ចមា.

[៨៦] ៦. សីលវីមំសកជាតកវណ្ណនា

សីលំ កិរេវ កល្យាណន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ សីលវីមំសកំ ព្រាហ្មណំ អារព្ភ កថេសិ. សោ កិរ កោសលរាជានំ និស្សាយ ជីវតិ តិសរណំ គតោ អខណ្ឌបញ្ចសីលោ តិណ្ណំ វេទានំ បារគូ. រាជា ‘‘អយំ សីលវា’’តិ តស្ស អតិរេកសម្មានំ ករោតិ. សោ ចិន្តេសិ ‘‘អយំ រាជា មយ្ហំ អញ្ញេហិ ព្រាហ្មណេហិ អតិរេកសម្មានំ ករោតិ, អតិវិយ មំ គរុំ កត្វា បស្សតិ, កិំ នុ ខោ ឯស មម ជាតិគោត្តកុលប្បទេសសិប្បសម្បត្តិំ និស្សាយ ឥមំ សម្មានំ ករោតិ, ឧទាហុ សីលសម្បត្តិំ, វីមំសិស្សាមិ តាវា’’តិ. សោ ឯកទិវសំ រាជូបដ្ឋានំ គន្ត្វា ឃរំ អាគច្ឆន្តោ ឯកស្ស ហេរញ្ញិកស្ស ផលកតោ អនាបុច្ឆិត្វា ឯកំ កហាបណំ គហេត្វា អគមាសិ, ហេរញ្ញិកោ ព្រាហ្មណេ គរុភាវេន កិញ្ចិ អវត្វា និសីទិ. បុនទិវសេ ទ្វេ កហាបណេ គណ្ហិ, ហេរញ្ញិកោ តថេវ អធិវាសេសិ. តតិយទិវសេ កហាបណមុដ្ឋិំ អគ្គហេសិ, អថ នំ ហេរញ្ញិកោ ‘‘អជ្ជ តេ តតិយោ ទិវសោ រាជកុដុម្ពំ វិលុម្បន្តស្សា’’តិ ‘‘រាជកុដុម្ពវិលុម្បកចោរោ មេ គហិតោ’’តិ តិក្ខត្តុំ វិរវិ. អថ នំ មនុស្សា ឥតោ ចិតោ ច អាគន្ត្វា ‘‘ចិរំទានិ ត្វំ សីលវា វិយ វិចរី’’តិ ទ្វេ តយោ បហារេ ទត្វា ពន្ធិត្វា រញ្ញោ ទស្សេសុំ.

រាជា វិប្បដិសារី ហុត្វា ‘‘កស្មា, ព្រាហ្មណ, ឯវរូបំ ទុស្សីលកម្មំ ករោសី’’តិ វត្វា ‘‘គច្ឆថ, តស្ស រាជាណំ ករោថា’’តិ អាហ. ព្រាហ្មណោ ‘‘នាហំ, មហារាជ, ចោរោ’’តិ អាហ. អថ ‘‘កស្មា រាជកុដុម្ពិកស្ស ផលកតោ កហាបណេ គណ្ហី’’តិ? ‘‘ឯតំ មយា តយិ មម អតិសម្មានំ ករោន្តេ ‘កិំ នុ ខោ រាជា មម ជាតិអាទីនិ និស្សាយ អតិសម្មានំ ករោតិ, ឧទាហុ សីលំ និស្សាយា’តិ វីមំសនត្ថាយ កតំ, ឥទានិ បន មយា ឯកំសេន ញាតំ. យថា សីលមេវ និស្សាយ តយា មម សម្មានោ កតោ, ន ជាតិអាទីនិ. តថា ហិ មេ ឥទានិ រាជាណំ ការេសិ, ស្វាហំ ឥមិនា ការណេន ‘ឥមស្មិំ លោកេ សីលមេវ ឧត្តមំ សីលំ បមុខ’ន្តិ សន្និដ្ឋានំ គតោ. ឥមស្ស បនាហំ សីលស្ស អនុច្ឆវិកំ ករោន្តោ គេហេ ឋិតោ កិលេសេ បរិភុញ្ជន្តោ ន សក្ខិស្សាមិ កាតុំ, អជ្ជេវ ជេតវនំ គន្ត្វា សត្ថុ សន្តិកេ បព្ពជិស្សាមិ, បព្ពជ្ជំ មេ ទេថ, ទេវា’’តិ វត្វា រាជានំ អនុជានាបេត្វា ជេតវនាភិមុខោ បាយាសិ.

អថ នំ ញាតិសុហជ្ជពន្ធវា សន្និបតិត្វា និវារេតុំ អសក្កោន្តា និវត្តិំសុ. សោ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិត្វា បព្ពជ្ជញ្ច ឧបសម្បទញ្ច លភិត្វា អវិស្សដ្ឋកម្មដ្ឋានោ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បត្វា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ភន្តេ, មយ្ហំ បព្ពជ្ជា មត្ថកំ បត្តា’’តិ អញ្ញំ ព្យាកាសិ. តស្ស តំ អញ្ញព្យាករណំ ភិក្ខុសង្ឃេ បាកដំ ជាតំ. អថេកទិវសំ ធម្មសភាយំ សន្និបតិតា ភិក្ខូ ‘‘អាវុសោ, អសុកោ នាម រញ្ញោ ឧបដ្ឋាកព្រាហ្មណោ អត្តនោ សីលំ វីមំសិត្វា រាជានំ អាបុច្ឆិត្វា បព្ពជិត្វា អរហត្តេ បតិដ្ឋិតោ’’តិ តស្ស គុណំ កថយមានា និសីទិំសុ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានិ អយមេវ ព្រាហ្មណោ អត្តនោ សីលំ វីមំសិត្វា បព្ពជិត្វា អត្តនោ បតិដ្ឋំ អកាសិ, បុព្ពេបិ បណ្ឌិតា អត្តនោ សីលំ វីមំសិត្វា បព្ពជិត្វា អត្តនោ បតិដ្ឋំ ករិំសូ’’តិ វត្វា តេហិ យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ តស្ស បុរោហិតោ អហោសិ ទានាធិមុត្តោ សីលជ្ឈាសយោ អខណ្ឌបញ្ចសីលោ. រាជា សេសព្រាហ្មណេហិ អតិរេកំ តស្ស សម្មានំ ករោតីតិ សព្ពំ បុរិមសទិសមេវ. ពោធិសត្តេ បន ពន្ធិត្វា រញ្ញោ សន្តិកំ នីយមានេ អហិតុណ្ឌិកា អន្តរវីថិយំ សប្បំ កីឡាបេន្តា នង្គុដ្ឋេ គណ្ហន្តិ, គីវាយ គណ្ហន្តិ, គលេ វេឋេន្តិ. ពោធិសត្តោ តេ ទិស្វា ‘‘មា, តាតា, ឯវំ សប្បំ នង្គុដ្ឋេ គណ្ហថ, មា គីវាយ គណ្ហថ, មា គលេ វេឋេថ. អយញ្ហិ វោ ឌំសិត្វា ជីវិតក្ខយំ បាបេយ្យា’’តិ អាហ. អហិតុណ្ឌិកា ‘‘អយំ, ព្រាហ្មណ, សប្បោ សីលវា អាចារសម្បន្នោ តាទិសោ ទុស្សីលោ ន ហោតិ, ត្វំ បន អត្តនោ ទុស្សីលតាយ អនាចារេន រាជកុដុម្ពវិលុម្បកចោរោតិ ពន្ធិត្វា នីយសី’’តិ អាហំសុ.

សោ ចិន្តេសិ ‘‘សប្បាបិ តាវ អឌំសន្តា អវិហេឋេន្តា ‘សីលវន្តោ’តិ នាមំ លភន្តិ, កិមង្គំ បន មនុស្សភូតា. សីលមេវ ឥមស្មិំ លោកេ ឧត្តមំ, នត្ថិ តតោ ឧត្តរិតរ’’ន្តិ. អថ នំ នេត្វា រញ្ញោ ទស្សេសុំ. រាជា ‘‘កិំ ឥទំ, តាតា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘រាជកុដុម្ពវិលុម្បកោ ចោរោ, ទេវា’’តិ. ‘‘តេន ហិស្ស រាជាណំ ករោថា’’តិ. ព្រាហ្មណោ ‘‘នាហំ, មហារាជ, ចោរោ’’តិ អាហ. ‘‘អថ កស្មា កហាបណេ អគ្គហេសី’’តិ ច វុត្តេ បុរិមនយេនេវ សព្ពំ អារោចេន្តោ ‘‘ស្វាហំ ឥមិនា ការណេន ‘ឥមស្មិំ លោកេ សីលមេវ ឧត្តមំ, សីលំ បាមោក្ខ’ន្តិ សន្និដ្ឋានំ គតោ’’តិ វត្វា ‘‘តិដ្ឋតុ តាវ ឥទំ, អាសីវិសោបិ តាវ អឌំសន្តោ អវិហេឋេន្តោ ‘សីលវា’តិ វត្តព្ពតំ លភតិ. ឥមិនាបិ ការណេន សីលមេវ ឧត្តមំ, សីលំ បវរ’’ន្តិ សីលំ វណ្ណេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៨៦. ‘‘សីលំ កិរេវ កល្យាណំ, សីលំ លោកេ អនុត្តរំ;

បស្ស ឃោរវិសោ នាគោ, សីលវាតិ ន ហញ្ញតី’’តិ.

តត្ថ សីលំ កិរេវាតិ កាយវាចាចិត្តេហិ អវីតិក្កមសង្ខាតំ អាចារសីលមេវ. កិរាតិ អនុស្សវវសេន វទតិ. កល្យាណន្តិ សុន្ទរតរំ. អនុត្តរន្តិ ជេដ្ឋកំ សព្ពគុណទាយកំ. បស្សាតិ អត្តនា ទិដ្ឋការណំ អភិមុខំ ករោន្តោ កថេតិ. សីលវាតិ ន ហញ្ញតីតិ ឃោរវិសោបិ សមានោ អឌំសនអវិហេឋនមត្តកេន សីលវាតិ បសំសំ លភតិ, ន ហញ្ញតិ ន វិហញ្ញតីតិ. ឥមិនាបិ ការណេន សីលមេវ ឧត្តមន្តិ.

ឯវំ ពោធិសត្តោ ឥមាយ គាថាយ រញ្ញោ ធម្មំ ទេសេត្វា កាមេ បហាយ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ហិមវន្តំ បវិសិត្វា បញ្ចាភិញ្ញា អដ្ឋ សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេត្វា ព្រហ្មលោកបរាយណោ អហោសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា រាជា អានន្ទោ អហោសិ, រាជបរិសា ពុទ្ធបរិសា, បុរោហិតោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

សីលវីមំសកជាតកវណ្ណនា ឆដ្ឋា.

[៨៧] ៧. មង្គលជាតកវណ្ណនា

យស្ស មង្គលា សមូហតាតិ ឥទំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ ឯកំ សាដកលក្ខណព្រាហ្មណំ អារព្ភ កថេសិ. រាជគហវាសិកោ កិរេកោ ព្រាហ្មណោ កោតុហលមង្គលិកោ តីសុ រតនេសុ អប្បសន្នោ មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ អឌ្ឍោ មហទ្ធនោ មហាភោគោ, តស្ស សមុគ្គេ ឋបិតំ សាដកយុគំ មូសិកា ខាទិំសុ. អថស្ស សីសំ ន្ហាយិត្វា ‘‘សាដកេ អាហរថា’’តិ វុត្តកាលេ មូសិកាយ ខាទិតភាវំ អារោចយិំសុ. សោ ចិន្តេសិ ‘‘សចេ ឥទំ មូសិកាទដ្ឋំ សាដកយុគំ ឥមស្មិំ គេហេ ភវិស្សតិ, មហាវិនាសោ ភវិស្សតិ. ឥទញ្ហិ អវមង្គលំ កាឡកណ្ណិសទិសំ បុត្តធីតាទីនំ វា ទាសកម្មករាទីនំ វា ន សក្កា ទាតុំ. យោ ហិ ឥទំ គណ្ហិស្សតិ, សព្ពស្ស មហាវិនាសោ ភវិស្សតិ, អាមកសុសានេ តំ ឆឌ្ឌាបេស្សាមិ, ន ខោ បន សក្កា ទាសកម្មករាទីនំ ហត្ថេ ទាតុំ. តេ ហិ ឯត្ថ លោភំ ឧប្បាទេត្វា ឥមំ គហេត្វា វិនាសំ បាបុណេយ្យុំ, បុត្តស្ស តំ ហត្ថេ ទស្សាមី’’តិ. សោ បុត្តំ បក្កោសាបេត្វា តមត្ថំ អារោចេត្វា ‘‘ត្វម្បិ នំ, តាត, ហត្ថេន អផុសិត្វា ទណ្ឌកេន គហេត្វា អាមកសុសានេ ឆឌ្ឌេត្វា សីសំ ន្ហាយិត្វា ឯហី’’តិ បេសេសិ.

សត្ថាបិ ខោ តំ ទិវសំ បច្ចូសសមយេ ពោធនេយ្យពន្ធវេ ឱលោកេន្តោ ឥមេសំ បិតាបុត្តានំ សោតាបត្តិផលស្ស ឧបនិស្សយំ ទិស្វា មិគវីថិំ គហេត្វា មិគលុទ្ទកោ វិយ គន្ត្វា អាមកសុសានទ្វារេ និសីទិ ឆព្ពណ្ណពុទ្ធរស្មិយោ វិស្សជ្ជេន្តោ. មាណវោបិ បិតុ វចនំ សម្បដិច្ឆិត្វា អជគរសប្បំ វិយ តំ យុគសាដកំ យដ្ឋិកោដិយា គហេត្វា អាមកសុសានទ្វារំ បាបុណិ. អថ នំ សត្ថា ‘‘កិំ ករោសិ មាណវា’’តិ អាហ. ‘‘ភោ គោតម, ឥទំ សាដកយុគំ មូសិកាទដ្ឋំ កាឡកណ្ណិសទិសំ ហលាហលវិសូបមំ, មម បិតា ‘អញ្ញោ ឯតំ ឆឌ្ឌេន្តោ លោភំ ឧប្បាទេត្វា គណ្ហេយ្យា’តិ ភយេន មំ បហិណិ, អហមេតំ ឆឌ្ឌេត្វា សីសំ ន្ហាយិស្សាមីតិ អាគតោម្ហិ, ភោ គោតមា’’តិ. ‘‘តេន ហិ ឆឌ្ឌេហី’’តិ. មាណវោ ឆឌ្ឌេសិ, សត្ថា ‘‘អម្ហាកំ ទានិ វដ្ដតី’’តិ តស្ស សម្មុខាវ គណ្ហិ. ‘‘អវមង្គលំ, ភោ គោតម, ឯតំ កាឡកណ្ណិសទិសំ, មា គណ្ហិ មា គណ្ហី’’តិ តស្មិំ វារយមានេយេវ តំ គហេត្វា វេឡុវនាភិមុខោ បាយាសិ.

មាណវោ វេគេន គន្ត្វា បិតុ អារោចេសិ ‘‘តាត, មយា អាមកសុសានេ ឆឌ្ឌិតំ សាដកយុគំ សមណោ គោតមោ ‘អម្ហាកំ វដ្ដតី’តិ មយា វារិយមានោបិ គហេត្វា វេឡុវនំ គតោ’’តិ. ព្រាហ្មណោ ចិន្តេសិ ‘‘តំ សាដកយុគំ អវមង្គលំ កាឡកណ្ណិសទិសំ, តំ វឡញ្ជេន្តោ សមណោបិ គោតមោ នស្សិស្សតិ, វិហារោបិ នស្សិស្សតិ, តតោ អម្ហាកំ គរហា ភវិស្សតិ, សមណស្ស គោតមស្ស អញ្ញេ ពហូ សាដកេ ទត្វា តំ ឆឌ្ឌាបេស្សាមី’’តិ. សោ ពហូ សាដកេ គាហាបេត្វា បុត្តេន សទ្ធិំ វេឡុវនំ គន្ត្វា សត្ថារំ ទិស្វា ឯកមន្តំ ឋិតោ ឯវមាហ ‘‘សច្ចំ កិរ វោ, ភោ គោតម, អាមកសុសានេ សាដកយុគំ គហិត’’ន្តិ? ‘‘សច្ចំ, ព្រាហ្មណា’’តិ. ‘‘ភោ គោតម, តំ សាដកយុគំ អវមង្គលំ, តុម្ហេ តំ បរិភុញ្ជមានា នស្សិស្សថ, សកលវិហារោបិ នស្សិស្សតិ. សចេ វោ និវាសនំ វា បារុបនំ វា នប្បហោតិ, ឥមេ សាដកេ គហេត្វា តំ ឆឌ្ឌាបេថា’’តិ. អថ នំ សត្ថា ‘‘មយំ ព្រាហ្មណ បព្ពជិតា នាម, អម្ហាកំ អាមកសុសានេ អន្តរវីថិយំ សង្ការដ្ឋានេ ន្ហានតិត្ថេ មហាមគ្គេតិ ឯវរូបេសុ ឋានេសុ ឆឌ្ឌិតា វា បតិតា វា បិលោតិកា វដ្ដតិ, ត្វំ បន ន ឥទានេវ ឯវំលទ្ធិកោ, បុព្ពេបិ ឯវំលទ្ធិកោយេវា’’តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ មគធរដ្ឋេ រាជគហនគរេ ធម្មិកោ មគធរាជា រជ្ជំ ការេសិ. តទា ពោធិសត្តោ ឯកស្មិំ ឧទិច្ចព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា អភិញ្ញា ច សមាបត្តិយោ ច និព្ពត្តេត្វា ហិមវន្តេ វសមានោ ឯកស្មិំ កាលេ ហិមវន្តតោ និក្ខមិត្វា រាជគហនគរេ រាជុយ្យានំ បត្វា តត្ថ វសិត្វា ទុតិយទិវសេ ភិក្ខាចារត្ថាយ នគរំ បាវិសិ. រាជា តំ ទិស្វា បក្កោសាបេត្វា បាសាទេ និសីទាបេត្វា ភោជេត្វា ឧយ្យានេយេវ វសនត្ថាយ បដិញ្ញំ គណ្ហិ. ពោធិសត្តោ រញ្ញោ និវេសនេ ភុញ្ជិត្វា ឧយ្យានេ វសតិ. តស្មិំ កាលេ រាជគហនគរេ ទុស្សលក្ខណព្រាហ្មណោ នាម អហោសិ. តស្ស សមុគ្គេ ឋបិតំ សាដកយុគន្តិ សព្ពំ បុរិមសទិសមេវ.

មាណវេ បន សុសានំ គច្ឆន្តេ ពោធិសត្តោ បឋមតរំ គន្ត្វា សុសានទ្វារេ និសីទិត្វា តេន ឆឌ្ឌិតំ សាដកយុគំ គហេត្វា ឧយ្យានំ អគមាសិ. មាណវោ គន្ត្វា បិតុ អារោចេសិ. បិតា ‘‘រាជកុលូបកោ តាបសោ នស្សេយ្យា’’តិ ពោធិសត្តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘តាបស, តយា គហិតសាដកេ ឆឌ្ឌេហិ, មា នស្សី’’តិ អាហ. តាបសោ ‘‘អម្ហាកំ សុសានេ ឆឌ្ឌិតបិលោតិកា វដ្ដតិ, ន មយំ កោតុហលមង្គលិកា, កោតុហលមង្គលំ នាមេតំ ន ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធពោធិសត្តេហិ វណ្ណិតំ, តស្មា បណ្ឌិតេន នាម កោតុហលមង្គលិកេន ន ភវិតព្ព’’ន្តិ ព្រាហ្មណស្ស ធម្មំ ទេសេសិ. ព្រាហ្មណោ ធម្មំ សុត្វា ទិដ្ឋិំ ភិន្ទិត្វា ពោធិសត្តំ សរណំ គតោ. ពោធិសត្តោបិ អបរិហីនជ្ឈានោ ព្រហ្មលោកបរាយណោ អហោសិ.

សត្ថាបិ ឥមំ អតីតំ អាហរិត្វា អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា ព្រាហ្មណស្ស ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៨៧. ‘‘យស្ស មង្គលា សមូហតា, ឧប្បាតា សុបិនា ច លក្ខណា ច;

សោ មង្គលទោសវីតិវត្តោ, យុគយោគាធិគតោ ន ជាតុមេតី’’តិ.

តត្ថ យស្ស មង្គលា សមូហតាតិ យស្ស អរហតោ ខីណាសវស្ស ទិដ្ឋមង្គលំ, សុតមង្គលំ, មុតមង្គលន្តិ ឯតេ មង្គលា សមុច្ឆិន្នា. ឧប្បាតា សុបិនា ច លក្ខណា ចាតិ ‘‘ឯវរូបោ ចន្ទគ្គាហោ ភវិស្សតិ, ឯវរូបោ សូរិយគ្គាហោ ភវិស្សតិ, ឯវរូបោ នក្ខត្តគ្គាហោ ភវិស្សតិ, ឯវរូបោ ឧក្កាបាតោ ភវិស្សតិ, ឯវរូបោ ទិសាឌាហោ ភវិស្សតី’’តិ ឥមេ បញ្ច មហាឧប្បាតា, នានប្បការា សុបិនា, សុភគលក្ខណំ, ទុព្ភគលក្ខណំ, ឥត្ថិលក្ខណំ, បុរិសលក្ខណំ, ទាសិលក្ខណំ, ទាសលក្ខណំ, អសិលក្ខណំ, ហត្ថិលក្ខណំ, អស្សលក្ខណំ, ឧសភលក្ខណំ, អាវុធលក្ខណំ, វត្ថលក្ខណន្តិ ឯវមាទិកានិ លក្ខណានិ ឥមេ ច ទិដ្ឋិដ្ឋានា យស្ស សមូហតា, ន ឯតេហិ ឧប្បាតាទីហិ អត្តនោ មង្គលំ វា អវមង្គលំ វា បច្ចេតិ. សោ មង្គលទោសវីតិវត្តោតិ សោ ខីណាសវោ សព្ពមង្គលទោសេ វីតិវត្តោ អតិក្កន្តោ បជហិត្វា ឋិតោ. យុគយោគាធិគតោតិ ‘‘កោធោ ច ឧបនាហោ ច, មក្ខោ ច បឡាសោ ចា’’តិអាទិនា (វិភ. ៨៣៣) នយេន ទ្វេ ទ្វេ ឯកតោ អាគតកិលេសា យុគា នាម. កាមយោគោ, ភវយោគោ, ទិដ្ឋិយោគោ, អវិជ្ជាយោគោតិ ឥមេ សំសារេ យោជនភាវតោ ចត្តារោ យោគា នាម. តេ យុគេ ច យោគេ ចាតិ យុគយោគេ អធិគតោ អភិភវិត្វា គតោ វីតិវត្តោ សមតិក្កន្តោ ខីណាសវោ ភិក្ខុ. ន ជាតុមេតីតិ បុន បដិសន្ធិវសេន ឯកំសេនេវ ឥមំ លោកំ ន ឯតិ នាគច្ឆតីតិ.

ឯវំ សត្ថា ឥមាយ គាថាយ ព្រាហ្មណស្ស ធម្មំ ទេសេត្វា សច្ចានិ បកាសេសិ, សច្ចបរិយោសានេ ព្រាហ្មណោ សទ្ធិំ បុត្តេន សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. សត្ថា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ឯតេវ បិតាបុត្តា ឥទានិ បិតាបុត្តា អហេសុំ, តាបសោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

មង្គលជាតកវណ្ណនា សត្តមា.

[៨៨] ៨. សារម្ភជាតកវណ្ណនា

កល្យាណិមេវ មុញ្ចេយ្យាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឱមសវាទសិក្ខាបទំ (បាចិ. ១៥) អារព្ភ កថេសិ. ទ្វេបិ វត្ថូនិ ហេដ្ឋា នន្ទិវិសាលជាតកេ វុត្តសទិសានេវ. ឥមស្មិំ បន ជាតកេ ពោធិសត្តោ គន្ធាររដ្ឋេ តក្កសិលាយំ អញ្ញតរស្ស ព្រាហ្មណស្ស សារម្ភោ នាម ពលិពទ្ទោ អហោសិ. សត្ថា ឥទំ អតីតវត្ថុំ កថេត្វា អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៨៨. ‘‘កល្យាណិមេវ មុញ្ចេយ្យ, ន ហិ មុញ្ចេយ្យ បាបិកំ;

មោក្ខោ កល្យាណិយា សាធុ, មុត្វា តប្បតិ បាបិក’’ន្តិ.

តត្ថ កល្យាណិមេវ មុញ្ចេយ្យាតិ ចតុទោសវិនិមុត្តំ កល្យាណិំ សុន្ទរំ អនវជ្ជំ វាចមេវ មុញ្ចេយ្យ វិស្សជ្ជេយ្យ កថេយ្យ. ន ហិ មុញ្ចេយ្យ បាបិកន្តិ បាបិកំ លាមិកំ បរេសំ អប្បិយំ អមនាបំ ន មុញ្ចេយ្យ ន កថេយ្យ. មោក្ខោ កល្យាណិយា សាធូតិ កល្យាណវាចាយ វិស្សជ្ជនមេវ ឥមស្មិំ លោកេ សាធុ សុន្ទរំ ភទ្ទកំ. មុត្វា តប្បតិ បាបិកន្តិ បាបិកំ ផរុសវាចំ មុញ្ចិត្វា វិស្សជ្ជេត្វា កថេត្វា សោ បុគ្គលោ តប្បតិ សោចតិ កិលមតីតិ.

ឯវំ សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ព្រាហ្មណោ អានន្ទោ អហោសិ, ព្រាហ្មណី ឧប្បលវណ្ណា, សារម្ភោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

សារម្ភជាតកវណ្ណនា អដ្ឋមា.

[៨៩] ៩. កុហកជាតកវណ្ណនា

វាចាវ កិរ តេ អាសីតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ កុហកភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. កុហកវត្ថុ ឧទ្ទាលកជាតកេ អាវិ ភវិស្សតិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ឯកំ គាមកំ ឧបនិស្សាយ ឯកោ កូដជដិលោ កុហកតាបសោ វសតិ. ឯកោ កុដុម្ពិកោ តស្ស អរញ្ញេ បណ្ណសាលំ ការេត្វា តត្ថ នំ វាសេន្តោ អត្តនោ គេហេ បណីតាហារេន បដិជគ្គតិ. សោ តំ កូដជដិលំ ‘‘សីលវា ឯសោ’’តិ សទ្ទហិត្វា ចោរភយេន សុវណ្ណនិក្ខសតំ តស្ស បណ្ណសាលំ នេត្វា ភូមិគតំ កត្វា ‘‘ឥទំ ឱលោកេយ្យាសិ, ភន្តេ’’តិ អាហ. អថ នំ តាបសោ ‘‘បព្ពជិតានំ នាម, អាវុសោ, ឯវរូបំ កថេតុំ, ន វដ្ដតិ, អម្ហាកំ បន បរសន្តកេ លោភោ នាម នត្ថី’’តិ អាហ. សោ ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ តស្ស វចនំ សទ្ទហិត្វា បក្កាមិ. ទុដ្ឋតាបសោ ‘‘សក្កា ឯត្តកេន ជីវិតុ’’ន្តិ កតិបាហំ អតិក្កមិត្វា តំ សុវណ្ណំ គហេត្វា អន្តរាមគ្គេ ឯកស្មិំ ឋានេ ឋបេត្វា អាគន្ត្វា បណ្ណសាលាយមេវ វសិត្វា បុនទិវសេ តស្ស គេហេ ភត្តកិច្ចំ កត្វា ឯវមាហ ‘‘អាវុសោ, មយំ តុម្ហេ និស្សាយ ចិរំ វសិម្ហ, អតិចិរំ ឯកស្មិំ ឋានេ វសន្តានំ មនុស្សេហិ សទ្ធិំ សំសគ្គោ ហោតិ, សំសគ្គោ ច នាម បព្ពជិតានំ មលំ, តស្មា គច្ឆាមហ’’ន្តិ វត្វា តេន បុនប្បុនំ យាចិយមានោបិ និវត្តិតុំ ន ឥច្ឆិ. អថ នំ សោ ‘‘ឯវំ សន្តេ គច្ឆថ, ភន្តេ’’តិ យាវ គាមទ្វារំ អនុគន្ត្វា និវត្តិ. តាបសោបិ ថោកំ គន្ត្វាវ ‘‘ឥមំ កុដុម្ពិកំ មយា វញ្ចេតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា ជដានំ អន្តរេ តិណំ ឋបេត្វា បដិនិវត្តិ. កុដុម្ពិកោ ‘‘កិំ, ភន្តេ, និវត្តិត្ថា’’តិ បុច្ឆិ. អាវុសោ តុម្ហាកំ គេហច្ឆទនតោ មេ ជដាសុ ឯកតិណំ លគ្គំ, អទិន្នាទានញ្ច នាម បព្ពជិតានំ ន វដ្ដតិ, តំ អាទាយ អាគតោម្ហីតិ. កុដុម្ពិកោ ‘‘ឆឌ្ឌេត្វា គច្ឆថ, ភន្តេ’’តិ វត្វា ‘‘តិណសលាកម្បិ នាម បរសន្តកំ ន គណ្ហាតិ, អហោ កុក្កុច្ចកោ មេ អយ្យោ’’តិ បសីទិត្វា វន្ទិត្វា ឧយ្យោជេសិ.

តទា បន ពោធិសត្តេន ភណ្ឌត្ថាយ បច្ចន្តំ គច្ឆន្តេន តស្មិំ និវេសនេ និវាសោ គហិតោ ហោតិ. សោ តាបសស្ស វចនំ សុត្វាវ ‘‘អទ្ធា ឥមិនា ទុដ្ឋតាបសេន ឥមស្ស កិញ្ចិ គហិតំ ភវិស្សតី’’តិ កុដុម្ពិកំ បុច្ឆិ ‘‘អត្ថិ បន តេ, សម្ម, កិញ្ចិ ឯតស្ស តាបសស្ស សន្តិកេ និក្ខិត្ត’’ន្តិ? ‘‘អត្ថិ, សម្ម, សុវណ្ណនិក្ខសត’’ន្តិ. ‘‘តេន ហិ គច្ឆ, តំ ឧបធារេហី’’តិ. សោ បណ្ណសាលំ គន្ត្វា តំ អទិស្វា វេគេនាគន្ត្វា ‘‘នត្ថិ, សម្មា’’តិ អាហ. ‘‘ន តេ សុវណ្ណំ អញ្ញេន គហិតំ, តេនេវ កុហកតាបសេន គហិតំ, ឯហិ, តំ អនុពន្ធិត្វា គណ្ហាមា’’តិ វេគេន គន្ត្វា កូដតាបសំ គណ្ហិត្វា ហត្ថេហិ ច បាទេហិ ច បោថេត្វា សុវណ្ណំ អាហរាបេត្វា គណ្ហិំសុ. ពោធិសត្តោ សុវណ្ណំ ទិស្វា ‘‘និក្ខសតំ ហរមានោ អសជ្ជិត្វា តិណមត្តេ សត្តោសី’’តិ វត្វា តំ គរហន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៨៩. ‘‘វាចាវ កិរ តេ អាសិ, សណ្ហា សខិលភាណិនោ;

តិណមត្តេ អសជ្ជិត្ថោ, នោ ច និក្ខសតំ ហរ’’ន្តិ.

តត្ថ វាចាវ កិរ តេ អាសិ, សណ្ហា សខិលភាណិនោតិ ‘‘បព្ពជិតានំ តិណមត្តម្បិ អទិន្នំ អាទាតុំ ន វដ្ដតី’’តិ ឯវំ សខិលំ មុទុវចនំ វទន្តស្ស វាចា ឯវ កិរ តេ សណ្ហា អាសិ, វចនមត្តមេវ មដ្ឋំ អហោសីតិ អត្ថោ. តិណមត្តេ អសជ្ជិត្ថោតិ កូដជដិល ឯកិស្សា តិណសលាកាយ កុក្កុច្ចំ កុរុមានោ ត្វំ សត្តោ អាសត្តោ លគ្គោ អហោសិ. នោ ច និក្ខសតំ ហរន្តិ ឥមំ បន និក្ខសតំ ហរន្តោ អសត្តោ និល្លគ្គោវ ជាតោសីតិ.

ឯវំ ពោធិសត្តោ តំ គរហិត្វា ‘‘មា បុន, កូដជដិល, ឯវរូបមកាសី’’តិ ឱវាទំ ទត្វា យថាកម្មំ គតោ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវេស ភិក្ខុ កុហកោ, បុព្ពេបិ កុហកោយេវា’’តិ វត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា កូដតាបសោ កុហកភិក្ខុ អហោសិ, បណ្ឌិតបុរិសោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

កុហកជាតកវណ្ណនា នវមា.

[៩០] ១០. អកតញ្ញុជាតកវណ្ណនា

យោ បុព្ពេ កតកល្យាណោតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អនាថបិណ្ឌិកំ អារព្ភ កថេសិ. តស្ស កិរេកោ បច្ចន្តវាសិកោ សេដ្ឋិ អទិដ្ឋសហាយោ អហោសិ. សោ ឯកទា បច្ចន្តេ ឧដ្ឋានកភណ្ឌស្ស បញ្ច សកដសតានិ បូរេត្វា កម្មន្តិកមនុស្សេ អាហ – ‘‘គច្ឆថ, ភោ, ឥមំ ភណ្ឌំ សាវត្ថិំ នេត្វា អម្ហាកំ សហាយកស្ស អនាថបិណ្ឌិកមហាសេដ្ឋិស្ស បច្ចគ្ឃេន វិក្កិណិត្វា បដិភណ្ឌំ អាហរថា’’តិ. តេ ‘‘សាធូ’’តិ តស្ស វចនំ សម្បដិច្ឆិត្វា សាវត្ថិំ គន្ត្វា មហាសេដ្ឋិំ ទិស្វា បណ្ណាការំ ទត្វា តំ បវត្តិំ អារោចេសុំ. មហាសេដ្ឋិ ‘‘ស្វាគតំ វោ’’តិ តេសំ អាវាសញ្ច បរិព្ពយញ្ច ទាបេត្វា សហាយកស្ស សុខំ បុច្ឆិត្វា ភណ្ឌំ វិក្កិណិត្វា បដិភណ្ឌំ ទាបេសិ. តេ បច្ចន្តំ គន្ត្វា តមត្ថំ អត្តនោ សេដ្ឋិស្ស អារោចេសុំ.

អបរភាគេ អនាថបិណ្ឌិកោបិ តថេវ បញ្ច សកដសតានិ តត្ថ បេសេសិ. មនុស្សា តត្ថ គន្ត្វា បណ្ណាការំ អាទាយ បច្ចន្តវាសិកសេដ្ឋិំ បស្សិំសុ. សោ ‘‘កុតោ អាគច្ឆថា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សាវត្ថិតោ តុម្ហាកំ សហាយកស្ស អនាថបិណ្ឌិកស្ស សន្តិកា’’តិ វុត្តេ ‘‘អនាថបិណ្ឌិកោតិ កស្សចិ បុរិសស្ស នាមំ ភវិស្សតី’’តិ បរិហាសំ កត្វា បណ្ណាការំ គហេត្វា ‘‘គច្ឆថ តុម្ហេ’’តិ ឧយ្យោជេសិ, នេវ និវាសំ, ន បរិព្ពយំ ទាបេសិ. តេ សយមេវ ភណ្ឌំ វិក្កិណិត្វា បដិភណ្ឌំ អាទាយ សាវត្ថិំ អាគន្ត្វា សេដ្ឋិស្ស តំ បវត្តិំ អារោចេសុំ.

អថ សោ បច្ចន្តវាសី បុនបិ ឯកវារំ តថេវ បញ្ច សកដសតានិ សាវត្ថិំ បេសេសិ, មនុស្សា បណ្ណាការំ អាទាយ មហាសេដ្ឋិំ បស្សិំសុ. តេ បន ទិស្វា អនាថបិណ្ឌិកស្ស មនុស្សា ‘‘មយំ, សាមិ, ឯតេសំ និវាសញ្ច ភត្តញ្ច បរិព្ពយញ្ច ជានិស្សាមា’’តិ វត្វា តេសំ សកដានិ ពហិនគរេ តថារូបេ ឋានេ មោចាបេត្វា ‘‘តុម្ហេ ឥធេវ វសថ, អម្ហាកំ វោ ឃរេ យាគុភត្តញ្ច បរិព្ពយោ ច ភវិស្សតី’’តិ គន្ត្វា ទាសកម្មករេ សន្និបាតេត្វា មជ្ឈិមយាមសមនន្តរេ បញ្ច សកដសតានិ វិលុម្បិត្វា និវាសនបារុបនានិបិ នេសំ អច្ឆិន្ទិត្វា គោណេ បលាបេត្វា សកដានិ វិចក្កានិ កត្វា ភូមិយំ ឋបេត្វា ចក្កានិបិ គណ្ហិត្វាវ អគមំសុ. បច្ចន្តវាសិនោ និវាសនមត្តស្សបិ សាមិកា អហុត្វា ភីតា វេគេន បលាយិត្វា បច្ចន្តមេវ គតា. សេដ្ឋិមនុស្សាបិ តមត្ថំ មហាសេដ្ឋិនោ អារោចេសុំ. សោ ‘‘អត្ថិ ទានិទំ កថាបាភត’’ន្តិ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា អាទិតោ បដ្ឋាយ សព្ពំ តំ បវត្តិំ អារោចេសិ. សត្ថា ‘‘ន ខោ, គហបតិ, សោ បច្ចន្តវាសី ឥទានេវ ឯវំសីលោ, បុព្ពេបិ ឯវំសីលោយេវ អហោសី’’តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ពារាណសិយំ មហាវិភវោ សេដ្ឋិ អហោសិ. តស្សេកោ បច្ចន្តវាសិកោ សេដ្ឋិ អទិដ្ឋសហាយោ អហោសិ. សព្ពំ អតីតវត្ថុ បច្ចុប្បន្នវត្ថុសទិសមេវ ពោធិសត្តោ បន អត្តនោ មនុស្សេហិ ‘‘អជ្ជ អម្ហេហិ ឥទំ នាម កត’’ន្តិ អារោចិតេ ‘‘បឋមំ អត្តនោ កតំ ឧបការំ អជានន្តា បច្ឆា ឯវរូបំ លភន្តិយេវា’’តិ វត្វា សម្បត្តបរិសាយ ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៩០. ‘‘យោ បុព្ពេ កតកល្យាណោ, កតត្ថោ នាវពុជ្ឈតិ;

បច្ឆា កិច្ចេ សមុប្បន្នេ, កត្តារំ នាធិគច្ឆតី’’តិ.

តត្រាយំ បិណ្ឌត្ថោ – ខត្តិយាទីសុ យោ កោចិ បុរិសោ បុព្ពេ បឋមតរំ អញ្ញេន កតកល្យាណោ កតូបការោ កតត្ថោ និប្ផាទិតកិច្ចោ ហុត្វា តំ បរេន អត្តនិ កតំ កល្យាណញ្ចេវ អត្ថញ្ច ន ជានាតិ, សោ បច្ឆា អត្តនោ កិច្ចេ សមុប្បន្នេ តស្ស កិច្ចស្ស កត្តារំ នាធិគច្ឆតិ ន លភតីតិ.

ឯវំ ពោធិសត្តោ ឥមាយ គាថាយ ធម្មំ ទេសេត្វា ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា យថាកម្មំ គតោ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា បច្ចន្តវាសី ឥទានីបិ បច្ចន្តវាសីយេវ, ពារាណសិសេដ្ឋិ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

អកតញ្ញុជាតកវណ្ណនា ទសមា.

អបាយិម្ហវគ្គោ នវមោ.

តស្សុទ្ទានំ –

សុរាបានំ មិត្តវិន្ទំ, កាឡកណ្ណី អត្ថទ្វារំ;

កិំបក្កសីលវីមំសំ, មង្គលញ្ចាបិ សារម្ភំ;

កុហកំ អកតញ្ញូ ចាតិ.