១០. លិត្តវគ្គោ

[៩១] ១. លិត្តជាតកវណ្ណនា

លិត្តំ បរមេន តេជសាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អបច្ចវេក្ខិតបរិភោគំ អារព្ភ កថេសិ. តស្មិំ កិរ កាលេ ភិក្ខូ ចីវរាទីនិ លភិត្វា យេភុយ្យេន អបច្ចវេក្ខិត្វា បរិភុញ្ជន្តិ. តេ ចត្តារោ បច្ចយេ អបច្ចវេក្ខិត្វា បរិភុញ្ជមានា យេភុយ្យេន និរយតិរច្ឆានយោនិតោ ន មុច្ចន្តិ. សត្ថា តំ ការណំ ញត្វា ភិក្ខូនំ អនេកបរិយាយេន ធម្មិំ កថំ កថេត្វា អបច្ចវេក្ខិតបរិភោគេ អាទីនវំ ទស្សេត្វា ‘‘ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា នាម ចត្តារោ បច្ចយេ លភិត្វា អបច្ចវេក្ខិត្វា បរិភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតិ, តស្មា ឥតោ បដ្ឋាយ ចត្តារោ បច្ចយេ បច្ចវេក្ខិត្វា បរិភុញ្ជេយ្យាថា’’តិ បច្ចវេក្ខនវិធិំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បដិសង្ខា យោនិសោ ចីវរំ បដិសេវតិ សីតស្ស បដិឃាតាយា’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៣; អ. និ. ៦.៥៨) នយេន តន្តិំ ឋបេត្វា ‘‘ភិក្ខវេ, ចត្តារោ បច្ចយេ ឯវំ បច្ចវេក្ខិត្វា បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ, អបច្ចវេក្ខិត្វា បរិភោគោ នាម ហលាហលវិសបរិភោគសទិសោ. បោរាណកា ហិ អបច្ចវេក្ខិត្វា ទោសំ អជានិត្វា វិសំ បរិភុញ្ជិត្វា វិបាកន្តេ មហាទុក្ខំ អនុភវិំសូ’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ អញ្ញតរស្មិំ មហាភោគកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ អក្ខធុត្តោ អហោសិ. អថាបរោ កូដក្ខធុត្តោ ពោធិសត្តេន សទ្ធិំ កីឡន្តោ អត្តនោ ជយេ វត្តមានេ កេឡិមណ្ឌលំ ន ភិន្ទតិ, បរាជយកាលេ បន អក្ខំ មុខេ បក្ខិបិត្វា ‘‘អក្ខោ នដ្ឋោ’’តិ កេឡិមណ្ឌលំ ភិន្ទិត្វា បក្កមតិ. ពោធិសត្តោ តស្ស តំ ការណំ ញត្វា ‘‘ហោតុ, ជានិស្សាមេត្ថ បតិរូបការណ’’ន្តិ អក្ខេ អាទាយ អត្តនោ ឃរេ ហលាហលវិសេន រញ្ជិត្វា បុនប្បុនំ សុក្ខាបេត្វា តេ អាទាយ តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘ឯហិ, សម្ម, អក្ខេហិ កីឡាមា’’តិ អាហ. សោ ‘‘សាធុ, សម្មា’’តិ កេឡិមណ្ឌលំ សជ្ជេត្វា តេន សទ្ធិំ កីឡន្តោ អត្តនោ បរាជយកាលេ ឯកំ អក្ខំ មុខេ បក្ខិបិ. អថ នំ ពោធិសត្តោ តថា ករោន្តំ ទិស្វា ‘‘គិលាហិ តាវ, បច្ឆា ឥទំ នាមេតន្តិ ជានិស្សសី’’តិ ចោទេតុំ ឥមំ គាថមាហ –

៩១. ‘‘លិត្តំ បរមេន តេជសា, គិលមក្ខំ បុរិសោ ន ពុជ្ឈតិ;

គិល រេ គិល បាបធុត្តក, បច្ឆា តេ កដុកំ ភវិស្សតី’’តិ.

តត្ថ លិត្តន្តិ មក្ខិតំ រញ្ជិតំ. បរមេន តេជសាតិ ឧត្តមតេជសម្បន្នេន ហលាហលវិសេន. គិលន្តិ គិលន្តោ. អក្ខន្តិ គុឡកំ. ន ពុជ្ឈតីតិ ‘‘អយំ មេ គិលតោ ឥទំ នាម ករិស្សតី’’តិ ន ជានាតិ. គិល រេតិ គិលាហិ អរេ. គិលាតិ បុនបិ ចោទេន្តោ វទតិ. បច្ឆា តេ កដុកំ ភវិស្សតីតិ ឥមស្មិំ តេ អក្ខេ គិលិតេ បច្ឆា ឯតំ វិសំ តិខិណំ ភវិស្សតីតិ អត្ថោ.

សោ ពោធិសត្តស្ស កថេន្តស្សេវ វិសវេគេន មុច្ឆិតោ អក្ខីនិ បរិវត្តេត្វា ខន្ធំ នាមេត្វា បតិ. ពោធិសត្តោ ‘‘ឥទានិស្ស ជីវិតទានំ ទាតុំ វដ្ដតី’’តិ ឱសធបរិភាវិតំ វមនយោគំ ទត្វា វមេត្វា សប្បិផាណិតមធុសក្ករាទយោ ខាទាបេត្វា អរោគំ កត្វា ‘‘បុន ឯវរូបំ មា អកាសី’’តិ ឱវទិត្វា ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា យថាកម្មំ គតោ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ‘‘ភិក្ខវេ, អបច្ចវេក្ខិតបរិភោគោ នាម អបច្ចវេក្ខិត្វា កតវិសបរិភោគសទិសោ ហោតី’’តិ វត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា បណ្ឌិតធុត្តោ អហមេវ អហោសិំ, កូដធុត្តោ បនេត្ថ ន កថីយតិ, យថា ច ឯត្ថ, ឯវំ សព្ពត្ថ. យោ បន ឥមស្មិំ កាលេ ន បញ្ញាយតិ, សោ ន កថីយតេវា’’តិ.

លិត្តជាតកវណ្ណនា បឋមា.

[៩២] ២. មហាសារជាតកវណ្ណនា

ឧក្កដ្ឋេ សូរមិច្ឆន្តីតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អាយស្មន្តំ អានន្ទត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ. ឯកស្មិញ្ហិ សមយេ កោសលរញ្ញោ ឥត្ថិយោ ចិន្តយិំសុ ‘‘ពុទ្ធុប្បាទោ នាម ទុល្លភោ, តថា មនុស្សបដិលាភោ, បរិបុណ្ណាយតនតា ច. មយញ្ច ឥមំ ទុល្លភំ ខណសមវាយំ លភិត្វាបិ អត្តនោ រុចិយា វិហារំ គន្ត្វា ធម្មំ វា សោតុំ ពុទ្ធបូជំ វា កាតុំ ទានំ វា ទាតុំ ន លភាម, មញ្ជូសាយ បក្ខិត្តា វិយ វសាម, រញ្ញោ កថេត្វា អម្ហាកំ ធម្មំ ទេសេតុំ អនុច្ឆវិកំ ឯកំ ភិក្ខុំ បក្កោសាបេត្វា តស្ស សន្តិកេ ធម្មំ សោស្សាម, តតោ យំ សក្ខិស្សាម, តំ ឧគ្គណ្ហិស្សាម, ទានាទីនិ ច បុញ្ញានិ ករិស្សាម. ឯវំ នោ អយំ ខណបដិលាភោ សផលោ ភវិស្សតី’’តិ. តា សព្ពាបិ រាជានំ ឧបសង្កមិត្វា អត្តនា ចិន្តិតការណំ កថយិំសុ. រាជា ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិ.

អថេកទិវសំ រាជា ឧយ្យានកីឡំ កីឡិតុកាមោ ឧយ្យានបាលំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘ឧយ្យានំ សោធេហី’’តិ អាហ. ឧយ្យានបាលោ ឧយ្យានំ សោធេន្តោ សត្ថារំ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ និសិន្នំ ទិស្វា រញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘សុទ្ធំ, ទេវ, ឧយ្យានំ, អបិចេត្ថ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ ភគវា និសិន្នោ’’តិ អាហ. រាជា ‘‘សាធុ, សម្ម, សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មម្បិ សោស្សាមា’’តិ អលង្កតរថំ អភិរុហិត្វា ឧយ្យានំ គន្ត្វា សត្ថុ សន្តិកំ អគមាសិ.

តស្មិញ្ច សមយេ ឆត្តបាណិ នាមេកោ អនាគាមី ឧបាសកោ សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុណមានោ និសិន្នោ ហោតិ. រាជា តំ ទិស្វា អាសង្កមានោ មុហុត្តំ ឋត្វា បុន ‘‘សចាយំ បាបកោ ភវេយ្យ, ន សត្ថុ សន្តិកេ និសីទិត្វា ធម្មំ សុណេយ្យ, អបាបកេន ឥមិនា ភវិតព្ព’’ន្តិ ចិន្តេត្វា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឧបាសកោ ពុទ្ធគារវេន រញ្ញោ បច្ចុដ្ឋានំ វា វន្ទនំ វា ន អកាសិ, តេនស្ស រាជា អនត្តមនោ អហោសិ. សត្ថា តស្ស អនត្តមនភាវំ ញត្វា ឧបាសកស្ស គុណំ កថេសិ ‘‘អយំ, មហារាជ, ឧបាសកោ ពហុស្សុតោ អាគតាគមោ កាមេសុ វីតរាគោ’’តិ រាជា ‘‘ន ឥមិនា ឱរកេន ភវិតព្ពំ, យស្ស សត្ថា គុណំ វណ្ណេតី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘ឧបាសក, វទេយ្យាសិ យេន តេ អត្ថោ’’តិ អាហ. ឧបាសកោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិ. រាជា សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា សត្ថារំ បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ.

សោ ឯកទិវសំ ឧបរិបាសាទេ មហាវាតបានំ វិវរិត្វា ឋិតោ តំ ឧបាសកំ ភុត្តបាតរាសំ ឆត្តមាទាយ ជេតវនំ គច្ឆន្តំ ទិស្វា បក្កោសាបេត្វា ឯវមាហ ‘‘ត្វំ កិរ, ឧបាសក, ពហុស្សុតោ, អម្ហាកញ្ច ឥត្ថិយោ ធម្មំ សោតុកាមា ចេវ ឧគ្គហេតុកាមា ច, សាធុ វតស្ស សចេ តាសំ ធម្មំ វាចេយ្យាសី’’តិ. ‘‘ទេវ, គិហីនំ នាម រាជន្តេបុរេ ធម្មំ ទេសេតុំ វា វាចេតុំ វា នប្បតិរូបំ, អយ្យានំ ឯវ បតិរូប’’ន្តិ. រាជា ‘‘សច្ចំ ឯស វទតី’’តិ ឧយ្យោជេត្វា ឥត្ថិយោ បក្កោសាបេត្វា ‘‘ភទ្ទេ, អហំ តុម្ហាកំ ធម្មទេសនត្ថាយ ច ធម្មវាចនត្ថាយ ច សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ឯកំ ភិក្ខុំ យាចាមិ, អសីតិយា មហាសាវកេសុ កតរំ យាចាមី’’តិ អាហ. តា សព្ពាបិ មន្តេត្វា ធម្មភណ្ឌាគារិកំ អានន្ទត្ថេរមេវ អារោចេសុំ. រាជា សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នោ ឯវមាហ ‘‘ភន្តេ, អម្ហាកំ គេហេ ឥត្ថិយោ អានន្ទត្ថេរស្ស សន្តិកេ ធម្មំ សោតុញ្ច ឧគ្គណ្ហិតុញ្ច ឥច្ឆន្តិ, សាធុ វត សចេ ថេរោ អម្ហាកំ គេហេ ធម្មំ ទេសេយ្យ ចេវ វាចេយ្យ ចា’’តិ. សត្ថា ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា ថេរំ អាណាបេសិ. តតោ បដ្ឋាយ រញ្ញោ ឥត្ថិយោ ថេរស្ស សន្តិកេ ធម្មំ សុណន្តិ ចេវ ឧគ្គណ្ហន្តិ ច.

អថេកទិវសំ រញ្ញោ ចូឡាមណិ នដ្ឋោ. រាជា តស្ស នដ្ឋភាវំ សុត្វា អមច្ចេ អាណាបេសិ ‘‘សព្ពេ អន្តោវឡញ្ជនកេ មនុស្សេ គហេត្វា ចូឡាមណិំ អាហរាបេថា’’តិ. អមច្ចា មាតុគាមេ អាទិំ កត្វា ចូឡាមណិំ បរិបុច្ឆន្តា អទិស្វា មហាជនំ កិលមេន្តិ. តំ ទិវសំ អានន្ទត្ថេរោ រាជនិវេសនំ បវិដ្ឋោ. យថា តា ឥត្ថិយោ បុព្ពេ ថេរំ ទិស្វាវ ហដ្ឋតុដ្ឋា ធម្មំ សុណន្តិ ចេវ ឧគ្គណ្ហន្តិ ច, តថា អកត្វា សព្ពា ទោមនស្សប្បត្តាវ អហេសុំ. តតោ ថេរេន ‘‘កស្មា តុម្ហេ អជ្ជ ឯវរូបា ជាតា’’តិ បុច្ឆិតា ឯវមាហំសុ ‘‘ភន្តេ, រញ្ញោ ចូឡាមណិំ បរិយេសាមាតិ អមច្ចា មាតុគាមេ ឧបាទាយ អន្តោវឡញ្ជនកេ កិលមេន្តិ, ន ជានាម កស្ស ‘កិំ ភវិស្សតី’តិ, តេនម្ហ ទោមនស្សប្បត្តា’’តិ. ថេរោ ‘‘មា ចិន្តយិត្ថា’’តិ តា សមស្សាសេត្វា រញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា បញ្ញត្តាសនេ និសីទិត្វា ‘‘មណិ កិរ តេ, មហារាជ, នដ្ឋោ’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ. ‘‘អសក្ខិ បន តំ អាហរាបេតុ’’ន្តិ. ‘‘ភន្តេ, សព្ពំ អន្តោជនំ គហេត្វា កិលមេន្តោបិ ន សក្កោមិ អាហរាបេតុ’’ន្តិ. ‘‘មហារាជ, មហាជនំ អកិលមេត្វាវ អាហរណូបាយោ អត្ថី’’តិ. ‘‘កតរោ, ភន្តេ’’តិ? ‘‘បិណ្ឌទានំ, មហារាជា’’តិ. ‘‘កតរំ បិណ្ឌទានំ, ភន្តេ’’តិ? ‘‘មហារាជ, យត្តកេសុ អាសង្កា អត្ថិ, តេ គហេត្វា ឯកេកស្ស ឯកេកំ បលាលបិណ្ឌំ វា មត្តិកាបិណ្ឌំ វា ទត្វា ‘ឥមំ បច្ចូសកាលេ អាហរិត្វា អសុកដ្ឋានេ នាម បាតេថា’តិ វត្តព្ពំ. យេន គហិតោ ភវិស្សតិ, សោ តស្មិំ បក្ខិបិត្វា អាហរិស្សតិ. សចេ បឋមទិវសេយេវ បាតេន្តិ, ឥច្ចេតំ កុសលំ. នោ ចេ បាតេន្តិ, ទុតិយទិវសេបិ តតិយទិវសេបិ តថេវ កាតព្ពំ. ឯវំ មហាជនោ ច ន កិលមិស្សតិ, មណិញ្ច លភិស្សសី’’តិ ឯវំ វត្វា ថេរោ អគមាសិ.

រាជា វុត្តនយេនេវ តយោ ទិវសេ ទាបេសិ, នេវ មណិំ អាហរិំសុ. ថេរោ តតិយទិវសេ អាគន្ត្វា ‘‘កិំ, មហារាជ, បាតិតោ មណី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ន បាតេន្តិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘តេន ហិ, មហារាជ, មហាតលស្មិំយេវ បដិច្ឆន្នដ្ឋានេ មហាចាដិំ ឋបាបេត្វា ឧទកស្ស បូរាបេត្វា សាណិំ បរិក្ខិបាបេត្វា ‘សព្ពេ អន្តោវឡញ្ជនកមនុស្សា ច ឥត្ថិយោ ច ឧត្តរាសង្គំ កត្វា ឯកេកោវ អន្តោសាណិំ បវិសិត្វា ហត្ថំ ធោវិត្វា អាគច្ឆន្តូ’តិ វទេហី’’តិ ថេរោ ឥមំ ឧបាយំ អាចិក្ខិត្វា បក្កាមិ. រាជា តថា ការេសិ. មណិចោរោ ចិន្តេសិ ‘‘ធម្មភណ្ឌាគារិកោ ឥមំ អធិករណំ អាទាយ មណិំ អទស្សេត្វា ឱសក្កិស្សតីតិ អដ្ឋានមេតំ, បាតេតុំ ទានិ វដ្ដតី’’តិ មណិំ បដិច្ឆន្នំ កត្វា អាទាយ អន្តោសាណិំ បវិសិត្វា ចាដិយំ បាតេត្វា និក្ខមិ. សព្ពេសំ និក្ខន្តកាលេ ឧទកំ ឆឌ្ឌេត្វា មណិំ អទ្ទសំសុ. រាជា ‘‘ថេរំ និស្សាយ មហាជនំ អកិលមេត្វាវ មេ មណិ លទ្ធោ’’តិ តុស្សិ, អន្តោវឡញ្ជនកមនុស្សាបិ ‘‘ថេរំ និស្សាយ មហាទុក្ខតោ មុត្តម្ហា’’តិ តុស្សិំសុ. ‘‘ថេរស្សានុភាវេន រញ្ញោ ចូឡាមណិ លទ្ធោ’’តិ ថេរស្សានុភាវោ សកលនគរេ ចេវ ភិក្ខុសង្ឃេ ច បាកដោ ជាតោ.

ធម្មសភាយំ សន្និសិន្នា ភិក្ខូ ថេរស្ស គុណំ វណ្ណយិំសុ ‘‘អាវុសោ, អានន្ទត្ថេរោ អត្តនោ ពហុស្សុតតាយ បណ្ឌិច្ចេន ឧបាយកុសលតាយ មហាជនំ អកិលមេត្វា ឧបាយេនេវ រញ្ញោ មណិំ ទស្សេសី’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានិ អានន្ទេនេវ បរហត្ថគតំ ភណ្ឌំ ទស្សិតំ, បុព្ពេបិ បណ្ឌិតា មហាជនំ អកិលមេត្វា ឧបាយេនេវ តិរច្ឆានហត្ថគតំ ភណ្ឌំ ទស្សយិំសូ’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ សព្ពសិប្បេសុ និប្ផត្តិំ បត្តោ តស្សេវ អមច្ចោ អហោសិ. អថេកទិវសំ រាជា មហន្តេន បរិវារេន ឧយ្យានំ គន្ត្វា វនន្តរានិ វិចរិត្វា ឧទកកីឡំ កីឡិតុកាមោ មង្គលបោក្ខរណិំ ឱតរិត្វា ឥត្ថាគារម្បិ បក្កោសិ. ឥត្ថិយោ អត្តនោ អត្តនោ សីសូបគគីវូបគាទីនិ អាភរណានិ ឱមុញ្ចិត្វា ឧត្តរាសង្គេសុ បក្ខិបិត្វា សមុគ្គបិដ្ឋេសុ ឋបេត្វា ទាសិយោ បដិច្ឆាបេត្វា បោក្ខរណិំ ឱតរិំសុ. អថេកា ឧយ្យានមក្កដី សាខន្តរេ និសិន្នា ទេវិំ បិឡន្ធនានិ ឱមុញ្ចិត្វា ឧត្តរាសង្គេ បក្ខិបិត្វា សមុគ្គបិដ្ឋេ ឋបយមានំ ទិស្វា តស្សា មុត្តាហារំ បិឡន្ធិតុកាមា ហុត្វា ទាសិយា បមាទំ ឱលោកយមានា និសីទិ, ទាសីបិ តំ រក្ខមានា តហំ តហំ ឱលោកេត្វា និសិន្នាយេវ និទ្ទាយិតុំ អារភិ. មក្កដី តស្សា បមាទភាវំ ញត្វា វាតវេគេន ឱតរិត្វា មហាមុត្តាហារំ គីវាយ បដិមុញ្ចិត្វា វាតវេគេន ឧប្បតិត្វា សាខន្តរេ និសីទិត្វា អញ្ញាសំ មក្កដីនំ ទស្សនភយេន ឯកស្មិំ រុក្ខសុសិរដ្ឋានេ ឋបេត្វា ឧបសន្តូបសន្តា វិយ តំ រក្ខមានា និសីទិ.

សាបិ ខោ ទាសី បដិពុជ្ឈិត្វា មុត្តាហារំ អបស្សន្តី កម្បមានា អញ្ញំ ឧបាយំ អទិស្វា ‘‘បុរិសោ ទេវិយា មុត្តាហារំ គហេត្វា បលាតោ’’តិ មហាវិរវំ វិរវិ. អារក្ខមនុស្សា តតោ តតោ សន្និបតិត្វា តស្សា វចនំ សុត្វា រញ្ញោ អារោចយិំសុ. រាជា ‘‘ចោរំ គណ្ហថា’’តិ អាហ. បុរិសា ឧយ្យានា និក្ខមិត្វា ‘‘ចោរំ គណ្ហថ, ចោរំ គណ្ហថា’’តិ ឥតោ ចិតោ ច ឱលោកេន្តិ. អថេកោ ជានបទោ ពលិការកបុរិសោ តំ សទ្ទំ សុត្វា កម្បមានោ បលាយិ. តំ ទិស្វា រាជបុរិសា ‘‘អយំ ចោរោ ភវិស្សតី’’តិ អនុពន្ធិត្វា តំ គហេត្វា បោថេត្វា ‘‘អរេ, ទុដ្ឋចោរ, ឯវំ មហាសារំ នាម បិឡន្ធនំ អវហរិស្សសី’’តិ បរិភាសិំសុ. សោ ចិន្តេសិ ‘‘សចាហំ ‘ន គណ្ហាមី’តិ វក្ខាមិ, អជ្ជ មេ ជីវិតំ នត្ថិ, បោថេន្តាយេវ មំ មារេស្សន្តិ, សម្បដិច្ឆាមិ ន’’ន្តិ. សោ ‘‘អាម, សាមិ, គហិតំ មេ’’តិ អាហ. អថ នំ ពន្ធិត្វា រញ្ញោ សន្តិកំ អានយិំសុ. រាជាបិ នំ បុច្ឆិ ‘‘គហិតំ តេ មហាសារបិឡន្ធន’’ន្តិ? ‘‘អាម, ទេវា’’តិ. ‘‘ឥទានិ តំ កហ’’ន្តិ. ‘‘ទេវ, មយា មហាសារំ នាម មញ្ចបីឋម្បិ ន ទិដ្ឋបុព្ពំ, សេដ្ឋិ បន មំ មហាសារបិឡន្ធនំ គណ្ហាបេសិ, សោហំ តំ គហេត្វាវ តស្ស អទាសិំ, សោ នំ ជានាតី’’តិ.

រាជា សេដ្ឋិំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘គហិតំ តេ ឥមស្ស ហត្ថតោ មហាសារបិឡន្ធន’’ន្តិ បុច្ឆិ. ‘‘អាម, ទេវា’’តិ. ‘‘កហំ ត’’ន្តិ. ‘‘បុរោហិតស្ស មេ ទិន្ន’’ន្តិ. បុរោហិតម្បិ បក្កោសាបេត្វា តថេវ បុច្ឆិ, សោបិ សម្បដិច្ឆិត្វា ‘‘គន្ធព្ពស្ស មេ ទិន្ន’’ន្តិ អាហ. តម្បិ បក្កោសាបេត្វា ‘‘បុរោហិតស្ស ហត្ថតោ តេ មហាសារបិឡន្ធនំ គហិត’’ន្តិ បុច្ឆិ. ‘‘អាម, ទេវា’’តិ. ‘‘កហំ ត’’ន្តិ. ‘‘កិលេសវសេន មេ វណ្ណទាសិយា ទិន្ន’’ន្តិ. តម្បិ បក្កោសាបេត្វា បុច្ឆិ, សា ‘‘ន គណ្ហាមី’’តិ អាហ. តេ បញ្ច ជនេ បុច្ឆន្តានញ្ញេវ សូរិយោ អត្ថំ គតោ. រាជា ‘‘ឥទានិ វិកាលោ ជាតោ, ស្វេ ជានិស្សាមា’’តិ តេ បញ្ច ជនេ អមច្ចានំ ទត្វា នគរំ បាវិសិ.

ពោធិសត្តោ ចិន្តេសិ – ‘‘ឥទំ បិឡន្ធនំ អន្តោវឡញ្ជេ នដ្ឋំ, អយញ្ច គហបតិកោ ពហិវឡញ្ជោ, ទ្វារេបិ ពលវារក្ខោ, តស្មា អន្តោវឡញ្ជនកានម្បិ តំ គហេត្វា បលាយិតុំ ន សក្កា. ឯវំ នេវ ពហិវឡញ្ជនកានំ, ន អន្តោ, ឧយ្យានេ វឡញ្ជនកានំ គហណូបាយោ ទិស្សតិ. ឥមិនា ទុគ្គតមនុស្សេន ‘សេដ្ឋិស្ស មេ ទិន្ន’ន្តិ កថេន្តេន អត្តនោ មោក្ខត្ថាយ កថិតំ ភវិស្សតិ, សេដ្ឋិនាបិ ‘បុរោហិតស្ស មេ ទិន្ន’ន្តិ កថេន្តេន ‘ឯកតោ ហុត្វា និត្ថរិស្សាមី’តិ ចិន្តេត្វា កថិតំ ភវិស្សតិ, បុរោហិតេនាបិ ‘គន្ធព្ពស្ស មេ ទិន្ន’ន្តិ កថេន្តេន ‘ពន្ធនាគារេ គន្ធព្ពំ និស្សាយ សុខេន វសិស្សាមា’តិ ចិន្តេត្វា កថិតំ ភវិស្សតិ, គន្ធព្ពេនាបិ ‘វណ្ណទាសិយា មេ ទិន្ន’ន្តិ កថេន្តេន ‘ឯកន្តេន អនុក្កណ្ឋិតា ភវិស្សាមា’តិ ចិន្តេត្វា កថិតំ ភវិស្សតិ, ឥមេហិ បញ្ចហិបិ ចោរេហិ ន ភវិតព្ពំ, ឧយ្យានេ មក្កដា ពហូ, បិឡន្ធនេន ឯកិស្សា មក្កដិយា ហត្ថេ អារុឡ្ហេន ភវិតព្ព’’ន្តិ. សោ រាជានំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘មហារាជ, ចោរេ អម្ហាកំ និយ្យាទេថ, មយំ តំ កិច្ចំ សោធេស្សាមា’’តិ អាហ. រាជា ‘‘សាធុ, បណ្ឌិត, សោធេហី’’តិ តស្ស និយ្យាទេសិ.

ពោធិសត្តោ អត្តនោ ទាសបុរិសេ បក្កោសាបេត្វា តេ បញ្ច ជនេ ឯកស្មិំយេវ ឋានេ វសាបេត្វា សមន្តា អារក្ខំ កត្វា កណ្ណំ ទត្វា ‘‘យំ តេ អញ្ញមញ្ញំ កថេន្តិ, តំ មយ្ហំ អារោចេថា’’តិ វត្វា បក្កាមិ. តេ តថា អកំសុ. តតោ មនុស្សានំ សន្និសិន្នវេលាយ សេដ្ឋិ តំ គហបតិកំ អាហ – ‘‘អរេ, ទុដ្ឋគហបតិ, តយា អហំ, មយា វា ត្វំ កហំ ទិដ្ឋបុព្ពោ, កទា តេ មយ្ហំ បិឡន្ធនំ ទិន្ន’’ន្តិ អាហ. សោ ‘‘សាមិ មហាសេដ្ឋិ, អហំ មហាសារំ នាម រុក្ខសារបាទកំ មញ្ចបីឋម្បិ ន ជានាមិ, ‘តំ និស្សាយ បន មោក្ខំ លភិស្សាមី’តិ ឯវំ អវចំ, មា មេ កុជ្ឈ, សាមី’’តិ អាហ. បុរោហិតោបិ សេដ្ឋិំ អាហ ‘‘មហាសេដ្ឋិ, ត្វំ ឥមិនា អត្តនោ អទិន្នកមេវ មយ្ហំ កថំ អទាសី’’តិ? ‘‘មយម្បិ ទ្វេ ឥស្សរា, អម្ហាកំ ឯកតោ ហុត្វា ឋិតកាលេ កម្មំ ខិប្បំ និប្ផជ្ជិស្សតី’’តិ កថេសិន្តិ. គន្ធព្ពោបិ បុរោហិតំ អាហ ‘‘ព្រាហ្មណ, កទា តយា មយ្ហំ បិឡន្ធនំ ទិន្ន’’ន្តិ? ‘‘អហំ តំ និស្សាយ វសនដ្ឋានេ សុខំ វសិស្សាមី’’តិ កថេសិន្តិ. វណ្ណទាសីបិ គន្ធព្ពំ អាហ ‘‘អរេ ទុដ្ឋគន្ធព្ព, អហំ កទា តវ សន្តិកំ គតបុព្ពា, ត្វំ វា មម សន្តិកំ អាគតបុព្ពោ, កទា តេ មយ្ហំ បិឡន្ធនំ ទិន្ន’’ន្តិ? ភគិនិ កិំការណា កុជ្ឈសិ, ‘‘អម្ហេសុ បញ្ចសុ ឯកតោ វសន្តេសុ ឃរាវាសោ ភវិស្សតិ, អនុក្កណ្ឋមានា សុខំ វសិស្សាមា’’តិ កថេសិន្តិ. ពោធិសត្តោ បយោជិតមនុស្សានំ សន្តិកា តំ កថំ សុត្វា តេសំ តថតោ អចោរភាវំ ញត្វា ‘‘មក្កដិយា គហិតបិឡន្ធនំ ឧបាយេនេវ បាតេស្សាមី’’តិ គេណ្ឌុមយានិ ពហូនិ បិឡន្ធនានិ ការេត្វា ឧយ្យានេ មក្កដិយោ គាហាបេត្វា ហត្ថបាទគីវាសុ គេណ្ឌុបិឡន្ធនានិ បិឡន្ធាបេត្វា វិស្សជ្ជេសិ. ឥតរា មក្កដី បិឡន្ធនំ រក្ខមានា ឧយ្យានេ ឯវ និសីទិ.

ពោធិសត្តោ មនុស្សេ អាណាបេសិ ‘‘គច្ឆថ តុម្ហេ, ឧយ្យានេ សព្ពា មក្កដិយោ ឧបធារេថ, យស្សា តំ បិឡន្ធនំ បស្សថ, តំ ឧត្តាសេត្វា បិឡន្ធនំ គណ្ហថា’’តិ. តាបិ ខោ មក្កដិយោ ‘‘បិឡន្ធនំ នោ លទ្ធ’’ន្តិ តុដ្ឋបហដ្ឋា ឧយ្យានេ វិចរន្តិយោ តស្សា សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘បស្ស អម្ហាកំ បិឡន្ធន’’ន្តិ អាហំសុ. សា មក្កដី អសហមានា ‘‘កិំ ឥមិនា គេណ្ឌុបិឡន្ធនេនា’’តិ មុត្តាហារំ បិឡន្ធិត្វា និក្ខមិ. អថ នំ តេ បុរិសា ទិស្វា បិឡន្ធនំ ឆឌ្ឌាបេត្វា អាហរិត្វា ពោធិសត្តស្ស អទំសុ. សោ តំ អាទាយ រញ្ញោ ទស្សេត្វា ‘‘ឥទំ តេ ទេវ បិឡន្ធនំ, តេ បញ្ចបិ អចោរា, ឥទំ បន ឧយ្យានេ មក្កដិយា អាភត’’ន្តិ អាហ. ‘‘កថំ បន តេ, បណ្ឌិត, មក្កដិយា ហត្ថំ អារុឡ្ហភាវោ ញាតោ, កថំ តេ គហិត’’ន្តិ? សោ សព្ពំ អាចិក្ខិ. រាជា តុដ្ឋមានសោ ‘‘សង្គាមសីសាទីសុ នាម សូរាទយោ ឥច្ឆិតព្ពា ហោន្តី’’តិ ពោធិសត្តស្ស ថុតិំ ករោន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៩២. ‘‘ឧក្កដ្ឋេ សូរមិច្ឆន្តិ, មន្តីសុ អកុតូហលំ;

បិយញ្ច អន្នបានម្ហិ, អត្ថេ ជាតេ ច បណ្ឌិត’’ន្តិ.

តត្ថ ឧក្កដ្ឋេតិ ឧបកដ្ឋេ, ឧភតោព្យូឡ្ហេ សង្គាមេ សម្បហារេ វត្តមានេតិ អត្ថោ. សូរមិច្ឆន្តីតិ អសនិយាបិ មត្ថកេ បតមានាយ អបលាយិនំ សូរំ ឥច្ឆន្តិ, តស្មិំ ខណេ ឯវរូបោ សង្គាមយោធោ បត្ថេតព្ពោ ហោតិ. មន្តីសុ អកុតូហលន្តិ កត្តព្ពាកត្តព្ពកិច្ចំ សម្មន្តនកាលេ ឧប្បន្នេ មន្តីសុ យោ អកុតូហលោ អវិកិណ្ណវាចោ មន្តំ ន ភិន្ទតិ, តំ ឥច្ឆន្តិ, តាទិសោ តេសុ ឋានេសុ បត្ថេតព្ពោ ហោតិ. បិយញ្ច អន្នបានម្ហីតិ មធុរេ អន្នបានេ បច្ចុបដ្ឋិតេ សហបរិភុញ្ជនត្ថាយ បិយបុគ្គលំ បត្ថេន្តិ, តាទិសោ តស្មិំ កាលេ បត្ថេតព្ពោ ហោតិ. អត្ថេ ជាតេ ច បណ្ឌិតន្តិ អត្ថគម្ភីរេ ធម្មគម្ភីរេ កិស្មិញ្ចិទេវ ការណេ វា បញ្ហេ វា ឧប្បន្នេ បណ្ឌិតំ វិចក្ខណំ ឥច្ឆន្តិ. តថារូបោ ហិ តស្មិំ សមយេ បត្ថេតព្ពោ ហោតីតិ.

ឯវំ រាជា ពោធិសត្តំ វណ្ណេត្វា ថោមេត្វា ឃនវស្សំ វស្សេន្តោ មហាមេឃោ វិយ សត្តាហិ រតនេហិ បូជេត្វា តស្សោវាទេ ឋត្វា ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា យថាកម្មំ គតោ, ពោធិសត្តោបិ យថាកម្មំ គតោ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ថេរស្ស គុណំ កថេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា រាជា អានន្ទោ អហោសិ, បណ្ឌិតាមច្ចោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

មហាសារជាតកវណ្ណនា ទុតិយា.

[៩៣] ៣. វិស្សាសភោជនជាតកវណ្ណនា

ន វិស្សសេ អវិស្សត្ថេតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ វិស្សាសភោជនំ អារព្ភ កថេសិ. តស្មិំ កិរ សមយេ យេភុយ្យេន ភិក្ខូ ‘‘មាតរា នោ ទិន្នំ, បិតរា នោ ទិន្នំ, ភាតរា, ភគិនិយា, ចូឡមាតរា, ចូឡបិតរា, មាតុលេន, មាតុលានិយា ទិន្នំ. អម្ហាកំ គិហិកាលេបិ ភិក្ខុកាលេបិ ឯតេ ទាតុំ យុត្តរូបាវា’’តិ ញាតីហិ ទិន្នេ ចត្តារោ បច្ចយេ វិស្សត្ថា ហុត្វា អបច្ចវេក្ខិត្វា បរិភុញ្ជន្តិ. សត្ថា តំ ការណំ ញត្វា ‘‘ភិក្ខូនំ មយា ធម្មទេសនំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ ភិក្ខូ សន្និបាតាបេត្វា ‘‘ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា នាម ញាតីហិបិ អញ្ញាតីហិបិ ទិន្នកេ ចត្តារោ បច្ចយេ បច្ចវេក្ខិត្វាវ បរិភោគោ កាតព្ពោ. អបច្ចវេក្ខិត្វា បរិភោគំ កត្វា ហិ កាលំ កុរុមានោ ភិក្ខុ យក្ខបេតអត្តភាវតោ ន មុច្ចតិ, អបច្ចវេក្ខិតបរិភោគោ នាមេស វិសបរិភោគសទិសោ. វិសញ្ហិ វិស្សាសិកេន ទិន្នកម្បិ អវិស្សាសិកេន ទិន្នកម្បិ មារេតិយេវ. បុព្ពេបិ វិស្សាសេន ទិន្នំ វិសំ បរិភុញ្ជិត្វា ជីវិតក្ខយំ បត្តា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ មហាវិភវោ សេដ្ឋិ អហោសិ. តស្សេកោ គោបាលកោ កិដ្ឋសម្ពាធសមយេ គាវោ គហេត្វា អរញ្ញំ បវិសិត្វា តត្ថ គោសាលំ កត្វា រក្ខន្តោ វសតិ. សេដ្ឋិនោ ច កាលេន កាលំ គោរសំ អាហរតិ. អថស្ស គោសាលាយ អវិទូរេ សីហោ និវាសំ គណ្ហិ. គាវីនំ សីហសន្តាសេន មិលាតានំ ខីរំ មន្ទំ អហោសិ. អថ នំ ឯកទិវសំ សប្បិំ អាទាយ អាគតំ សេដ្ឋិ បុច្ឆិ ‘‘កិំ នុ ខោ, សម្ម គោបាលក, មន្ទំ សប្បី’’តិ? សោ តំ ការណំ អាចិក្ខិ. ‘‘អត្ថិ បន, សម្ម, តស្ស សីហស្ស កត្ថចិ បដិពន្ធោ’’តិ? ‘‘អត្ថិស្ស សាមិ, ឯកាយ មិគមាតុកាយ សទ្ធិំ សំសគ្គោ’’តិ. ‘‘សក្កា បន តំ គាហាបេតុ’’ន្តិ? ‘‘សក្កា, សាមី’’តិ. ‘‘តេន ហិ តំ គហេត្វា តស្សា នលាដតោ បដ្ឋាយ សរីរេ លោមានិ វិសេន បុនប្បុនំ រជិត្វា សុក្ខាបេត្វា ទ្វេ តយោ ទិវសេ អតិក្កាមេត្វា តំ មិគមាតុកំ វិស្សជ្ជេហិ, សោ តស្សា សិនេហេន សរីរំ លេហិត្វា ជីវិតក្ខយំ បាបុណិស្សតិ. អថស្ស ចម្មនខទាឋា ចេវ វសញ្ច មំសញ្ច គហេត្វា អាគច្ឆេយ្យាសី’’តិ ហលាហលវិសំ ទត្វា ឧយ្យោជេសិ.

សោ គោបាលកោ ជាលំ ខិបិត្វា ឧបាយេន តំ មិគមាតុកំ គណ្ហិត្វា តថា អកាសិ. សីហោ តំ ទិស្វាវ ពលវសិនេហេន តស្សា សរីរំ លេហិត្វា ជីវិតក្ខយំ បាបុណិ. គោបាលកោបិ ចម្មាទីនិ គហេត្វា ពោធិសត្តស្ស សន្តិកំ អគមាសិ. ពោធិសត្តោ តំ ការណំ ញត្វា ‘‘បរេសុ សិនេហោ នាម ន កាតព្ពោ, ឯវំ ពលសម្បន្នោបិ សីហោ មិគរាជា កិលេសវសេន សំសគ្គំ និស្សាយ មិគមាតុកាយ សរីរំ លេហន្តោ វិសបរិភោគំ កត្វា ជីវិតក្ខយំ បត្តោ’’តិ វត្វា សម្បត្តបរិសាយ ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៩៣. ‘‘ន វិស្សសេ អវិស្សត្ថេ, វិស្សត្ថេបិ ន វិស្សសេ;

វិស្សាសា ភយមន្វេតិ, សីហំវ មិគមាតុកា’’តិ.

តត្រាយំ សង្ខេបត្ថោ – យោ បុព្ពេ សភយោ អត្តនិ អវិស្សត្ថោ អហោសិ, តស្មិំ អវិស្សត្ថេ, យោ បុព្ពេបិ និព្ភយោ អត្តនិ វិស្សាសិកោយេវ, តស្មិំ វិស្សត្ថេបិ ន វិស្សសេ, នេវ វិស្សាសំ ករេយ្យ. កិំការណា? វិស្សាសា ភយមន្វេតិ, យោ ហិ មិត្តេបិ អមិត្តេបិ វិស្សាសោ, តតោ ភយមេវ អាគច្ឆតិ. កថំ? សីហំវ មិគមាតុកា, យថា មិត្តសន្ថវវសេន កតវិស្សាសាយ មិគមាតុកាយ សន្តិកា សីហស្ស ភយំ អន្វេតិ, ឧបគតំ សម្បត្តន្តិ អត្ថោ. យថា វា វិស្សាសវសេន សីហំ មិគមាតុកា អន្វេតា ឧបគតាតិបិ អត្ថោ.

ឯវំ ពោធិសត្តោ សម្បត្តបរិសាយ ធម្មំ ទេសេត្វា ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា យថាកម្មំ គតោ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា មហាសេដ្ឋិ អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

វិស្សាសភោជនជាតកវណ្ណនា តតិយា.

[៩៤] ៤. លោមហំសជាតកវណ្ណនា

សោតត្តោ សោសិន្នោ ចេវាតិ ឥទំ សត្ថា វេសាលិំ ឧបនិស្សាយ បាដិការាមេ វិហរន្តោ សុនក្ខត្តំ អារព្ភ កថេសិ. ឯកស្មិញ្ហិ សមយេ សុនក្ខត្តោ សត្ថុ ឧបដ្ឋាកោ ហុត្វា បត្តចីវរមាទាយ វិចរមានោ កោរក្ខត្តិយស្ស ធម្មំ រោចេន្តោ ទសពលស្ស បត្តចីវរំ និយ្យាទេត្វា កោរក្ខត្តិយំ និស្សាយ វសតិ. តស្ស កាលកញ្ជិកអសុរយោនិយំ និព្ពត្តកាលេ គិហិ ហុត្វា ‘‘នត្ថិ សមណស្ស គោតមស្ស ឧត្តរិ មនុស្សធម្មា អលមរិយញាណទស្សនវិសេសោ, តក្កបរិយាហតំ សមណោ គោតមោ ធម្មំ ទេសេតិ វីមំសានុចរិតំ សយំបដិភានំ. យស្ស ច ខ្វាស្ស អត្ថាយ ធម្មោ ទេសិតោ, ន សោ និយ្យាតិ តក្ករស្ស សម្មា ទុក្ខក្ខយាយា’’តិ (ម. និ. ១.១៤៦) វេសាលិយំ តិណ្ណំ បាការានំ អន្តរេ វិចរន្តោ សត្ថុ អវណ្ណំ ភាសតិ.

អថាយស្មា សារិបុត្តោ បិណ្ឌាយ ចរន្តោ តស្សេវំ អវណ្ណំ ភាសន្តស្ស សុត្វា បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ តមត្ថំ ភគវតោ អារោចេសិ. ភគវា ‘‘កោធនោ, សារិបុត្ត, សុនក្ខត្តោ មោឃបុរិសោ, កោធវសេនេវមាហ, កោធវសេនាបិ បន ‘ន សោ និយ្យាតិ តក្ករស្ស សម្មា ទុក្ខក្ខយាយា’តិ វទន្តោ អជានិត្វាបិ មយ្ហំ គុណមេវ ភាសតិ. ន ខោ បន សោ មោឃបុរិសោ មយ្ហំ គុណំ ជានាតិ. មយ្ហញ្ហិ, សារិបុត្ត, ឆ អភិញ្ញា នាម អត្ថិ, អយម្បិ មេ ឧត្តរិមនុស្សធម្មោវ. ទសពលញាណានិ អត្ថិ, ចតុវេសារជ្ជញាណំ អត្ថិ, ចតុយោនិបរិច្ឆេទកញាណំ អត្ថិ, បញ្ចគតិបរិច្ឆេទកញាណំ អត្ថិ, អយម្បិ មេ ឧត្តរិមនុស្សធម្មោវ. ឯវំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មសមន្នាគតំ បន មំ យោ ឯវំ វទេយ្យ ‘នត្ថិ សមណស្ស គោតមស្ស ឧត្តរិមនុស្សធម្មោ’តិ, សោ តំ វាចំ អប្បហាយ តំ ចិត្តំ អប្បហាយ តំ ទិដ្ឋិំ អប្បដិនិស្សជ្ជិត្វា យថាភតំ និក្ខិត្តោ ឯវំ និរយេ’’តិ ឯវំ អត្តនោ វិជ្ជមានំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មស្ស គុណំ កថេត្វា ‘‘សុនក្ខត្តោ កិរ, សារិបុត្ត, កោរក្ខត្តិយស្ស ទុក្ករការិកាយ មិច្ឆាតបេ បសន្នោ, មិច្ឆាតបេ បសីទន្តេន បន មយិ ឯវ បសីទិតុំ វដ្ដតិ. អហញ្ហិ ឥតោ ឯកនវុតិកប្បមត្ថកេ ‘អត្ថិ នុ ខោ ឯត្ថ សារោ’តិ ពាហិរកំ មិច្ឆាតបំ វីមំសន្តោ ចតុរង្គសមន្នាគតំ ព្រហ្មចរិយវាសំ វសិំ, តបស្សី សុទំ ហោមិ បរមតបស្សី, លូខោ សុទំ ហោមិ បរមលូខោ, ជេគុច្ឆី សុទំ ហោមិ បរមជេគុច្ឆី, បវិវិត្តោ សុទំ ហោមិ បរមបវិវិត្តោ’’តិ វត្វា ថេរេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ឯកនវុតិកប្បមត្ថកេ ពោធិសត្តោ ‘‘ពាហិរកតបំ វីមំសិស្សាមី’’តិ អាជីវកបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា អចេលកោ អហោសិ រជោជល្លិកោ, បវិវិត្តោ អហោសិ ឯកវិហារី. មនុស្សេ ទិស្វា មិគោ វិយ បលាយិ, មហាវិកតិភោជនោ អហោសិ, វច្ឆកគោមយាទីនិ បរិភុញ្ជិ, អប្បមាទវិហារត្ថាយ អរញ្ញេ ឯកស្មិំ ភិំសនកេ វនសណ្ឌេ វិហាសិ. តស្មិម្បិ វិហរន្តោ ហិមបាតសមយេ អន្តរដ្ឋកេ រត្តិំ វនសណ្ឌា និក្ខមិត្វា អព្ភោកាសេ វិហរិត្វា សូរិយេ ឧគ្គតេ វនសណ្ឌំ បវិសតិ. សោ យថា រត្តិំ អព្ភោកាសេ ហិមោទកេន តិន្តោ, តថេវ ទិវា វនសណ្ឌតោ បគ្ឃរន្តេហិ ឧទកពិន្ទូហិ តេមយិ. ឯវំ អហោរត្តំ សីតទុក្ខំ អនុភោតិ. គិម្ហានំ បន បច្ឆិមេ មាសេ ទិវា អព្ភោកាសេ វិហរិត្វា រត្តិំ វនសណ្ឌំ បវិសតិ. សោ យថា ទិវា អព្ភោកាសេ អាតបេន បរិឡាហប្បត្តោ, តថេវ រត្តិំ និវាតេ វនសណ្ឌេ បរិឡាហំ បាបុណាតិ, សរីរា សេទធារា មុច្ចន្តិ. អថស្ស បុព្ពេ អស្សុតបុព្ពា អយំ គាថា បដិភាសិ –

៩៤. ‘‘សោតត្តោ សោសិន្នោ ចេវ, ឯកោ ភិំសនកេ វនេ;

នគ្គោ ន ចគ្គិមាសីនោ, ឯសនាបសុតោ មុនី’’តិ.

តត្ថ សោតត្តោតិ សូរិយសន្តាបេន សុដ្ឋុ តត្តោ. សោសិន្នោតិ ហិមោទកេន សុសិន្នោ សុដ្ឋុ តិន្តោ. ឯកោ ភិំសនកេ វនេតិ យត្ថ បវិដ្ឋានំ យេភុយ្យេន លោមានិ ហំសន្តិ, តថារូបេ ភិំសនកេវនសណ្ឌេ ឯកោ អទុតិយោវ អហោសិន្តិ ទីបេតិ. នគ្គោ ន ចគ្គិមាសីនោតិ នគ្គោ ច ន ច អគ្គិមាសីនោ. តថា សីតេន បីឡិយមានោបិ នេវ និវាសនបារុបនំ វា អាទិយិំ, ន ច អគ្គិំ អាគម្ម និសីទិន្តិ ទីបេតិ. ឯសនាបសុតោតិ អព្រហ្មចរិយេបិ តស្មិំ ព្រហ្មចរិយសញ្ញី ហុត្វា ‘‘ព្រហ្មចរិយមេវេតំ ឯសនា គវេសនា ឧបាយោ ព្រហ្មលោកស្សា’’តិ ឯវំ តាយ ព្រហ្មចរិយេសនាយ បសុតោ អនុយុត្តោ ឧស្សុក្កំ អាបន្នោ អហោសិន្តិ ទស្សេតិ. មុនីតិ ‘‘មុនិ ខោ ឯស មោនត្ថាយ បដិបន្នោ’’តិ ឯវំ លោកេន សម្ភាវិតោ អហោសិន្តិ ទីបេតិ.

ឯវំ ចតុរង្គសមន្នាគតំ ព្រហ្មចរិយំ ចរិត្វា ពោធិសត្តោ មរណកាលេ ឧបដ្ឋិតំ និរយនិមិត្តំ ទិស្វា ‘‘ឥទំ វតសមាទានំ និរត្ថក’’ន្តិ ញត្វា តង្ខណញ្ញេវ តំ លទ្ធិំ ភិន្ទិត្វា សម្មាទិដ្ឋិំ គហេត្វា ទេវលោកេ និព្ពត្តិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘អហំ តេន សមយេន សោ អាជីវកោ អហោសិ’’ន្តិ.

លោមហំសជាតកវណ្ណនា ចតុត្ថា.

[៩៥] ៥. មហាសុទស្សនជាតកវណ្ណនា

អនិច្ចា វត សង្ខារាតិ ឥទំ សត្ថា បរិនិព្ពានមញ្ចេ និបន្នោ អានន្ទត្ថេរស្ស ‘‘មា, ភន្តេ, ភគវា ឥមស្មិំ ខុទ្ទកនគរកេ’’ត្យាទិវចនំ (ទី. និ. ២.២១០) អារព្ភ កថេសិ. តថាគតេ ហិ ជេតវនេ វិហរន្តេ សារិបុត្តត្ថេរោ កត្តិកបុណ្ណមាយំ នាឡកគាមកេ ជាតោវរកេ បរិនិព្ពាយិ, មហាមោគ្គល្លានោ កត្តិកមាសស្សេវ កាឡបក្ខអមាវសិយំ. ឯវំ បរិនិព្ពុតេ អគ្គសាវកយុគេ ‘‘អហម្បិ កុសិនារាយំ បរិនិព្ពាយិស្សាមី’’តិ អនុបុព្ពេន ចារិកំ ចរមានោ តត្ថ គន្ត្វា យមកសាលានមន្តរេ ឧត្តរសីសកេ មញ្ចកេ អនុដ្ឋានសេយ្យាយ និបជ្ជិ. អថ នំ អាយស្មា អានន្ទត្ថេរោ ‘‘មា, ភន្តេ, ភគវា ឥមស្មិំ ខុទ្ទកនគរកេ វិសមេ ឧជ្ជង្គលនគរកេ, សាខានគរកេ បរិនិព្ពាយិ, អញ្ញេសំ ចម្បារាជគហាទីនំ មហានគរានំ អញ្ញតរស្មិំ ភគវា បរិនិព្ពាយតូ’’តិ យាចិ. សត្ថា ‘‘មា, អានន្ទ, ឥមំ ‘ខុទ្ទកនគរកំ, ឧជ្ជង្គលនគរកំ សាខានគរក’ន្តិ វទេហិ, អហញ្ហិ បុព្ពេ សុទស្សនចក្កវត្តិរាជកាលេ ឥមស្មិំ នគរេ វសិំ, តទា ឥទំ ទ្វាទសយោជនិកេន រតនបាការេន បរិក្ខិត្តំ មហានគរំ អហោសី’’តិ វត្វា ថេរេន យាចិតោ អតីតំ អាហរន្តោ មហាសុទស្សនសុត្តំ (ទី. និ. ២.២៤១ អាទយោ) កថេសិ.

តទា បន មហាសុទស្សនំ សុធម្មបាសាទា ឱតរិត្វា អវិទូរេ សត្តរតនមយេ តាលវនេ បញ្ញត្តស្មិំ កប្បិយមញ្ចកេ ទក្ខិណេន បស្សេន អនុដ្ឋានសេយ្យាយ និបន្នំ ទិស្វា ‘‘ឥមានិ តេ, ទេវ, ចតុរាសីតិ នគរសហស្សានិ កុសាវតិរាជធានិប្បមុខានិ, ឯត្ថ ឆន្ទំ ករោហី’’តិ សុភទ្ទាយ ទេវិយា វុត្តេ មហាសុទស្សនោ ‘‘មា ទេវិ ឯវំ អវច, អថ ខោ ‘ឯត្ថ ឆន្ទំ វិនេហិ, មា អបេក្ខំ អកាសី’តិ ឯវំ មំ ឱវទា’’តិ វត្វា ‘‘កិំការណា, ទេវា’’តិ បុច្ឆិតោ ‘‘អជ្ជាហំ កាលកិរិយំ ករិស្សាមី’’តិ. អថ នំ ទេវី រោទមានា អក្ខីនិ បុញ្ឆិត្វា កិច្ឆេន កសិរេន តថា វត្វា រោទិ បរិទេវិ. សេសាបិ ចតុរាសីតិសហស្សឥត្ថិយោ រោទិំសុ បរិទេវិំសុ. អមច្ចាទីសុបិ ឯកោបិ អធិវាសេតុំ នាសក្ខិ, សព្ពេបិ រោទិំសុ. ពោធិសត្តោ ‘‘អលំ, ភណេ, មា សទ្ទមកត្ថា’’តិ សព្ពេ និវារេត្វា ទេវិំ អាមន្តេត្វា ‘‘មា ត្វំ ទេវិ រោទិ, មា បរិទេវិ. តិលផលមត្តោបិ ហិ សង្ខារោ និច្ចោ នាម នត្ថិ, សព្ពេបិ អនិច្ចា ភេទនធម្មា ឯវា’’តិ វត្វា ទេវិំ ឱវទន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៩៥. ‘‘អនិច្ចា វត សង្ខារា, ឧប្បាទវយធម្មិនោ;

ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈន្តិ, តេសំ វូបសមោ សុខោ’’តិ.

តត្ថ អនិច្ចា វត សង្ខារាតិ ភទ្ទេ សុភទ្ទាទេវិ, យត្តកា កេហិចិ បច្ចយេហិ សមាគន្ត្វា កតា ខន្ធាយតនាទយោ សង្ខារា, សព្ពេ តេ អនិច្ចាយេវ នាម. ឯតេសុ ហិ រូបំ អនិច្ចំ…បេ… វិញ្ញាណំ អនិច្ចំ. ចក្ខុ អនិច្ចំ…បេ… ធម្មា អនិច្ចា. យំកិញ្ចិ សវិញ្ញាណកំ អវិញ្ញាណកំ រតនំ, សព្ពំ តំ អនិច្ចមេវ. ឥតិ ‘‘អនិច្ចា វត សង្ខារា’’តិ គណ្ហ. កស្មា? ឧប្បាទវយធម្មិនោតិ, សព្ពេ ហេតេ ឧប្បាទធម្មិនោ ចេវ វយធម្មិនោ ច ឧប្បជ្ជនភិជ្ជនសភាវាយេវ, តស្មា ‘‘អនិច្ចា’’តិ វេទិតព្ពា. យស្មា ច អនិច្ចា, តស្មា ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈន្តិ, ឧប្បជ្ជិត្វា ឋិតិំ បត្វាបិ និរុជ្ឈន្តិយេវ. សព្ពេវ ហេតេ និព្ពត្តមានា ឧប្បជ្ជន្តិ នាម, ភិជ្ជមានា និរុជ្ឈន្តិ នាម. តេសំ ឧប្បាទេ សតិយេវ ច ឋិតិ នាម ហោតិ, ឋិតិយា សតិយេវ ភង្គោ នាម ហោតិ, ន ហិ អនុប្បន្នស្ស ឋិតិ នាម, នាបិ ឋិតំ អភិជ្ជនកំ នាម អត្ថិ. ឥតិ សព្ពេបិ សង្ខារា តីណិ លក្ខណានិ បត្វា តត្ថ តត្ថេវ និរុជ្ឈន្តិ, តស្មា សព្ពេបិមេ អនិច្ចា ខណិកា ឥត្តរា អធុវា បភង្គុនោ ចលិតា សមីរិតា អនទ្ធនិយា បយាតា តាវកាលិកា និស្សារា, តាវកាលិកដ្ឋេន មាយាមរីចិផេណសទិសា. តេសុ ភទ្ទេ សុភទ្ទាទេវិ, កស្មា សុខសញ្ញំ ឧប្បាទេសិ, ឯវំ បន គណ្ហ តេសំ វូបសមោ សុខោតិ, សព្ពវដ្ដវូបសមនតោ តេសំ វូបសមោ នាម និព្ពានំ, តទេវេកំ ឯកន្តតោ សុខំ, តតោ អញ្ញំ សុខំ នាម នត្ថីតិ.

ឯវំ មហាសុទស្សនោ អមតមហានិព្ពានេន ទេសនាយ កូដំ គហេត្វា អវសេសស្សបិ មហាជនស្ស ‘‘ទានំ ទេថ, សីលំ រក្ខថ, ឧបោសថកម្មំ ករោថា’’តិ ឱវាទំ ទត្វា ទេវលោកបរាយណោ អហោសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា សុភទ្ទា ទេវី រាហុលមាតា អហោសិ, បរិណាយករតនំ រាហុលោ, សេសបរិសា ពុទ្ធបរិសា, មហាសុទស្សនោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

មហាសុទស្សនជាតកវណ្ណនា បញ្ចមា.

[៩៦] ៦. តេលបត្តជាតកវណ្ណនា

សមតិត្តិកំ អនវសេសកន្តិ ឥទំ សត្ថា សុម្ភរដ្ឋេ សេទកំ នាម និគមំ ឧបនិស្សាយ អញ្ញតរស្មិំ វនសណ្ឌេ វិហរន្តោ ជនបទកល្យាណិសុត្តំ អារព្ភ កថេសិ. តត្រ ហិ ភគវា –

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, ‘ជនបទកល្យាណី ជនបទកល្យាណី’តិ ខោ, ភិក្ខវេ, មហាជនកាយោ សន្និបតេយ្យ, សា ខោ បនស្ស ជនបទកល្យាណី បរមបាសាវិនី នច្ចេ, បរមបាសាវិនី គីតេ. ‘ជនបទកល្យាណី នច្ចតិ គាយតី’តិ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិយ្យោសោមត្តាយ មហាជនកាយោ សន្និបតេយ្យ. អថ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ ជីវិតុកាមោ អមរិតុកាមោ សុខកាមោ ទុក្ខបដិកូលោ. តមេនំ ឯវំ វទេយ្យ ‘‘អយំ តេ, អម្ភោ បុរិស, សមតិត្តិកោ តេលបត្តោ អន្តរេន ច មហាជនកាយស្ស អន្តរេន ច ជនបទកល្យាណិយា បរិហរិតព្ពោ, បុរិសោ ច តំ ឧក្ខិត្តាសិកោ បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ អនុពន្ធិស្សតិ ‘យត្ថេវ នំ ថោកម្បិ ឆឌ្ឌេស្សសិ, តត្ថេវ តេ សីសំ បាតេស្សាមី’’’តិ. ‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, អបិ នុ សោ បុរិសោ អមុំ តេលបត្តំ អមនសិករិត្វា ពហិទ្ធា បមាទំ អាហរេយ្យា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ឧបមា ខោ ម្យាយំ, ភិក្ខវេ, កតា អត្ថស្ស វិញ្ញាបនាយ. អយមេវេត្ថ អត្ថោ – ‘សមតិត្តិកោ តេលបត្តោ’តិ ខោ, ភិក្ខវេ, កាយគតាយេតំ សតិយា អធិវចនំ. តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ ‘កាយគតា នោ សតិ ភាវិតា ភវិស្សតិ សុសមារទ្ធា’តិ ឯវញ្ហិ វោ, ភិក្ខវេ, សិក្ខិតព្ព’’ន្តិ (សំ. និ. ៥.៣៨៦) –

ឥទំ ជនបទកល្យាណិសុត្តំ សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ កថេសិ.

តត្រាយំ សង្ខេបត្ថោ – ជនបទកល្យាណីតិ ជនបទម្ហិ កល្យាណី ឧត្តមា ឆសរីរទោសរហិតា បញ្ចកល្យាណសមន្នាគតា. សា ហិ យស្មា នាតិទីឃា, នាតិរស្សា, នាតិកិសា, នាតិថូលា, នាតិកាឡា, នាច្ចោទាតា, អតិក្កន្តា មានុសកវណ្ណំ, អបត្តា ទិព្ពវណ្ណំ, តស្មា ឆសរីរទោសរហិតា. ឆវិកល្យាណំ, មំសកល្យាណំ, ន្ហារុកល្យាណំ, អដ្ឋិកល្យាណំ, វយោកល្យាណន្តិ ឥមេហិ បន បញ្ចហិ កល្យាណេហិ សមន្នាគតត្តា បញ្ចកល្យាណសមន្នាគតា នាម. តស្សា ហិ អាគន្តុកោភាសកិច្ចំ នាម នត្ថិ, អត្តនោ សរីរោភាសេនេវ ទ្វាទសហត្ថេ ឋានេ អាលោកំ ករោតិ, បិយង្គុសាមា វា ហោតិ សុវណ្ណសាមា វា. អយមស្សា ឆវិកល្យាណតា. ចត្តារោ បនស្សា ហត្ថបាទា មុខបរិយោសានញ្ច លាខារសបរិកម្មកតំ វិយ រត្តបវាឡរត្តកម្ពលសទិសំ ហោតិ. អយមស្សា មំសកល្យាណតា. វីសតិ នខបត្តានិ មំសតោ អមុត្តដ្ឋានេ លាខារសបូរិតានិ វិយ, មុត្តដ្ឋានេ ខីរធារាសទិសានិ. អយមស្សា ន្ហារុកល្យាណតា. ទ្វត្តិំស ទន្តា សុផុសិតា សុធោតវជិរបន្តិ វិយ ខាយន្តិ. អយមស្សា អដ្ឋិកល្យាណតា. វីសតិវស្សសតិកាបិ បន សមានា សោឡសវស្សុទ្ទេសិកា វិយ ហោតិ និព្ពលិបលិតា. អយមស្សា វយោកល្យាណតា.

បរមបាសាវិនីតិ ឯត្ថ បន បសវនំ បសវោ, បវត្តីតិ អត្ថោ. បសវោ ឯវ បាសាវោ, បរមោ បាសាវោ បរមបាសាវោ, សោ អស្សា អត្ថីតិ បរមបាសាវិនី. នច្ចេ ច គីតេ ច ឧត្តមប្បវត្តិ សេដ្ឋកិរិយា. ឧត្តមមេវ នច្ចំ នច្ចតិ, គីតញ្ច គាយតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

អថ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យាតិ ន អត្តនោ រុចិយា អាគច្ឆេយ្យ, អយំ បនេត្ថ អធិប្បាយោ – អថេវំ មហាជនមជ្ឈេ ជនបទកល្យាណិយា នច្ចមានាយ ‘‘សាធុ សាធូ’’តិ សាធុការេសុ អង្គុលិផោដនេសុ ចេលុក្ខេបេសុ ច បវត្តមានេសុ តំ បវត្តិំ សុត្វា រាជា ពន្ធនាគារតោ ឯកំ ចោរបុរិសំ បក្កោសាបេត្វា និគឡានិ ឆិន្ទិត្វា សមតិត្តិកំ សុបរិបុណ្ណំ តេលបត្តំ តស្ស ហត្ថេ ទត្វា ឧភោហិ ហត្ថេហិ ទឡ្ហំ គាហាបេត្វា ឯកំ អសិហត្ថំ បុរិសំ អាណាបេសិ ‘‘ឯតំ គហេត្វា ជនបទកល្យាណិយា សមជ្ជដ្ឋានំ គច្ឆ. យត្ថេវ ចេស បមាទំ អាគម្ម ឯកម្បិ តេលពិន្ទុំ ឆឌ្ឌេតិ, តត្ថេវស្ស សីសំ ឆិន្ទា’’តិ. សោ បុរិសោ អសិំ ឧក្ខិបិត្វា តំ តជ្ជេន្តោ តត្ថ នេសិ. សោ មរណភយតជ្ជិតោ ជីវិតុកាមតាយ បមាទវសេន តំ អមនសិករិត្វា សកិម្បិ អក្ខីនិ ឧម្មីលេត្វា តំ ជនបទកល្យាណិំ ន ឱលោកេសិ. ឯវំ ភូតបុព្ពមេវេតំ វត្ថុ, សុត្តេ បន បរិកប្បវសេនេតំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

ឧបមា ខោ ម្យាយន្តិ ឯត្ថ បន តេលបត្តស្ស តាវ កាយគតាសតិយា ឱបម្មសំសន្ទនំ កតមេវ. ឯត្ថ បន រាជា វិយ កម្មំ ទដ្ឋព្ពំ, អសិ វិយ កិលេសា, ឧក្ខិត្តាសិកបុរិសោ វិយ មារោ, តេលបត្តហត្ថោ បុរិសោ វិយ កាយគតាសតិភាវកោ វិបស្សកយោគាវចរោ. ឥតិ ភគវា ‘‘កាយគតាសតិំ ភាវេតុកាមេន ភិក្ខុនា តេលបត្តហត្ថេន តេន បុរិសេន វិយ សតិំ អវិស្សជ្ជេត្វា អប្បមត្តេន កាយគតាសតិ ភាវេតព្ពា’’តិ ឥមំ សុត្តំ អាហរិត្វា ទស្សេសិ.

ភិក្ខូ ឥមំ សុត្តញ្ច អត្ថញ្ច សុត្វា ឯវមាហំសុ – ‘‘ទុក្ករំ, ភន្តេ, តេន បុរិសេន កតំ តថារូបិំ ជនបទកល្យាណិំ អនោលោកេត្វា តេលបត្តំ អាទាយ គច្ឆន្តេនា’’តិ. សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, តេន ទុក្ករំ កតំ, សុករមេវេតំ. កស្មា? ឧក្ខិត្តាសិកេន បុរិសេន សន្តជ្ជេត្វា នីយមានតាយ. យំ បន បុព្ពេ បណ្ឌិតា អប្បមាទេន សតិំ អវិស្សជ្ជេត្វា អភិសង្ខតំ ទិព្ពរូបម្បិ ឥន្ទ្រិយានិ ភិន្ទិត្វា អនោលោកេត្វាវ គន្ត្វា រជ្ជំ បាបុណិំសុ, ឯតំ ទុក្ករ’’ន្តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ តស្ស រញ្ញោ បុត្តសតស្ស សព្ពកនិដ្ឋោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, សោ អនុបុព្ពេន វិញ្ញុតំ បាបុណិ. តទា ច រញ្ញោ គេហេ បច្ចេកពុទ្ធា ភុញ្ជន្តិ, ពោធិសត្តោ តេសំ វេយ្យាវច្ចំ ករោតិ. សោ ឯកទិវសំ ចិន្តេសិ ‘‘មម ពហូ ភាតរោ, លច្ឆាមិ នុ ខោ អហំ ឥមស្មិំ នគរេ កុលសន្តកំ រជ្ជំ, ឧទាហុ នោ’’តិ? អថស្ស ឯតទហោសិ ‘‘បច្ចេកពុទ្ធេ បុច្ឆិត្វា ជានិស្សាមី’’តិ. សោ ទុតិយទិវសេ បច្ចេកពុទ្ធេសុ អាគតេសុ ធមករណំ អាទាយ បានីយំ បរិស្សាវេត្វា បាទេ ធោវិត្វា តេលេន មក្ខេត្វា តេសំ អន្តរខជ្ជកំ ខាទិត្វា និសិន្នកាលេ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នោ តមត្ថំ បុច្ឆិ. អថ នំ តេ អវោចុំ – កុមារ, ន ត្វំ ឥមស្មិំ នគរេ រជ្ជំ លភិស្សសិ, ឥតោ បន វីសយោជនសតមត្ថកេ គន្ធាររដ្ឋេ តក្កសិលានគរំ នាម អត្ថិ, តត្ថ គន្តុំ សក្កោន្តោ ឥតោ សត្តមេ ទិវសេ រជ្ជំ លច្ឆសិ. អន្តរាមគ្គេ បន មហាវត្តនិអដវិយំ បរិបន្ថោ អត្ថិ, តំ អដវិំ បរិហរិត្វា គច្ឆន្តស្ស យោជនសតិកោ មគ្គោ ហោតិ, ឧជុកំ គច្ឆន្តស្ស បញ្ញាស យោជនានិ ហោន្តិ. សោ ហិ អមនុស្សកន្តារោ នាម. តត្ថ យក្ខិនិយោ អន្តរាមគ្គេ គាមេ ច សាលាយោ ច មាបេត្វា ឧបរិ សុវណ្ណតារកវិចិត្តវិតានំ មហារហសេយ្យំ បញ្ញាបេត្វា នានាវិរាគបដសាណិយោ បរិក្ខិបិត្វា ទិព្ពាលង្ការេហិ អត្តភាវំ មណ្ឌេត្វា សាលាសុ និសីទិត្វា អាគច្ឆន្តេ បុរិសេ មធុរាហិ វាចាហិ សង្គណ្ហិត្វា ‘‘កិលន្តរូបា វិយ បញ្ញាយថ, ឥធាគន្ត្វា និសីទិត្វា បានីយំ បិវិត្វា គច្ឆថា’’តិ បក្កោសិត្វា អាគតាគតានំ អាសនានិ ទត្វា អត្តនោ រូបលីលាវិលាសេហិ បលោភេត្វា កិលេសវសិកេ កត្វា អត្តនា សទ្ធិំ អជ្ឈាចារេ កតេ តត្ថេវ នេ លោហិតេន បគ្ឃរន្តេន ខាទិត្វា ជីវិតក្ខយំ បាបេន្តិ. រូបគោចរំ សត្តំ រូបេនេវ គណ្ហន្តិ, សទ្ទគោចរំ មធុរេន គីតវាទិតសទ្ទេន, គន្ធគោចរំ ទិព្ពគន្ធេហិ, រសគោចរំ ទិព្ពេន នានគ្គរសភោជនេន, ផោដ្ឋព្ពគោចរំ ឧភតោលោហិតកូបធានេហិ ទិព្ពសយនេហិ គណ្ហន្តិ. សចេ ឥន្ទ្រិយានិ ភិន្ទិត្វា តា អនោលោកេត្វា សតិំ បច្ចុបដ្ឋាបេត្វា គមិស្សសិ, សត្តមេ ទិវសេ តត្ថ រជ្ជំ លច្ឆសីតិ.

ពោធិសត្តោ ‘‘ហោតុ, ភន្តេ, តុម្ហាកំ ឱវាទំ គហេត្វា កិំ តា ឱលោកេស្សាមី’’តិ បច្ចេកពុទ្ធេហិ បរិត្តំ ការាបេត្វា បរិត្តវាលុកញ្ចេវ បរិត្តសុត្តញ្ច អាទាយ បច្ចេកពុទ្ធេ ច មាតាបិតរោ ច វន្ទិត្វា និវេសនំ គន្ត្វា អត្តនោ បុរិសេ អាហ – ‘‘អហំ តក្កសិលាយំ រជ្ជំ គហេតុំ គច្ឆាមិ, តុម្ហេ ឥធេវ តិដ្ឋថា’’តិ. អថ នំ បញ្ច ជនា អាហំសុ ‘‘មយម្បិ អនុគច្ឆាមា’’តិ. ‘‘ន សក្កា តុម្ហេហិ អនុគន្តុំ, អន្តរាមគ្គេ កិរ យក្ខិនិយោ រូបាទិគោចរេ មនុស្សេ ឯវញ្ចេវញ្ច រូបាទីហិ បលោភេត្វា គណ្ហន្តិ, មហា បរិបន្ថោ, អហំ បន អត្តានំ តក្កេត្វា គច្ឆាមី’’តិ. ‘‘កិំ បន, ទេវ, មយំ តុម្ហេហិ សទ្ធិំ គច្ឆន្តា អត្តនោ បិយានិ រូបាទីនិ ឱលោកេស្សាម, មយម្បិ តថេវ គមិស្សាមា’’តិ. ពោធិសត្តោ ‘‘តេន ហិ អប្បមត្តា ហោថា’’តិ តេ បញ្ច ជនេ អាទាយ មគ្គំ បដិបជ្ជិ.

យក្ខិនិយោ គាមាទីនិ មាបេត្វា និសីទិំសុ. តេសុ រូបគោចរោ បុរិសោ តា យក្ខិនិយោ ឱលោកេត្វា រូបារម្មណេ បដិពទ្ធចិត្តោ ថោកំ ឱហីយិ. ពោធិសត្តោ ‘‘កិំ ភោ, ថោកំ ឱហីយសី’’តិ អាហ. ‘‘ទេវ, បាទា មេ រុជ្ជន្តិ, ថោកំ សាលាយំ និសីទិត្វា អាគច្ឆាមី’’តិ. ‘‘អម្ភោ, ឯតា យក្ខិនិយោ, មា ខោ បត្ថេសី’’តិ. ‘‘យំ ហោតិ, តំ ហោតុ, ន សក្កោមិ, ទេវា’’តិ. ‘‘តេន ហិ បញ្ញាយិស្សសី’’តិ ឥតរេ ចត្តារោ អាទាយ អគមាសិ. សោបិ រូបគោចរកោ តាសំ សន្តិកំ អគមាសិ. តា អត្តនា សទ្ធិំ អជ្ឈាចារេ កតេ តំ តត្ថេវ ជីវិតក្ខយំ បាបេត្វា បុរតោ គន្ត្វា អញ្ញំ សាលំ មាបេត្វា នានាតូរិយានិ គហេត្វា គាយមានា និសីទិំសុ, តត្ថ សទ្ទគោចរកោ ឱហីយិ. បុរិមនយេនេវ តម្បិ ខាទិត្វា បុរតោ គន្ត្វា នានប្បការេ គន្ធករណ្ឌកេ បូរេត្វា អាបណំ បសារេត្វា និសីទិំសុ, តត្ថ គន្ធគោចរកោ ឱហីយិ. តម្បិ ខាទិត្វា បុរតោ គន្ត្វា នានគ្គរសានំ ទិព្ពភោជនានំ ភាជនានិ បូរេត្វា ឱទនិកាបណំ បសារេត្វា និសីទិំសុ, តត្ថ រសគោចរកោ ឱហីយិ. តម្បិ ខាទិត្វា បុរតោ គន្ត្វា ទិព្ពសយនានិ បញ្ញាបេត្វា និសីទិំសុ, តត្ថ ផោដ្ឋព្ពគោចរកោ ឱហីយិ. តម្បិ ខាទិំសុ, ពោធិសត្តោ ឯកកោវ អហោសិ.

អថេកា យក្ខិនី ‘‘អតិខរមន្តោ វតាយំ, អហំ តំ ខាទិត្វាវ និវត្តិស្សាមី’’តិ ពោធិសត្តស្ស បច្ឆតោ បច្ឆតោ អគមាសិ. អដវិយា បរភាគេ វនកម្មិកាទយោ យក្ខិនិំ ទិស្វា ‘‘អយំ តេ បុរតោ គច្ឆន្តោ បុរិសោ កិំ ហោតី’’តិ បុច្ឆិំសុ. ‘‘កោមារសាមិកោ មេ, អយ្យា’’តិ. ‘‘អម្ភោ, អយំ ឯវំ សុកុមាលា បុប្ផទាមសទិសា សុវណ្ណវណ្ណា កុមារិកា អត្តនោ កុលំ ឆឌ្ឌេត្វា ភវន្តំ តក្កេត្វា និក្ខន្តា, កស្មា ឯតំ អកិលមេត្វា អាទាយ ន គច្ឆសី’’តិ? ‘‘នេសា, អយ្យា, មយ្ហំ បជាបតិ, យក្ខិនី ឯសា, ឯតាយ មេ បញ្ច មនុស្សា ខាទិតា’’តិ. ‘‘អយ្យា, បុរិសា នាម កុទ្ធកាលេ អត្តនោ បជាបតិយោ យក្ខិនិយោបិ ករោន្តិ បេតិនិយោបី’’តិ. សា គច្ឆមានា គព្ភិនិវណ្ណំ ទស្សេត្វា បុន សកិំ វិជាតវណ្ណំ កត្វា បុត្តំ អង្កេន អាទាយ ពោធិសត្តំ អនុពន្ធិ, ទិដ្ឋទិដ្ឋា បុរិមនយេនេវ បុច្ឆន្តិ. ពោធិសត្តោបិ តថេវ វត្វា គច្ឆន្តោ តក្កសិលំ បាបុណិ. សា បុត្តំ អន្តរធាបេត្វា ឯកិកាវ អនុពន្ធិ. ពោធិសត្តោ នគរទ្វារំ គន្ត្វា ឯកិស្សា សាលាយ និសីទិ. សា ពោធិសត្តស្ស តេជេន បវិសិតុំ អសក្កោន្តី ទិព្ពរូបំ មាបេត្វា សាលាទ្វារេ អដ្ឋាសិ.

តស្មិំ សមយេ តក្កសិលរាជា ឧយ្យានំ គច្ឆន្តោ តំ ទិស្វា បដិពទ្ធចិត្តោ ហុត្វា ‘‘គច្ឆ, ឥមិស្សា សស្សាមិកអស្សាមិកភាវំ ជានាហី’’តិ មនុស្សំ បេសេសិ. សោ តំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘សស្សាមិកាសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អាម, អយ្យ, អយំ មេ សាលាយ និសិន្នោ សាមិកោ’’តិ. ពោធិសត្តោ ‘‘នេសា មយ្ហំ បជាបតិ, យក្ខិនី ឯសា, ឯតាយ មេ បញ្ច មនុស្សា ខាទិតា’’តិ អាហ. សាបិ ‘‘បុរិសា នាម អយ្យា កុទ្ធកាលេ យំ ឥច្ឆន្តិ, តំ វទន្តី’’តិ អាហ. សោ ឧភិន្នម្បិ វចនំ រញ្ញោ អារោចេសិ. រាជា ‘‘អស្សាមិកភណ្ឌំ នាម រាជសន្តកំ ហោតី’’តិ យក្ខិនិំ បក្កោសាបេត្វា ឯកហត្ថិបិដ្ឋេ និសីទាបេត្វា នគរំ បទក្ខិណំ កត្វា បាសាទំ អភិរុយ្ហ តំ អគ្គមហេសិដ្ឋានេ ឋបេសិ.

សោ ន្ហាតវិលិត្តោ សាយមាសំ ភុញ្ជិត្វា សិរីសយនំ អភិរុហិ. សាបិ យក្ខិនី អត្តនោ ឧបកប្បនកំ អាហារំ អាហរិត្វា អលង្កតបដិយត្តា សិរិសយនេ រញ្ញា សទ្ធិំ និបជ្ជិត្វា រញ្ញោ រតិវសេន សុខំ សមប្បិតស្ស និបន្នកាលេ ឯកេន បស្សេន បរិវត្តិត្វា បរោទិ. អថ នំ រាជា ‘‘កិំ, ភទ្ទេ, រោទសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ទេវ, អហំ តុម្ហេហិ មគ្គេ ទិស្វា អានីតា, តុម្ហាកញ្ច គេហេ ពហូ ឥត្ថិយោ, អហំ សបត្តីនំ អន្តរេ វសមានា កថាយ ឧប្បន្នាយ ‘កោ តុយ្ហំ មាតរំ វា បិតរំ វា គោត្តំ វា ជាតិំ វា ជានាតិ, ត្វំ អន្តរាមគ្គេ ទិស្វា អានីតា នាមា’តិ សីសេ គហេត្វា និប្បីឡិយមានា វិយ មង្កុ ភវិស្សាមិ. សចេ តុម្ហេ សកលរជ្ជេ ឥស្សរិយញ្ច អាណញ្ច មយ្ហំ ទទេយ្យាថ, កោចិ មយ្ហំ ចិត្តំ កោបេត្វា កថេតុំ ន សក្ខិស្សតី’’តិ. ‘‘ភទ្ទេ, មយ្ហំ សកលរដ្ឋវាសិនោ ន កិញ្ចិ ហោន្តិ, នាហំ ឯតេសំ សាមិកោ. យេ បន រាជាណំ កោបេត្វា អកត្តព្ពំ ករោន្តិ, តេសញ្ញេវាហំ សាមិកោ. ឥមិនា ការណេន ន សក្កា តុយ្ហំ សកលរដ្ឋេ វា នគរេ វា ឥស្សរិយញ្ច អាណញ្ច ទាតុ’’ន្តិ. ‘‘តេន ហិ, ទេវ, សចេ រដ្ឋេ វា នគរេ វា អាណំ ទាតុំ ន សក្កោថ, អន្តោនិវេសនេ អន្តោវឡញ្ជនកានំ ឧបរិ មម វសំ វត្តនត្ថាយ អាណំ ទេថា’’តិ. រាជា ទិព្ពផោដ្ឋព្ពេន ពទ្ធោ តស្សា វចនំ អតិក្កមិតុំ អសក្កោន្តោ ‘‘សាធុ, ភទ្ទេ, អន្តោវឡញ្ជនកេសុ តុយ្ហំ អាណំ ទម្មិ, ត្វំ ឯតេ អត្តនោ វសេ វត្តាបេហី’’តិ អាហ. សា ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា រញ្ញោ និទ្ទំ ឱក្កន្តកាលេ យក្ខនគរំ គន្ត្វា យក្ខេ បក្កោសិត្វា អត្តនា រាជានំ ជីវិតក្ខយំ បាបេត្វា អដ្ឋិមត្តំ សេសេត្វា សព្ពំ ន្ហារុចម្មមំសលោហិតំ ខាទិ, អវសេសា យក្ខា មហាទ្វារតោ បដ្ឋាយ អន្តោនិវេសនេ កុក្កុដកុក្កុរេ អាទិំ កត្វា សព្ពេ ខាទិត្វា អដ្ឋិមត្តសេសេ អកំសុ.

បុនទិវសេ ទ្វារំ យថាបិហិតមេវ ទិស្វា មនុស្សា ផរសូហិ កវាដានិ កោដ្ដេត្វា អន្តោ បវិសិត្វា សព្ពំ និវេសនំ អដ្ឋិកបរិកិណ្ណំ ទិស្វា ‘‘សច្ចំ វត សោ បុរិសោ អាហ ‘នាយំ មយ្ហំ បជាបតិ, យក្ខិនី ឯសា’តិ. រាជា បន កិញ្ចិ អជានិត្វា តំ គហេត្វា អត្តនោ ភរិយំ អកាសិ, សា យក្ខេ បក្កោសិត្វា សព្ពំ ជនំ ខាទិត្វា គតា ភវិស្សតី’’តិ អាហំសុ. ពោធិសត្តោបិ តំ ទិវសំ តស្សាយេវ សាលាយំ បរិត្តវាលុកំ សីសេ កត្វា បរិត្តសុត្តញ្ច បរិក្ខិបិត្វា ខគ្គំ គហេត្វា ឋិតកោវ អរុណំ ឧដ្ឋាបេសិ. មនុស្សា សកលរាជនិវេសនំ សោធេត្វា ហរិតូបលិត្តំ កត្វា ឧបរិ គន្ធេហិ វិលិម្បិត្វា បុប្ផានិ វិកិរិត្វា បុប្ផទាមានិ ឱសារេត្វា ធូមំ ទត្វា នវមាលា ពន្ធិត្វា សម្មន្តយិំសុ ‘‘អម្ភោ, យោ បុរិសោ ទិព្ពរូបំ មាបេត្វា បច្ឆតោ អាគច្ឆន្តិំ យក្ខិនិំ ឥន្ទ្រិយានិ ភិន្ទិត្វា ឱលោកនមត្តម្បិ ន អកាសិ, សោ អតិវិយ ឧឡារសត្តោ ធិតិមា ញាណសម្បន្នោ, តាទិសេ បុរិសេ រជ្ជំ អនុសាសន្តេ សព្ពរដ្ឋំ សុខិតំ ភវិស្សតិ, តំ រាជានំ ករោមា’’តិ. អថ សព្ពេ អមច្ចា ច នាគរា ច ឯកច្ឆន្ទា ហុត្វា ពោធិសត្តំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ទេវ, តុម្ហេ ឥមំ រជ្ជំ ការេថា’’តិ នគរំ បវេសេត្វា រតនរាសិម្ហិ ឋបេត្វា អភិសិញ្ចិត្វា តក្កសិលរាជានំ អកំសុ. សោ ចត្តារិ អគតិគមនានិ វជ្ជេត្វា ទស រាជធម្មេ អកោបេត្វា ធម្មេន រជ្ជំ ការេន្តោ ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា យថាកម្មំ គតោ.

សត្ថា ឥមំ អតីតំ អាហរិត្វា អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៩៦. ‘‘សមតិត្តិកំ អនវសេសកំ, តេលបត្តំ យថា បរិហរេយ្យ;

ឯវំ សចិត្តមនុរក្ខេ, បត្ថយានោ ទិសំ អគតបុព្ព’’ន្តិ.

តត្ថ សមតិត្តិកន្តិ អន្តោមុខវដ្ដិលេខំ បាបេត្វា សមភរិតំ. អនវសេសកន្តិ អនវសិញ្ចនកំ អបរិស្សាវនកំ កត្វា. តេលបត្តន្តិ បក្ខិត្តតិលតេលបត្តំ. បរិហរេយ្យាតិ ហរេយ្យ, អាទាយ គច្ឆេយ្យ. ឯវំ សចិត្តមនុរក្ខេតិ តំ តេលភរិតំ បត្តំ វិយ អត្តនោ ចិត្តំ កាយគតាសតិយា គោចរេ ចេវ សម្បយុត្តសតិយា ចាតិ ឧភិន្នំ អន្តរេ បក្ខិបិត្វា យថា មុហុត្តម្បិ ពហិទ្ធា គោចរេ ន វិក្ខិបតិ, តថា បណ្ឌិតោ យោគាវចរោ រក្ខេយ្យ គោបេយ្យ. កិំការណា? ឯតស្ស ហិ –

‘‘ទុន្និគ្គហស្ស លហុនោ, យត្ថកាមនិបាតិនោ;

ចិត្តស្ស ទមថោ សាធុ, ចិត្តំ ទន្តំ សុខាវហ’’ន្តិ. (ធ. ប. ៣៥);

តស្មា –

‘‘សុទុទ្ទសំ សុនិបុណំ, យត្ថកាមនិបាតិនំ;

ចិត្តំ រក្ខេថ មេធាវី, ចិត្តំ គុត្តំ សុខាវហំ’’. (ធ. ប. ៣៦);

ឥទញ្ហិ –

‘‘ទូរង្គមំ ឯកចរំ, អសរីរំ គុហាសយំ;

យេ ចិត្តំ សំយមេស្សន្តិ, មោក្ខន្តិ មារពន្ធនា’’. (ធ. ប. ៣៧);

ឥតរស្ស បន –

‘‘អនវដ្ឋិតចិត្តស្ស, សទ្ធម្មំ អវិជានតោ;

បរិប្លវបសាទស្ស, បញ្ញា ន បរិបូរតិ’’. (ធ. ប. ៣៨);

ថិរកម្មដ្ឋានសហាយស្ស បន –

‘‘អនវស្សុតចិត្តស្ស, អនន្វាហតចេតសោ;

បុញ្ញបាបបហីនស្ស, នត្ថិ ជាគរតោ ភយំ’’. (ធ. ប. ៣៩);

តស្មា ឯតំ –

‘‘ផន្ទនំ ចបលំ ចិត្តំ, ទូរក្ខំ ទុន្និវារយំ;

ឧជុំ ករោតិ មេធាវី, ឧសុការោវ តេជនំ’’. (ធ. ប. ៣៣);

ឯវំ ឧជុំ ករោន្តោ សចិត្តមនុរក្ខេ.

បត្ថយានោ ទិសំ អគតបុព្ពន្តិ ឥមស្មិំ កាយគតាសតិកម្មដ្ឋានេ កម្មំ អារភិត្វា អនមតគ្គេ សំសារេ អគតបុព្ពំ ទិសំ បត្ថេន្តោ បិហេន្តោ វុត្តនយេន សកំ ចិត្តំ រក្ខេយ្យាតិ អត្ថោ. កា បនេសា ទិសា នាម? –

‘‘មាតាបិតា ទិសា បុព្ពា, អាចរិយា ទក្ខិណា ទិសា;

បុត្តទារា ទិសា បច្ឆា, មិត្តាមច្ចា ច ឧត្តរា.

‘‘ទាសកម្មករា ហេដ្ឋា, ឧទ្ធំ សមណព្រាហ្មណា;

ឯតា ទិសា នមស្សេយ្យ, អលមត្តោ កុលេ គិហី’’តិ. (ទី. និ. ៣.២៧៣) –

ឯត្ថ តាវ បុត្តទារាទយោ ‘‘ទិសា’’តិ វុត្តា.

‘‘ទិសា ចតស្សោ វិទិសា ចតស្សោ, ឧទ្ធំ អធោ ទស ទិសា ឥមាយោ;

កតមំ ទិសំ តិដ្ឋតិ នាគរាជា, យមទ្ទសា សុបិនេ ឆព្ពិសាណ’’ន្តិ. (ជា. ១.១៦.១០៤) –

ឯត្ថ បុរត្ថិមាទិភេទា ទិសាវ ‘‘ទិសា’’តិ វុត្តា.

‘‘អគារិនោ អន្នទបានវត្ថទា, អវ្ហាយិកា តម្បិ ទិសំ វទន្តិ;

ឯសា ទិសា បរមា សេតកេតុ, យំ បត្វា ទុក្ខី សុខិនោ ភវន្តី’’តិ. (ជា. ១.៦.៩) –

ឯត្ថ បន និព្ពានំ ‘‘ទិសា’’តិ វុត្តំ. ឥធាបិ តទេវ អធិប្បេតំ. តញ្ហិ ‘‘ខយំ វិរាគ’’ន្តិអាទីហិ ទិស្សតិ អបទិស្សតិ, តស្មា ‘‘ទិសា’’តិ វុច្ចតិ. អនមតគ្គេ បន សំសារេ កេនចិ ពាលបុថុជ្ជនេន សុបិនេនបិ អគតបុព្ពតាយ អគតបុព្ពា ទិសា នាមាតិ វុត្តំ. តំ បត្ថយន្តេន កាយគតាសតិយា យោគោ ករណីយោតិ.

ឯវំ សត្ថា និព្ពានេន ទេសនាយ កូដំ គហេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា រាជបរិសា ពុទ្ធបរិសា អហោសិ, រជ្ជប្បត្តកុមារោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

តេលបត្តជាតកវណ្ណនា ឆដ្ឋា.

[៩៧] ៧. នាមសិទ្ធិជាតកវណ្ណនា

ជីវកញ្ច មតំ ទិស្វាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ នាមសិទ្ធិកំ ភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. ឯកោ កិរ កុលបុត្តោ នាមេន បាបកោ នាម. សោ សាសនេ ឧរំ ទត្វា បព្ពជិតោ ភិក្ខូហិ ‘‘ឯហាវុសោ, បាបក, តិដ្ឋាវុសោ, បាបកា’’តិ វុច្ចមានោ ចិន្តេសិ ‘‘លោកេ បាបកំ នាម លាមកំ កាឡកណ្ណិភូតំ វុច្ចតិ, អញ្ញំ មង្គលបដិសំយុត្តំ នាមំ អាហរាបេស្សាមី’’តិ. សោ អាចរិយុបជ្ឈាយេ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ភន្តេ, មយ្ហំ នាមំ អវមង្គលំ, អញ្ញំ មេ នាមំ ករោថា’’តិ អាហ. អថ នំ តេ ឯវមាហំសុ – ‘‘អាវុសោ, នាមំ នាម បណ្ណត្តិមត្តំ, នាមេន កាចិ អត្ថសិទ្ធិ នាម នត្ថិ, អត្តនោ នាមេនេវ សន្តុដ្ឋោ ហោហី’’តិ. សោ បុនប្បុនំ យាចិយេវ. តស្សាយំ នាមសិទ្ធិកភាវោ ភិក្ខុសង្ឃេ បាកដោ ជាតោ. អថេកទិវសំ ធម្មសភាយំ សន្និសិន្នា ភិក្ខូ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘អាវុសោ, អសុកោ កិរ ភិក្ខុ នាមសិទ្ធិកោ មង្គលំ នាមំ អាហរាបេតី’’តិ. អថ សត្ថា ធម្មសភំ អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, សោ ឥទានេវ, បុព្ពេបិ នាមសិទ្ធិកោយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ តក្កសិលាយំ ពោធិសត្តោ ទិសាបាមោក្ខោ អាចរិយោ ហុត្វា បញ្ច មាណវកសតានិ មន្តេ វាចេសិ. តស្សេកោ មាណវោ បាបកោ នាម នាមេន. សោ ‘‘ឯហិ, បាបក, យាហិ, បាបកា’’តិ វុច្ចមានោ ចិន្តេសិ ‘‘មយ្ហំ នាមំ អវមង្គលំ, អញ្ញំ នាមំ អាហរាបេស្សាមី’’តិ. សោ អាចរិយំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘អាចរិយ, មយ្ហំ នាមំ អវមង្គលំ, អញ្ញំ មេ នាមំ ករោថា’’តិ អាហ. អថ នំ អាចរិយោ អវោច ‘‘គច្ឆ, តាត, ជនបទចារិកំ ចរិត្វា អត្តនោ អភិរុចិតំ ឯកំ មង្គលនាមំ គហេត្វា ឯហិ, អាគតស្ស តេ នាមំ បរិវត្តេត្វា អញ្ញំ នាមំ ករិស្សាមី’’តិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ បាថេយ្យំ គហេត្វា និក្ខន្តោ គាមេន គាមំ ចរន្តោ ឯកំ នគរំ បាបុណិ. តត្ថ ចេកោ បុរិសោ កាលកតោ ជីវកោ នាម នាមេន. សោ តំ ញាតិជនេន អាឡាហនំ នីយមានំ ទិស្វា ‘‘កិំ នាមកោ ឯស បុរិសោ’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ជីវកោ នាមេសោ’’តិ. ‘‘ជីវកោបិ មរតី’’តិ? ‘‘ជីវកោបិ មរតិ, អជីវកោបិ មរតិ, នាមំ នាម បណ្ណត្តិមត្តំ, ត្វំ ពាលោ មញ្ញេ’’តិ. សោ តំ កថំ សុត្វា នាមេ មជ្ឈត្តោ ហុត្វា អន្តោនគរំ បាវិសិ.

អថេកំ ទាសិំ ភតិំ អទទមានំ សាមិកា ទ្វារេ និសីទាបេត្វា រជ្ជុយា បហរន្តិ, តស្សា ច ‘‘ធនបាលី’’តិ នាមំ ហោតិ. សោ អន្តរវីថិយា គច្ឆន្តោ តំ បោថិយមានំ ទិស្វា ‘‘កស្មា ឥមំ បោថេថា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ភតិំ ទាតុំ ន សក្កោតី’’តិ. ‘‘កិំ បនស្សា នាម’’ន្តិ? ‘‘ធនបាលី នាមា’’តិ. នាមេន ធនបាលី សមានាបិ ភតិមត្តំ ទាតុំ ន សក្កោតីតិ ធនបាលិយោបិ អធនបាលិយោបិ ទុគ្គតា ហោន្តិ, នាមំ នាម បណ្ណត្តិមត្តំ, ត្វំ ពាលោ មញ្ញេតិ. សោ នាមេ មជ្ឈត្តតរោ ហុត្វា នគរា និក្ខម្ម មគ្គំ បដិបន្នោ អន្តរាមគ្គេ មគ្គមូឡ្ហបុរិសំ ទិស្វា ‘‘អម្ភោ កិំ ករោន្តោ វិចរសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘មគ្គមូឡ្ហោម្ហិ, សាមី’’តិ. ‘‘កិំ បន តេ នាម’’ន្តិ? ‘‘បន្ថកោ នាមា’’តិ. ‘‘បន្ថកោបិ មគ្គមូឡ្ហោ ហោតី’’តិ? ‘‘បន្ថកោបិ អបន្ថកោបិ មគ្គមូឡ្ហោ ហោតិ, នាមំ នាម បណ្ណត្តិមត្តំ ត្វំ បន ពាលោ មញ្ញេតិ’’. សោ នាមេ អតិមជ្ឈត្តោ ហុត្វា ពោធិសត្តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘កិំ, តាត, នាមំ រោចេត្វា អាគតោសី’’តិ វុត្តេ ‘‘អាចរិយ, ជីវកាបិ នាម មរន្តិ អជីវកាបិ, ធនបាលិយោបិ ទុគ្គតា ហោន្តិ អធនបាលិយោបិ, បន្ថកាបិ មគ្គមូឡ្ហា ហោន្តិ អបន្ថកាបិ, នាមំ នាម បណ្ណត្តិមត្តំ, នាមេន សិទ្ធិ នត្ថិ, កម្មេនេវ សិទ្ធិ. អលំ មយ្ហំ អញ្ញេន នាមេន, តទេវ មេ នាមំ ហោតូ’’តិ អាហ. ពោធិសត្តោ តេន ទិដ្ឋញ្ច កតញ្ច សំសន្ទេត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៩៧. ‘‘ជីវកញ្ច មតំ ទិស្វា, ធនបាលិញ្ច ទុគ្គតំ;

បន្ថកញ្ច វនេ មូឡ្ហំ, បាបកោ បុនរាគតោ’’តិ.

តត្ថ បុនរាគតោតិ ឥមានិ តីណិ ការណានិ ទិស្វា បុន អាគតោ, រ-ការោ សន្ធិវសេន វុត្តោ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបេស នាមសិទ្ធិកោយេវា’’តិ វត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា នាមសិទ្ធិកោ ឥទានិបិ នាមសិទ្ធិកោយេវ, អាចរិយបរិសា ពុទ្ធបរិសា, អាចរិយោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

នាមសិទ្ធិជាតកវណ្ណនា សត្តមា.

[៩៨] ៨. កូដវាណិជជាតកវណ្ណនា

សាធុ ខោ បណ្ឌិតោ នាមាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ កូដវាណិជំ អារព្ភ កថេសិ. សាវត្ថិយញ្ហិ ទ្វេ ជនា ឯកតោ វណិជ្ជំ ករោន្តា ភណ្ឌំ សកដេនាទាយ ជនបទំ គន្ត្វា លទ្ធលាភា បច្ចាគមិំសុ. តេសុ កូដវាណិជោ ចិន្តេសិ ‘‘អយំ ពហូ ទិវសេ ទុព្ភោជនេន ទុក្ខសេយ្យាយ កិលន្តោ, ឥទានិ អត្តនោ ឃរេ នានគ្គរសេហិ យាវទត្ថំ សុភោជនំ ភុញ្ជិត្វា អជីរកេន មរិស្សតិ. អថាហំ ឥមំ ភណ្ឌំ តយោ កោដ្ឋាសេ កត្វា ឯកំ តស្ស ទារកានំ ទស្សាមិ, ទ្វេ កោដ្ឋាសេ អត្តនា គហេស្សាមី’’តិ. សោ ‘‘អជ្ជ ភាជេស្សាម, ស្វេ ភាជេស្សាមា’’តិ ភណ្ឌំ ភាជេតុំ ន ឥច្ឆិ. អថ នំ បណ្ឌិតវាណិជោ អកាមកំ និប្បីឡេត្វា ភាជាបេត្វា វិហារំ គន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា កតបដិសន្ថារោ ‘‘អតិបបញ្ចោ តេ កតោ, ឥធាគន្ត្វាបិ ចិរេន ពុទ្ធុបដ្ឋានំ អាគតោសី’’តិ វុត្តេ តំ បវត្តិំ ភគវតោ អារោចេសិ. សត្ថា ‘‘ន ខោ សោ, ឧបាសក, ឥទានេវ កូដវាណិជោ, បុព្ពេបិ កូដវាណិជោយេវ. ឥទានិ បន តំ វញ្ចេតុកាមោ ជាតោ, បុព្ពេ បណ្ឌិតេបិ វញ្ចេតុំ ឧស្សហី’’តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ពារាណសិយំ វាណិជកុលេ និព្ពត្តិ, នាមគ្គហណទិវសេ ចស្ស ‘‘បណ្ឌិតោ’’តិ នាមំ អកំសុ. សោ វយប្បត្តោ អញ្ញេន វាណិជេន សទ្ធិំ ឯកតោ ហុត្វា វណិជ្ជំ ករោតិ, តស្ស ‘‘អតិបណ្ឌិតោ’’តិ នាមំ អហោសិ. តេ ពារាណសិតោ បញ្ចហិ សកដសតេហិ ភណ្ឌំ អាទាយ ជនបទំ គន្ត្វា វណិជ្ជំ កត្វា លទ្ធលាភា បុន ពារាណសិំ អាគមិំសុ. អថ នេសំ ភណ្ឌភាជនកាលេ អតិបណ្ឌិតោ អាហ ‘‘មយា ទ្វេ កោដ្ឋាសា លទ្ធព្ពា’’តិ. ‘‘កិំការណា’’តិ? ‘‘ត្វំ បណ្ឌិតោ, អហំ អតិបណ្ឌិតោ. បណ្ឌិតោ ឯកំ លទ្ធុំ អរហតិ, អតិបណ្ឌិតោ ទ្វេ’’តិ. ‘‘ននុ អម្ហាកំ ទ្វិន្នំ ភណ្ឌមូលកម្បិ គោណាទយោបិ សមសមាយេវ, ត្វំ កស្មា ទ្វេ កោដ្ឋាសេ លទ្ធុំ អរហសី’’តិ. ‘‘អតិបណ្ឌិតភាវេនា’’តិ. ឯវំ តេ កថំ វឌ្ឍេត្វា កលហំ អកំសុ.

តតោ អតិបណ្ឌិតោ ‘‘អត្ថេកោ ឧបាយោ’’តិ ចិន្តេត្វា អត្តនោ បិតរំ ឯកស្មិំ សុសិររុក្ខេ បវេសេត្វា ‘‘ត្វំ អម្ហេសុ អាគតេសុ ‘អតិបណ្ឌិតោ ទ្វេ កោដ្ឋាសេ លទ្ធុំ អរហតី’តិ វទេយ្យាសី’’តិ វត្វា ពោធិសត្តំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘សម្ម, មយ្ហំ ទ្វិន្នំ កោដ្ឋាសានំ យុត្តភាវំ វា អយុត្តភាវំ វា ឯសា រុក្ខទេវតា ជានាតិ, ឯហិ, តំ បុច្ឆិស្សាមា’’តិ តំ តត្ថ នេត្វា ‘‘អយ្យេ រុក្ខទេវតេ, អម្ហាកំ អដ្ដំ បច្ឆិន្ទា’’តិ អាហ. អថស្ស បិតា សរំ បរិវត្តេត្វា ‘‘តេន ហិ កថេថា’’តិ អាហ. ‘‘អយ្យេ, អយំ បណ្ឌិតោ, អហំ អតិបណ្ឌិតោ. អម្ហេហិ ឯកតោ វោហារោ កតោ, តត្ថ កេន កិំ លទ្ធព្ពន្តិ. បណ្ឌិតេន ឯកោ កោដ្ឋាសោ, អតិបណ្ឌិតេន បន ទ្វេ កោដ្ឋាសា លទ្ធព្ពា’’តិ. ពោធិសត្តោ ឯវំ វិនិច្ឆិតំ អដ្ដំ សុត្វា ‘‘ឥទានិ ទេវតាភាវំ វា អទេវតាភាវំ វា ជានិស្សាមី’’តិ បលាលំ អាហរិត្វា សុសិរំ បូរេត្វា អគ្គិំ អទាសិ, អតិបណ្ឌិតស្ស បិតា ជាលាយ ផុដ្ឋកាលេ អឌ្ឍជ្ឈាមេន សរីរេន ឧបរិ អារុយ្ហ សាខំ គហេត្វា ឱលម្ពន្តោ ភូមិយំ បតិត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៩៨. ‘‘សាធុ ខោ បណ្ឌិតោ នាម, ន ត្វេវ អតិបណ្ឌិតោ;

អតិបណ្ឌិតេន បុត្តេន, មនម្ហិ ឧបកូឡិតោ’’តិ.

តត្ថ សាធុ ខោ បណ្ឌិតោ នាមាតិ ឥមស្មិំ លោកេ បណ្ឌិច្ចេន សមន្នាគតោ ការណាការណញ្ញូ បុគ្គលោ សាធុ សោភនោ. អតិបណ្ឌិតោតិ នាមមត្តេន អតិបណ្ឌិតោ កូដបុរិសោ ន ត្វេវ វរំ. មនម្ហិ ឧបកូឡិតោតិ ថោកេនម្ហិ ឈាមោ, អឌ្ឍជ្ឈាមកោវ មុត្តោតិ អត្ថោ. តេ ឧភោបិ មជ្ឈេ ភិន្ទិត្វា សមញ្ញេវ កោដ្ឋាសំ គណ្ហិត្វា យថាកម្មំ គតា.

សត្ថា ‘‘បុព្ពេបិ ឯស កូដវាណិជោយេវា’’តិ ឥមំ អតីតំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា កូដវាណិជោ បច្ចុប្បន្នេបិ កូដវាណិជោយេវ, បណ្ឌិតវាណិជោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

កូដវាណិជជាតកវណ្ណនា អដ្ឋមា.

[៩៩] ៩. បរោសហស្សជាតកវណ្ណនា

បរោសហស្សម្បិ សមាគតានន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ បុថុជ្ជនបុច្ឆាបញ្ចកំ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ សរភជាតកេ (ជា. ១.១៣.១៣៤ អាទយោ) អាវិ ភវិស្សតិ. ឯកស្មិំ បន សមយេ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ សន្និបតិត្វា ‘‘អាវុសោ, ទសពលេន សំខិត្តេន កថិតំ ធម្មសេនាបតិ សារិបុត្តោ វិត្ថារេន ព្យាកាសី’’តិ ថេរស្ស គុណំ កថយមានា និសីទិំសុ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, សារិបុត្តោ ឥទានេវ មយា សំខិត្តេន ភាសិតំ វិត្ថារេន ព្យាករោតិ, បុព្ពេបិ ព្យាកាសិយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ឧទិច្ចព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា តក្កសិលាយំ សព្ពសិប្បានិ ឧគ្គណ្ហិត្វា កាមេ បហាយ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា បញ្ចាភិញ្ញា អដ្ឋ សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេត្វា ហិមវន្តេ វិហាសិ. បរិវារោបិស្ស បញ្ច តាបសសតានិ អហេសុំ. អថស្ស ជេដ្ឋន្តេវាសិកោ វស្សារត្តសមយេ ឧបឌ្ឍំ ឥសិគណំ អាទាយ លោណម្ពិលសេវនត្ថាយ មនុស្សបថំ អគមាសិ. តទា ពោធិសត្តស្ស កាលកិរិយាសមយោ ជាតោ. អថ នំ អន្តេវាសិកា ‘‘អាចរិយ, កតរោ វោ គុណោ លទ្ធោ’’តិ អធិគមំ បុច្ឆិំសុ. សោ ‘‘នត្ថិ កិញ្ចី’’តិ វត្វា អាភស្សរព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តិ. ពោធិសត្តា ហិ អរូបសមាបត្តិលាភិនោ ហុត្វាបិ អភព្ពដ្ឋានត្តា អារុប្បេ ន និព្ពត្តន្តិ. អន្តេវាសិកា ‘‘អាចរិយស្ស អធិគមោ នត្ថី’’តិ អាឡាហនេ សក្ការំ ន ករិំសុ.

ជេដ្ឋន្តេវាសិកោ អាគន្ត្វា ‘‘កហំ អាចរិយោ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘កាលកតោ’’តិ សុត្វា ‘‘អបិ អាចរិយំ អធិគមំ បុច្ឆិត្ថា’’តិ អាហ. ‘‘អាម, បុច្ឆិម្ហា’’តិ. ‘‘កិំ កថេសី’’តិ? ‘‘នត្ថិ កិញ្ចីតិ តេន វុត្តំ, អថស្ស អម្ហេហិ សក្ការោ ន កតោ’’តិ អាហំសុ. ជេដ្ឋន្តេវាសិកោ ‘‘តុម្ហេ អាចរិយស្ស វចនត្ថំ ន ជានាថ, អាកិញ្ចញ្ញាយតនសមាបត្តិលាភី អាចរិយោ’’តិ អាហ. តេ តស្មិំ បុនប្បុនំ កថេន្តេបិ ន សទ្ទហិំសុ. ពោធិសត្តោ តំ ការណំ ញត្វា ‘‘អន្ធពាលា មម ជេដ្ឋន្តេវាសិកស្ស វចនំ ន សទ្ទហន្តិ. ឥមំ តេសំ ការណំ បាកដំ ករិស្សាមី’’តិ ព្រហ្មលោកា អាគន្ត្វា អស្សមបទមត្ថកេ មហន្តេនានុភាវេន អាកាសេ ឋត្វា ជេដ្ឋន្តេវាសិកស្ស បញ្ញានុភាវំ វណ្ណេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៩៩. ‘‘បរោសហស្សម្បិ សមាគតានំ, កន្ទេយ្យុំ តេ វស្សសតំ អបញ្ញា;

ឯកោវ សេយ្យោ បុរិសោ សបញ្ញោ, យោ ភាសិតស្ស វិជានាតិ អត្ថ’’ន្តិ.

តត្ថ បរោសហស្សម្បីតិ អតិរេកសហស្សម្បិ. សមាគតានន្តិ សន្និបតិតានំ ភាសិតស្ស អត្ថំ ជានិតុំ អសក្កោន្តានំ ពាលានំ. កន្ទេយ្យុំ តេ វស្សសតំ អបញ្ញាតិ តេ ឯវំ សមាគតា អបញ្ញា ឥមេ ពាលតាបសា វិយ វស្សសតម្បិ វស្សសហស្សម្បិ រោទេយ្យុំ បរិទេវេយ្យុំ, រោទមានាបិ បន អត្ថំ វា ការណំ វា នេវ ជានេយ្យុន្តិ ទីបេតិ. ឯកោវ សេយ្យោ បុរិសោ សបញ្ញោតិ ឯវរូបានំ ពាលានំ បរោសហស្សតោបិ ឯកោ បណ្ឌិតបុរិសោវ សេយ្យោ វរតរោតិ អត្ថោ. កីទិសោ សបញ្ញោតិ? យោ ភាសិតស្ស វិជានាតិ អត្ថំ អយំ ជេដ្ឋន្តេវាសិកោ វិយាតិ.

ឯវំ មហាសត្តោ អាកាសេ ឋិតោវ ធម្មំ ទេសេត្វា តាបសគណំ ពុជ្ឈាបេត្វា ព្រហ្មលោកមេវ គតោ. តេបិ តាបសា ជីវិតបរិយោសានេ ព្រហ្មលោកបរាយណា អហេសុំ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ជេដ្ឋន្តេវាសិកោ សារិបុត្តោ អហោសិ, មហាព្រហ្មា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

បរោសហស្សជាតកវណ្ណនា នវមា.

[១០០] ១០. អសាតរូបជាតកវណ្ណនា

អសាតំ សាតរូបេនាតិ ឥទំ សត្ថា កុណ្ឌិយនគរំ ឧបនិស្សាយ កុណ្ឌធានវនេ វិហរន្តោ កោលិយរាជធីតរំ សុប្បវាសំ ឧបាសិកំ អារព្ភ កថេសិ. សា ហិ តស្មិំ សមយេ សត្ត វស្សានិ កុច្ឆិនា គព្ភំ បរិហរិត្វា សត្តាហំ មូឡ្ហគព្ភា អហោសិ, អធិមត្តា វេទនា បវត្តិំសុ. សា ឯវំ អធិមត្តវេទនាភិភូតាបិ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ វត សោ ភគវា, យោ ឯវរូបស្ស ទុក្ខស្ស បហានាយ ធម្មំ ទេសេតិ. សុប្បដិបន្នោ វត តស្ស ភគវតោ សាវកសង្ឃោ, យោ ឯវរូបស្ស ទុក្ខស្ស បហានាយ បដិបន្នោ. សុសុខំ វត និព្ពានំ, យត្ថេវ រូបំ ទុក្ខំ នត្ថី’’តិ (ឧទា. ១៨) ឥមេហិ តីហិ វិតក្កេហិ អធិវាសេសិ. សា សាមិកំ បក្កោសេត្វា តញ្ច អត្តនោ បវត្តិំ វន្ទនសាសនញ្ច អារោចេតុំ សត្ថុ សន្តិកំ បេសេសិ. សត្ថា វន្ទនសាសនំ សុត្វាវ ‘‘សុខិនី ហោតុ សុប្បវាសា កោលិយធីតា, សុខិនី អរោគា អរោគំ បុត្តំ វិជាយតូ’’តិ អាហ. សហ វចនេនេវ បន ភគវតោ សុប្បវាសា កោលិយធីតា សុខិនី អរោគា អរោគំ បុត្តំ វិជាយិ. អថស្សា សាមិកោ គេហំ គន្ត្វា តំ វិជាតំ ទិស្វា ‘‘អច្ឆរិយំ វត, ភោ’’តិ អតិវិយ តថាគតស្ស អានុភាវេន អច្ឆរិយព្ភុតចិត្តជាតោ អហោសិ.

សុប្បវាសាបិ បុត្តំ វិជាយិត្វា សត្តាហំ ពុទ្ធប្បមុខស្ស សង្ឃស្ស ទានំ ទាតុកាមា បុន និមន្តនត្ថាយ តំ បេសេសិ. តេន ខោ បន សមយេន មហាមោគ្គល្លានស្ស ឧបដ្ឋាកេន ពុទ្ធប្បមុខោ សង្ឃោ និមន្តិតោ ហោតិ. សត្ថា សុប្បវាសាយ ទានស្ស ឱកាសទានត្ថាយ ថេរំ តស្ស សន្តិកំ បេសេត្វា តំ សញ្ញាបេត្វា សត្តាហំ តស្សា ទានំ បដិគ្គហេសិ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេន. សត្តមេ បន ទិវសេ សុប្បវាសា បុត្តំ សីវលិកុមារំ មណ្ឌេត្វា សត្ថារញ្ចេវ ភិក្ខុសង្ឃញ្ច វន្ទាបេសិ. តស្មិំ បដិបាដិយា សារិបុត្តត្ថេរស្ស សន្តិកំ នីតេ ថេរោ តេន សទ្ធិំ ‘‘កច្ចិ តេ, សីវលិ, ខមនីយ’’ន្តិ បដិសន្ថារមកាសិ. សោ ‘‘កុតោ មេ, ភន្តេ, សុខំ, ស្វាហំ សត្ត វស្សានិ លោហិតកុម្ភិយំ វសិ’’ន្តិ ថេរេន សទ្ធិំ ឯវរូបំ កថំ កថេសិ. សុប្បាវាសា តស្ស វចនំ សុត្វា ‘‘សត្តាហជាតោ មេ បុត្តោ អនុពុទ្ធេន ធម្មសេនាបតិនា សទ្ធិំ មន្តេតី’’តិ សោមនស្សប្បត្តា អហោសិ. សត្ថា ‘‘អបិ នុ សុប្បវាសេ អញ្ញេបិ ឯវរូបេ បុត្តេ ឥច្ឆសី’’តិ អាហ. ‘‘សចេ, ភន្តេ, ឯវរូបេ អញ្ញេ សត្ត បុត្តេ លភេយ្យំ, ឥច្ឆេយ្យមេវាហ’’ន្តិ. សត្ថា ឧទានំ ឧទានេត្វា អនុមោទនំ កត្វា បក្កាមិ. សីវលិកុមារោបិ ខោ សត្តវស្សិកកាលេយេវ សាសនេ ឧរំ ទត្វា បព្ពជិត្វា បរិបុណ្ណវស្សោ ឧបសម្បទំ លភិត្វា បុញ្ញវា លាភគ្គប្បត្តោ ហុត្វា បថវិំ ឧន្នាទេត្វា អរហត្តំ បត្វា បុញ្ញវន្តានំ អន្តរេ ឯតទគ្គដ្ឋានំ បាបុណិ.

អថេកទិវសំ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ សន្និបតិត្វា ‘‘អាវុសោ, សីវលិត្ថេរោ នាម ឯវរូបោ មហាបុញ្ញោ បត្ថិតបត្ថនោ បច្ឆិមភវិកសត្តោ សត្ត វស្សានិ លោហិតកុម្ភិយំ វសិត្វា សត្តាហំ មូឡ្ហគព្ភភាវំ អាបជ្ជិ, អហោ មាតាបុត្តា មហន្តំ ទុក្ខំ អនុភវិំសុ, កិំ នុ ខោ កម្មំ អកំសូ’’តិ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ. សត្ថា តត្ថាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ភិក្ខវេ, សីវលិនោ មហាបុញ្ញតោវ សត្ត វស្សានិ លោហិតកុម្ភិយំ និវាសោ ច សត្តាហំ មូឡ្ហគព្ភភាវប្បត្តិ ច អត្តនា កតកម្មមូលកាវ, សុប្បវាសាយបិ សត្ត វស្សានិ កុច្ឆិនា គព្ភបរិហរណទុក្ខញ្ច សត្តាហំ មូឡ្ហគព្ភទុក្ខញ្ច អត្តនា កតកម្មមូលកមេវា’’តិ វត្វា តេហិ យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ តស្ស អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិំ គណ្ហិត្វា វយប្បត្តោ តក្កសិលាយំ សព្ពសិប្បានិ ឧគ្គណ្ហិត្វា បិតុ អច្ចយេន រជ្ជំ បត្វា ធម្មេន រជ្ជំ ការេសិ. តស្មិំ សមយេ កោសលមហារាជា មហន្តេន ពលេនាគន្ត្វា ពារាណសិំ គហេត្វា រាជានំ មារេត្វា តស្សេវ អគ្គមហេសិំ អត្តនោ អគ្គមហេសិំ អកាសិ. ពារាណសិរញ្ញោ បន បុត្តោ បិតុ មរណកាលេ និទ្ធមនទ្វារេន បលាយិត្វា ពលំ សំហរិត្វា ពារាណសិំ អាគន្ត្វា អវិទូរេ និសីទិត្វា តស្ស រញ្ញោ បណ្ណំ បេសេសិ ‘‘រជ្ជំ វា ទេតុ យុទ្ធំ វា’’តិ. សោ ‘‘យុទ្ធំ ទេមី’’តិ បដិបណ្ណំ បេសេសិ. រាជកុមារស្ស បន មាតា តំ សាសនំ សុត្វា ‘‘យុទ្ធេន កម្មំ នត្ថិ, សព្ពទិសាសុ សញ្ចារំ បច្ឆិន្ទិត្វា ពារាណសិនគរំ បរិវារេតុ, តតោ ទារូទកភត្តបរិក្ខយេន កិលន្តមនុស្សំ នគរំ វិនាវ យុទ្ធេន គណ្ហិស្សសី’’តិ បណ្ណំ បេសេសិ. សោ មាតុ សាសនំ សុត្វា សត្ត ទិវសានិ សញ្ចារំ បច្ឆិន្ទិត្វា នគរំ រុន្ធិ, នាគរា សញ្ចារំ អលភមានា សត្តមេ ទិវសេ តស្ស រញ្ញោ សីសំ គហេត្វា កុមារស្ស អទំសុ. កុមារោ បន នគរំ បវិសិត្វា រជ្ជំ គហេត្វា ជីវិតបរិយោសានេ យថាកម្មំ គតោ.

សោ ឯតរហិ សត្ត ទិវសានិ សញ្ចារំ បច្ឆិន្ទិត្វា នគរំ រុន្ធិត្វា គហិតកម្មនិស្សន្ទេន សត្ត វស្សានិ លោហិតកុម្ភិយំ វសិត្វា សត្តាហំ មូឡ្ហគព្ភភាវំ អាបជ្ជិ. យំ បន សោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ បាទមូលេ ‘‘លាភីនំ អគ្គោ ភវេយ្យ’’ន្តិ មហាទានំ ទត្វា បត្ថនំ អកាសិ, យញ្ច វិបស្សិពុទ្ធកាលេ នាគរេហិ សទ្ធិំ សហស្សគ្ឃនកំ គុឡទធិំ ទត្វា បត្ថនមកាសិ, តស្សានុភាវេន លាភីនំ អគ្គោ ជាតោ. សុប្បវាសាបិ ‘‘នគរំ រុន្ធិត្វា គណ្ហ, តាតា’’តិ បេសិតភាវេន សត្ត វស្សានិ កុច្ឆិនា គព្ភំ បរិហរិត្វា សត្តាហំ មូឡ្ហគព្ភា ជាតា.

សត្ថា ឥមំ អតីតំ អាហរិត្វា អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១០០. ‘‘អសាតំ សាតរូបេន, បិយរូបេន អប្បិយំ;

ទុក្ខំ សុខស្ស រូបេន, បមត្តមតិវត្តតី’’តិ.

តត្ថ អសាតំ សាតរូបេនាតិ អមធុរមេវ មធុរបតិរូបកេន. បមត្តមតិវត្តតីតិ អសាតំ អប្បិយំ ទុក្ខន្តិ ឯតំ តិវិធម្បិ ឯតេន សាតរូបាទិនា អាការេន សតិវិប្បវាសវសេន បមត្តំ បុគ្គលំ អតិវត្តតិ អភិភវតិ អជ្ឈោត្ថរតីតិ អត្ថោ. ឥទំ ភគវតា យញ្ច តេ មាតាបុត្តា ឥមិនា គព្ភបរិហរណគព្ភវាសសង្ខាតេន អសាតាទិនា បុព្ពេ នគររុន្ធនសាតាទិបតិរូបកេន អជ្ឈោត្ថដា, យញ្ច ឥទានិ សា ឧបាសិកា បុនបិ សត្តក្ខត្តុំ ឯវរូបំ អសាតំ អប្បិយំ ទុក្ខំ បេមវត្ថុភូតេន បុត្តសង្ខាតេន សាតាទិបតិរូបកេន អជ្ឈោត្ថដា ហុត្វា តថា អវច, តំ សព្ពម្បិ សន្ធាយ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា នគរំ រុន្ធិត្វា រជ្ជប្បត្តកុមារោ សីវលិ អហោសិ, មាតា សុប្បវាសា, បិតា បន ពារាណសិរាជា អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.