១. ឯកកនិបាតោ

១. អបណ្ណកវគ្គោ

១. អបណ្ណកជាតកវណ្ណនា

ឥមំ តាវ អបណ្ណកធម្មទេសនំ ភគវា សាវត្ថិំ ឧបនិស្សាយ ជេតវនមហាវិហារេ វិហរន្តោ កថេសិ. កំ បន អារព្ភ អយំ កថា សមុដ្ឋិតាតិ? សេដ្ឋិស្ស សហាយកេ បញ្ចសតេ តិត្ថិយសាវកេ. ឯកស្មិញ្ហិ ទិវសេ អនាថបិណ្ឌិកោ សេដ្ឋិ អត្តនោ សហាយកេ បញ្ចសតេ អញ្ញតិត្ថិយសាវកេ អាទាយ ពហុំ មាលាគន្ធវិលេបនញ្ចេវ សប្បិតេលមធុផាណិតវត្ថច្ឆាទនានិ ច គាហាបេត្វា ជេតវនំ គន្ត្វា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា គន្ធមាលាទីហិ បូជេត្វា ភេសជ្ជានិ ចេវ វត្ថានិ ច ភិក្ខុសង្ឃស្ស វិស្សជ្ជេត្វា ឆ និសជ្ជាទោសេ វជ្ជេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. តេបិ អញ្ញតិត្ថិយសាវកា តថាគតំ វន្ទិត្វា សត្ថុ បុណ្ណចន្ទសស្សិរិកំ មុខំ, លក្ខណានុព្យញ្ជនបដិមណ្ឌិតំ ព្យាមប្បភាបរិក្ខិត្តំ ព្រហ្មកាយំ, អាវេឡាវេឡា យមកយមកា ហុត្វា និច្ឆរន្តិយោ ឃនពុទ្ធរស្មិយោ ច ឱលោកយមានា អនាថបិណ្ឌិកស្ស សមីបេយេវ និសីទិំសុ.

អថ នេសំ សត្ថា មនោសិលាតលេ សីហនាទំ នទន្តោ តរុណសីហោ វិយ គជ្ជន្តោ បាវុស្សកមេឃោ វិយ ច អាកាសគង្គំ ឱតារេន្តោ វិយ ច រតនទាមំ គន្ថេន្តោ វិយ ច អដ្ឋង្គសមន្នាគតេន សវនីយេន កមនីយេន ព្រហ្មស្សរេន នានានយវិចិត្តំ មធុរធម្មកថំ កថេសិ. តេ សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុត្វា បសន្នចិត្តា ឧដ្ឋាយ ទសពលំ វន្ទិត្វា អញ្ញតិត្ថិយសរណំ ភិន្ទិត្វា ពុទ្ធំ សរណំ អគមំសុ. តេ តតោ បដ្ឋាយ និច្ចកាលំ អនាថបិណ្ឌិកេន សទ្ធិំ គន្ធមាលាទិហត្ថា វិហារំ គន្ត្វា ធម្មំ សុណន្តិ, ទានំ ទេន្តិ, សីលំ រក្ខន្តិ, ឧបោសថកម្មំ ករោន្តិ.

អថ ភគវា សាវត្ថិតោ បុនទេវ រាជគហំ អគមាសិ. តេ តថាគតស្ស គតកាលេ តំ សរណំ ភិន្ទិត្វា បុន អញ្ញតិត្ថិយសរណំ គន្ត្វា អត្តនោ មូលដ្ឋានេយេវ បតិដ្ឋិតា. ភគវាបិ សត្តដ្ឋ មាសេ វីតិនាមេត្វា បុន ជេតវនមេវ អគមាសិ. អនាថបិណ្ឌិកោ បុនបិ តេ អាទាយ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា សត្ថារំ គន្ធមាលាទីហិ បូជេត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. តេបិ ភគវន្តំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. អថ នេសំ តថាគតេ ចារិកំ បក្កន្តេ គហិតសរណំ ភិន្ទិត្វា បុន អញ្ញតិត្ថិយសរណមេវ គហេត្វា មូលេ បតិដ្ឋិតភាវំ ភគវតោ អារោចេសិ.

ភគវា អបរិមិតកប្បកោដិយោ និរន្តរំ បវត្តិតវចីសុចរិតានុភាវេន ទិព្ពគន្ធគន្ធិតំ នានាគន្ធបូរិតំ រតនករណ្ឌកំ វិវរន្តោ វិយ មុខបទុមំ វិវរិត្វា មធុរស្សរំ និច្ឆារេន្តោ ‘‘សច្ចំ កិរ តុម្ហេ ឧបាសកា តីណិ សរណានិ ភិន្ទិត្វា អញ្ញតិត្ថិយសរណំ គតា’’តិ បុច្ឆិ. អថ តេហិ បដិច្ឆាទេតុំ អសក្កោន្តេហិ ‘‘សច្ចំ ភគវា’’តិ វុត្តេ សត្ថា ‘‘ឧបាសកា ហេដ្ឋា អវីចិំ ឧបរិ ភវគ្គំ បរិច្ឆេទំ កត្វា តិរិយំ អបរិមាណាសុ លោកធាតូសុ សីលាទីហិ គុណេហិ ពុទ្ធេន សទិសោ នាម នត្ថិ, កុតោ អធិកតរោ’’តិ. ‘‘យាវតា, ភិក្ខវេ, សត្តា អបទា វា ទ្វិបទា វា ចតុប្បទា វា ពហុប្បទា វា, តថាគតោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតិ (សំ. និ. ៥.១៣៩; អ. និ. ៤.៣៤), យំ កិញ្ចិ វិត្តំ ឥធ វា ហុរំ វា…បេ… (ខុ. បា. ៦.៣; សុ. និ. ២២៦) អគ្គតោ វេ បសន្នាន’’ន្តិអាទីហិ (អ. និ. ៤.៣៤; ឥតិវុ. ៩០) សុត្តេហិ បកាសិតេ រតនត្តយគុណេ បកាសេត្វា ‘‘ឯវំ ឧត្តមគុណេហិ សមន្នាគតំ រតនត្តយំ សរណំ គតា ឧបាសកា វា ឧបាសិកា វា និរយាទីសុ និព្ពត្តកា នាម នត្ថិ, អបាយនិព្ពត្តិតោ បន មុច្ចិត្វា ទេវលោកេ ឧប្បជ្ជិត្វា មហាសម្បត្តិំ អនុភោន្តិ, តស្មា តុម្ហេហិ ឯវរូបំ សរណំ ភិន្ទិត្វា អញ្ញតិត្ថិយសរណំ គច្ឆន្តេហិ អយុត្តំ កត’’ន្តិ អាហ.

ឯត្ថ ច តីណិ រតនានិ មោក្ខវសេន ឧត្តមវសេន សរណគតានំ អបាយេសុ និព្ពត្តិយា អភាវទីបនត្ថំ ឥមានិ សុត្តានិ ទស្សេតព្ពានិ –

‘‘យេ កេចិ ពុទ្ធំ សរណំ គតាសេ, ន តេ គមិស្សន្តិ អបាយភូមិំ;

បហាយ មានុសំ ទេហំ, ទេវកាយំ បរិបូរេស្សន្តិ. (ទី. និ. ២.៣៣២; សំ. និ. ១.៣៧);

‘‘យេ កេចិ ធម្មំ សរណំ គតាសេ, ន តេ គមិស្សន្តិ អបាយភូមិំ;

បហាយ មានុសំ ទេហំ, ទេវកាយំ បរិបូរេស្សន្តិ.

‘‘យេ កេចិ សង្ឃំ សរណំ គតាសេ, ន តេ គមិស្សន្តិ អបាយភូមិំ;

បហាយ មានុសំ ទេហំ, ទេវកាយំ បរិបូរេស្សន្តិ.

‘‘ពហុំ វេ សរណំ យន្តិ, បព្ពតានិ វនានិ ច;

អារាមរុក្ខចេត្យានិ, មនុស្សា ភយតជ្ជិតា.

‘‘នេតំ ខោ សរណំ ខេមំ, នេតំ សរណមុត្តមំ;

នេតំ សរណមាគម្ម, សព្ពទុក្ខា បមុច្ចតិ.

‘‘យោ ច ពុទ្ធញ្ច ធម្មញ្ច, សង្ឃញ្ច សរណំ គតោ;

ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ, សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតិ.

‘‘ទុក្ខំ ទុក្ខសមុប្បាទំ, ទុក្ខស្ស ច អតិក្កមំ;

អរិយញ្ចដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ, ទុក្ខូបសមគាមិនំ.

‘‘ឯតំ ខោ សរណំ ខេមំ, ឯតំ សរណមុត្តមំ;

ឯតំ សរណមាគម្ម, សព្ពទុក្ខា បមុច្ចតី’’តិ. (ធ. ប. ១៨៨-១៩២);

ន កេវលញ្ច នេសំ សត្ថា ឯត្តកំយេវ ធម្មំ ទេសេសិ, អបិច ខោ ‘‘ឧបាសកា ពុទ្ធានុស្សតិកម្មដ្ឋានំ នាម, ធម្មានុស្សតិកម្មដ្ឋានំ នាម, សង្ឃានុស្សតិកម្មដ្ឋានំ នាម សោតាបត្តិមគ្គំ ទេតិ, សោតាបត្តិផលំ ទេតិ, សកទាគាមិមគ្គំ ទេតិ, សកទាគាមិផលំ ទេតិ, អនាគាមិមគ្គំ ទេតិ, អនាគាមិផលំ ទេតិ, អរហត្តមគ្គំ ទេតិ, អរហត្តផលំ ទេតី’’តិឯវមាទីហិបិ នយេហិ ធម្មំ ទេសេត្វា ‘‘ឯវរូបំ នាម សរណំ ភិន្ទន្តេហិ អយុត្តំ តុម្ហេហិ កត’’ន្តិ អាហ. ឯត្ថ ច ពុទ្ធានុស្សតិកម្មដ្ឋានាទីនំ សោតាបត្តិមគ្គាទិប្បទានំ ‘‘ឯកធម្មោ, ភិក្ខវេ, ភាវិតោ ពហុលីកតោ ឯកន្តនិព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ ឧបសមាយ អភិញ្ញាយ សម្ពោធាយ និព្ពានាយ សំវត្តតិ. កតមោ ឯកធម្មោ? ពុទ្ធានុស្សតី’’តិឯវមាទីហិ (អ. និ. ១.២៩៦) សុត្តេហិ ទីបេតព្ពំ.

ឯវំ ភគវា នានប្បការេហិ ឧបាសកេ ឱវទិត្វា ‘‘ឧបាសកា បុព្ពេបិ មនុស្សា អសរណំ ‘សរណ’ន្តិ តក្កគ្គាហេន វិរទ្ធគ្គាហេន គហេត្វា អមនុស្សបរិគ្គហិតេ កន្តារេ យក្ខភក្ខា ហុត្វា មហាវិនាសំ បត្តា, អបណ្ណកគ្គាហំ បន ឯកំសិកគ្គាហំ អវិរទ្ធគ្គាហំ គហិតមនុស្សា តស្មិំយេវ កន្តារេ សោត្ថិភាវំ បត្តា’’តិ វត្វា តុណ្ហី អហោសិ. អថ ខោ អនាថបិណ្ឌិកោ គហបតិ ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា អភិត្ថវិត្វា សិរស្មិំ អញ្ជលិំ បតិដ្ឋាបេត្វា ឯវមាហ ‘‘ភន្តេ, ឥទានិ តាវ ឥមេសំ ឧបាសកានំ ឧត្តមសរណំ ភិន្ទិត្វា តក្កគ្គហណំ អម្ហាកំ បាកដំ, បុព្ពេ បន អមនុស្សបរិគ្គហិតេ កន្តារេ តក្កិកានំ វិនាសោ, អបណ្ណកគ្គាហំ គហិតមនុស្សានញ្ច សោត្ថិភាវោ អម្ហាកំ បដិច្ឆន្នោ, តុម្ហាកមេវ បាកដោ, សាធុ វត នោ ភគវា អាកាសេ បុណ្ណចន្ទំ ឧដ្ឋាបេន្តោ វិយ ឥមំ ការណំ បាកដំ ករោតូ’’តិ. អថ ភគវា ‘‘មយា ខោ, គហបតិ, អបរិមិតកាលំ ទស បារមិយោ បូរេត្វា លោកស្ស កង្ខច្ឆេទនត្ថមេវ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ បដិវិទ្ធំ, សីហវសាយ សុវណ្ណនាឡិំ បូរេន្តោ វិយ សក្កច្ចំ សោតំ ឱទហិត្វា សុណោហី’’តិ សេដ្ឋិនោ សតុប្បាទំ ជនេត្វា ហិមគព្ភំ បទាលេត្វា បុណ្ណចន្ទំ នីហរន្តោ វិយ ភវន្តរេន បដិច្ឆន្នការណំ បាកដំ អកាសិ.

អតីតេ កាសិរដ្ឋេ ពារាណសិនគរេ ព្រហ្មទត្តោ នាម រាជា អហោសិ. តទា ពោធិសត្តោ សត្ថវាហកុលេ បដិសន្ធិំ គហេត្វា ទសមាសច្ចយេន មាតុកុច្ឆិតោ និក្ខមិត្វា អនុបុព្ពេន វយប្បត្តោ បញ្ចហិ សកដសតេហិ វណិជ្ជំ ករោន្តោ វិចរតិ. សោ កទាចិ បុព្ពន្តតោ អបរន្តំ គច្ឆតិ, កទាចិ អបរន្តតោ បុព្ពន្តំ. ពារាណសិយំយេវ អញ្ញោបិ សត្ថវាហបុត្តោ អត្ថិ ពាលោ អព្យត្តោ អនុបាយកុសលោ. តទា ពោធិសត្តោ ពារាណសិតោ មហគ្ឃំ ភណ្ឌំ គហេត្វា បញ្ច សកដសតានិ បូរេត្វា គមនសជ្ជានិ កត្វា ឋបេសិ. សោបិ ពាលសត្ថវាហបុត្តោ តថេវ បញ្ច សកដសតានិ បូរេត្វា គមនសជ្ជានិ កត្វា ឋបេសិ.

តទា ពោធិសត្តោ ចិន្តេសិ ‘‘សចេ អយំ ពាលសត្ថវាហបុត្តោ មយា សទ្ធិំយេវ គមិស្សតិ, សកដសហស្សេ ឯកតោ មគ្គំ គច្ឆន្តេ មគ្គោបិ នប្បហោស្សតិ, មនុស្សានំ ទារុទកាទីនិបិ, ពលិពទ្ទានំ តិណានិបិ ទុល្លភានិ ភវិស្សន្តិ, ឯតេន វា មយា វា បុរតោ គន្តុំ វដ្ដតី’’តិ. សោ តំ បក្កោសាបេត្វា ឯតមត្ថំ អារោចេត្វា ‘‘ទ្វីហិបិ អម្ហេហិ ឯកតោ គន្តុំ ន សក្កា, កិំ ត្វំ បុរតោ គមិស្សសិ, ឧទាហុ បច្ឆតោ’’តិ អាហ. សោ ចិន្តេសិ ‘‘មយិ បុរតោ គច្ឆន្តេ ពហូ អានិសំសា, មគ្គេន អភិន្នេនេវ គមិស្សាមិ, គោណា អនាមដ្ឋតិណំ ខាទិស្សន្តិ, មនុស្សានំ អនាមដ្ឋំ សូបេយ្យបណ្ណំ ភវិស្សតិ, បសន្នំ ឧទកំ ភវិស្សតិ, យថារុចិំ អគ្ឃំ ឋបេត្វា ភណ្ឌំ វិក្កិណិស្សាមី’’តិ. សោ ‘‘អហំ, សម្ម, បុរតោ គមិស្សាមី’’តិ អាហ. ពោធិសត្តោបិ បច្ឆតោ គមនេ ពហូ អានិសំសេ អទ្ទស. ឯវំ ហិស្ស អហោសិ – ‘‘បុរតោ គច្ឆន្តា មគ្គេ វិសមដ្ឋានំ សមំ ករិស្សន្តិ, អហំ តេហិ គតមគ្គេន គមិស្សាមិ, បុរតោ គតេហិ ពលិពទ្ទេហិ បរិណតថទ្ធតិណេ ខាទិតេ មម គោណា បុន ឧដ្ឋិតានិ មធុរតិណានិ ខាទិស្សន្តិ, គហិតបណ្ណដ្ឋានតោ ឧដ្ឋិតំ មនុស្សានំ សូបេយ្យបណ្ណំ មធុរំ ភវិស្សតិ, អនុទកេ ឋានេ អាវាដំ ខនិត្វា ឯតេ ឧទកំ ឧប្បាទេស្សន្តិ, តេហិ កតេសុ អាវាដេសុ មយំ ឧទកំ បិវិស្សាម, អគ្ឃដ្ឋបនំ នាម មនុស្សានំ ជីវិតា វោរោបនសទិសំ, អហំ បច្ឆតោ គន្ត្វា ឯតេហិ ឋបិតគ្ឃេន ភណ្ឌំ វិក្កិណិស្សាមី’’តិ. អថ សោ ឯត្តកេ អានិសំសេ ទិស្វា ‘‘សម្ម, ត្វំ បុរតោ គច្ឆាហី’’តិ អាហ. ‘‘សាធុ, សម្មា’’តិ ពាលសត្ថវាហោ សកដានិ យោជេត្វា និក្ខន្តោ អនុបុព្ពេន មនុស្សាវាសំ អតិក្កមិត្វា កន្តារមុខំ បាបុណិ.

កន្តារំ នាម – ចោរកន្តារំ, វាឡកន្តារំ, និរុទកកន្តារំ, អមនុស្សកន្តារំ, អប្បភក្ខកន្តារន្តិ បញ្ចវិធំ. តត្ថ ចោរេហិ អធិដ្ឋិតមគ្គោ ចោរកន្តារំ នាម. សីហាទីហិ អធិដ្ឋិតមគ្គោ វាឡកន្តារំ នាម. យត្ថ ន្ហាយិតុំ វា បាតុំ វា ឧទកំ នត្ថិ, ឥទំ និរុទកកន្តារំ នាម. អមនុស្សាធិដ្ឋិតំ អមនុស្សកន្តារំ នាម. មូលខាទនីយាទិវិរហិតំ អប្បភក្ខកន្តារំ នាម. ឥមស្មិំ បញ្ចវិធេ កន្តារេ តំ កន្តារំ និរុទកកន្តារញ្ចេវ អមនុស្សកន្តារញ្ច. តស្មា សោ ពាលសត្ថវាហបុត្តោ សកដេសុ មហន្តមហន្តា ចាដិយោ ឋបេត្វា ឧទកស្ស បូរាបេត្វា សដ្ឋិយោជនិកំ កន្តារំ បដិបជ្ជិ.

អថស្ស កន្តារមជ្ឈំ គតកាលេ កន្តារេ អធិវត្ថយក្ខោ ‘‘ឥមេហិ មនុស្សេហិ គហិតំ ឧទកំ ឆឌ្ឌាបេត្វា ទុព្ពលេ កត្វា សព្ពេវ នេ ខាទិស្សាមី’’តិ សព្ពសេតតរុណពលិពទ្ទយុត្តំ មនោរមំ យានកំ មាបេត្វា ធនុកលាបផលកាវុធហត្ថេហិ ទសហិ ទ្វាទសហិ អមនុស្សេហិ បរិវុតោ ឧប្បលកុមុទានិ បិឡន្ធិត្វា អល្លកោសោ អល្លវត្ថោ ឥស្សរបុរិសោ វិយ តស្មិំ យានកេ និសីទិត្វា កទ្ទមមក្ខិតេហិ ចក្កេហិ បដិបថំ អគមាសិ. បរិវារអមនុស្សាបិស្ស បុរតោ ច បច្ឆតោ ច គច្ឆន្តា អល្លកេសា អល្លវត្ថា ឧប្បលកុមុទមាលា បិឡន្ធិត្វា បទុមបុណ្ឌរីកកលាបេ គហេត្វា ភិសមុឡាលានិ ខាទន្តា ឧទកពិន្ទូហិ ចេវ កលលេហិ ច បគ្ឃរន្តេហិ អគមំសុ. សត្ថវាហា ច នាម យទា ធុរវាតោ វាយតិ, តទា យានកេ និសីទិត្វា ឧបដ្ឋាកបរិវុតា រជំ បរិហរន្តា បុរតោ គច្ឆន្តិ. យទា បច្ឆតោ វាតោ វាយតិ, តទា តេនេវ នយេន បច្ឆតោ គច្ឆន្តិ. តទា បន ធុរវាតោ អហោសិ, តស្មា សោ សត្ថវាហបុត្តោ បុរតោ អគមាសិ.

យក្ខោ តំ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា អត្តនោ យានកំ មគ្គា ឱក្កមាបេត្វា ‘‘កហំ គច្ឆថា’’តិ តេន សទ្ធិំ បដិសន្ថារំ អកាសិ. សត្ថវាហោបិ អត្តនោ យានកំ មគ្គា ឱក្កមាបេត្វា សកដានំ គមនោកាសំ ទត្វា ឯកមន្តេ ឋិតោ តំ យក្ខំ អវោច ‘‘ភោ, អម្ហេ តាវ ពារាណសិតោ អាគច្ឆាម. តុម្ហេ បន ឧប្បលកុមុទានិ បិឡន្ធិត្វា បទុមបុណ្ឌរីកហត្ថា ភិសមុឡាលានិ ខាទន្តា កទ្ទមមក្ខិតា ឧទកពិន្ទូហិ បគ្ឃរន្តេហិ អាគច្ឆថ. កិំ នុ ខោ តុម្ហេហិ អាគតមគ្គេ ទេវោ វស្សតិ, ឧប្បលាទិសញ្ឆន្នានិ វា សរានិ អត្ថី’’តិ បុច្ឆិ. យក្ខោ តស្ស កថំ សុត្វា ‘‘សម្ម, កិំ នាមេតំ កថេសិ. ឯសា នីលវនរាជិ បញ្ញាយតិ. តតោ បដ្ឋាយ សកលំ អរញ្ញំ ឯកោទកំ, និពទ្ធំ ទេវោ វស្សតិ, កន្ទរា បូរា, តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ បទុមាទិសញ្ឆន្នានិ សរានិ អត្ថី’’តិ វត្វា បដិបាដិយា គច្ឆន្តេសុ សកដេសុ ‘‘ឥមានិ សកដានិ អាទាយ កហំ គច្ឆថា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អសុកជនបទំ នាមា’’តិ. ‘‘ឥមស្មិំ ចិមស្មិញ្ច សកដេ កិំ នាម ភណ្ឌ’’ន្តិ? ‘‘អសុកញ្ច អសុកញ្ចា’’តិ. ‘‘បច្ឆតោ អាគច្ឆន្តំ សកដំ អតិវិយ គរុកំ ហុត្វា អាគច្ឆតិ, ឯតស្មិំ កិំ ភណ្ឌ’’ន្តិ? ‘‘ឧទកំ ឯត្ថា’’តិ. ‘‘បរតោ តាវ ឧទកំ អានេន្តេហិ វោ មនាបំ កតំ, ឥតោ បដ្ឋាយ បន ឧទកេន កិច្ចំ នត្ថិ, បុរតោ ពហុ ឧទកំ, ចាដិយោ ភិន្ទិត្វា ឧទកំ ឆឌ្ឌេត្វា សុខេន គច្ឆថា’’តិ អាហ. ឯវញ្ច បន វត្វា ‘‘តុម្ហេ គច្ឆថ, អម្ហាកំ បបញ្ចោ ហោតី’’តិ ថោកំ គន្ត្វា តេសំ អទស្សនំ បត្វា អត្តនោ យក្ខនគរមេវ អគមាសិ.

សោបិ ពាលសត្ថវាហោ អត្តនោ ពាលតាយ យក្ខស្ស វចនំ គហេត្វា ចាដិយោ ភិន្ទាបេត្វា បសតមត្តម្បិ ឧទកំ អនវសេសេត្វា សព្ពំ ឆឌ្ឌាបេត្វា សកដានិ បាជាបេសិ, បុរតោ អប្បមត្តកម្បិ ឧទកំ នាហោសិ, មនុស្សា បានីយំ អលភន្តា កិលមិំសុ. តេ យាវ សូរិយត្ថង្គមនា គន្ត្វា សកដានិ មោចេត្វា បរិវដ្ដកេន ឋបេត្វា គោណេ ចក្កេសុ ពន្ធិំសុ. នេវ គោណានំ ឧទកំ អហោសិ, ន មនុស្សានំ យាគុភត្តំ វា. ទុព្ពលមនុស្សា តត្ថ តត្ថ និបជ្ជិត្វា សយិំសុ. រត្តិភាគសមនន្តរេ យក្ខា យក្ខនគរតោ អាគន្ត្វា សព្ពេបិ គោណេ ច មនុស្សេ ច ជីវិតក្ខយំ បាបេត្វា មំសំ ខាទិត្វា អដ្ឋីនិ អវសេសេត្វា អគមំសុ. ឯវមេកំ ពាលសត្ថវាហបុត្តំ និស្សាយ សព្ពេបិ តេ វិនាសំ បាបុណិំសុ, ហត្ថដ្ឋិកាទីនិ ទិសាវិទិសាសុ វិប្បកិណ្ណានិ អហេសុំ. បញ្ច សកដសតានិ យថាបូរិតានេវ អដ្ឋំសុ.

ពោធិសត្តោបិ ខោ ពាលសត្ថវាហបុត្តស្ស និក្ខន្តទិវសតោ មាសឌ្ឍមាសំ វីតិនាមេត្វា បញ្ចហិ សកដសតេហិ នគរា និក្ខម្ម អនុបុព្ពេន កន្តារមុខំ បាបុណិ. សោ តត្ថ ឧទកចាដិយោ បូរេត្វា ពហុំ ឧទកំ អាទាយ ខន្ធាវារេ ភេរិំ ចរាបេត្វា មនុស្សេ សន្និបាតេត្វា ឯវមាហ ‘‘តុម្ហេ មំ អនាបុច្ឆិត្វា បសតមត្តម្បិ ឧទកំ មា វឡញ្ជយិត្ថ, កន្តារេ វិសរុក្ខា នាម ហោន្តិ, បត្តំ វា បុប្ផំ វា ផលំ វា តុម្ហេហិ បុរេ អខាទិតបុព្ពំ មំ អនាបុច្ឆិត្វា មា ខាទិត្ថា’’តិ. ឯវំ មនុស្សានំ ឱវាទំ ទត្វា បញ្ចហិ សកដសតេហិ កន្តារំ បដិបជ្ជិ. តស្មិំ កន្តារមជ្ឈំ សម្បត្តេ សោ យក្ខោ បុរិមនយេនេវ ពោធិសត្តស្ស បដិបថេ អត្តានំ ទស្សេសិ. ពោធិសត្តោ តំ ទិស្វាវ អញ្ញាសិ ‘‘ឥមស្មិំ កន្តារេ ឧទកំ នត្ថិ, និរុទកកន្តារោ នាមេស, អយញ្ច និព្ភយោ រត្តនេត្តោ, ឆាយាបិស្ស ន បញ្ញាយតិ, និស្សំសយំ ឥមិនា បុរតោ គតោ ពាលសត្ថវាហបុត្តោ សព្ពំ ឧទកំ ឆឌ្ឌាបេត្វា កិលមេត្វា សបរិសោ ខាទិតោ ភវិស្សតិ, មយ្ហំ បន បណ្ឌិតភាវំ ឧបាយកោសល្លំ ន ជានាតិ មញ្ញេ’’តិ. តតោ នំ អាហ ‘‘គច្ឆថ តុម្ហេ, មយំ វាណិជា នាម អញ្ញំ ឧទកំ អទិស្វា គហិតឧទកំ ន ឆឌ្ឌេម, ទិដ្ឋដ្ឋានេ បន ឆឌ្ឌេត្វា សកដានិ សល្លហុកានិ កត្វា គមិស្សាមា’’តិ យក្ខោ ថោកំ គន្ត្វា អទស្សនំ ឧបគម្ម អត្តនោ យក្ខនគរមេវ គតោ.

យក្ខេ បន គតេ មនុស្សា ពោធិសត្តំ អាហំសុ ‘‘អយ្យ, ឯតេ មនុស្សា ‘ឯសា នីលវនរាជិ បញ្ញាយតិ, តតោ បដ្ឋាយ និពទ្ធំ ទេវោ វស្សតី’តិ វត្វា ឧប្បលកុមុទមាលាធារិនោ បទុមបុណ្ឌរីកកលាបេ អាទាយ ភិសមុឡាលានិ ខាទន្តា អល្លវត្ថា អល្លកេសា ឧទកពិន្ទូហិ បគ្ឃរន្តេហិ អាគតា, ឧទកំ ឆឌ្ឌេត្វា សល្លហុកេហិ សកដេហិ ខិប្បំ គច្ឆាមា’’តិ. ពោធិសត្តោ តេសំ កថំ សុត្វា សកដានិ ឋបាបេត្វា សព្ពេ មនុស្សេ សន្និបាតាបេត្វា ‘‘តុម្ហេហិ ‘ឥមស្មិំ កន្តារេ សរោ វា បោក្ខរណី វា អត្ថី’តិ កស្សចិ សុតបុព្ព’’ន្តិ បុច្ឆិ. ‘‘ន, អយ្យ, សុតបុព្ព’’ន្តិ. និរុទកកន្តារោ នាម ឯសោ, ឥទានិ ឯកច្ចេ មនុស្សា ‘‘ឯតាយ នីលវនរាជិយា បុរតោ ទេវោ វស្សតី’’តិ វទន្តិ, ‘‘វុដ្ឋិវាតោ នាម កិត្តកំ ឋានំ វាយតី’’តិ? ‘‘យោជនមត្តំ, អយ្យា’’តិ. ‘‘កច្ចិ បន វោ ឯកស្សាបិ សរីរំ វុដ្ឋិវាតោ បហរតី’’តិ? ‘‘នត្ថិ អយ្យា’’តិ. ‘‘មេឃសីសំ នាម កិត្តកេ ឋានេ បញ្ញាយតី’’តិ? ‘‘តិយោជនមត្តេ អយ្យា’’តិ. ‘‘អត្ថិ បន វោ កេនចិ ឯកម្បិ មេឃសីសំ ទិដ្ឋ’’ន្តិ? ‘‘នត្ថិ, អយ្យា’’តិ. ‘‘វិជ្ជុលតា នាម កិត្តកេ ឋានេ បញ្ញាយតី’’តិ? ‘‘ចតុប្បញ្ចយោជនមត្តេ, អយ្យា’’តិ. ‘‘អត្ថិ បន វោ កេនចិ វិជ្ជុលតោភាសោ ទិដ្ឋោ’’តិ? ‘‘នត្ថិ, អយ្យា’’តិ. ‘‘មេឃសទ្ទោ នាម កិត្តកេ ឋានេ សុយ្យតី’’តិ? ‘‘ឯកទ្វិយោជនមត្តេ, អយ្យា’’តិ. ‘‘អត្ថិ បន វោ កេនចិ មេឃសទ្ទោ សុតោ’’តិ? ‘‘នត្ថិ, អយ្យា’’តិ. ‘‘ន ឯតេ មនុស្សា, យក្ខា ឯតេ, អម្ហេ ឧទកំ ឆឌ្ឌាបេត្វា ទុព្ពលេ កត្វា ខាទិតុកាមា អាគតា ភវិស្សន្តិ. បុរតោ គតោ ពាលសត្ថវាហបុត្តោ ន ឧបាយកុសលោ. អទ្ធា សោ ឯតេហិ ឧទកំ ឆឌ្ឌាបេត្វា កិលមេត្វា ខាទិតោ ភវិស្សតិ, បញ្ច សកដសតានិ យថាបូរិតានេវ ឋិតានិ ភវិស្សន្តិ. អជ្ជ មយំ តានិ បស្សិស្សាម, បសតមត្តម្បិ ឧទកំ អឆឌ្ឌេត្វា សីឃសីឃំ បាជេថា’’តិ បាជាបេសិ.

សោ គច្ឆន្តោ យថាបូរិតានេវ បញ្ច សកដសតានិ គោណមនុស្សានញ្ច ហត្ថដ្ឋិកាទីនិ ទិសាវិទិសាសុ វិប្បកិណ្ណានិ ទិស្វា សកដានិ មោចាបេត្វា សកដបរិវដ្ដកេន ខន្ធាវារំ ពន្ធាបេត្វា កាលស្សេវ មនុស្សេ ច គោណេ ច សាយមាសភត្តំ ភោជាបេត្វា មនុស្សានំ មជ្ឈេ គោណេ និបជ្ជាបេត្វា សយំ ពលនាយកោ ហុត្វា ខគ្គហត្ថោ តិយាមរត្តិំ អារក្ខំ គហេត្វា ឋិតកោវ អរុណំ ឧដ្ឋាបេសិ. បុនទិវសេ បន បាតោវ សព្ពកិច្ចានិ និដ្ឋាបេត្វា គោណេ ភោជេត្វា ទុព្ពលសកដានិ ឆឌ្ឌាបេត្វា ថិរានិ គាហាបេត្វា អប្បគ្ឃំ ភណ្ឌំ ឆឌ្ឌាបេត្វា មហគ្ឃំ ភណ្ឌំ អារោបាបេត្វា យថាធិប្បេតំ ឋានំ គន្ត្វា ទិគុណតិគុណេន មូលេន ភណ្ឌំ វិក្កិណិត្វា សព្ពំ បរិសំ អាទាយ បុន អត្តនោ នគរមេវ អគមាសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មកថំ កថេត្វា ‘‘ឯវំ, គហបតិ, បុព្ពេ តក្កគ្គាហគាហិនោ មហាវិនាសំ បត្តា, អបណ្ណកគ្គាហគាហិនោ បន អមនុស្សានំ ហត្ថតោ មុច្ចិត្វា សោត្ថិនា ឥច្ឆិតដ្ឋានំ គន្ត្វា បុន សកដ្ឋានមេវ បច្ចាគមិំសូ’’តិ វត្វា ទ្វេបិ វត្ថូនិ ឃដេត្វា ឥមិស្សា អបណ្ណកធម្មទេសនាយ អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១. ‘‘អបណ្ណកំ ឋានមេកេ, ទុតិយំ អាហុ តក្កិកា;

ឯតទញ្ញាយ មេធាវី, តំ គណ្ហេ យទបណ្ណក’’ន្តិ.

តត្ថ អបណ្ណកន្តិ ឯកំសិកំ អវិរទ្ធំ និយ្យានិកំ. ឋានន្តិ ការណំ. ការណញ្ហិ យស្មា តទាយត្តវុត្តិតាយ ផលំ តិដ្ឋតិ នាម, តស្មា ‘‘ឋាន’’ន្តិ វុច្ចតិ, ‘‘ឋានញ្ច ឋានតោ អដ្ឋានញ្ច អដ្ឋានតោ’’តិអាទីសុ (វិភ. ៨០៩) ចស្ស បយោគោ វេទិតព្ពោ. ឥតិ ‘‘អបណ្ណកំ ឋាន’’ន្តិ បទទ្វយេនាបិ ‘‘យំ ឯកន្តហិតសុខាវហត្តា បណ្ឌិតេហិ បដិបន្នំ ឯកំសិកការណំ អវិរទ្ធការណំ និយ្យានិកការណំ, តំ ឥទ’’ន្តិ ទីបេតិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, បភេទតោ បន តីណិ សរណគមនានិ, បញ្ច សីលានិ, ទស សីលានិ, បាតិមោក្ខសំវរោ, ឥន្ទ្រិយសំវរោ, អាជីវបារិសុទ្ធិ, បច្ចយបដិសេវនំ, សព្ពម្បិ ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ; ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារតា, ភោជនេ មត្តញ្ញុតា, ជាគរិយានុយោគោ, ឈានំ, វិបស្សនា, អភិញ្ញា, សមាបត្តិ, អរិយមគ្គោ, អរិយផលំ, សព្ពម្បេតំ អបណ្ណកដ្ឋានំ អបណ្ណកបដិបទា, និយ្យានិកបដិបទាតិ អត្ថោ.

យស្មា ច បន និយ្យានិកបដិបទាយ ឯតំ នាមំ, តស្មាយេវ ភគវា អបណ្ណកបដិបទំ ទស្សេន្តោ ឥមំ សុត្តមាហ –

‘‘តីហិ, ភិក្ខវេ, ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ អបណ្ណកបដិបទំ បដិបន្នោ ហោតិ, យោនិ ចស្ស អារទ្ធា ហោតិ អាសវានំ ខយាយ. កតមេហិ តីហិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោ ហោតិ, ភោជនេ មត្តញ្ញូ ហោតិ, ជាគរិយំ អនុយុត្តោ ហោតិ. កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា ន និមិត្តគ្គាហី ហោតិ…បេ… ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ភោជនេ មត្តញ្ញូ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បដិសង្ខា យោនិសោ អាហារំ អាហារេតិ នេវ ទវាយ ន មទាយ…បេ… ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ភោជនេ មត្តញ្ញូ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ជាគរិយំ អនុយុត្តោ ហោតិ. ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ទិវសំ ចង្កមេន និសជ្ជាយ…បេ… ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ជាគរិយំ អនុយុត្តោ ហោតី’’តិ (អ. និ. ៣.១៦).

ឥមស្មិញ្ចាបិ សុត្តេ តយោវ ធម្មា វុត្តា. អយំ បន អបណ្ណកបដិបទា យាវ អរហត្តផលំ លព្ភតេវ. តត្ថ អរហត្តផលម្បិ, ផលសមាបត្តិវិហារស្ស ចេវ, អនុបាទាបរិនិព្ពានស្ស ច, បដិបទាយេវ នាម ហោតិ.

ឯកេតិ ឯកច្ចេ បណ្ឌិតមនុស្សា. តត្ថ កិញ្ចាបិ ‘‘អសុកា នាមា’’តិ និយមោ នត្ថិ, ឥទំ បន សបរិសំ ពោធិសត្តំយេវ សន្ធាយ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ទុតិយំ អាហុ តក្កិកាតិ ទុតិយន្តិ បឋមតោ អបណ្ណកដ្ឋានតោ និយ្យានិកការណតោ ទុតិយំ តក្កគ្គាហការណំ អនិយ្យានិកការណំ. អាហុ តក្កិកាតិ ឯត្ថ បន សទ្ធិំ បុរិមបទេន អយំ យោជនា – អបណ្ណកដ្ឋានំ ឯកំសិកការណំ អវិរទ្ធការណំ និយ្យានិកការណំ ឯកេ ពោធិសត្តប្បមុខា បណ្ឌិតមនុស្សា គណ្ហិំសុ. យេ បន ពាលសត្ថវាហបុត្តប្បមុខា តក្កិកា អាហុ, តេ ទុតិយំ សាបរាធំ អនេកំសិកដ្ឋានំ វិរទ្ធការណំ អនិយ្យានិកការណំ អគ្គហេសុំ. តេសុ យេ អបណ្ណកដ្ឋានំ អគ្គហេសុំ, តេ សុក្កបដិបទំ បដិបន្នា. យេ ទុតិយំ ‘‘បុរតោ ភវិតព្ពំ ឧទកេនា’’តិ តក្កគ្គាហសង្ខាតំ អនិយ្យានិកការណំ អគ្គហេសុំ. តេ កណ្ហបដិបទំ បដិបន្នា.

តត្ថ សុក្កបដិបទា អបរិហានិបដិបទា, កណ្ហបដិបទា បរិហានិបដិបទា. តស្មា យេ សុក្កបដិបទំ បដិបន្នា, តេ អបរិហីនា សោត្ថិភាវំ បត្តា. យេ បន កណ្ហបដិបទំ បដិបន្នា, តេ បរិហីនា អនយព្យសនំ អាបន្នាតិ ឥមមត្ថំ ភគវា អនាថបិណ្ឌិកស្ស គហបតិនោ វត្វា ឧត្តរិ ឥទមាហ ‘‘ឯតទញ្ញាយ មេធាវី, តំ គណ្ហេ យទបណ្ណក’’ន្តិ.

តត្ថ ឯតទញ្ញាយ មេធាវីតិ ‘‘មេធា’’តិ លទ្ធនាមាយ វិបុលាយ វិសុទ្ធាយ ឧត្តមាយ បញ្ញាយ សមន្នាគតោ កុលបុត្តោ ឯតំ អបណ្ណកេ ចេវ សបណ្ណកេ ចាតិ ទ្វីសុ អតក្កគ្គាហតក្កគ្គាហសង្ខាតេសុ ឋានេសុ គុណទោសំ វុទ្ធិហានិំ អត្ថានត្ថំ ញត្វាតិ អត្ថោ. តំ គណ្ហេ យទបណ្ណកន្តិ យំ អបណ្ណកំ ឯកំសិកំ សុក្កបដិបទាអបរិហានិយបដិបទាសង្ខាតំ និយ្យានិកការណំ, តទេវ គណ្ហេយ្យ. កស្មា? ឯកំសិកាទិភាវតោយេវ. ឥតរំ បន ន គណ្ហេយ្យ. កស្មា? អនេកំសិកាទិភាវតោយេវ. អយញ្ហិ អបណ្ណកបដិបទា នាម សព្ពេសំ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធពុទ្ធបុត្តានំ បដិបទា. សព្ពពុទ្ធា ហិ អបណ្ណកបដិបទាយមេវ ឋត្វា ទឡ្ហេន វីរិយេន បារមិយោ បូរេត្វា ពោធិមូលេ ពុទ្ធា នាម ហោន្តិ, បច្ចេកពុទ្ធា បច្ចេកពោធិំ ឧប្បាទេន្តិ, ពុទ្ធបុត្តា សាវកបារមិញាណំ បដិវិជ្ឈន្តិ.

ឥតិ ភគវា តេសំ ឧបាសកានំ តិស្សោ កុលសម្បត្តិយោ ច ឆ កាមសគ្គេ ព្រហ្មលោកសម្បត្តិយោ ច ទត្វាបិ បរិយោសានេ អរហត្តមគ្គផលទាយិកា អបណ្ណកបដិបទា នាម, ចតូសុ អបាយេសុ បញ្ចសុ ច នីចកុលេសុ និព្ពត្តិទាយិកា សបណ្ណកបដិបទា នាមាតិ ឥមំ អបណ្ណកធម្មទេសនំ ទស្សេត្វា ឧត្តរិ ចត្តារិ សច្ចានិ សោឡសហិ អាការេហិ បកាសេសិ. ចតុសច្ចបរិយោសានេ សព្ពេបិ តេ បញ្ចសតា ឧបាសកា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិំសុ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ទស្សេត្វា ទ្វេ វត្ថូនិ កថេត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេត្វា ទស្សេសិ – ‘‘តស្មិំ សមយេ ពាលសត្ថវាហបុត្តោ ទេវទត្តោ អហោសិ, តស្ស បរិសា ទេវទត្តបរិសាវ, បណ្ឌិតសត្ថវាហបុត្តបរិសា ពុទ្ធបរិសា, បណ្ឌិតសត្ថវាហបុត្តោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ.

អបណ្ណកជាតកវណ្ណនា បឋមា.

២. វណ្ណុបថជាតកវណ្ណនា

អកិលាសុនោតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរន្តោ កថេសិ. កំ បន អារព្ភាតិ? ឯកំ ឱស្សដ្ឋវីរិយំ ភិក្ខុំ. តថាគតេ កិរ សាវត្ថិយំ វិហរន្តេ ឯកោ សាវត្ថិវាសី កុលបុត្តោ ជេតវនំ គន្ត្វា សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មទេសនំ សុត្វា បសន្នចិត្តោ កាមេសុ អាទីនវំ ទិស្វា បព្ពជិត្វា ឧបសម្បទាយ បញ្ចវស្សិកោ ហុត្វា ទ្វេ មាតិកា ឧគ្គណ្ហិត្វា វិបស្សនាចារំ សិក្ខិត្វា សត្ថុ សន្តិកេ អត្តនោ ចិត្តរុចិយំ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា ឯកំ អរញ្ញំ បវិសិត្វា វស្សំ ឧបគន្ត្វា តេមាសំ វាយមន្តោបិ ឱភាសមត្តំ វា និមិត្តមត្តំ វា ឧប្បាទេតុំ នាសក្ខិ.

អថស្ស ឯតទហោសិ ‘‘សត្ថារា ចត្តារោ បុគ្គលា កថិតា, តេសុ មយា បទបរមេន ភវិតព្ពំ, នត្ថិ មញ្ញេ មយ្ហំ ឥមស្មិំ អត្តភាវេ មគ្គោ វា ផលំ វា, កិំ ករិស្សាមិ អរញ្ញវាសេន, សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា រូបសោភគ្គប្បត្តំ ពុទ្ធសរីរំ ឱលោកេន្តោ មធុរំ ធម្មទេសនំ សុណន្តោ វិហរិស្សាមី’’តិ បុន ជេតវនមេវ បច្ចាគមាសិ. អថ នំ សន្ទិដ្ឋសម្ភត្តា អាហំសុ – ‘‘អាវុសោ, ត្វំ សត្ថុ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា ‘សមណធម្មំ ករិស្សាមី’តិ គតោ, ឥទានិ បន អាគន្ត្វា សង្គណិកាយ អភិរមមានោ ចរសិ, កិំ នុ ខោ តេ បព្ពជិតកិច្ចំ មត្ថកំ បត្តំ, អប្បដិសន្ធិកោ ជាតោសី’’តិ? អាវុសោ, អហំ មគ្គំ វា ផលំ វា អលភិត្វា ‘‘អភព្ពបុគ្គលេន មយា ភវិតព្ព’’ន្តិ វីរិយំ ឱស្សជិត្វា អាគតោម្ហីតិ. ‘‘អការណំ តេ, អាវុសោ, កតំ ទឡ្ហវីរិយស្ស សត្ថុ សាសនេ បព្ពជិត្វា វីរិយំ ឱស្សជន្តេន, អយុត្តំ តេ កតំ, ឯហិ តថាគតស្ស ទស្សេមា’’តិ តំ អាទាយ សត្ថុ សន្តិកំ អគមំសុ.

សត្ថា តំ ទិស្វា ឯវមាហ ‘‘ភិក្ខវេ, តុម្ហេ ឯតំ ភិក្ខុំ អនិច្ឆមានំ អាទាយ អាគតា, កិំ កតំ ឥមិនា’’តិ? ‘‘ភន្តេ, អយំ ភិក្ខុ ឯវរូបេ និយ្យានិកសាសនេ បព្ពជិត្វា សមណធម្មំ ករោន្តោ វីរិយំ ឱស្សជិត្វា អាគតោ’’តិ អាហំសុ. អថ នំ សត្ថា អាហ ‘‘សច្ចំ កិរ តយា ភិក្ខុ វីរិយំ ឱស្សដ្ឋ’’ន្តិ? ‘‘សច្ចំ, ភគវា’’តិ. ‘‘កិំ បន ត្វំ ភិក្ខុ ឯវរូបេ មម សាសនេ បព្ពជិត្វា ‘អប្បិច្ឆោ’តិ វា ‘សន្តុដ្ឋោ’តិ វា ‘បវិវិត្តោ’តិ វា ‘អារទ្ធវីរិយោ’តិ វា ឯវំ អត្តានំ អជានាបេត្វា ‘ឱស្សដ្ឋវីរិយោ ភិក្ខូ’តិ ជានាបេសិ. ននុ ត្វំ បុព្ពេ វីរិយវា អហោសិ, តយា ឯកេន កតំ វីរិយំ និស្សាយ មរុកន្តារេ បញ្ចសុ សកដសតេសុ មនុស្សា ច គោណា ច បានីយំ លភិត្វា សុខិតា ជាតា, ឥទានិ កស្មា វីរិយំ ឱស្សជសី’’តិ. សោ ភិក្ខុ ឯត្តកេន វចនេន ឧបត្ថម្ភិតោ អហោសិ.

តំ បន កថំ សុត្វា ភិក្ខូ ភគវន្តំ យាចិំសុ – ‘‘ភន្តេ, ឥទានិ ឥមិនា ភិក្ខុនា វីរិយស្ស ឱស្សដ្ឋភាវោ អម្ហាកំ បាកដោ, បុព្ពេ បនស្ស ឯកស្ស វីរិយំ និស្សាយ មរុកន្តារេ គោណមនុស្សានំ បានីយំ លភិត្វា សុខិតភាវោ បដិច្ឆន្នោ, តុម្ហាកំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្សេវ បាកដោ, អម្ហាកម្បេតំ ការណំ កថេថា’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ភិក្ខវេ, សុណាថា’’តិ ភគវា តេសំ ភិក្ខូនំ សតុប្បាទំ ជនេត្វា ភវន្តរេន បដិច្ឆន្នការណំ បាកដមកាសិ.

អតីតេ កាសិរដ្ឋេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ សត្ថវាហកុលេ បដិសន្ធិំ គហេត្វា វយប្បត្តោ បញ្ចហិ សកដសតេហិ វណិជ្ជំ ករោន្តោ វិចរតិ. សោ ឯកទា សដ្ឋិយោជនិកំ មរុកន្តារំ បដិបជ្ជិ. តស្មិំ កន្តារេ សុខុមវាលុកា មុដ្ឋិនា គហិតា ហត្ថេ ន តិដ្ឋតិ, សូរិយុគ្គមនតោ បដ្ឋាយ អង្គាររាសិ វិយ ឧណ្ហា ហោតិ, ន សក្កា អក្កមិតុំ. តស្មា តំ បដិបជ្ជន្តា ទារុទកតិលតណ្ឌុលាទីនិ សកដេហិ អាទាយ រត្តិមេវ គន្ត្វា អរុណុគ្គមនេ សកដានិ បរិវដ្ដំ កត្វា មត្ថកេ មណ្ឌបំ ការេត្វា កាលស្សេវ អាហារកិច្ចំ និដ្ឋាបេត្វា ឆាយាយ និសិន្នា ទិវសំ ខេបេត្វា អត្ថង្គតេ សូរិយេ សាយមាសំ ភុញ្ជិត្វា ភូមិយា សីតលាយ ជាតាយ សកដានិ យោជេត្វា គច្ឆន្តិ, សមុទ្ទគមនសទិសមេវ គមនំ ហោតិ. ថលនិយាមកោ នាម លទ្ធុំ វដ្ដតិ, សោ តារកសញ្ញា សត្ថំ តារេតិ.

សោបិ សត្ថវាហោ តស្មិំ កាលេ ឥមិនាវ និយាមេន តំ កន្តារំ គច្ឆន្តោ ឯកូនសដ្ឋិ យោជនានិ គន្ត្វា ‘‘ឥទានិ ឯករត្តេនេវ មរុកន្តារា និក្ខមនំ ភវិស្សតី’’តិ សាយមាសំ ភុញ្ជិត្វា សព្ពំ ទារុទកំ ខេបេត្វា សកដានិ យោជេត្វា បាយាសិ. និយាមកោ បន បុរិមសកដេ អាសនំ បត្ថរាបេត្វា អាកាសេ តារកំ ឱលោកេន្តោ ‘‘ឥតោ បាជេថ, ឥតោ បាជេថា’’តិ វទមានោ និបជ្ជិ. សោ ទីឃមទ្ធានំ អនិទ្ទាយនភាវេន កិលន្តោ និទ្ទំ ឱក្កមិ, គោណេ និវត្តិត្វា អាគតមគ្គមេវ គណ្ហន្តេ ន អញ្ញាសិ. គោណា សព្ពរត្តិំ អគមំសុ. និយាមកោ អរុណុគ្គមនវេលាយ បពុទ្ធោ នក្ខត្តំ ឱលោកេត្វា ‘‘សកដានិ និវត្តេថ និវត្តេថា’’តិ អាហ. សកដានិ និវត្តេត្វា បដិបាដិំ ករោន្តានញ្ញេវ អរុណោ ឧគ្គតោ. មនុស្សា ‘‘ហិយ្យោ អម្ហាកំ និវិដ្ឋខន្ធាវារដ្ឋានមេវេតំ, ទារុទកម្បិ នោ ខីណំ, ឥទានិ នដ្ឋម្ហា’’តិ សកដានិ មោចេត្វា បរិវដ្ដកេន ឋបេត្វា មត្ថកេ មណ្ឌបំ កត្វា អត្តនោ អត្តនោ សកដស្ស ហេដ្ឋា អនុសោចន្តា និបជ្ជិំសុ.

ពោធិសត្តោ ‘‘មយិ វីរិយំ ឱស្សជន្តេ សព្ពេ វិនស្សិស្សន្តី’’តិ បាតោ សីតលវេលាយមេវ អាហិណ្ឌន្តោ ឯកំ ទព្ពតិណគច្ឆំ ទិស្វា ‘‘ឥមានិ តិណានិ ហេដ្ឋា ឧទកសិនេហេន ឧដ្ឋិតានិ ភវិស្សន្តី’’តិ ចិន្តេត្វា កុទ្ទាលំ គាហាបេត្វា តំ បទេសំ ខណាបេសិ, តេ សដ្ឋិហត្ថដ្ឋានំ ខណិំសុ. ឯត្តកំ ឋានំ ខណិត្វា បហរន្តានំ កុទ្ទាលោ ហេដ្ឋាបាសាណេ បដិហញ្ញិ, បហដមត្តេ សព្ពេ វីរិយំ ឱស្សជិំសុ. ពោធិសត្តោ បន ‘‘ឥមស្ស បាសាណស្ស ហេដ្ឋា ឧទកេន ភវិតព្ព’’ន្តិ ឱតរិត្វា បាសាណេ ឋិតោ ឱណមិត្វា សោតំ ឱទហិត្វា សទ្ទំ អាវជ្ជេន្តោ ហេដ្ឋា ឧទកស្ស បវត្តនសទ្ទំ សុត្វា ឧត្តរិត្វា ចូឡុបដ្ឋាកំ អាហ – ‘‘តាត, តយា វីរិយេ ឱស្សដ្ឋេ សព្ពេ វិនស្សិស្សាម, ត្វំ វីរិយំ អនោស្សជន្តោ ឥមំ អយកូដំ គហេត្វា អាវាដំ ឱតរិត្វា ឯតស្មិំ បាសាណេ បហារំ ទេហី’’តិ. សោ តស្ស វចនំ សម្បដិច្ឆិត្វា សព្ពេសុ វីរិយំ ឱស្សជិត្វា ឋិតេសុបិ វីរិយំ អនោស្សជន្តោ ឱតរិត្វា បាសាណេ បហារំ អទាសិ. បាសាណោ មជ្ឈេ ភិជ្ជិត្វា ហេដ្ឋា បតិត្វា សោតំ សន្និរុម្ភិត្វា អដ្ឋាសិ, តាលក្ខន្ធប្បមាណា ឧទកវដ្ដិ ឧគ្គញ្ឆិ. សព្ពេ បានីយំ បិវិត្វា ន្ហាយិំសុ, អតិរេកានិ អក្ខយុគាទីនិ ផាលេត្វា យាគុភត្តំ បចិត្វា ភុញ្ជិត្វា គោណេ ច ភោជេត្វា សូរិយេ អត្ថង្គតេ ឧទកាវាដសមីបេ ធជំ ពន្ធិត្វា ឥច្ឆិតដ្ឋានំ អគមំសុ. តេ តត្ថ ភណ្ឌំ វិក្កិណិត្វា ទិគុណំ តិគុណំ ចតុគ្គុណំ លាភំ លភិត្វា អត្តនោ វសនដ្ឋានមេវ អគមំសុ. តេ តត្ថ យាវតាយុកំ ឋត្វា យថាកម្មំ គតា, ពោធិសត្តោបិ ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា យថាកម្មមេវ គតោ.

សម្មាសម្ពុទ្ធោ ឥមំ ធម្មទេសនំ កថេត្វា អភិសម្ពុទ្ធោវ ឥមំ គាថំ កថេសិ –

២. ‘‘អកិលាសុនោ វណ្ណុបថេ ខណន្តា, ឧទង្គណេ តត្ថ បបំ អវិន្ទុំ;

ឯវំ មុនី វីរិយពលូបបន្នោ, អកិលាសុ វិន្ទេ ហទយស្ស សន្តិ’’ន្តិ.

តត្ថ អកិលាសុនោតិ និក្កោសជ្ជា អារទ្ធវីរិយា. វណ្ណុបថេតិ វណ្ណុ វុច្ចតិ វាលុកា, វាលុកាមគ្គេតិ អត្ថោ. ខណន្តាតិ ភូមិំ ខណមានា. ឧទង្គណេតិ ឯត្ថ ឧទាតិ និបាតោ, អង្គណេតិ មនុស្សានំ សញ្ចរណដ្ឋានេ, អនាវាដេ ភូមិភាគេតិ អត្ថោ. តត្ថាតិ តស្មិំ វណ្ណុបថេ. បបំ អវិន្ទុន្តិ ឧទកំ បដិលភិំសុ. ឧទកញ្ហិ បបីយនភាវេន ‘‘បបា’’តិ វុច្ចតិ. បវទ្ធំ វា អាបំ បបំ, មហោទកន្តិ អត្ថោ.

ឯវន្តិ ឱបម្មបដិបាទនំ. មុនីតិ មោនំ វុច្ចតិ ញាណំ, កាយមោនេយ្យាទីសុ វា អញ្ញតរំ, តេន សមន្នាគតត្តា បុគ្គលោ ‘‘មុនី’’តិ វុច្ចតិ. សោ បនេស អគារិយមុនិ, អនគារិយមុនិ, សេក្ខមុនិ, អសេក្ខមុនិ, បច្ចេកពុទ្ធមុនិ, មុនិមុនីតិ អនេកវិធោ. តត្ថ អគារិយមុនីតិ គិហី អាគតផលោ វិញ្ញាតសាសនោ. អនគារិយមុនីតិ តថារូបោវ បព្ពជិតោ. សេក្ខមុនីតិ សត្ត សេក្ខា. អសេក្ខមុនីតិ ខីណាសវោ. បច្ចេកពុទ្ធមុនីតិ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ. មុនិមុនីតិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ. ឥមស្មិំ បនត្ថេ សព្ពសង្គាហកវសេន មោនេយ្យសង្ខាតាយ បញ្ញាយ សមន្នាគតោ ‘‘មុនី’’តិ វេទិតព្ពោ. វីរិយពលូបបន្នោតិ វីរិយេន ចេវ កាយពលញាណពលេន ច សមន្នាគតោ. អកិលាសូតិ និក្កោសជ្ជោ –

‘‘កាមំ តចោ ច ន្ហារុ ច, អដ្ឋិ ច អវសិស្សតុ;

ឧបសុស្សតុ និស្សេសំ, សរីរេ មំសលោហិត’’ន្តិ. –

ឯវំ វុត្តេន ចតុរង្គសមន្នាគតេន វីរិយេន សមន្នាគតត្តា អនលសោ. វិន្ទេ ហទយស្ស សន្តិន្តិ ចិត្តស្សបិ ហទយរូបស្សបិ សីតលភាវករណេន ‘‘សន្តិ’’ន្តិ សង្ខំ គតំ ឈានវិបស្សនាភិញ្ញាអរហត្តមគ្គញាណសង្ខាតំ អរិយធម្មំ វិន្ទតិ បដិលភតីតិ អត្ថោ. ភគវតា ហិ –

‘‘ទុក្ខំ, ភិក្ខវេ, កុសីតោ វិហរតិ វោកិណ្ណោ បាបកេហិ អកុសលេហិ ធម្មេហិ, មហន្តញ្ច សទត្ថំ បរិហាបេតិ. អារទ្ធវីរិយោ ច ខោ, ភិក្ខវេ, សុខំ វិហរតិ បវិវិត្តោ បាបកេហិ អកុសលេហិ ធម្មេហិ, មហន្តញ្ច សទត្ថំ បរិបូរេតិ, ន, ភិក្ខវេ, ហីនេន អគ្គស្ស បត្តិ ហោតី’’តិ (សំ. និ. ២.២២) –

ឯវំ អនេកេហិ សុត្តេហិ កុសីតស្ស ទុក្ខវិហារោ, អារទ្ធវីរិយស្ស ច សុខវិហារោ សំវណ្ណិតោ. ឥធាបិ អារទ្ធវីរិយស្ស អកតាភិនិវេសស្ស វិបស្សកស្ស វីរិយពលេន អធិគន្តព្ពំ តមេវ សុខវិហារំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯវំ មុនី វីរិយពលូបបន្នោ, អកិលាសុ វិន្ទេ ហទយស្ស សន្តិ’’ន្តិ អាហ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា តេ វាណិជា អកិលាសុនោ វណ្ណុបថេ ខណន្តា ឧទកំ លភិំសុ, ឯវំ ឥមស្មិម្បិ សាសនេ អកិលាសុ ហុត្វា វាយមមានោ បណ្ឌិតោ ភិក្ខុ ឥមំ ឈានាទិភេទំ ហទយស្ស សន្តិំ លភតិ. សោ ត្វំ ភិក្ខុ បុព្ពេ ឧទកមត្តស្ស អត្ថាយ វីរិយំ កត្វា ឥទានិ ឯវរូបេ មគ្គផលទាយកេ និយ្យានិកសាសនេ កស្មា វីរិយំ ឱស្សជសីតិ ឯវំ ឥមំ ធម្មទេសនំ ទស្សេត្វា ចត្តារិ សច្ចានិ បកាសេសិ, សច្ចបរិយោសានេ ឱស្សដ្ឋវីរិយោ ភិក្ខុ អគ្គផលេ អរហត្តេ បតិដ្ឋាសិ.

សត្ថាបិ ទ្វេ វត្ថូនិ កថេត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេត្វា ទស្សេសិ ‘‘តស្មិំ សមយេ វីរិយំ អនោស្សជិត្វា បាសាណំ ភិន្ទិត្វា មហាជនស្ស ឧទកទាយកោ ចូឡុបដ្ឋាកោ អយំ ឱស្សដ្ឋវីរិយោ ភិក្ខុ អហោសិ, អវសេសបរិសា ឥទានិ ពុទ្ធបរិសា ជាតា, សត្ថវាហជេដ្ឋកោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ.

វណ្ណុបថជាតកវណ្ណនា ទុតិយា.

៣. សេរិវវាណិជជាតកវណ្ណនា

ឥធ ចេ នំ វិរាធេសីតិ ឥមម្បិ ធម្មទេសនំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរន្តោ ឯកំ ឱស្សដ្ឋវីរិយមេវ ភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. តញ្ហិ បុរិមនយេនេវ ភិក្ខូហិ អានីតំ ទិស្វា សត្ថា អាហ – ‘‘ត្វំ ភិក្ខុ, ឯវរូបេ មគ្គផលទាយកេ សាសនេ បព្ពជិត្វា វីរិយំ ឱស្សជន្តោ សតសហស្សគ្ឃនិកាយ កញ្ចនបាតិយា បរិហីនោ សេរិវវាណិជោ វិយ ចិរំ សោចិស្សសី’’តិ. ភិក្ខូ តស្សត្ថស្ស អាវិភាវត្ថំ ភគវន្តំ យាចិំសុ, ភគវា ភវន្តរេន បដិច្ឆន្នការណំ បាកដមកាសិ.

អតីតេ ឥតោ បញ្ចមេ កប្បេ ពោធិសត្តោ សេរិវរដ្ឋេ កច្ឆបុដវាណិជោ អហោសិ. សោ សេរិវនាមកេន ឯកេន លោលកច្ឆបុដវាណិជេន សទ្ធិំ វោហារត្ថាយ គច្ឆន្តោ នីលវាហំ នាម នទិំ ឧត្តរិត្វា អរិដ្ឋបុរំ នាម នគរំ បវិសន្តោ នគរវីថិយោ ភាជេត្វា អត្តនោ បត្តវីថិយា ភណ្ឌំ វិក្កិណន្តោ វិចរិ. ឥតរោបិ អត្តនោ បត្តវីថិំ គណ្ហិ. តស្មិញ្ច នគរេ ឯកំ សេដ្ឋិកុលំ បរិជិណ្ណំ អហោសិ, សព្ពេ បុត្តភាតិកា ច ធនញ្ច បរិក្ខយំ អគមំសុ, ឯកា ទារិកា អយ្យិកាយ សទ្ធិំ អវសេសា អហោសិ, តា ទ្វេបិ បរេសំ ភតិំ កត្វា ជីវន្តិ. គេហេ បន តាសំ មហាសេដ្ឋិនា បរិភុត្តបុព្ពា សុវណ្ណបាតិ ភាជនន្តរេ និក្ខិត្តា ទីឃរត្តំ អវលញ្ជិយមានា មលគ្គហិតា អហោសិ, តា តស្សា សុវណ្ណបាតិភាវម្បិ ន ជានន្តិ. សោ លោលវាណិជោ តស្មិំ សមយេ ‘‘មណិកេ គណ្ហថ, មណិកេ គណ្ហថា’’តិ វិចរន្តោ តំ ឃរទ្វារំ បាបុណិ. សា កុមារិកា តំ ទិស្វា អយ្យិកំ អាហ ‘‘អម្ម មយ្ហំ ឯកំ បិឡន្ធនំ គណ្ហា’’តិ. អម្ម មយំ ទុគ្គតា, កិំ ទត្វា គណ្ហិស្សាមាតិ. អយំ នោ បាតិ អត្ថិ, នោ ច អម្ហាកំ ឧបការា, ឥមំ ទត្វា គណ្ហាតិ. សា វាណិជំ បក្កោសាបេត្វា អាសនេ និសីទាបេត្វា តំ បាតិំ ទត្វា ‘‘អយ្យ, ឥមំ គហេត្វា តវ ភគិនិយា កិញ្ចិទេវ ទេហី’’តិ អាហ. វាណិជោ បាតិំ ហត្ថេន គហេត្វាវ ‘‘សុវណ្ណបាតិ ភវិស្សតី’’តិ បរិវត្តេត្វា បាតិបិដ្ឋិយំ សូចិយា លេខំ កឌ្ឍិត្វា សុវណ្ណភាវំ ញត្វា ‘‘ឥមាសំ កិញ្ចិ អទត្វាវ ឥមំ បាតិំ ហរិស្សាមី’’តិ ‘‘អយំ កិំ អគ្ឃតិ, អឌ្ឍមាសកោបិស្សា មូលំ ន ហោតី’’តិ ភូមិយំ ខិបិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កាមិ. ឯកេន បវិសិត្វា និក្ខន្តវីថិំ ឥតរោ បវិសិតុំ លភតីតិ ពោធិសត្តោ តំ វីថិំ បវិសិត្វា ‘‘មណិកេ គណ្ហថ, មណិកេ គណ្ហថា’’តិ វិចរន្តោ តមេវ ឃរទ្វារំ បាបុណិ.

បុន សា កុមារិកា តថេវ អយ្យិកំ អាហ. អថ នំ អយ្យិកា ‘‘អម្ម, បឋមំ អាគតវាណិជោ បាតិំ ភូមិយំ ខិបិត្វា គតោ, ឥទានិ កិំ ទត្វា គណ្ហិស្សាមា’’តិ អាហ. អម្ម, សោ វាណិជោ ផរុសវាចោ, អយំ បន បិយទស្សនោ មុទុសល្លាបោ, អប្បេវ នាម នំ គណ្ហេយ្យាតិ. អម្ម, តេន ហិ បក្កោសាហីតិ. សា តំ បក្កោសិ. អថស្ស គេហំ បវិសិត្វា និសិន្នស្ស តំ បាតិំ អទំសុ. សោ តស្សា សុវណ្ណបាតិភាវំ ញត្វា ‘‘អម្ម, អយំ បាតិ សតសហស្សំ អគ្ឃតិ, សតសហស្សគ្ឃនកភណ្ឌំ មយ្ហំ ហត្ថេ នត្ថី’’តិ អាហ. អយ្យ, បឋមំ អាគតវាណិជោ ‘‘អយំ អឌ្ឍមាសកម្បិ ន អគ្ឃតី’’តិ វត្វា ភូមិយំ ខិបិត្វា គតោ, អយំ បន តវ បុញ្ញេន សុវណ្ណបាតិ ជាតា ភវិស្សតិ, មយំ ឥមំ តុយ្ហំ ទេម, កិញ្ចិទេវ នោ ទត្វា ឥមំ គហេត្វា យាហីតិ. ពោធិសត្តោ តស្មិំ ខណេ ហត្ថគតានិ បញ្ច កហាបណសតានិ បញ្ចសតគ្ឃនកញ្ច ភណ្ឌំ សព្ពំ ទត្វា ‘‘មយ្ហំ ឥមំ តុលញ្ច បសិព្ពកញ្ច អដ្ឋ ច កហាបណេ ទេថា’’តិ ឯត្តកំ យាចិត្វា អាទាយ បក្កាមិ. សោ សីឃមេវ នទីតីរំ គន្ត្វា នាវិកស្ស អដ្ឋ កហាបណេ ទត្វា នាវំ អភិរុហិ.

តតោ លោលវាណិជោបិ បុន តំ គេហំ គន្ត្វា ‘‘អាហរថ តំ បាតិំ, តុម្ហាកំ កិញ្ចិទេវ ទស្សាមី’’តិ អាហ. សា តំ បរិភាសិត្វា ‘‘ត្វំ អម្ហាកំ សតសហស្សគ្ឃនិកំ សុវណ្ណបាតិំ អឌ្ឍមាសគ្ឃនិកម្បិ ន អកាសិ, តុយ្ហំ បន សាមិកសទិសោ ឯកោ ធម្មិកោ វាណិជោ អម្ហាកំ សហស្សំ ទត្វា តំ អាទាយ គតោ’’តិ អាហ. តំ សុត្វាវ ‘‘សតសហស្សគ្ឃនិកាយ សុវណ្ណបាតិយា បរិហីនោម្ហិ, មហាជានិករោ វត មេ អយ’’ន្តិ សញ្ជាតពលវសោកោ សតិំ បច្ចុបដ្ឋាបេតុំ អសក្កោន្តោ វិសញ្ញី ហុត្វា អត្តនោ ហត្ថគតេ កហាបណេ ចេវ ភណ្ឌិកញ្ច ឃរទ្វារេយេវ វិកិរិត្វា និវាសនបារុបនំ បហាយ តុលាទណ្ឌំ មុគ្គរំ កត្វា អាទាយ ពោធិសត្តស្ស អនុបទំ បក្កន្តោ នទីតីរំ គន្ត្វា ពោធិសត្តំ គច្ឆន្តំ ទិស្វា ‘‘អម្ភោ, នាវិក, នាវំ និវត្តេហី’’តិ អាហ. ពោធិសត្តោ បន ‘‘តាត, មា និវត្តយី’’តិ បដិសេធេសិ. ឥតរស្សបិ ពោធិសត្តំ គច្ឆន្តំ បស្សន្តស្សេវ ពលវសោកោ ឧទបាទិ, ហទយំ ឧណ្ហំ អហោសិ, មុខតោ លោហិតំ ឧគ្គញ្ឆិ, វាបិកទ្ទមោ វិយ ហទយំ ផលិ. សោ ពោធិសត្តេ អាឃាតំ ពន្ធិត្វា តត្ថេវ ជីវិតក្ខយំ បាបុណិ. ឥទំ បឋមំ ទេវទត្តស្ស ពោធិសត្តេ អាឃាតពន្ធនំ. ពោធិសត្តោ ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា យថាកម្មំ គតោ.

សម្មាសម្ពុទ្ធោ ឥមំ ធម្មទេសនំ កថេត្វា អភិសម្ពុទ្ធោវ ឥមំ គាថំ កថេសិ –

៣. ‘‘ឥធ ចេ នំ វិរាធេសិ, សទ្ធម្មស្ស និយាមតំ;

ចិរំ ត្វំ អនុតប្បេសិ, សេរិវាយំវ វាណិជោ’’តិ.

តត្ថ ឥធ ចេ នំ វិរាធេសិ, សទ្ធម្មស្ស និយាមតន្តិ ឥមស្មិំ សាសនេ ឯតំ សទ្ធម្មស្ស និយាមតាសង្ខាតំ សោតាបត្តិមគ្គំ វិរាធេសិ. យទិ វិរាធេសិ, វីរិយំ ឱស្សជន្តោ នាធិគច្ឆសិ ន បដិលភសីតិ អត្ថោ. ចិរំ ត្វំ អនុតប្បេសីតិ ឯវំ សន្តេ ត្វំ ទីឃមទ្ធានំ សោចន្តោ បរិទេវន្តោ អនុតបេស្សសិ, អថ វា ឱស្សដ្ឋវីរិយតាយ អរិយមគ្គស្ស វិរាធិតត្តា ទីឃរត្តំ និរយាទីសុ ឧប្បន្នោ នានប្បការានិ ទុក្ខានិ អនុភវន្តោ អនុតប្បិស្សសិ កិលមិស្សសីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. កថំ? សេរិវាយំវ វាណិជោតិ ‘‘សេរិវា’’តិ ឯវំនាមកោ អយំ វាណិជោ យថា. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា បុព្ពេ សេរិវនាមកោ វាណិជោ សតសហស្សគ្ឃនិកំ សុវណ្ណបាតិំ លភិត្វា តស្សា គហណត្ថាយ វីរិយំ អកត្វា តតោ បរិហីនោ អនុតប្បិ, ឯវមេវ ត្វម្បិ ឥមស្មិំ សាសនេ បដិយត្តសុវណ្ណបាតិសទិសំ អរិយមគ្គំ ឱស្សដ្ឋវីរិយតាយ អនធិគច្ឆន្តោ តតោ បរិហីនោ ទីឃរត្តំ អនុតប្បិស្សសិ. សចេ បន វីរិយំ ន ឱស្សជិស្សសិ, បណ្ឌិតវាណិជោ សុវណ្ណបាតិំ វិយ មម សាសនេ នវវិធម្បិ លោកុត្តរធម្មំ បដិលភិស្សសីតិ.

ឯវមស្ស សត្ថា អរហត្តេន កូដំ គណ្ហន្តោ ឥមំ ធម្មទេសនំ ទស្សេត្វា ចត្តារិ សច្ចានិ បកាសេសិ, សច្ចបរិយោសានេ ឱស្សដ្ឋវីរិយោ ភិក្ខុ អគ្គផលេ អរហត្តេ បតិដ្ឋាសិ.

សត្ថាបិ ទ្វេ វត្ថូនិ កថេត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេត្វា ទស្សេសិ – ‘‘តទា ពាលវាណិជោ ទេវទត្តោ អហោសិ, បណ្ឌិតវាណិជោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ.

សេរិវវាណិជជាតកវណ្ណនា តតិយា.

៤. ចូឡសេដ្ឋិជាតកវណ្ណនា

អប្បកេនបិ មេធាវីតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ ភគវា រាជគហំ ឧបនិស្សាយ ជីវកម្ពវនេ វិហរន្តោ ចូឡបន្ថកត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ.

តត្ថ ចូឡបន្ថកស្ស តាវ និព្ពត្តិ កថេតព្ពា. រាជគហេ កិរ ធនសេដ្ឋិកុលស្ស ធីតា អត្តនោ ទាសេនេវ សទ្ធិំ សន្ថវំ កត្វា ‘‘អញ្ញេបិ មេ ឥមំ កម្មំ ជានេយ្យុ’’ន្តិ ភីតា ឯវមាហ ‘‘អម្ហេហិ ឥមស្មិំ ឋានេ វសិតុំ ន សក្កា, សចេ មេ មាតាបិតរោ ឥមំ ទោសំ ជានិស្សន្តិ, ខណ្ឌាខណ្ឌំ ករិស្សន្តិ, វិទេសំ គន្ត្វា វសិស្សាមា’’តិ ហត្ថសារំ គហេត្វា អគ្គទ្វារេន និក្ខមិត្វា ‘‘យត្ថ វា តត្ថ វា អញ្ញេហិ អជាននដ្ឋានំ គន្ត្វា វសិស្សាមា’’តិ ឧភោបិ អគមំសុ.

តេសំ ឯកស្មិំ ឋានេ វសន្តានំ សំវាសមន្វាយ តស្សា កុច្ឆិយំ គព្ភោ បតិដ្ឋាសិ. សា គព្ភបរិបាកំ អាគម្ម សាមិកេន សទ្ធិំ មន្តេសិ ‘‘គព្ភោ មេ បរិបាកំ គតោ, ញាតិពន្ធុវិរហិតេ ឋានេ គព្ភវុដ្ឋានំ នាម ឧភិន្នម្បិ អម្ហាកំ ទុក្ខមេវ, កុលគេហមេវ គច្ឆាមា’’តិ. សោ ‘‘សចាហំ គមិស្សាមិ, ជីវិតំ មេ នត្ថី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘អជ្ជ គច្ឆាម, ស្វេ គច្ឆាមា’’តិ ទិវសេ អតិក្កាមេសិ. សា ចិន្តេសិ ‘‘អយំ ពាលោ អត្តនោ ទោសមហន្តតាយ គន្តុំ ន ឧស្សហតិ, មាតាបិតរោ នាម ឯកន្តហិតា, អយំ គច្ឆតុ វា មា វា, មយា គន្តុំ វដ្ដតី’’តិ. សា តស្មិំ គេហា និក្ខន្តេ គេហបរិក្ខារំ បដិសាមេត្វា អត្តនោ កុលឃរំ គតភាវំ អនន្តរគេហវាសីនំ អារោចេត្វា មគ្គំ បដិបជ្ជិ.

អថ សោ បុរិសោ ឃរំ អាគតោ តំ អទិស្វា បដិវិស្សកេ បុច្ឆិត្វា ‘‘កុលឃរំ គតា’’តិ សុត្វា វេគេន អនុពន្ធិត្វា អន្តរាមគ្គេ សម្បាបុណិ. តស្សាបិ តត្ថេវ គព្ភវុដ្ឋានំ អហោសិ. សោ ‘‘កិំ ឥទំ ភទ្ទេ’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘សាមិ, ឯកោ បុត្តោ ជាតោ’’តិ. ‘‘ឥទានិ កិំ ករិស្សាមា’’តិ? ‘‘យស្សត្ថាយ មយំ កុលឃរំ គច្ឆេយ្យាម, តំ កម្មំ អន្តរាវ និប្ផន្នំ, តត្ថ គន្ត្វា កិំ ករិស្សាម, និវត្តាមា’’តិ ទ្វេបិ ឯកចិត្តា ហុត្វា និវត្តិំសុ. តស្ស ច ទារកស្ស បន្ថេ ជាតត្តា ‘‘បន្ថកោ’’តិ នាមំ អកំសុ. តស្សា ន ចិរស្សេវ អបរោបិ គព្ភោ បតិដ្ឋហិ. សព្ពំ បុរិមនយេនេវ វិត្ថារេតព្ពំ. តស្សាបិ ទារកស្ស បន្ថេ ជាតត្តា បឋមជាតស្ស ‘‘មហាបន្ថកោ’’តិ នាមំ កត្វា ឥតរស្ស ‘‘ចូឡបន្ថកោ’’តិ នាមំ អកំសុ. តេ ទ្វេបិ ទារកេ គហេត្វា អត្តនោ វសនដ្ឋានមេវ អាគតា.

តេសំ តត្ថ វសន្តានំ អយំ មហាបន្ថកទារកោ អញ្ញេ ទារកេ ‘‘ចូឡបិតា មហាបិតា’’តិ, ‘‘អយ្យកោ អយ្យិកា’’តិ ច វទន្តេ សុត្វា មាតរំ បុច្ឆិ ‘‘អម្ម, អញ្ញេ ទារកា ‘ចូឡបិតា មហាបិតា’តិបិ វទន្តិ, ‘អយ្យកោ អយ្យិកា’តិបិ វទន្តិ, អម្ហាកំ ញាតកា នត្ថី’’តិ. ‘‘អាម, តាត, តុម្ហាកំ ឯត្ថ ញាតកា នត្ថិ, រាជគហនគរេ បន វោ ធនសេដ្ឋិ នាម អយ្យកោ, តត្ថ តុម្ហាកំ ពហូ ញាតកា’’តិ. ‘‘កស្មា តត្ថ ន គច្ឆថ, អម្មា’’តិ? សា អត្តនោ អគមនការណំ បុត្តស្ស អកថេត្វា បុត្តេសុ បុនប្បុនំ កថេន្តេសុ សាមិកំ អាហ – ‘‘ឥមេ ទារកា មំ អតិវិយ កិលមេន្តិ, កិំ នោ មាតាបិតរោ ទិស្វា មំសំ ខាទិស្សន្តិ, ឯហិ ទារកានំ អយ្យកកុលំ ទស្សេស្សាមា’’តិ. ‘‘អហំ សម្មុខា ភវិតុំ ន សក្ខិស្សាមិ, តំ បន តត្ថ នយិស្សាមី’’តិ. ‘‘សាធុ, អយ្យ, យេន កេនចិ ឧបាយេន ទារកានំ អយ្យកកុលមេវ ទដ្ឋុំ វដ្ដតី’’តិ ទ្វេបិ ជនា ទារកេ អាទាយ អនុបុព្ពេន រាជគហំ បត្វា នគរទ្វារេ ឯកិស្សា សាលាយ និវាសំ កត្វា ទារកមាតា ទ្វេ ទារកេ គហេត្វា អាគតភាវំ មាតាបិតូនំ អារោចាបេសិ.

តេ តំ សាសនំ សុត្វា ‘‘សំសារេ វិចរន្តានំ ន បុត្តោ ន ធីតា នាម នត្ថិ, តេ អម្ហាកំ មហាបរាធិកា, ន សក្កា តេហិ អម្ហាកំ ចក្ខុបថេ ឋាតុំ, ឯត្តកំ បន ធនំ គហេត្វា ទ្វេបិ ជនា ផាសុកដ្ឋានំ គន្ត្វា ជីវន្តុ, ទារកេ បន ឥធ បេសេន្តូ’’តិ. សេដ្ឋិធីតា មាតាបិតូហិ បេសិតំ ធនំ គហេត្វា ទារកេ អាគតទូតានំយេវ ហត្ថេ ទត្វា បេសេសិ, ទារកា អយ្យកកុលេ វឌ្ឍន្តិ. តេសុ ចូឡបន្ថកោ អតិទហរោ, មហាបន្ថកោ បន អយ្យកេន សទ្ធិំ ទសពលស្ស ធម្មកថំ សោតុំ គច្ឆតិ. តស្ស និច្ចំ សត្ថុ សម្មុខា ធម្មំ សុណន្តស្ស បព្ពជ្ជាយ ចិត្តំ នមិ. សោ អយ្យកំ អាហ ‘‘សចេ តុម្ហេ សម្បដិច្ឆថ, អហំ បព្ពជេយ្យ’’ន្តិ. ‘‘កិំ វទេសិ, តាត, មយ្ហំ សកលលោកស្សបិ បព្ពជ្ជាតោ តវេវ បព្ពជ្ជា ភទ្ទិកា, សចេ សក្កោសិ, បព្ពជ តាតា’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គតោ. សត្ថា ‘‘កិំ មហាសេដ្ឋិ ទារកោ តេ លទ្ធោ’’តិ. ‘‘អាម, ភន្តេ អយំ ទារកោ មយ្ហំ នត្តា, តុម្ហាកំ សន្តិកេ បព្ពជាមីតិ វទតី’’តិ អាហ. សត្ថា អញ្ញតរំ បិណ្ឌចារិកំ ភិក្ខុំ ‘‘ឥមំ ទារកំ បព្ពាជេហី’’តិ អាណាបេសិ. ថេរោ តស្ស តចបញ្ចកកម្មដ្ឋានំ អាចិក្ខិត្វា បព្ពាជេសិ. សោ ពហុំ ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គណ្ហិត្វា បរិបុណ្ណវស្សោ ឧបសម្បទំ លភិ. ឧបសម្បន្នោ ហុត្វា យោនិសោ មនសិការេ កម្មំ ករោន្តោ អរហត្តំ បាបុណិ.

សោ ឈានសុខេន, មគ្គសុខេន, ផលសុខេន វីតិនាមេន្តោ ចិន្តេសិ ‘‘សក្កា នុ ខោ ឥមំ សុខំ ចូឡបន្ថកស្ស ទាតុ’’ន្តិ. តតោ អយ្យកសេដ្ឋិស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘មហាសេដ្ឋិ សចេ តុម្ហេ សម្បដិច្ឆថ, អហំ ចូឡបន្ថកំ បព្ពាជេយ្យ’’ន្តិ អាហ. ‘‘បព្ពាជេថ, ភន្តេ’’តិ. ថេរោ ចូឡបន្ថកទារកំ បព្ពាជេត្វា ទសសុ សីលេសុ បតិដ្ឋាបេសិ. ចូឡបន្ថកសាមណេរោ បព្ពជិត្វាវ ទន្ធោ អហោសិ.

‘‘បទុមំ យថា កោកនទំ សុគន្ធំ, បាតោ សិយា ផុល្លមវីតគន្ធំ;

អង្គីរសំ បស្ស វិរោចមានំ, តបន្តមាទិច្ចមិវន្តលិក្ខេ’’តិ. (សំ. និ. ១.១២៣; អ. និ. ៥.១៩៥) –

ឥមំ ឯកគាថំ ចតូហិ មាសេហិ គណ្ហិតុំ នាសក្ខិ. សោ កិរ កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ បព្ពជិត្វា បញ្ញវា ហុត្វា អញ្ញតរស្ស ទន្ធភិក្ខុនោ ឧទ្ទេសគ្គហណកាលេ បរិហាសកេឡិំ អកាសិ. សោ ភិក្ខុ តេន បរិហាសេន លជ្ជិតោ នេវ ឧទ្ទេសំ គណ្ហិ, ន សជ្ឈាយមកាសិ. តេន កម្មេន អយំ បព្ពជិត្វាវ ទន្ធោ ជាតោ, គហិតគហិតំ បទំ ឧបរូបរិ បទំ គណ្ហន្តស្ស នស្សតិ. តស្ស ឥមមេវ គាថំ គហេតុំ វាយមន្តស្ស ចត្តារោ មាសា អតិក្កន្តា.

អថ នំ មហាបន្ថកោ អាហ ‘‘ចូឡបន្ថក, ត្វំ ឥមស្មិំ សាសនេ អភព្ពោ, ចតូហិ មាសេហិ ឯកម្បិ គាថំ គហេតុំ ន សក្កោសិ, បព្ពជិតកិច្ចំ បន ត្វំ កថំ មត្ថកំ បាបេស្សសិ, និក្ខម ឥតោ’’តិ វិហារា និក្កឌ្ឍិ. ចូឡបន្ថកោ ពុទ្ធសាសនេ សិនេហេន គិហិភាវំ ន បត្ថេតិ. តស្មិញ្ច កាលេ មហាបន្ថកោ ភត្តុទ្ទេសកោ ហោតិ. ជីវកោ កោមារភច្ចោ ពហុំ គន្ធមាលំ អាទាយ អត្តនោ អម្ពវនំ គន្ត្វា សត្ថារំ បូជេត្វា ធម្មំ សុត្វា ឧដ្ឋាយាសនា ទសពលំ វន្ទិត្វា មហាបន្ថកំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘កិត្តកា, ភន្តេ, សត្ថុ សន្តិកេ ភិក្ខូ’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘បញ្ចមត្តានិ ភិក្ខុសតានី’’តិ. ‘‘ស្វេ, ភន្តេ, ពុទ្ធប្បមុខានិ បញ្ច ភិក្ខុសតានិ អាទាយ អម្ហាកំ និវេសនេ ភិក្ខំ គណ្ហថា’’តិ. ‘‘ឧបាសក, ចូឡបន្ថកោ នាម ភិក្ខុ ទន្ធោ អវិរុឡ្ហិធម្មោ, តំ ឋបេត្វា សេសានំ និមន្តនំ សម្បដិច្ឆាមី’’តិ ថេរោ អាហ. តំ សុត្វា ចូឡបន្ថកោ ចិន្តេសិ ‘‘ថេរោ ឯត្តកានំ ភិក្ខូនំ និមន្តនំ សម្បដិច្ឆន្តោ មំ ពាហិរំ កត្វា សម្បដិច្ឆតិ, និស្សំសយំ មយ្ហំ ភាតិកស្ស មយិ ចិត្តំ ភិន្នំ ភវិស្សតិ, កិំ ឥទានិ មយ្ហំ ឥមិនា សាសនេន, គិហី ហុត្វា ទានាទីនិ បុញ្ញានិ ករោន្តោ ជីវិស្សាមី’’តិ.

សោ បុនទិវសេ បាតោវ ‘‘គិហី ភវិស្សាមី’’តិ បាយាសិ. សត្ថា បច្ចូសកាលេយេវ លោកំ ឱលោកេន្តោ ឥមំ ការណំ ទិស្វា បឋមតរំ គន្ត្វា ចូឡបន្ថកស្ស គមនមគ្គេ ទ្វារកោដ្ឋកេ ចង្កមន្តោ អដ្ឋាសិ. ចូឡបន្ថកោ ឃរំ គច្ឆន្តោ សត្ថារំ ទិស្វា ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិ. អថ នំ សត្ថា ‘‘កហំ បន, ត្វំ ចូឡបន្ថក, ឥមាយ វេលាយ គច្ឆសី’’តិ អាហ. ភាតា មំ, ភន្តេ, និក្កឌ្ឍតិ, តេនាហំ វិព្ភមិតុំ គច្ឆាមីតិ. ចូឡបន្ថក, តវ បព្ពជ្ជា នាម មម សន្តកា, ភាតរា និក្កឌ្ឍិតោ កស្មា មម សន្តិកំ នាគញ្ឆិ? ឯហិ កិំ តេ គិហិភាវេន, មម សន្តិកេ ភវិស្សសី’’តិ ភគវា ចូឡបន្ថកំ អាទាយ គន្ត្វា គន្ធកុដិប្បមុខេ និសីទាបេត្វា ‘‘ចូឡបន្ថក, ត្វំ បុរត្ថាភិមុខោ ហុត្វា ឥមំ បិលោតិកំ ‘រជោហរណំ រជោហរណ’ន្តិ បរិមជ្ជន្តោ ឥធេវ ហោហី’’តិ ឥទ្ធិយា អភិសង្ខតំ បរិសុទ្ធំ បិលោតិកាខណ្ឌំ ទត្វា កាលេ អារោចិតេ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ ជីវកស្ស គេហំ គន្ត្វា បញ្ញត្តាសនេ និសីទិ.

ចូឡបន្ថកោបិ សូរិយំ ឱលោកេន្តោ តំ បិលោតិកាខណ្ឌំ ‘‘រជោហរណំ រជោហរណ’’ន្តិ បរិមជ្ជន្តោ និសីទិ, តស្ស តំ បិលោតិកាខណ្ឌំ បរិមជ្ជន្តស្ស បរិមជ្ជន្តស្ស កិលិដ្ឋំ អហោសិ. តតោ ចិន្តេសិ ‘‘ឥទំ បិលោតិកាខណ្ឌំ អតិវិយ បរិសុទ្ធំ, ឥមំ បន អត្តភាវំ និស្សាយ បុរិមបកតិំ វិជហិត្វា ឯវំ កិលិដ្ឋំ ជាតំ, អនិច្ចា វត សង្ខារា’’តិ ខយវយំ បដ្ឋបេន្តោ វិបស្សនំ វឌ្ឍេសិ. សត្ថា ‘‘ចូឡបន្ថកស្ស ចិត្តំ វិបស្សនំ អារុឡ្ហ’’ន្តិ ញត្វា ‘‘ចូឡបន្ថក, ត្វំ ឯតំ បិលោតិកាខណ្ឌមេវ សំកិលិដ្ឋំ រជោរញ្ជិតំ ជាតន្តិ មា សញ្ញំ ករិ, អព្ភន្តរេ បន តេ រាគរជាទយោ អត្ថិ, តេ ហរាហី’’តិ វត្វា ឱភាសំ វិស្សជ្ជេត្វា បុរតោ និសិន្នោ វិយ បញ្ញាយមានរូបោ ហុត្វា ឥមា គាថា អភាសិ –

‘‘រាគោ រជោ ន ច បន រេណុ វុច្ចតិ, រាគស្សេតំ អធិវចនំ រជោតិ;

ឯតំ រជំ វិប្បជហិត្វ ភិក្ខវោ, វិហរន្តិ តេ វិគតរជស្ស សាសនេ.

‘‘ទោសោ រជោ ន ច បន រេណុ វុច្ចតិ, ទោសស្សេតំ អធិវចនំ រជោតិ;

ឯតំ រជំ វិប្បជហិត្វ ភិក្ខវោ, វិហរន្តិ តេ វិគតរជស្ស សាសនេ.

‘‘មោហោ រជោ ន ច បន រេណុ វុច្ចតិ, មោហស្សេតំ អធិវចនំ រជោតិ;

ឯតំ រជំ វិប្បជហិត្វ ភិក្ខវោ, វិហរន្តិ តេ វិគតរជស្ស សាសនេ’’តិ. (មហានិ. ២០៩; ចូឡនិ. ឧទយមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៧៤);

គាថាបរិយោសានេ ចូឡបន្ថកោ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ, បដិសម្ភិទាហិយេវស្ស តីណិ បិដកានិ អាគមំសុ. សោ កិរ បុព្ពេ រាជា ហុត្វា នគរំ បទក្ខិណំ ករោន្តោ នលាដតោ សេទេ មុច្ចន្តេ បរិសុទ្ធេន សាដកេន នលាដន្តំ បុញ្ឆិ, សាដកោ កិលិដ្ឋោ អហោសិ. សោ ‘‘ឥមំ សរីរំ និស្សាយ ឯវរូបោ បរិសុទ្ធោ សាដកោ បកតិំ ជហិត្វា កិលិដ្ឋោ ជាតោ, អនិច្ចា វត សង្ខារា’’តិ អនិច្ចសញ្ញំ បដិលភិ. តេន ការណេនស្ស រជោហរណមេវ បច្ចយោ ជាតោ.

ជីវកោបិ ខោ កោមារភច្ចោ ទសពលស្ស ទក្ខិណោទកំ ឧបនាមេសិ. សត្ថា ‘‘ននុ, ជីវក, វិហារេ ភិក្ខូ អត្ថី’’តិ ហត្ថេន បត្តំ បិទហិ. មហាបន្ថកោ ‘‘ភន្តេ, វិហារេ នត្ថិ ភិក្ខូ’’តិ អាហ. សត្ថា ‘‘អត្ថិ ជីវកា’’តិ អាហ. ជីវកោ ‘‘តេន ហិ, ភណេ, គច្ឆ, វិហារេ ភិក្ខូនំ អត្ថិភាវំ វា នត្ថិភាវំ វា ជានាហី’’តិ បុរិសំ បេសេសិ. តស្មិំ ខណេ ចូឡបន្ថកោ ‘‘មយ្ហំ ភាតិកោ ‘វិហារេ ភិក្ខូ នត្ថី’តិ ភណតិ, វិហារេ ភិក្ខូនំ អត្ថិភាវមស្ស បកាសេស្សាមី’’តិ សកលំ អម្ពវនំ ភិក្ខូនំយេវ បូរេសិ. ឯកច្ចេ ភិក្ខូ ចីវរកម្មំ ករោន្តិ, ឯកច្ចេ រជនកម្មំ, ឯកច្ចេ សជ្ឈាយំ ករោន្តីតិ ឯវំ អញ្ញមញ្ញំ អសទិសំ ភិក្ខុសហស្សំ មាបេសិ. សោ បុរិសោ វិហារេ ពហូ ភិក្ខូ ទិស្វា និវត្តិត្វា ‘‘អយ្យ, សកលំ អម្ពវនំ ភិក្ខូហិ បរិបុណ្ណ’’ន្តិ ជីវកស្ស អារោចេសិ. ថេរោបិ ខោ តត្ថេវ –

‘‘សហស្សក្ខត្តុមត្តានំ, និម្មិនិត្វាន បន្ថកោ;

និសីទម្ពវនេ រម្មេ, យាវ កាលប្បវេទនា’’តិ. (ថេរគា. ៥៦៣);

អថ សត្ថា តំ បុរិសំ អាហ – ‘‘វិហារំ គន្ត្វា ‘សត្ថា ចូឡបន្ថកំ នាម បក្កោសតី’តិ វទេហី’’តិ. តេន គន្ត្វា តថាវុត្តេ ‘‘អហំ ចូឡបន្ថកោ, អហំ ចូឡបន្ថកោ’’តិ មុខសហស្សំ ឧដ្ឋហិ. បុរិសោ គន្ត្វា ‘‘សព្ពេបិ កិរ តេ, ភន្តេ, ចូឡបន្ថកាយេវ នាមា’’តិ អាហ. តេន ហិ ត្វំ គន្ត្វា យោ បឋមំ ‘‘អហំ ចូឡបន្ថកោ’’តិ វទតិ, តំ ហត្ថេ គណ្ហ, អវសេសា អន្តរធាយិស្សន្តីតិ. សោ តថា អកាសិ, តាវទេវ សហស្សមត្តា ភិក្ខូ អន្តរធាយិំសុ. ថេរោ តេន បុរិសេន សទ្ធិំ អគមាសិ. សត្ថា ភត្តកិច្ចបរិយោសានេ ជីវកំ អាមន្តេសិ ‘‘ជីវក, ចូឡបន្ថកស្ស បត្តំ គណ្ហ, អយំ តេ អនុមោទនំ ករិស្សតី’’តិ. ជីវកោ តថា អកាសិ. ថេរោ សីហនាទំ នទន្តោ តរុណសីហោ វិយ តីណិ បិដកានិ សំខោភេត្វា អនុមោទនំ អកាសិ.

សត្ថា ឧដ្ឋាយាសនា ភិក្ខុសង្ឃបរិវារោ វិហារំ គន្ត្វា ភិក្ខូហិ វត្តេ ទស្សិតេ ឧដ្ឋាយាសនា គន្ធកុដិប្បមុខេ ឋត្វា ភិក្ខុសង្ឃស្ស សុគតោវាទំ ទត្វា កម្មដ្ឋានំ កថេត្វា ភិក្ខុសង្ឃំ ឧយ្យោជេត្វា សុរភិគន្ធវាសិតំ គន្ធកុដិំ បវិសិត្វា ទក្ខិណេន បស្សេន សីហសេយ្យំ ឧបគតោ. អថ សាយន្ហសមយេ ធម្មសភាយំ ភិក្ខូ ឥតោ ចិតោ ច សមោសរិត្វា រត្តកម្ពលសាណិំ បរិក្ខិបន្តា វិយ និសីទិត្វា សត្ថុ គុណកថំ អារភិំសុ ‘‘អាវុសោ, មហាបន្ថកោ ចូឡបន្ថកស្ស អជ្ឈាសយំ អជានន្តោ ‘ចតូហិ មាសេហិ ឯកគាថំ គណ្ហិតុំ ន សក្កោតិ, ទន្ធោ អយ’ន្តិ វិហារា និក្កឌ្ឍិ, សម្មាសម្ពុទ្ធោ បន អត្តនោ អនុត្តរធម្មរាជតាយ ឯកស្មិំយេវស្ស អន្តរភត្តេ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ អទាសិ, តីណិ បិដកានិ បដិសម្ភិទាហិយេវ អាគតានិ, អហោ ពុទ្ធានំ ពលំ នាម មហន្ត’’ន្តិ.

អថ ភគវា ធម្មសភាយំ ឥមំ កថាបវត្តិំ ញត្វា ‘‘អជ្ជ មយា គន្តុំ វដ្ដតី’’តិ ពុទ្ធសេយ្យាយ ឧដ្ឋាយ សុរត្តទុបដ្ដំ និវាសេត្វា វិជ្ជុលតំ វិយ កាយពន្ធនំ ពន្ធិត្វា រត្តកម្ពលសទិសំ សុគតមហាចីវរំ បារុបិត្វា សុរភិគន្ធកុដិតោ និក្ខម្ម មត្តវារណោ វិយ សីហវិក្កន្តវិលាសេន វិជម្ភមានោ សីហោ វិយ អនន្តាយ ពុទ្ធលីលាយ ធម្មសភំ គន្ត្វា អលង្កតមណ្ឌបមជ្ឈេ សុបញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនំ អភិរុយ្ហ ឆព្ពណ្ណពុទ្ធរស្មិយោ វិស្សជ្ជេន្តោ អណ្ណវកុច្ឆិំ ឱភាសយមានោ យុគន្ធរមត្ថកេ ពាលសូរិយោ វិយ អាសនមជ្ឈេ និសីទិ. សម្មាសម្ពុទ្ធេ បន អាគតមត្តេ ភិក្ខុសង្ឃោ កថំ បច្ឆិន្ទិត្វា តុណ្ហី អហោសិ.

សត្ថា មុទុកេន មេត្តចិត្តេន បរិសំ ឱលោកេត្វា ‘‘អយំ បរិសា អតិវិយ សោភតិ, ឯកស្សបិ ហត្ថកុក្កុច្ចំ វា បាទកុក្កុច្ចំ វា ឧក្កាសិតសទ្ទោ វា ខិបិតសទ្ទោ វា នត្ថិ, សព្ពេបិមេ ពុទ្ធគារវេន សគារវា ពុទ្ធតេជេន តជ្ជិតា មយិ អាយុកប្បម្បិ អកថេត្វា និសិន្នេ បឋមំ កថំ សមុដ្ឋាបេត្វា ន កថេស្សន្តិ, កថាសមុដ្ឋាបនវត្តំ នាម មយាវ ជានិតព្ពំ, អហមេវ បឋមំ កថេស្សាមី’’តិ មធុរេន ព្រហ្មស្សរេន ភិក្ខូ អាមន្តេត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា, កា ច បន វោ អន្តរាកថា វិប្បកតា’’តិ អាហ. ភន្តេ, ន មយំ ឥមស្មិំ ឋានេ និសិន្នា អញ្ញំ តិរច្ឆានកថំ កថេម, តុម្ហាកំយេវ បន គុណេ វណ្ណយមានា និសិន្នាម្ហ ‘‘អាវុសោ មហាបន្ថកោ ចូឡបន្ថកស្ស អជ្ឈាសយំ អជានន្តោ ‘ចតូហិ មាសេហិ ឯកំ គាថំ គណ្ហិតុំ ន សក្កោតិ, ទន្ធោ អយ’ន្តិ វិហារា និក្កឌ្ឍិ, សម្មាសម្ពុទ្ធោ បន អនុត្តរធម្មរាជតាយ ឯកស្មិំយេវស្ស អន្តរភត្តេ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ អទាសិ, អហោ ពុទ្ធានំ ពលំ នាម មហន្ត’’ន្តិ. សត្ថា ភិក្ខូនំ កថំ សុត្វា ‘‘ភិក្ខវេ, ចូឡបន្ថកោ មំ និស្សាយ ឥទានិ តាវ ធម្មេសុ ធម្មមហន្តតំ បត្តោ, បុព្ពេ បន មំ និស្សាយ ភោគេសុបិ ភោគមហន្តតំ បាបុណី’’តិ អាហ. ភិក្ខូ តស្សត្ថស្ស អាវិភាវត្ថំ ភគវន្តំ យាចិំសុ. ភគវា ភវន្តរេន បដិច្ឆន្នំ ការណំ បាកដំ អកាសិ.

អតីតេ កាសិរដ្ឋេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ សេដ្ឋិកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ សេដ្ឋិដ្ឋានំ លភិត្វា ចូឡសេដ្ឋិ នាម អហោសិ, សោ បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ សព្ពនិមិត្តានិ ជានាតិ. សោ ឯកទិវសំ រាជុបដ្ឋានំ គច្ឆន្តោ អន្តរវីថិយំ មតមូសិកំ ទិស្វា តង្ខណញ្ញេវ នក្ខត្តំ សមានេត្វា ឥទមាហ ‘‘សក្កា ចក្ខុមតា កុលបុត្តេន ឥមំ ឧន្ទូរំ គហេត្វា បុត្តទារភរណញ្ច កាតុំ កម្មន្តេ ច បយោជេតុ’’ន្តិ? អញ្ញតរោ ទុគ្គតកុលបុត្តោ តំ សេដ្ឋិស្ស វចនំ សុត្វា ‘‘នាយំ អជានិត្វា កថេស្សតី’’តិ តំ មូសិកំ គហេត្វា ឯកស្មិំ អាបណេ ពិឡាលស្សត្ថាយ វិក្កិណិត្វា កាកណិកំ លភិត្វា តាយ កាកណិកាយ ផាណិតំ គហេត្វា ឯកេន ឃដេន បានីយំ គណ្ហិ. សោ អរញ្ញតោ អាគច្ឆន្តេ មាលាការេ ទិស្វា ថោកំ ថោកំ ផាណិតខណ្ឌំ ទត្វា ឧឡុង្កេន បានីយំ អទាសិ, តេ ចស្ស ឯកេកំ បុប្ផមុដ្ឋិំ អទំសុ. សោ តេន បុប្ផមូលេន បុនទិវសេបិ ផាណិតញ្ច បានីយឃដញ្ច គហេត្វា បុប្ផារាមមេវ គតោ. តស្ស តំ ទិវសំ មាលាការា អឌ្ឍោចិតកេ បុប្ផគច្ឆេ ទត្វា អគមំសុ. សោ ន ចិរស្សេវ ឥមិនា ឧបាយេន អដ្ឋ កហាបណេ លភិ.

បុន ឯកស្មិំ វាតវុដ្ឋិទិវសេ រាជុយ្យានេ ពហូ សុក្ខទណ្ឌកា ច សាខា ច បលាសញ្ច វាតេន បាតិតំ ហោតិ, ឧយ្យានបាលោ ឆឌ្ឌេតុំ ឧបាយំ ន បស្សតិ. សោ តត្ថ គន្ត្វា ‘‘សចេ ឥមានិ ទារុបណ្ណានិ មយ្ហំ ទស្សសិ, អហំ តេ ឥមានិ សព្ពានិ នីហរិស្សាមី’’តិ ឧយ្យានបាលំ អាហ, សោ ‘‘គណ្ហ អយ្យា’’តិ សម្បដិច្ឆិ. ចូឡន្តេវាសិកោ ទារកានំ កីឡនមណ្ឌលំ គន្ត្វា ផាណិតំ ទត្វា មុហុត្តេន សព្ពានិ ទារុបណ្ណានិ នីហរាបេត្វា ឧយ្យានទ្វារេ រាសិំ ការេសិ. តទា រាជកុម្ភការោ រាជកុលេ ភាជនានំ បចនត្ថាយ ទារូនិ បរិយេសមានោ ឧយ្យានទ្វារេ តានិ ទិស្វា តស្ស ហត្ថតោ កិណិត្វា គណ្ហិ. តំ ទិវសំ ចូឡន្តេវាសិកោ ទារុវិក្កយេន សោឡស កហាបណេ ចាដិអាទីនិ ច បញ្ច ភាជនានិ លភិ.

សោ ចតុវីសតិយា កហាបណេសុ ជាតេសុ ‘‘អត្ថិ អយំ ឧបាយោ មយ្ហ’’ន្តិ នគរទ្វារតោ អវិទូរេ ឋានេ ឯកំ បានីយចាដិំ ឋបេត្វា បញ្ចសតេ តិណហារកេ បានីយេន ឧបដ្ឋហិ. តេ អាហំសុ ‘‘សម្ម, ត្វំ អម្ហាកំ ពហូបការោ, កិំ តេ ករោមា’’តិ? សោ ‘‘មយ្ហំ កិច្ចេ ឧប្បន្នេ ករិស្សថា’’តិ វត្វា ឥតោ ចិតោ ច វិចរន្តោ ថលបថកម្មិកេន ច ជលបថកម្មិកេន ច សទ្ធិំ មិត្តសន្ថវំ អកាសិ. តស្ស ថលបថកម្មិកោ ‘‘ស្វេ ឥមំ នគរំ អស្សវាណិជកោ បញ្ច អស្សសតានិ គហេត្វា អាគមិស្សតី’’តិ អាចិក្ខិ. សោ តស្ស វចនំ សុត្វា តិណហារកេ អាហ ‘‘អជ្ជ មយ្ហំ ឯកេកំ តិណកលាបំ ទេថ, មយា ច តិណេ អវិក្កិណិតេ អត្តនោ តិណំ មា វិក្កិណថា’’តិ. តេ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា បញ្ច តិណកលាបសតានិ អាហរិត្វា តស្ស ឃរេ បាបយិំសុ. អស្សវាណិជោ សកលនគរេ អស្សានំ គោចរំ អលភិត្វា តស្ស សហស្សំ ទត្វា តំ តិណំ គណ្ហិ.

តតោ កតិបាហច្ចយេនស្ស ជលបថកម្មិកោ សហាយកោ អារោចេសិ ‘‘បដ្ដនម្ហិ មហានាវា អាគតា’’តិ. សោ ‘‘អត្ថិ អយំ ឧបាយោ’’តិ អដ្ឋហិ កហាបណេហិ សព្ពបរិវារសម្បន្នំ តាវកាលិកំ រថំ គហេត្វា មហន្តេន យសេន នាវាបដ្ដនំ គន្ត្វា ឯកំ អង្គុលិមុទ្ទិកំ នាវិកស្ស សច្ចការំ ទត្វា អវិទូរេ ឋានេ សាណិយា បរិក្ខិបាបេត្វា និសិន្នោ បុរិសេ អាណាបេសិ ‘‘ពាហិរតោ វាណិជេសុ អាគតេសុ តតិយេន បដិហារេន មំ អារោចេថា’’តិ. ‘‘នាវា អាគតា’’តិ សុត្វា ពារាណសិតោ សតមត្តា វាណិជា ‘‘ភណ្ឌំ គណ្ហាមា’’តិ អាគមិំសុ. ភណ្ឌំ តុម្ហេ ន លភិស្សថ, អសុកដ្ឋានេ នាម មហាវាណិជេន សច្ចការោ ទិន្នោតិ. តេ តំ សុត្វា តស្ស សន្តិកំ អាគតា. បាទមូលិកបុរិសា បុរិមសញ្ញាវសេន តតិយេន បដិហារេន តេសំ អាគតភាវំ អារោចេសុំ. តេ សតមត្តា វាណិជា ឯកេកំ សហស្សំ ទត្វា តេន សទ្ធិំ នាវាយ បត្តិកា ហុត្វា បុន ឯកេកំ សហស្សំ ទត្វា បត្តិំ វិស្សជ្ជាបេត្វា ភណ្ឌំ អត្តនោ សន្តកមកំសុ.

ចូឡន្តេវាសិកោ ទ្វេ សតសហស្សានិ គណ្ហិត្វា ពារាណសិំ អាគន្ត្វា ‘‘កតញ្ញុនា មេ ភវិតុំ វដ្ដតី’’តិ ឯកំ សតសហស្សំ គាហាបេត្វា ចូឡសេដ្ឋិស្ស សមីបំ គតោ. អថ នំ សេដ្ឋិ ‘‘កិំ តេ, តាត, កត្វា ឥទំ ធនំ លទ្ធ’’ន្តិ បុច្ឆិ. សោ ‘‘តុម្ហេហិ កថិតឧបាយេ ឋត្វា ចតុមាសម្ភន្តរេយេវ លទ្ធ’’ន្តិ មតមូសិកំ អាទិំ កត្វា សព្ពំ វត្ថុំ កថេសិ. ចូឡសេដ្ឋិ តស្ស វចនំ សុត្វា ‘‘ឥទានិ ឯវរូបំ ទារកំ មម សន្តកំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ វយប្បត្តំ អត្តនោ ធីតរំ ទត្វា សកលកុដុម្ពស្ស សាមិកំ អកាសិ. សោ សេដ្ឋិនោ អច្ចយេន តស្មិំ នគរេ សេដ្ឋិដ្ឋានំ លភិ. ពោធិសត្តោបិ យថាកម្មំ អគមាសិ.

សម្មាសម្ពុទ្ធោបិ ឥមំ ធម្មទេសនំ កថេត្វា អភិសម្ពុទ្ធោវ ឥមំ គាថំ កថេសិ –

៤. ‘‘អប្បកេនបិ មេធាវី, បាភតេន វិចក្ខណោ;

សមុដ្ឋាបេតិ អត្តានំ, អណុំ អគ្គិំវ សន្ធម’’ន្តិ.

តត្ថ អប្បកេនបីតិ ថោកេនបិ បរិត្តកេនបិ. មេធាវីតិ បញ្ញវា. បាភតេនាតិ ភណ្ឌមូលេន. វិចក្ខណោតិ វោហារកុសលោ. សមុដ្ឋាបេតិ អត្តានន្តិ មហន្តំ ធនញ្ច យសញ្ច ឧប្បាទេត្វា តត្ថ អត្តានំ សណ្ឋាបេតិ បតិដ្ឋាបេតិ. យថា កិំ? អណុំ អគ្គិំវ សន្ធមំ, យថា បណ្ឌិតបុរិសោ បរិត្តំ អគ្គិំ អនុក្កមេន គោមយចុណ្ណាទីនិ បក្ខិបិត្វា មុខវាតេន ធមន្តោ សមុដ្ឋាបេតិ វឌ្ឍេតិ មហន្តំ អគ្គិក្ខន្ធំ ករោតិ, ឯវមេវ បណ្ឌិតោ ថោកម្បិ បាភតំ លភិត្វា នានាឧបាយេហិ បយោជេត្វា ធនញ្ច យសញ្ច វឌ្ឍេតិ, វឌ្ឍេត្វា ច បន តត្ថ អត្តានំ បតិដ្ឋាបេតិ, តាយ ឯវ វា បន ធនយសមហន្តតាយ អត្តានំ សមុដ្ឋាបេតិ, អភិញ្ញាតំ បាកដំ ករោតីតិ អត្ថោ.

ឥតិ ភគវា ‘‘ភិក្ខវេ, ចូឡបន្ថកោ មំ និស្សាយ ឥទានិ ធម្មេសុ ធម្មមហន្តតំ បត្តោ, បុព្ពេ បន ភោគេសុបិ ភោគមហន្តតំ បាបុណី’’តិ ឯវំ ឥមំ ធម្មទេសនំ ទស្សេត្វា ទ្វេ វត្ថូនិ កថេត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ ‘‘តទា ចូឡន្តេវាសិកោ ចូឡបន្ថកោ អហោសិ, ចូឡកសេដ្ឋិ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ.

ចូឡសេដ្ឋិជាតកវណ្ណនា ចតុត្ថា.

៥. តណ្ឌុលនាឡិជាតកវណ្ណនា

កិមគ្ឃតិ តណ្ឌុលនាឡិកាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ លាលុទាយិត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ. តស្មិំ សមយេ អាយស្មា ទព្ពោ មល្លបុត្តោ សង្ឃស្ស ភត្តុទ្ទេសកោ ហោតិ. តស្មិំ បាតោវ សលាកភត្តានិ ឧទ្ទិសមានេ លាលុទាយិត្ថេរស្ស កទាចិ វរភត្តំ បាបុណាតិ, កទាចិ លាមកភត្តំ. សោ លាមកភត្តស្ស បត្តទិវសេ សលាកគ្គំ អាកុលំ ករោតិ, ‘‘កិំ ទព្ពោវ សលាកំ ទាតុំ ជានាតិ, អម្ហេ ន ជានាមា’’តិ វទតិ. តស្មិំ សលាកគ្គំ អាកុលំ ករោន្តេ ‘‘ហន្ទ ទានិ ត្វមេវ សលាកំ ទេហី’’តិ សលាកបច្ឆិំ អទំសុ. តតោ បដ្ឋាយ សោ សង្ឃស្ស សលាកំ អទាសិ. ទេន្តោ ច បន ‘‘ឥទំ វរភត្ត’’ន្តិ វា ‘‘លាមកភត្ត’’ន្តិ វា ‘‘អសុកវស្សគ្គេ វរភត្ត’’ន្តិ វា ‘‘អសុកវស្សគ្គេ លាមកភត្ត’’ន្តិ វា ន ជានាតិ, ឋិតិកំ ករោន្តោបិ ‘‘អសុកវស្សគ្គេ ឋិតិកា’’តិ ន សល្លក្ខេតិ. ភិក្ខូនំ ឋិតវេលាយ ‘‘ឥមស្មិំ ឋានេ អយំ ឋិតិកា ឋិតា, ឥមស្មិំ ឋានេ អយ’’ន្តិ ភូមិយំ វា ភិត្តិយំ វា លេខំ កឌ្ឍតិ. បុនទិវសេ សលាកគ្គេ ភិក្ខូ មន្ទតរា វា ហោន្តិ ពហុតរា វា, តេសុ មន្ទតរេសុ លេខា ហេដ្ឋា ហោតិ, ពហុតរេសុ ឧបរិ. សោ ឋិតិកំ អជានន្តោ លេខាសញ្ញាយ សលាកំ ទេតិ.

អថ នំ ភិក្ខូ ‘‘អាវុសោ, ឧទាយិ, លេខា នាម ហេដ្ឋា វា ហោតិ ឧបរិ វា, វរភត្តំ បន អសុកវស្សគ្គេ ឋិតំ, លាមកភត្តំ អសុកវស្សគ្គេ’’តិ អាហំសុ. សោ ភិក្ខូ បដិប្ផរន្តោ ‘‘យទិ ឯវំ អយំ លេខា កស្មា ឯវំ ឋិតា, កិំ អហំ តុម្ហាកំ សទ្ទហាមិ, ឥមិស្សា លេខាយ សទ្ទហាមី’’តិ វទតិ. អថ នំ ទហរា ច សាមណេរា ច ‘‘អាវុសោ លាលុទាយិ តយិ សលាកំ ទេន្តេ ភិក្ខូ លាភេន បរិហាយន្តិ, ន ត្វំ ទាតុំ អនុច្ឆវិកោ, គច្ឆ ឥតោ’’តិ សលាកគ្គតោ និក្កឌ្ឍិំសុ. តស្មិំ ខណេ សលាកគ្គេ មហន្តំ កោលាហលំ អហោសិ. តំ សុត្វា សត្ថា អានន្ទត្ថេរំ បុច្ឆិ ‘‘អានន្ទ, សលាកគ្គេ មហន្តំ កោលាហលំ, កិំ សទ្ទោ នាមេសោ’’តិ. ថេរោ តថាគតស្ស តមត្ថំ អារោចេសិ. ‘‘អានន្ទ, ន ឥទានេវ លាលុទាយិ អត្តនោ ពាលតាយ បរេសំ លាភហានិំ ករោតិ, បុព្ពេបិ អកាសិយេវា’’តិ អាហ. ថេរោ តស្សត្ថស្ស អាវិភាវត្ថំ ភគវន្តំ យាចិ. ភគវា ភវន្តរេន បដិច្ឆន្នំ ការណំ បាកដំ អកាសិ.

អតីតេ កាសិរដ្ឋេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តោ រាជា អហោសិ. តទា អម្ហាកំ ពោធិសត្តោ តស្ស អគ្ឃាបនិកោ អហោសិ. ហត្ថិអស្សាទីនិ ចេវ មណិសុវណ្ណាទីនិ ច អគ្ឃាបេសិ, អគ្ឃាបេត្វា ភណ្ឌសាមិកានំ ភណ្ឌានុរូបមេវ មូលំ ទាបេសិ. រាជា បន លុទ្ធោ ហោតិ, សោ លោភបកតិតាយ ឯវំ ចិន្តេសិ ‘‘អយំ អគ្ឃាបនិកោ ឯវំ អគ្ឃាបេន្តោ ន ចិរស្សេវ មម គេហេ ធនំ បរិក្ខយំ គមេស្សតិ, អញ្ញំ អគ្ឃាបនិកំ ករិស្សាមី’’តិ. សោ សីហបញ្ជរំ ឧគ្ឃាដេត្វា រាជង្គណំ ឱលោកេន្តោ ឯកំ គាមិកមនុស្សំ លោលពាលំ រាជង្គណេន គច្ឆន្តំ ទិស្វា ‘‘ឯស មយ្ហំ អគ្ឃាបនិកកម្មំ កាតុំ សក្ខិស្សតី’’តិ តំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘សក្ខិស្សសិ, ភណេ, អម្ហាកំ អគ្ឃាបនិកកម្មំ កាតុ’’ន្តិ អាហ. សក្ខិស្សាមិ, ទេវាតិ. រាជា អត្តនោ ធនរក្ខណត្ថាយ តំ ពាលំ អគ្ឃាបនិកកម្មេ ឋបេសិ. តតោ បដ្ឋាយ សោ ពាលោ ហត្ថិអស្សាទីនិ អគ្ឃាបេន្តោ អគ្ឃំ ហាបេត្វា យថារុចិយា កថេតិ. តស្ស ឋានន្តរេ ឋិតត្តា យំ សោ កថេតិ, តមេវ មូលំ ហោតិ.

តស្មិំ កាលេ ឧត្តរាបថតោ ឯកោ អស្សវាណិជោ បញ្ច អស្សសតានិ អានេសិ. រាជា តំ បុរិសំ បក្កោសាបេត្វា អស្សេ អគ្ឃាបេសិ. សោ បញ្ចន្នំ អស្សសតានំ ឯកំ តណ្ឌុលនាឡិកំ អគ្ឃមកាសិ. កត្វា ច បន ‘‘អស្សវាណិជស្ស ឯកំ តណ្ឌុលនាឡិកំ ទេថា’’តិ វត្វា អស្សេ អស្សសាលាយំ សណ្ឋាបេសិ. អស្សវាណិជោ បោរាណអគ្ឃាបនិកស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា តំ បវត្តិំ អារោចេត្វា ‘‘ឥទានិ កិំ កត្តព្ព’’ន្តិ បុច្ឆិ. សោ អាហ ‘‘តស្ស បុរិសស្ស លញ្ជំ ទត្វា ឯវំ បុច្ឆថ ‘អម្ហាកំ តាវ អស្សា ឯកំ តណ្ឌុលនាឡិកំ អគ្ឃន្តីតិ ញាតមេតំ, តុម្ហេ បន និស្សាយ តណ្ឌុលនាឡិយា អគ្ឃំ ជានិតុកាមម្ហា, សក្ខិស្សថ នោ រញ្ញោ សន្តិកេ ឋត្វា សា តណ្ឌុលនាឡិកា ឥទំ នាម អគ្ឃតីតិ វត្តុ’ន្តិ, សចេ សក្កោមីតិ វទតិ, តំ គហេត្វា រញ្ញោ សន្តិកំ គច្ឆថ, អហម្បិ តត្ថ អាគមិស្សាមី’’តិ.

អស្សវាណិជោ ‘‘សាធូ’’តិ ពោធិសត្តស្ស វចនំ សម្បដិច្ឆិត្វា អគ្ឃាបនិកស្ស លញ្ជំ ទត្វា តមត្ថំ អារោចេសិ. សោ លញ្ជំ លភិត្វាវ ‘‘សក្ខិស្សាមិ តណ្ឌុលនាឡិំ អគ្ឃាបេតុ’’ន្តិ. ‘‘តេន ហិ គច្ឆាម រាជកុល’’ន្តិ តំ អាទាយ រញ្ញោ សន្តិកំ អគមាសិ. ពោធិសត្តោបិ អញ្ញេបិ ពហូ អមច្ចា អគមិំសុ. អស្សវាណិជោ រាជានំ វន្ទិត្វា អាហ – ‘‘ទេវ, បញ្ចន្នំ អស្សសតានំ ឯកំ តណ្ឌុលនាឡិំ អគ្ឃនកភាវំ ជានាម, សា បន តណ្ឌុលនាឡិ កិំ អគ្ឃតីតិ អគ្ឃាបនិកំ បុច្ឆថ ទេវា’’តិ. រាជា តំ បវត្តិំ អជានន្តោ ‘‘អម្ភោ អគ្ឃាបនិក, បញ្ច អស្សសតានិ កិំ អគ្ឃន្តី’’តិ បុច្ឆិ. តណ្ឌុលនាឡិំ, ទេវាតិ. ‘‘ហោតុ, ភណេ, អស្សា តាវ តណ្ឌុលនាឡិំ អគ្ឃន្តុ. សា បន កិំ អគ្ឃតិ តណ្ឌុលនាឡិកា’’តិ បុច្ឆិ. សោ ពាលបុរិសោ ‘‘ពារាណសិំ សន្តរពាហិរំ អគ្ឃតិ តណ្ឌុលនាឡិកា’’តិ អាហ. សោ កិរ បុព្ពេ រាជានំ អនុវត្តន្តោ ឯកំ តណ្ឌុលនាឡិំ អស្សានំ អគ្ឃមកាសិ. បុន វាណិជស្ស ហត្ថតោ លញ្ជំ លភិត្វា តស្សា តណ្ឌុលនាឡិកាយ ពារាណសិំ សន្តរពាហិរំ អគ្ឃមកាសិ. តទា បន ពារាណសិយា បាការបរិក្ខេបោ ទ្វាទសយោជនិកោ ហោតិ. ឥទមស្ស អន្តរំ, ពាហិរំ បន តិយោជនសតិកំ រដ្ឋំ. ឥតិ សោ ពាលោ ឯវំ មហន្តំ ពារាណសិំ សន្តរពាហិរំ តណ្ឌុលនាឡិកាយ អគ្ឃមកាសិ.

តំ សុត្វា អមច្ចា បាណិំ បហរិត្វា ហសមានា ‘‘មយំ បុព្ពេ បថវិញ្ច រជ្ជញ្ច អនគ្ឃន្តិ សញ្ញិនោ អហុម្ហ, ឯវំ មហន្តំ កិរ សរាជកំ ពារាណសិរជ្ជំ តណ្ឌុលនាឡិមត្តំ អគ្ឃតិ, អហោ អគ្ឃាបនិកស្ស ញាណសម្បទា. កហំ ឯត្តកំ កាលំ អយំ អគ្ឃាបនិកោ វិហាសិ, អម្ហាកំ រញ្ញោ ឯវ អនុច្ឆវិកោ’’តិ បរិហាសំ អកំសុ –

៥. ‘‘កិមគ្ឃតិ តណ្ឌុលនាឡិកាយំ, អស្សាន មូលាយ វទេហិ រាជ;

ពារាណសិំ សន្តរពាហិរំ, អយមគ្ឃតិ តណ្ឌុលនាឡិកា’’តិ.

តស្មិំ កាលេ រាជា លជ្ជិតោ តំ ពាលំ និក្កឌ្ឍាបេត្វា ពោធិសត្តស្សេវ អគ្ឃាបនិកដ្ឋានំ អទាសិ. ពោធិសត្តោបិ យថាកម្មំ គតោ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ទ្វេ វត្ថូនិ កថេត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ ‘‘តទា គាមិកពាលអគ្ឃាបនិកោ លាលុទាយី អហោសិ, បណ្ឌិតអគ្ឃាបនិកោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ.

តណ្ឌុលនាឡិជាតកវណ្ណនា បញ្ចមា.

៦. ទេវធម្មជាតកវណ្ណនា

ហិរិឱត្តប្បសម្បន្នាតិ ឥទំ ភគវា ជេតវនេ វិហរន្តោ អញ្ញតរំ ពហុភណ្ឌិកំ ភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. សាវត្ថិវាសី កិរេកោ កុដុម្ពិកោ ភរិយាយ កាលកតាយ បព្ពជិ. សោ បព្ពជន្តោ អត្តនោ បរិវេណញ្ច អគ្គិសាលញ្ច ភណ្ឌគព្ភញ្ច ការេត្វា ភណ្ឌគព្ភំ សប្បិតណ្ឌុលាទីហិ បូរេត្វា បព្ពជិ. បព្ពជិត្វា ច បន អត្តនោ ទាសេ បក្កោសាបេត្វា យថារុចិតំ អាហារំ បចាបេត្វា ភុញ្ជតិ, ពហុបរិក្ខារោ ច អហោសិ, រត្តិំ អញ្ញំ និវាសនបារុបនំ ហោតិ, ទិវា អញ្ញំ. វិហារបច្ចន្តេ វសតិ. តស្សេកទិវសំ ចីវរបច្ចត្ថរណាទីនិ នីហរិត្វា បរិវេណេ បត្ថរិត្វា សុក្ខាបេន្តស្ស សម្ពហុលា ជានបទា ភិក្ខូ សេនាសនចារិកំ អាហិណ្ឌន្តា បរិវេណំ គន្ត្វា ចីវរាទីនិ ទិស្វា ‘‘កស្សិមានី’’តិ បុច្ឆិំសុ. សោ ‘‘មយ្ហំ, អាវុសោ’’តិ អាហ. ‘‘អាវុសោ, ឥទម្បិ ចីវរំ, ឥទម្បិ និវាសនំ, ឥទម្បិ បច្ចត្ថរណំ, សព្ពំ តុយ្ហមេវា’’តិ? ‘‘អាម មយ្ហមេវា’’តិ. ‘‘អាវុសោ ភគវតា តីណិ ចីវរានិ អនុញ្ញាតានិ, ត្វំ ឯវំ អប្បិច្ឆស្ស ពុទ្ធស្ស សាសនេ បព្ពជិត្វា ឯវំ ពហុបរិក្ខារោ ជាតោ, ឯហិ តំ ទសពលស្ស សន្តិកំ នេស្សាមា’’តិ តំ អាទាយ សត្ថុ សន្តិកំ អគមំសុ.

សត្ថា ទិស្វាវ ‘‘កិំ នុ ខោ, ភិក្ខវេ, អនិច្ឆមានកំយេវ ភិក្ខុំ គណ្ហិត្វា អាគតត្ថា’’តិ អាហ. ‘‘ភន្តេ, អយំ ភិក្ខុ ពហុភណ្ឌោ ពហុបរិក្ខារោ’’តិ. ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ ភិក្ខុ ពហុភណ្ឌោ’’តិ? ‘‘សច្ចំ, ភគវា’’តិ. ‘‘កស្មា បន ត្វំ ភិក្ខុ ពហុភណ្ឌោ ជាតោ’’? ‘‘ននុ អហំ អប្បិច្ឆតាយ សន្តុដ្ឋិតាយ បវិវេកស្ស វីរិយារម្ភស្ស វណ្ណំ វទាមី’’តិ. សោ សត្ថុ វចនំ សុត្វា កុបិតោ ‘‘ឥមិនា ទានិ នីហារេន ចរិស្សាមី’’តិ បារុបនំ ឆឌ្ឌេត្វា បរិសមជ្ឈេ ឯកចីវរោ អដ្ឋាសិ.

អថ នំ សត្ថា ឧបត្ថម្ភយមានោ ‘‘ននុ ត្វំ ភិក្ខុ បុព្ពេ ហិរោត្តប្បគវេសកោ ទករក្ខសកាលេបិ ហិរោត្តប្បំ គវេសមានោ ទ្វាទស សំវច្ឆរានិ វិហាសិ, អថ កស្មា ឥទានិ ឯវំ គរុកេ ពុទ្ធសាសនេ បព្ពជិត្វា ចតុបរិសមជ្ឈេ បារុបនំ ឆឌ្ឌេត្វា ហិរោត្តប្បំ បហាយ ឋិតោសី’’តិ? សោ សត្ថុ វចនំ សុត្វា ហិរោត្តប្បំ បច្ចុបដ្ឋាបេត្វា តំ ចីវរំ បារុបិត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ភិក្ខូ តស្សត្ថស្ស អាវិភាវត្ថំ ភគវន្តំ យាចិំសុ, ភគវា ភវន្តរេន បដិច្ឆន្នំ ការណំ បាកដំ អកាសិ.

អតីតេ កាសិរដ្ឋេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តោ នាម រាជា អហោសិ. តទា ពោធិសត្តោ តស្ស អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. តស្ស នាមគ្គហណទិវសេ ‘‘មហិសាសកុមារោ’’តិ នាមំ អកំសុ. តស្ស អាធាវិត្វា បរិធាវិត្វា វិចរណកាលេ រញ្ញោ អញ្ញោបិ បុត្តោ ជាតោ, តស្ស ‘‘ចន្ទកុមារោ’’តិ នាមំ អកំសុ. តស្ស បន អាធាវិត្វា បរិធាវិត្វា វិចរណកាលេ ពោធិសត្តស្ស មាតា កាលមកាសិ, រាជា អញ្ញំ អគ្គមហេសិដ្ឋានេ ឋបេសិ. សា រញ្ញោ បិយា អហោសិ មនាបា, សាបិ សំវាសមន្វាយ ឯកំ បុត្តំ វិជាយិ, ‘‘សូរិយកុមារោ’’តិស្ស នាមំ អកំសុ. រាជា បុត្តំ ទិស្វា តុដ្ឋចិត្តោ ‘‘ភទ្ទេ, បុត្តស្ស តេ វរំ ទម្មី’’តិ អាហ. ទេវី, វរំ ឥច្ឆិតកាលេ គហេតព្ពំ កត្វា ឋបេសិ. សា បុត្តេ វយប្បត្តេ រាជានំ អាហ – ‘‘ទេវេន មយ្ហំ បុត្តស្ស ជាតកាលេ វរោ ទិន្នោ, បុត្តស្ស មេ រជ្ជំ ទេហី’’តិ. រាជា ‘‘មយ្ហំ ទ្វេ បុត្តា អគ្គិក្ខន្ធា វិយ ជលមានា វិចរន្តិ, ន សក្កា តវ បុត្តស្ស រជ្ជំ ទាតុ’’ន្តិ បដិក្ខិបិត្វាបិ តំ បុនប្បុនំ យាចមានមេវ ទិស្វា ‘‘អយំ មយ្ហំ បុត្តានំ បាបកម្បិ ចិន្តេយ្យា’’តិ បុត្តេ បក្កោសាបេត្វា អាហ – ‘‘តាតា, អហំ សូរិយកុមារស្ស ជាតកាលេ វរំ អទាសិំ. ឥទានិស្ស មាតា រជ្ជំ យាចតិ, អហំ តស្ស ន ទាតុកាមោ, មាតុគាមោ នាម បាបោ, តុម្ហាកំ បាបកម្បិ ចិន្តេយ្យ, តុម្ហេ អរញ្ញំ បវិសិត្វា មម អច្ចយេន កុលសន្តកេ នគរេ រជ្ជំ ករេយ្យាថា’’តិ រោទិត្វា កន្ទិត្វា សីសេ ចុម្ពិត្វា ឧយ្យោជេសិ. តេ បិតរំ វន្ទិត្វា បាសាទា ឱតរន្តេ រាជង្គណេ កីឡមានោ សូរិយកុមារោ ទិស្វា តំ ការណំ ញត្វា ‘‘អហម្បិ ភាតិកេហិ សទ្ធិំ គមិស្សាមី’’តិ តេហិ សទ្ធិំយេវ និក្ខមិ. តេ ហិមវន្តំ បវិសិំសុ.

ពោធិសត្តោ មគ្គា ឱក្កម្ម រុក្ខមូលេ និសីទិត្វា សូរិយកុមារំ អាមន្តេសិ ‘‘តាត សូរិយកុមារ, ឯតំ សរំ គន្ត្វា ន្ហត្វា ច បិវិត្វា ច បទុមិនិបណ្ណេហិ អម្ហាកម្បិ បានីយំ អានេហី’’តិ. តំ បន សរំ វេស្សវណស្ស សន្តិកា ឯកេន ទករក្ខសេន លទ្ធំ ហោតិ, វេស្សវណោ ច តំ អាហ – ‘‘ឋបេត្វា ទេវធម្មជាននកេ យេ អញ្ញេ ឥមំ សរំ ឱតរន្តិ, តេ ខាទិតុំ លភសិ. អនោតិណ្ណេ ន លភសី’’តិ. តតោ បដ្ឋាយ សោ រក្ខសោ យេ តំ សរំ ឱតរន្តិ, តេ ទេវធម្មេ បុច្ឆិត្វា យេ ន ជានន្តិ, តេ ខាទតិ. អថ ខោ សូរិយកុមារោ តំ សរំ គន្ត្វា អវីមំសិត្វាវ ឱតរិ. អថ នំ សោ រក្ខសោ គហេត្វា ‘‘ទេវធម្មេ ជានាសី’’តិ បុច្ឆិ. សោ ‘‘ទេវធម្មា នាម ចន្ទិមសូរិយា’’តិ អាហ. អថ នំ ‘‘ត្វំ ទេវធម្មេ ន ជានាសី’’តិ វត្វា ឧទកំ បវេសេត្វា អត្តនោ វសនដ្ឋានេ ឋបេសិ. ពោធិសត្តោបិ តំ អតិចិរាយន្តំ ទិស្វា ចន្ទកុមារំ បេសេសិ. រក្ខសោ តម្បិ គហេត្វា ‘‘ទេវធម្មេ ជានាសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អាម ជានាមិ, ទេវធម្មា នាម ចតស្សោ ទិសា’’តិ. រក្ខសោ ‘‘ន ត្វំ ទេវធម្មេ ជានាសី’’តិ តម្បិ គហេត្វា តត្ថេវ ឋបេសិ.

ពោធិសត្តោ តស្មិម្បិ ចិរាយន្តេ ‘‘ឯកេន អន្តរាយេន ភវិតព្ព’’ន្តិ សយំ តត្ថ គន្ត្វា ទ្វិន្នម្បិ ឱតរណបទវឡញ្ជំ ទិស្វា ‘‘រក្ខសបរិគ្គហិតេន ឥមិនា សរេន ភវិតព្ព’’ន្តិ ខគ្គំ សន្នយ្ហិត្វា ធនុំ គហេត្វា អដ្ឋាសិ. ទករក្ខសោ ពោធិសត្តំ ឧទកំ អនោតរន្តំ ទិស្វា វនកម្មិកបុរិសោ វិយ ហុត្វា ពោធិសត្តំ អាហ – ‘‘ភោ, បុរិស, ត្វំ មគ្គកិលន្តោ កស្មា ឥមំ សរំ ឱតរិត្វា ន្ហត្វា បិវិត្វា ភិសមុឡាលំ ខាទិត្វា បុប្ផានិ បិឡន្ធិត្វា យថាសុខំ ន គច្ឆសី’’តិ? ពោធិសត្តោ តំ ទិស្វា ‘‘ឯសោ យក្ខោ ភវិស្សតី’’តិ ញត្វា ‘‘តយា មេ ភាតិកា គហិតា’’តិ អាហ. ‘‘អាម, គហិតា’’តិ. ‘‘កិំ ការណា’’តិ? ‘‘អហំ ឥមំ សរំ ឱតិណ្ណកេ លភាមី’’តិ. ‘‘កិំ បន សព្ពេវ លភសី’’តិ? ‘‘យេ ទេវធម្មេ ជានន្តិ, តេ ឋបេត្វា អវសេសេ លភាមី’’តិ. ‘‘អត្ថិ បន តេ ទេវធម្មេហិ អត្ថោ’’តិ? ‘‘អាម, អត្ថី’’តិ. ‘‘យទិ ឯវំ អហំ តេ ទេវធម្មេ កថេស្សាមី’’តិ. ‘‘តេន ហិ កថេហិ, អហំ ទេវធម្មេ សុណិស្សាមី’’តិ. ពោធិសត្តោ អាហ ‘‘អហំ ទេវធម្មេ កថេយ្យំ, កិលិដ្ឋគត្តោ បនម្ហី’’តិ. យក្ខោ ពោធិសត្តំ ន្ហាបេត្វា ភោជនំ ភោជេត្វា បានីយំ បាយេត្វា បុប្ផានិ បិឡន្ធាបេត្វា គន្ធេហិ វិលិម្បាបេត្វា អលង្កតមណ្ឌបមជ្ឈេ បល្លង្កំ អត្ថរិត្វា អទាសិ.

ពោធិសត្តោ អាសនេ និសីទិត្វា យក្ខំ បាទមូលេ និសីទាបេត្វា ‘‘តេន ហិ ឱហិតសោតោ សក្កច្ចំ ទេវធម្មេ សុណាហី’’តិ ឥមំ គាថមាហ –

៦. ‘‘ហិរិឱត្តប្បសម្បន្នា, សុក្កធម្មសមាហិតា;

សន្តោ សប្បុរិសា លោកេ, ទេវធម្មាតិ វុច្ចរេ’’តិ.

តត្ថ ហិរិឱត្តប្បសម្បន្នាតិ ហិរិយា ច ឱត្តប្បេន ច សមន្នាគតា. តេសុ កាយទុច្ចរិតាទីហិ ហិរិយតីតិ ហិរី, លជ្ជាយេតំ អធិវចនំ. តេហិយេវ ឱត្តប្បតីតិ ឱត្តប្បំ, បាបតោ ឧព្ពេគស្សេតំ អធិវចនំ. តត្ថ អជ្ឈត្តសមុដ្ឋានា ហិរី, ពហិទ្ធាសមុដ្ឋានំ ឱត្តប្បំ. អត្តាធិបតេយ្យា ហិរី, លោកាធិបតេយ្យំ ឱត្តប្បំ. លជ្ជាសភាវសណ្ឋិតា ហិរី, ភយសភាវសណ្ឋិតំ ឱត្តប្បំ. សប្បតិស្សវលក្ខណា ហិរី, វជ្ជភីរុកភយទស្សាវិលក្ខណំ ឱត្តប្បំ.

តត្ថ អជ្ឈត្តសមុដ្ឋានំ ហិរិំ ចតូហិ ការណេហិ សមុដ្ឋាបេតិ – ជាតិំ បច្ចវេក្ខិត្វា វយំ បច្ចវេក្ខិត្វា សូរភាវំ បច្ចវេក្ខិត្វា ពាហុសច្ចំ បច្ចវេក្ខិត្វា. កថំ? ‘‘បាបករណំ នាមេតំ ន ជាតិសម្បន្នានំ កម្មំ, ហីនជច្ចានំ កេវដ្ដាទីនំ កម្មំ, មាទិសស្ស ជាតិសម្បន្នស្ស ឥទំ កម្មំ កាតុំ ន យុត្ត’’ន្តិ ឯវំ តាវ ជាតិំ បច្ចវេក្ខិត្វា បាណាតិបាតាទិបាបំ អករោន្តោ ហិរិំ សមុដ្ឋាបេតិ. តថា ‘‘បាបករណំ នាមេតំ ទហរេហិ កត្តព្ពំ កម្មំ, មាទិសស្ស វយេ ឋិតស្ស ឥទំ កម្មំ កាតុំ ន យុត្ត’’ន្តិ ឯវំ វយំ បច្ចវេក្ខិត្វា បាណាតិបាតាទិបាបំ អករោន្តោ ហិរិំ សមុដ្ឋាបេតិ. តថា ‘‘បាបកម្មំ នាមេតំ ទុព្ពលជាតិកានំ កម្មំ, មាទិសស្ស សូរភាវសម្បន្នស្ស ឥទំ កម្មំ កាតុំ ន យុត្ត’’ន្តិ ឯវំ សូរភាវំ បច្ចវេក្ខិត្វា បាណាតិបាតាទិបាបំ អករោន្តោ ហិរិំ សមុដ្ឋាបេតិ. តថា ‘‘បាបកម្មំ នាមេតំ អន្ធពាលានំ កម្មំ, ន បណ្ឌិតានំ, មាទិសស្ស បណ្ឌិតស្ស ពហុស្សុតស្ស ឥទំ កម្មំ កាតុំ ន យុត្ត’’ន្តិ ឯវំ ពាហុសច្ចំ បច្ចវេក្ខិត្វា បាណាតិបាតាទិបាបំ អករោន្តោ ហិរិំ សមុដ្ឋាបេតិ. ឯវំ អជ្ឈត្តសមុដ្ឋានំ ហិរិំ ចតូហិ ការណេហិ សមុដ្ឋាបេតិ. សមុដ្ឋាបេត្វា ច បន អត្តនោ ចិត្តេ ហិរិំ បវេសេត្វា បាបកម្មំ ន ករោតិ. ឯវំ ហិរី អជ្ឈត្តសមុដ្ឋានា នាម ហោតិ.

កថំ ឱត្តប្បំ ពហិទ្ធាសមុដ្ឋានំ នាម? ‘‘សចេ ត្វំ បាបកម្មំ ករិស្សសិ, ចតូសុ បរិសាសុ គរហប្បត្តោ ភវិស្សសិ.

‘‘គរហិស្សន្តិ តំ វិញ្ញូ, អសុចិំ នាគរិកោ យថា;

វជ្ជិតោ សីលវន្តេហិ, កថំ ភិក្ខុ ករិស្សសី’’តិ. (ធ. ស. អដ្ឋ. ១ ពលរាសិវណ្ណនា) –

ឯវំ បច្ចវេក្ខន្តោ ហិ ពហិទ្ធាសមុដ្ឋិតេន ឱត្តប្បេន បាបកម្មំ ន ករោតិ. ឯវំ ឱត្តប្បំ ពហិទ្ធាសមុដ្ឋានំ នាម ហោតិ.

កថំ ហិរី អត្តាធិបតេយ្យា នាម? ឥធេកច្ចោ កុលបុត្តោ អត្តានំ អធិបតិំ ជេដ្ឋកំ កត្វា ‘‘មាទិសស្ស សទ្ធាបព្ពជិតស្ស ពហុស្សុតស្ស ធុតង្គធរស្ស ន យុត្តំ បាបកម្មំ កាតុ’’ន្តិ បាបំ ន ករោតិ. ឯវំ ហិរី អត្តាធិបតេយ្យា នាម ហោតិ. តេនាហ ភគវា –