៨. វរុណវគ្គោ

[៧១] ១. វរុណជាតកវណ្ណនា

យោ បុព្ពេ ករណីយានីតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ កុដុម្ពិកបុត្តតិស្សត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ. ឯកស្មិំ កិរ ទិវសេ សាវត្ថិវាសិនោ អញ្ញមញ្ញសហាយកា តិំសមត្តា កុលបុត្តា គន្ធបុប្ផវត្ថាទីនិ គហេត្វា ‘‘សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុណិស្សាមា’’តិ មហាជនបរិវុតា ជេតវនំ គន្ត្វា នាគមាឡកសាលមាឡកាទីសុ ថោកំ និសីទិត្វា សាយន្ហសមយេ សត្ថរិ សុរភិគន្ធវាសិតាយ គន្ធកុដិតោ និក្ខមិត្វា ធម្មសភំ គន្ត្វា អលង្កតពុទ្ធាសនេ និសិន្នេ សបរិវារា ធម្មសភំ គន្ត្វា សត្ថារំ គន្ធបុប្ផេហិ បូជេត្វា ចក្កង្កិតតលេសុ ផុល្លបទុមសស្សិរិកេសុ បាទេសុ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នា ធម្មំ សុណិំសុ.

អថ នេសំ ឯតទហោសិ ‘‘យថា យថា ខោ មយំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាម, បព្ពជេយ្យាមា’’តិ. តេ តថាគតស្ស ធម្មសភាតោ និក្ខន្តកាលេ តថាគតំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិំសុ, សត្ថា តេសំ បព្ពជ្ជំ អទាសិ. តេ អាចរិយុបជ្ឈាយេ អារាធេត្វា ឧបសម្បទំ លភិត្វា បញ្ច វស្សានិ អាចរិយុបជ្ឈាយានំ សន្តិកេ វសិត្វា ទ្វេ មាតិកា បគុណំ កត្វា កប្បិយាកប្បិយំ ញត្វា តិស្សោ អនុមោទនា ឧគ្គណ្ហិត្វា ចីវរានិ សិព្ពេត្វា រជិត្វា ‘‘សមណធម្មំ ករិស្សាមា’’តិ អាចរិយុបជ្ឈាយេ អាបុច្ឆិត្វា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិត្វា ‘‘មយំ, ភន្តេ, ភវេសុ ឧក្កណ្ឋិតា ជាតិជរាព្យាធិមរណភយភីតា, តេសំ នោ សំសារបរិមោចនត្ថាយ កម្មដ្ឋានំ កថេថា’’តិ យាចិំសុ. សត្ថា តេសំ អដ្ឋតិំសាយ កម្មដ្ឋានេសុ សប្បាយំ វិចិនិត្វា កម្មដ្ឋានំ កថេសិ. តេ សត្ថុ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បរិវេណំ គន្ត្វា អាចរិយុបជ្ឈាយេ ឱលោកេត្វា បត្តចីវរមាទាយ ‘‘សមណធម្មំ ករិស្សាមា’’តិ និក្ខមិំសុ.

អថ នេសំ អព្ភន្តរេ ឯកោ ភិក្ខុ នាមេន កុដុម្ពិកបុត្តតិស្សត្ថេរោ នាម កុសីតោ ហីនវីរិយោ រសគិទ្ធោ. សោ ឯវំ ចិន្តេសិ ‘‘អហំ នេវ អរញ្ញេ វសិតុំ, ន បធានំ បទហិតុំ, ន ភិក្ខាចរិយាយ យាបេតុំ សក្ខិស្សាមិ, កោ មេ គមនេន អត្ថោ, និវត្តិស្សាមី’’តិ សោ វីរិយំ ឱស្សជិត្វា តេ ភិក្ខូ អនុគន្ត្វា និវត្តិ. តេបិ ខោ ភិក្ខូ កោសលេសុ ចារិកំ ចរមានា អញ្ញតរំ បច្ចន្តគាមំ គន្ត្វា តំ ឧបនិស្សាយ ឯកស្មិំ អរញ្ញាយតនេ វស្សំ ឧបគន្ត្វា អន្តោតេមាសំ អប្បមត្តា ឃដេន្តា វាយមន្តា វិបស្សនាគព្ភំ គាហាបេត្វា បថវិំ ឧន្នាទយមានា អរហត្តំ បត្វា វុត្ថវស្សា បវារេត្វា ‘‘បដិលទ្ធគុណំ សត្ថុ អារោចេស្សាមា’’តិ តតោ និក្ខមិត្វា អនុបុព្ពេន ជេតវនំ បត្វា បត្តចីវរំ បដិសាមេត្វា អាចរិយុបជ្ឈាយេ ទិស្វា តថាគតំ ទដ្ឋុកាមា សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា និសីទិំសុ. សត្ថា តេហិ សទ្ធិំ មធុរបដិសន្ថារំ អកាសិ. តេ កតបដិសន្ថារា អត្តនា បដិលទ្ធគុណំ តថាគតស្ស អារោចេសុំ, សត្ថា តេ ភិក្ខូ បសំសិ. កុដុម្ពិកបុត្តតិស្សត្ថេរោ សត្ថារំ តេសំ គុណកថំ កថេន្តំ ទិស្វា សយម្បិ សមណធម្មំ កាតុកាមោ ជាតោ. តេបិ ខោ ភិក្ខូ ‘‘មយំ, ភន្តេ, តមេវ អរញ្ញវាសំ គន្ត្វា វសិស្សាមា’’តិ សត្ថារំ អាបុច្ឆិំសុ. សត្ថា ‘‘សាធូ’’តិ អនុជានិ. តេ សត្ថារំ វន្ទិត្វា បរិវេណំ អគមំសុ.

អថ សោ កុដុម្ពិកបុត្តតិស្សត្ថេរោ រត្តិភាគសមនន្តរេ អច្ចារទ្ធវីរិយោ ហុត្វា អតិវេគេន សមណធម្មំ ករោន្តោ មជ្ឈិមយាមសមនន្តរេ អាលម្ពនផលកំ និស្សាយ ឋិតកោវ និទ្ទាយន្តោ បរិវត្តិត្វា បតិ, ឩរុដ្ឋិកំ ភិជ្ជិ, វេទនា មហន្តា ជាតា. តេសំ ភិក្ខូនំ តំ បដិជគ្គន្តានំ គមនំ ន សម្បជ្ជិ. អថ នេ ឧបដ្ឋានវេលាយំ អាគតេ សត្ថា បុច្ឆិ ‘‘ននុ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, ‘ស្វេ គមិស្សាមា’តិ ហិយ្យោ អាបុច្ឆិត្ថា’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, អបិច ខោ បន អម្ហាកំ សហាយកោ កុដុម្ពិកបុត្តតិស្សត្ថេរោ អកាលេ អតិវេគេន សមណធម្មំ ករោន្តោ និទ្ទាភិភូតោ បរិវត្តិត្វា បតិតោ, ឩរុដ្ឋិស្ស ភិន្នំ, តំ និស្សាយ អម្ហាកំ គមនំ ន សម្បជ្ជី’’តិ. សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវេស អត្តនោ ហីនវីរិយភាវេន អកាលេ អតិវេគេន វីរិយំ ករោន្តោ តុម្ហាកំ គមនន្តរាយំ ករោតិ, បុព្ពេបេស តុម្ហាកំ គមនន្តរាយំ អកាសិយេវា’’តិ វត្វា តេហិ យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ គន្ធាររដ្ឋេ តក្កសិលាយំ ពោធិសត្តោ ទិសាបាមោក្ខោ អាចរិយោ ហុត្វា បញ្ច មាណវកសតានិ សិប្បំ ឧគ្គណ្ហាបេសិ. អថស្ស តេ មាណវា ឯកទិវសំ ទារុំ អាហរណត្ថាយ អរញ្ញំ គន្ត្វា ទារូនិ ឧទ្ធរិំសុ. តេសំ អន្តរេ ឯកោ កុសីតមាណវោ មហន្តំ វរុណរុក្ខំ ទិស្វា ‘‘សុក្ខរុក្ខោ ឯសោ’’តិ សញ្ញាយ ‘‘មុហុត្តំ តាវ និបជ្ជិត្វា បច្ឆា រុក្ខំ អភិរុហិត្វា ទារូនិ បាតេត្វា អាទាយ គមិស្សាមី’’តិ ឧត្តរិសាដកំ បត្ថរិត្វា និបជ្ជិត្វា កាកច្ឆមានោ និទ្ទំ ឱក្កមិ. ឥតរេ មាណវកា ទារុកលាបេ ពន្ធិត្វា អាទាយ គច្ឆន្តា តំ បាទេន បិដ្ឋិយំ បហរិត្វា បពោធេត្វា អគមំសុ. កុសីតមាណវោ ឧដ្ឋាយ អក្ខីនិ បុញ្ឆិត្វា បុញ្ឆិត្វា អវិគតនិទ្ទោវ វរុណរុក្ខំ អភិរុហិត្វា សាខំ គហេត្វា អត្តនោ អភិមុខំ អាកឌ្ឍិត្វា ភញ្ជន្តោ ភិជ្ជិត្វា ឧដ្ឋិតកោដិយា អត្តនោ អក្ខិំ ភិន្ទាបេត្វា ឯកេន ហត្ថេន តំ បិធាយ ឯកេន ហត្ថេន អល្លទារូនិ ភញ្ជិត្វា រុក្ខតោ ឱរុយ្ហ ទារុកលាបំ ពន្ធិត្វា ឧក្ខិបិត្វា វេគេន គន្ត្វា តេហិ បាតិតានំ ទារូនំ ឧបរិ បាតេសិ.

តំ ទិវសញ្ច ជនបទគាមកេ ឯកំ កុលំ ‘‘ស្វេ ព្រាហ្មណវាចនកំ ករិស្សាមា’’តិ អាចរិយំ និមន្តេសិ. អាចរិយោ មាណវកេ អាហ ‘‘តាតា, ស្វេ ឯកំ គាមកំ គន្តព្ពំ, តុម្ហេ បន និរាហារា ន សក្ខិស្សថ គន្តុំ, បាតោវ យាគុំ បចាបេត្វា តត្ថ គន្ត្វា អត្តនា លទ្ធកោដ្ឋាសញ្ច អម្ហាកំ បត្តកោដ្ឋាសញ្ច សព្ពមាទាយ អាគច្ឆថា’’តិ. តេ បាតោវ យាគុបចនត្ថាយ ទាសិំ ឧដ្ឋាបេត្វា ‘‘ខិប្បំ នោ យាគុំ បចាហី’’តិ អាហំសុ. សា ទារូនិ គណ្ហន្តី ឧបរិ ឋិតានិ អល្លវរុណទារូនិ គហេត្វា បុនប្បុនំ មុខវាតំ ទទមានាបិ អគ្គិំ ឧជ្ជាលេតុំ អសក្កោន្តី សូរិយំ ឧដ្ឋាបេសិ. មាណវកា ‘‘អតិទិវា ជាតោ, ឥទានិ ន សក្កា គន្តុ’’ន្តិ អាចរិយស្ស សន្តិកំ អគមិំសុ. អាចរិយោ ‘‘កិំ, តាតា, ន គតត្ថា’’តិ? ‘‘អាម, អាចរិយ ន គតម្ហា’’តិ. ‘‘កិំការណា’’តិ? ‘‘អសុកោ នាម កុសីតមាណវោ អម្ហេហិ សទ្ធិំ ទារូនមត្ថាយ អរញ្ញំ គន្ត្វា វរុណរុក្ខមូលេ និទ្ទាយិត្វា បច្ឆា វេគេន រុក្ខំ អារុយ្ហ អក្ខិំ ភិន្ទាបេត្វា អល្លវរុណទារូនិ អាហរិត្វា អម្ហេហិ អានីតទារូនំ ឧបរិ បក្ខិបិ. យាគុបាចិកា តានិ សុក្ខទារុសញ្ញាយ គហេត្វា យាវ សូរិយុគ្គមនា ឧជ្ជាលេតុំ នាសក្ខិ. ឥមិនា នោ ការណេន គមនន្តរាយោ ជាតោ’’តិ. អាចរិយោ មាណវេន កតកម្មំ សុត្វា ‘‘អន្ធពាលានំ កម្មំ និស្សាយ ឯវរូបា បរិហានិ ហោតី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថំ សមុដ្ឋាបេសិ –

៧១. ‘‘យោ បុព្ពេ ករណីយានិ, បច្ឆា សោ កាតុមិច្ឆតិ;

វរុណកដ្ឋភញ្ជោវ, ស បច្ឆា មនុតប្បតី’’តិ.

តត្ថ ស បច្ឆា មនុតប្បតីតិ យោ កោចិ បុគ្គលោ ‘‘ឥទំ បុព្ពេ កត្តព្ពំ, ឥទំ បច្ឆា’’តិ អវីមំសិត្វា បុព្ពេ ករណីយានិ បឋមមេវ កត្តព្ពកម្មានិ បច្ឆា ករោតិ, អយំ វរុណកដ្ឋភញ្ជោ អម្ហាកំ មាណវកោ វិយ សោ ពាលបុគ្គលោ បច្ឆា អនុតប្បតិ សោចតិ បរិទេវតីតិ អត្ថោ.

ឯវំ ពោធិសត្តោ អន្តេវាសិកានំ ឥមំ ការណំ កថេត្វា ទានាទីនិ បុញ្ញានិ ករិត្វា ជីវិតបរិយោសានេ យថាកម្មំ គតោ.

សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវេស តុម្ហាកំ អន្តរាយំ ករោតិ, បុព្ពេបិ អកាសិយេវា’’តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ ‘‘តទា អក្ខិភេទំ បត្តោ មាណវោ ឩរុភេទំ បត្តភិក្ខុ អហោសិ, សេសមាណវា ពុទ្ធបរិសា, អាចរិយព្រាហ្មណោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

វរុណជាតកវណ្ណនា បឋមា.

[៧២] ២. សីលវនាគរាជជាតកវណ្ណនា

អកតញ្ញុស្ស បោសស្សាតិ ឥទំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ ទេវទត្តំ អារព្ភ កថេសិ. ធម្មសភាយញ្ហិ ភិក្ខូ ‘‘អាវុសោ, ទេវទត្តោ អកតញ្ញូ តថាគតស្ស គុណេ ន ជានាតី’’តិ កថេន្តា និសីទិំសុ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ ទេវទត្តោ អកតញ្ញូ, បុព្ពេបិ អកតញ្ញូយេវ, ន កទាចិ មយ្ហំ គុណំ ជានាតី’’តិ វត្វា តេហិ យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ហិមវន្តប្បទេសេ ហត្ថិយោនិយំ និព្ពត្តិ. សោ មាតុកុច្ឆិតោ និក្ខន្តោ សព្ពសេតោ អហោសិ រជតបុញ្ជសន្និភោ, អក្ខីនិ បនស្ស មណិគុឡសទិសានិ, បញ្ញាយមានានិ បញ្ច បសាទានិ អហេសុំ, មុខំ រត្តកម្ពលសទិសំ, សោណ្ឌា រត្តសុវណ្ណពិន្ទុបដិមណ្ឌិតំ រជតទាមំ វិយ, ចត្តារោ បាទា កតលាខារសបរិកម្មា វិយ. ឯវមស្ស ទសហិ បារមីហិ អលង្កតោ រូបសោភគ្គប្បត្តោ អត្តភាវោ អហោសិ. អថ នំ វិញ្ញុតំ បត្តំ សកលហិមវន្តេ វារណា សន្និបតិត្វា ឧបដ្ឋហន្តា វិចរិំសុ. ឯវំ សោ អសីតិសហស្សវារណបរិវារោ ហិមវន្តប្បទេសេ វសមានោ អបរភាគេ គណេ ទោសំ ទិស្វា គណម្ហា កាយវិវេកាយ ឯកកោវ អរញ្ញេ វាសំ កប្បេសិ. សីលវន្តតាយ ច បនស្ស ‘‘សីលវនាគរាជា’’ ត្វេវ នាមំ អហោសិ.

អថេកោ ពារាណសិវាសិកោ វនចរកោ ហិមវន្តំ បវិសិត្វា អត្តនោ អាជីវភណ្ឌកំ គវេសមានោ ទិសា វវត្ថាបេតុំ អសក្កោន្តោ មគ្គមូឡ្ហោ ហុត្វា មរណភយភីតោ ពាហា បគ្គយ្ហ បរិទេវមានោ វិចរតិ. ពោធិសត្តោ តស្ស តំ ពលវបរិទេវិតំ សុត្វា ‘‘ឥមំ បុរិសំ ទុក្ខា មោចេស្សាមី’’តិ ការុញ្ញេន ចោទិតោ តស្ស សន្តិកំ អគមាសិ. សោ តំ ទិស្វាវ ភីតោ បលាយិ. ពោធិសត្តោ តំ បលាយន្តំ ទិស្វា តត្ថេវ អដ្ឋាសិ. សោ បុរិសោ ពោធិសត្តំ ឋិតំ ទិស្វា អដ្ឋាសិ. ពោធិសត្តោ បុន អគមាសិ, សោ បុន បលាយិត្វា តស្ស ឋិតកាលេ ឋត្វា ចិន្តេសិ ‘‘អយំ វារណោ មម បលាយនកាលេ តិដ្ឋតិ, ឋិតកាលេ អាគច្ឆតិ, នាយំ មយ្ហំ អនត្ថកាមោ, ឥមម្ហា បន មំ ទុក្ខា មាចេតុកាមោ ភវិស្សតី’’តិ សូរោ ហុត្វា អដ្ឋាសិ. ពោធិសត្តោ តំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘កស្មា ភោ ត្វំ បុរិស, បរិទេវមានោ វិចរសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘សាមិ, ទិសា វវត្ថាបេតុំ អសក្កោន្តោ មគ្គមូឡ្ហោ ហុត្វា មរណភយេនា’’តិ. អថ នំ ពោធិសត្តោ អត្តនោ វសនដ្ឋានំ នេត្វា កតិបាហំ ផលាផលេហិ សន្តប្បេត្វា ‘‘ភោ, បុរិស, មា ភាយិ, អហំ តំ មនុស្សបថំ នេស្សាមី’’តិ អត្តនោ បិដ្ឋេ និសីទាបេត្វា មនុស្សបថំ បាយាសិ.

អថ ខោ សោ មិត្តទុព្ភី បុរិសោ ‘‘សចេ កោចិ បុច្ឆិស្សតិ, អាចិក្ខិតព្ពំ ភវិស្សតី’’តិ ពោធិសត្តស្ស បិដ្ឋេ និសិន្នោយេវ រុក្ខនិមិត្តំ បព្ពតនិមិត្តំ ឧបធារេន្តោវ គច្ឆតិ. អថ នំ ពោធិសត្តោ អរញ្ញា នីហរិត្វា ពារាណសិគាមិមហាមគ្គេ ឋបេត្វា ‘‘ភោ បុរិស, ឥមិនា មគ្គេន គច្ឆ, មយ្ហំ បន វសនដ្ឋានំ បុច្ឆិតោបិ អបុច្ឆិតោបិ មា កស្សចិ អាចិក្ខី’’តិ តំ ឧយ្យោជេត្វា អត្តនោ វសនដ្ឋានំយេវ អគមាសិ. អថ សោ បុរិសោ ពារាណសិំ គន្ត្វា អនុវិចរន្តោ ទន្តការវីថិំ បត្វា ទន្តការេ ទន្តវិកតិយោ កុរុមានេ ទិស្វា ‘‘កិំ បន ភោ, ជីវទន្តម្បិ លភិត្វា គណ្ហេយ្យាថា’’តិ? ‘‘ភោ, កិំ វទេសិ, ជីវទន្តោ នាម មតហត្ថិទន្តតោ មហគ្ឃតរោ’’តិ. ‘‘តេន ហិ អហំ វោ ជីវទន្តំ អាហរិស្សាមី’’តិ បាថេយ្យំ គហេត្វា ខរកកចំ អាទាយ ពោធិសត្តស្ស វសនដ្ឋានំ អគមាសិ.

ពោធិសត្តោ តំ ទិស្វា ‘‘កិមត្ថំ អាគតោសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អហំ, សាមិ, ទុគ្គតោ កបណោ ជីវិតុំ អសក្កោន្តោ តុម្ហេ ទន្តខណ្ឌំ យាចិត្វា សចេ ទស្សថ, តំ អាទាយ គន្ត្វា វិក្កិណិត្វា តេន មូលេន ជីវិស្សាមី’’តិ អាគតោតិ. ‘‘ហោតុ ភោ, ទន្តំ តេ ទស្សាមិ, សចេ ទន្តកប្បនត្ថាយ កកចំ អត្ថី’’តិ. ‘‘កកចំ គហេត្វា អាគតោម្ហិ សាមី’’តិ. ‘‘តេន ហិ ទន្តេ កកចេន កន្តិត្វា អាទាយ គច្ឆា’’តិ ពោធិសត្តោ បាទេ សមិញ្ជិត្វា គោនិសិន្នកំ និសីទិ. សោ ទ្វេបិ អគ្គទន្តេ ឆិន្ទិ. ពោធិសត្តោ តេ ទន្តេ សោណ្ឌាយ គហេត្វា ‘‘ភោ បុរិស, នាហំ ‘ឯតេ ទន្តា មយ្ហំ អប្បិយា អមនាបា’តិ ទម្មិ, ឥមេហិ បន មេ ទន្តេហិ សតគុណេន សហស្សគុណេន សតសហស្សគុណេន សព្ពធម្មបដិវេធនសមត្ថា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណទន្តាវ បិយតរា, តស្ស មេ ឥទំ ទន្តទានំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណបដិវិជ្ឈនត្ថាយ ហោតូ’’តិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស អារាធនំ កត្វា ទន្តយុគលំ អទាសិ.

សោ តំ អាទាយ គន្ត្វា វិក្កិណិត្វា តស្មិំ មូលេ ខីណេ បុន ពោធិសត្តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘សាមិ, តុម្ហាកំ ទន្តេ វិក្កិណិត្វា លទ្ធមូលំ មយ្ហំ ឥណសោធនមត្តមេវ ជាតំ, អវសេសទន្តេ ទេថា’’តិ អាហ. ពោធិសត្តោ ‘‘សាធូ’’តិ បដិស្សុណិត្វា បុរិមនយេនេវ កប្បាបេត្វា អវសេសទន្តេ អទាសិ. សោ តេបិ វិក្កិណិត្វា បុន អាគន្ត្វា ‘‘សាមិ, ជីវិតុំ ន សក្កោមិ, មូលទាឋា មេ ទេថា’’តិ អាហ. ពោធិសត្តោ ‘‘សាធូ’’តិ បដិស្សុណិត្វា បុរិមនយេនេវ និសីទិ. សោ បាបបុរិសោ មហាសត្តស្ស រជតទាមសទិសំ សោណ្ឌំ មទ្ទមានោ កេលាសកូដសទិសំ កុម្ភំ អភិរុហិត្វា ឧភោ ទន្តកោដិយោ បណ្ហិយា បហរន្តោ មំសំ វិយូហិត្វា កុម្ភំ អារុយ្ហ ខរកកចេន មូលទាឋា កប្បេត្វា បក្កាមិ. ពោធិសត្តស្ស ទស្សនូបចារំ វិជហន្តេយេវ បន តស្មិំ បាបបុរិសេ ចតុនហុតាធិកទ្វិយោជនសតសហស្សពហលា ឃនបថវី សិនេរុយុគន្ធរាទយោ មហាភារេ ទុគ្គន្ធជេគុច្ឆានិ គូថមុត្តាទីនិ ច ធារេតុំ សមត្ថាបិ តស្ស អគុណរាសិំ ធារេតុំ អសក្កោន្តី វិយ ភិជ្ជិត្វា វិវរំ អទាសិ. តាវទេវ អវីចិមហានិរយតោ អគ្គិជាលា និក្ខមិត្វា តំ មិត្តទុព្ភិបុរិសំ កុលសន្តកេន កម្ពលេន បារុបន្តី វិយ បរិក្ខិបិត្វា គណ្ហិ.

ឯវំ តស្ស បាបបុគ្គលស្ស បថវិំ បវិដ្ឋកាលេ តស្មិំ វនសណ្ឌេ អធិវត្ថា រុក្ខទេវតា ‘‘អកតញ្ញូ មិត្តទុព្ភី បុគ្គលោ ចក្កវត្តិរជ្ជំ ទត្វាបិ តោសេតុំ ន សក្កា’’តិ វនំ ឧន្នាទេត្វា ធម្មំ ទេសយមានា ឥមំ គាថមាហ –

៧២. ‘‘អកតញ្ញុស្ស បោសស្ស, និច្ចំ វិវរទស្សិនោ;

សព្ពំ ចេ បថវិំ ទជ្ជា, នេវ នំ អភិរាធយេ’’តិ.

តត្ថ អកតញ្ញុស្សាតិ អត្តនោ កតគុណំ អជានន្តស្ស. បោសស្សាតិ បុរិសស្ស. វិវរទស្សិនោតិ ឆិទ្ទមេវ ឱកាសមេវ ឱលោកេន្តស្ស. សព្ពំ ចេ បថវិំ ទជ្ជាតិ សចេបិ តាទិសស្ស បុគ្គលស្ស សកលំ ចក្កវត្តិរជ្ជំ, ឥមំ វា បន មហាបថវិំ បរិវត្តេត្វា បថវោជំ ទទេយ្យ. នេវ នំ អភិរាធយេតិ ឯវំ ករោន្តោបិ ឯវរូបំ កតគុណវិទ្ធំសកំ កោចិ បរិតោសេតុំ វា បសាទេតុំ វា ន សក្កុណេយ្យាតិ អត្ថោ.

ឯវំ សា ទេវតា វនំ ឧន្នាទេត្វា ធម្មំ ទេសេសិ. ពោធិសត្តោ យាវតាយុកំ ឋត្វា យថាកម្មំ អគមាសិ.

សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ទេវទត្តោ ឥទានេវ អកតញ្ញូ, បុព្ពេបិ អកតញ្ញូយេវា’’តិ វត្វា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ ‘‘តទា មិត្តទុព្ភី បុគ្គលោ ទេវទត្តោ អហោសិ, រុក្ខទេវតា សារិបុត្តោ, សីលវនាគរាជា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

សីលវនាគរាជជាតកវណ្ណនា ទុតិយា.

[៧៣] ៣. សច្ចំកិរជាតកវណ្ណនា

សច្ចំ កិរេវមាហំសូតិ ឥទំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ ទេវទត្តស្ស វធាយ បរិសក្កនំ អារព្ភ កថេសិ. ភិក្ខុសង្ឃស្មិញ្ហិ ធម្មសភាយំ និសីទិត្វា ‘‘អាវុសោ, ទេវទត្តោ សត្ថុ គុណំ ន ជានាតិ, វធាយយេវ បរិសក្កតី’’តិ ទេវទត្តស្ស អគុណំ កថេន្តេ សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ ទេវទត្តោ មយ្ហំ វធាយ បរិសក្កតិ, បុព្ពេបិ បរិសក្កិយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ តស្ស ទុដ្ឋកុមារោ នាម បុត្តោ អហោសិ កក្ខឡោ ផរុសោ បហដាសីវិសូបមោ, អនក្កោសិត្វា វា អបហរិត្វា វា កេនចិ សទ្ធិំ ន កថេតិ. សោ អន្តោជនស្ស ច ពហិជនស្ស ច អក្ខិម្ហិ បតិតរជំ វិយ, ខាទិតុំ អាគតបិសាចោ វិយ ច អមនាបោ អហោសិ ឧព្ពេជនីយោ. សោ ឯកទិវសំ នទីកីឡំ កីឡិតុកាមោ មហន្តេន បរិវារេន នទីតីរំ អគមាសិ. តស្មិំ ខណេ មហាមេឃោ ឧដ្ឋហិ, ទិសា អន្ធការា ជាតា. សោ ទាសបេស្សជនំ អាហ ‘‘ឯថ ភណេ, មំ គហេត្វា នទីមជ្ឈំ នេត្វា ន្ហាបេត្វា អានេថា’’តិ. តេ តំ តត្ថ នេត្វា ‘‘កិំ នោ រាជា ករិស្សតិ, ឥមំ បាបបុរិសំ ឯត្ថេវ មារេមា’’តិ មន្តយិត្វា ‘‘ឯត្ថ គច្ឆ កាឡកណ្ណី’’តិ ឧទកេ នំ ឱបិលាបេត្វា បច្ចុត្តរិត្វា តីរេ អដ្ឋំសុ. ‘‘កហំ កុមារោ’’តិ ច វុត្តេ ‘‘ន មយំ កុមារំ បស្សាម, មេឃំ ឧដ្ឋិតំ ទិស្វា ឧទកេ និមុជ្ជិត្វា បុរតោ អាគតោ ភវិស្សតី’’តិ. អមច្ចា រញ្ញោ សន្តិកំ អគមំសុ. រាជា ‘‘កហំ មេ បុត្តោ’’តិ បុច្ឆិ. ន ជានាម ទេវ, មេឃេ ឧដ្ឋិតេ ‘‘បុរតោ អាគតោ ភវិស្សតី’’តិ សញ្ញាយ អាគតម្ហាតិ. រាជា ទ្វារំ វិវរាបេត្វា ‘‘នទីតីរំ គន្ត្វា វិចិនថា’’តិ តត្ថ តត្ថ វិចិនាបេសិ, កោចិ កុមារំ នាទ្ទស.

សោបិ ខោ មេឃន្ធការេ ទេវេ វស្សន្តេ នទិយា វុយ្ហមានោ ឯកំ ទារុក្ខន្ធំ ទិស្វា តត្ថ និសីទិត្វា មរណភយតជ្ជិតោ បរិទេវមានោ គច្ឆតិ. តស្មិំ បន កាលេ ពារាណសិវាសី ឯកោ សេដ្ឋិ នទីតីរេ ចត្តាលីសកោដិធនំ និទហិត្វាវ មរន្តោ ធនតណ្ហាយ ធនបិដ្ឋេ សប្បោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. អបរោ តស្មិំយេវ បទេសេ តិំស កោដិយោ និទហិត្វា ធនតណ្ហាយ តត្ថេវ ឧន្ទូរោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. តេសំ វសនដ្ឋានំ ឧទកំ បាវិសិ. តេ ឧទកស្ស បវិដ្ឋមគ្គេនេវ និក្ខមិត្វា សោតំ ឆិន្ទន្តា គន្ត្វា តំ រាជកុមារេន អភិនិសិន្នំ ទារុក្ខន្ធំ បត្វា ឯកោ ឯកំ កោដិំ, ឥតរោ ឥតរំ អារុយ្ហ ខន្ធបិដ្ឋេយេវ និបជ្ជិំសុ. តស្សាយេវ ខោ បន នទិយា តីរេ ឯកោ សិម្ពលិរុក្ខោ អត្ថិ, តត្ថេកោ សុវបោតកោ វសតិ. សោបិ រុក្ខោ ឧទកេន ធោតមូលោ នទីបិដ្ឋេ បតិ, សុវបោតកោ ទេវេ វស្សន្តេ ឧប្បតិត្វា គន្តុំ អសក្កោន្តោ គន្ត្វា តស្សេវ ខន្ធស្ស ឯកបស្សេ និលីយិ. ឯវំ តេ ចត្តារោ ជនា ឯកតោ វុយ្ហមានា គច្ឆន្តិ.

ពោធិសត្តោបិ ខោ តស្មិំ កាលេ កាសិរដ្ឋេ ឧទិច្ចព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វុឌ្ឍិប្បត្តោ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ឯកស្មិំ នទីនិវត្តនេ បណ្ណសាលំ មាបេត្វា វសតិ. សោ អឌ្ឍរត្តសមយេ ចង្កមមានោ តស្ស រាជកុមារស្ស ពលវបរិទេវនសទ្ទំ សុត្វា ចិន្តេសិ ‘‘មាទិសេ នាម មេត្តានុទ្ទយសម្បន្នេ តាបសេ បស្សន្តេ ឯតស្ស បុរិសស្ស មរណំ អយុត្តំ, ឧទកតោ ឧទ្ធរិត្វា តស្ស ជីវិតទានំ ទស្សាមី’’តិ. សោ តំ ‘‘មា ភាយិ, មា ភាយី’’តិ អស្សាសេត្វា ឧទកសោតំ ឆិន្ទន្តោ គន្ត្វា តំ ទារុក្ខន្ធំ ឯកាយ កោដិយា គហេត្វា អាកឌ្ឍន្តោ នាគពលោ ថាមសម្បន្នោ ឯកវេគេន តីរំ បត្វា កុមារំ ឧក្ខិបិត្វា តីរេ បតិដ្ឋាបេសិ. តេបិ សប្បាទយោ ទិស្វា ឧក្ខិបិត្វា អស្សមបទំ នេត្វា អគ្គិំ ជាលេត្វា ‘‘ឥមេ ទុព្ពលតរា’’តិ បឋមំ សប្បាទីនំ សរីរំ សេទេត្វា បច្ឆា រាជកុមារស្ស សរីរំ សេទេត្វា តម្បិ អរោគំ កត្វា អាហារំ ទេន្តោបិ បឋមំ សប្បាទីនំយេវ ទត្វា បច្ឆា តស្ស ផលាផលានិ ឧបនាមេសិ. រាជកុមារោ ‘‘អយំ កូដតាបសោ មំ រាជកុមារំ អគណេត្វា តិរច្ឆានគតានំ សម្មានំ ករោតី’’តិ ពោធិសត្តេ អាឃាតំ ពន្ធិ.

តតោ កតិបាហច្ចយេន សព្ពេសុបិ តេសុ ថាមពលប្បត្តេសុ នទិយា ឱឃេ បច្ឆិន្នេ សប្បោ តាបសំ វន្ទិត្វា អាហ ‘‘ភន្តេ, តុម្ហេហិ មយ្ហំ មហាឧបការោ កតោ, ន ខោ បនាហំ ទលិទ្ទោ, អសុកដ្ឋានេ មេ ចត្តាលីស ហិរញ្ញកោដិយោ និទហិត្វា ឋបិតា, តុម្ហាកំ ធនេន កិច្ចេ សតិ សព្ពម្បេតំ ធនំ តុម្ហាកំ ទាតុំ សក្កោមិ, តំ ឋានំ អាគន្ត្វា ‘ទីឃា’តិ បក្កោសេយ្យាថា’’តិ វត្វា បក្កាមិ. ឧន្ទូរោបិ តថេវ តាបសំ និមន្តេត្វា ‘‘អសុកដ្ឋានេ ឋត្វា ‘ឧន្ទូរា’តិ បក្កោសេយ្យាថា’’តិ វត្វា បក្កាមិ. សុវបោតកោ បន តាបសំ វន្ទិត្វា ‘‘ភន្តេ, មយ្ហំ ធនំ នត្ថិ, រត្តសាលីហិ បន វោ អត្ថេ សតិ អសុកំ នាម មយ្ហំ វសនដ្ឋានំ, តត្ថ គន្ត្វា ‘សុវា’តិ បក្កោសេយ្យាថ, អហំ ញាតកានំ អារោចេត្វា អនេកសកដបូរមត្តា រត្តសាលិយោ អាហរាបេត្វា ទាតុំ សក្កោមី’’តិ វត្វា បក្កាមិ. ឥតរោ បន មិត្តទុព្ភី ‘‘ធម្មសុធម្មតាយ កិញ្ចិ អវត្វា គន្តុំ អយុត្តំ, ឯវំ តំ អត្តនោ សន្តិកំ អាគតំ មារេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘ភន្តេ, មយិ រជ្ជេ បតិដ្ឋិតេ អាគច្ឆេយ្យាថ, អហំ វោ ចតូហិ បច្ចយេហិ ឧបដ្ឋហិស្សាមី’’តិ វត្វា បក្កាមិ. សោ គន្ត្វា ន ចិរស្សេវ រជ្ជេ បតិដ្ឋាសិ.

ពោធិសត្តោ ‘‘វីមំសិស្សាមិ តាវ នេ’’តិ បឋមំ សប្បស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា អវិទូរេ ឋត្វា ‘‘ទីឃា’’តិ បក្កោសិ. សោ ឯកវចនេនេវ និក្ខមិត្វា ពោធិសត្តំ វន្ទិត្វា ‘‘ភន្តេ, ឥមស្មិំ ឋានេ ចត្តាលីស ហិរញ្ញកោដិយោ, តា សព្ពាបិ នីហរិត្វា គណ្ហថា’’តិ អាហ. ពោធិសត្តោ ‘‘ឯវមត្ថុ, ឧប្បន្នេ កិច្ចេ ជានិស្សាមី’’តិ តំ និវត្តេត្វា ឧន្ទូរស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា សទ្ទមកាសិ. សោបិ តថេវ បដិបជ្ជិ. ពោធិសត្តោ តម្បិ និវត្តេត្វា សុវស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘សុវា’’តិ បក្កោសិ. សោបិ ឯកវចនេនេវ រុក្ខគ្គតោ ឱតរិត្វា ពោធិសត្តំ វន្ទិត្វា ‘‘កិំ, ភន្តេ, មយ្ហំ ញាតកានំ សន្តិកំ គន្ត្វា ហិមវន្តប្បទេសតោ តុម្ហាកំ សយំជាតសាលី អាហរាបេមី’’តិ បុច្ឆិ. ពោធិសត្តោ ‘‘អត្ថេ សតិ ជានិស្សាមី’’តិ តម្បិ និវត្តេត្វា ‘‘ឥទានិ រាជានំ បរិគ្គណ្ហិស្សាមី’’តិ គន្ត្វា រាជុយ្យានេ វសិត្វា បុនទិវសេ អាកប្បសម្បត្តិំ កត្វា ភិក្ខាចារវត្តេន នគរំ បាវិសិ. តស្មិំ ខណេ សោ មិត្តទុព្ភី រាជា អលង្កតហត្ថិក្ខន្ធវរគតោ មហន្តេន បរិវារេន នគរំ បទក្ខិណំ ករោតិ. សោ ពោធិសត្តំ ទូរតោវ ទិស្វា ‘‘អយំ សោ កូដតាបសោ មម សន្តិកេ ភុញ្ជិត្វា វសិតុកាមោ អាគតោ, យាវ បរិសមជ្ឈេ អត្តនោ មយ្ហំ កតគុណំ នប្បកាសេតិ, តាវទេវស្ស សីសំ ឆិន្ទាបេស្សាមី’’តិ បុរិសេ ឱលោកេសិ. ‘‘កិំ ករោម, ទេវា’’តិ ច វុត្តេ ‘‘ឯស កូដតាបសោ មំ កិញ្ចិ យាចិតុកាមោ អាគច្ឆតិ មញ្ញេ, ឯតស្ស កាឡកណ្ណិតាបសស្ស មំ បស្សិតុំ អទត្វាវ ឯតំ គហេត្វា បច្ឆាពាហំ ពន្ធិត្វា ចតុក្កេ ចតុក្កេ បហរន្តា នគរា និក្ខាមេត្វា អាឃាតនេ សីសមស្ស ឆិន្ទិត្វា សរីរំ សូលេ ឧត្តាសេថា’’តិ អាហ. តេ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា គន្ត្វា និរបរាធំ មហាសត្តំ ពន្ធិត្វា ចតុក្កេ ចតុក្កេ បហរន្តា អាឃាតនំ នេតុំ អារភិំសុ. ពោធិសត្តោ បហដបហដដ្ឋានេ ‘‘អម្ម, តាតា’’តិ អកន្ទិត្វា និព្ពិការោ ឥមំ គាថមាហ –

៧៣. ‘‘សច្ចំ កិរេវមាហំសុ, នរា ឯកច្ចិយា ឥធ;

កដ្ឋំ និប្លវិតំ សេយ្យោ, ន ត្វេវេកច្ចិយោ នរោ’’តិ.

តត្ថ សច្ចំ កិរេវមាហំសូតិ អវិតថមេវ កិរ ឯវំ វទន្តិ. នរា ឯកច្ចិយា ឥធាតិ ឥធេកច្ចេ បណ្ឌិតបុរិសា. កដ្ឋំ និប្លវិតំ សេយ្យោតិ នទិយា វុយ្ហមានំ សុក្ខទារុំ និប្លវិតំ ឧត្តារេត្វា ថលេ ឋបិតំ សេយ្យោ សុន្ទរតរោ. ឯវញ្ហិ វទមានា តេ បុរិសា សច្ចំ កិរ វទន្តិ. កិំការណា? តញ្ហិ យាគុភត្តាទីនំ បចនត្ថាយ, សីតាតុរានំ វិសិព្ពនត្ថាយ, អញ្ញេសម្បិ ច បរិស្សយានំ ហរណត្ថាយ ឧបការំ ហោតិ. ន ត្វេវេកច្ចិយោ នរោតិ ឯកច្ចោ បន មិត្តទុព្ភី អកតញ្ញូ បាបបុរិសោ ឱឃេន វុយ្ហមានោ ហត្ថេន គហេត្វា ឧត្តារិតោ ន ត្វេវ សេយ្យោ. តថា ហិ អហំ ឥមំ បាបបុរិសំ ឧត្តារេត្វា ឥមំ អត្តនោ ទុក្ខំ អាហរិន្តិ. ឯវំ បហដបហដដ្ឋានេ ឥមំ គាថមាហ.

តំ សុត្វា យេ តត្ថ បណ្ឌិតបុរិសា, តេ អាហំសុ ‘‘កិំ បន, ភោ បព្ពជិត, តយា អម្ហាកំ រញ្ញោ អត្ថិ កោចិ គុណោ កតោ’’តិ? ពោធិសត្តោ តំ បវត្តិំ អារោចេត្វា ‘‘ឯវមិមំ មហោឃតោ ឧត្តារេន្តោ អហមេវ អត្តនោ ទុក្ខំ អកាសិំ, ‘ន វត មេ បោរាណកបណ្ឌិតានំ វចនំ កត’ន្តិ អនុស្សរិត្វា ឯវំ វទាមី’’តិ អាហ. តំ សុត្វា ខត្តិយព្រាហ្មណាទយោ នគរវាសិនោ ‘‘ស្វាយំ មិត្តទុព្ភី រាជា ឯវំ គុណសម្បន្នស្ស អត្តនោ ជីវិតទាយកស្ស គុណមត្តម្បិ ន ជានាតិ, តំ និស្សាយ កុតោ អម្ហាកំ វុឌ្ឍិ, គណ្ហថ ន’’ន្តិ កុបិតា សមន្តតោ ឧដ្ឋហិត្វា ឧសុសត្តិបាសាណមុគ្គរាទិប្បហារេហិ ហត្ថិក្ខន្ធគតមេវ នំ ឃាតេត្វា បាទេ គហេត្វា កឌ្ឍិត្វា បរិខាបិដ្ឋេ ឆឌ្ឌេត្វា ពោធិសត្តំ អភិសិញ្ចិត្វា រជ្ជេ បតិដ្ឋាបេសុំ.

សោ ធម្មេន រជ្ជំ ការេន្តោ បុន ឯកទិវសំ សប្បាទយោ បរិគ្គណ្ហិតុកាមោ មហន្តេន បរិវារេន សប្បស្ស វសនដ្ឋានំ គន្ត្វា ‘‘ទីឃា’’តិ បក្កោសិ. សប្បោ អាគន្ត្វា វន្ទិត្វា ‘‘ឥទំ តេ សាមិ ធនំ គណ្ហា’’តិ អាហ. រាជា ចត្តាលីសហិរញ្ញកោដិធនំ អមច្ចេ បដិច្ឆាបេត្វា ឧន្ទូរស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘ឧន្ទូរា’’តិ បក្កោសិ. សោបិ អាគន្ត្វា វន្ទិត្វា តិំសកោដិធនំ និយ្យាទេសិ. រាជា តម្បិ អមច្ចេ បដិច្ឆាបេត្វា សុវស្ស វសនដ្ឋានំ គន្ត្វា ‘‘សុវា’’តិ បក្កោសិ. សោបិ អាគន្ត្វា បាទេ វន្ទិត្វា ‘‘កិំ, សាមិ, សាលិំ អាហរាមី’’តិ អាហ. រាជា ‘‘សាលីហិ អត្ថេ សតិ អាហរិស្សសិ, ឯហិ គច្ឆាមា’’តិ សត្តតិយា ហិរញ្ញកោដីហិ សទ្ធិំ តេ តយោបិ ជនេ គាហាបេត្វា នគរំ គន្ត្វា បាសាទវរេ មហាតលំ អារុយ្ហំ ធនំ សង្គោបេត្វា សប្បស្ស វសនត្ថាយ សុវណ្ណនាឡិំ, ឧន្ទូរស្ស ផលិកគុហំ, សុវស្ស សុវណ្ណបញ្ជរំ ការាបេត្វា សប្បស្ស ច សុវស្ស ច ភោជនត្ថាយ ទេវសិកំ កញ្ចនតដ្ដកេ មធុលាជេ, ឧន្ទូរស្ស គន្ធសាលិតណ្ឌុលេ ទាបេសិ, ទានាទីនិ ច បុញ្ញានិ ករោតិ. ឯវំ តេ ចត្តារោបិ ជនា យាវជីវំ សមគ្គា សម្មោទមានា វិហរិត្វា ជីវិតក្ខយេ យថាកម្មំ អគមំសុ.

សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ទេវទត្តោ ឥទានេវ មយ្ហំ វធាយ បរិសក្កតិ, បុព្ពេបិ បរិសក្កិយេវា’’តិ វត្វា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ទុដ្ឋរាជា ទេវទត្តោ អហោសិ, សប្បោ សារិបុត្តោ, ឧន្ទូរោ មោគ្គល្លានោ, សុវោ អានន្ទោ, បច្ឆា រជ្ជប្បត្តោ ធម្មរាជា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

សច្ចំកិរជាតកវណ្ណនា តតិយា.

[៧៤] ៤. រុក្ខធម្មជាតកវណ្ណនា

សាធូ សម្ពហុលា ញាតីតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឧទកកលហេ អត្តនោ ញាតកានំ មហាវិនាសំ បច្ចុបដ្ឋិតំ ញត្វា អាកាសេន គន្ត្វា រោហិណីនទិយា ឧបរិ បល្លង្កេន និសីទិត្វា នីលរំសិំ វិស្សជ្ជេត្វា ញាតកេ សំវេជេត្វា អាកាសា ឱរុយ្ហ នទីតីរេ និសិន្នោ តំ កលហំ អារព្ភ កថេសិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន កុណាលជាតកេ (ជា. ២.២១.កុណាលជាតក) អាវិ ភវិស្សតិ. តទា បន សត្ថា ញាតកេ អាមន្តេត្វា ‘‘មហារាជា, តុម្ហេ ញាតកា, ញាតកេហិ នាម សមគ្គេហិ សម្មោទមានេហិ ភវិតុំ វដ្ដតិ. ញាតកានញ្ហិ សាមគ្គិយា សតិ បច្ចាមិត្តា ឱកាសំ ន លភន្តិ, តិដ្ឋន្តុ តាវ មនុស្សភូតា, អចេតនានំ រុក្ខានម្បិ សាមគ្គិំ លទ្ធុំ វដ្ដតិ. អតីតស្មិញ្ហិ ហិមវន្តប្បទេសេ មហាវាតោ សាលវនំ បហរិ, តស្ស បន សាលវនស្ស អញ្ញមញ្ញំ រុក្ខគច្ឆគុម្ពលតាហិ សម្ពន្ធត្តា ឯករុក្ខម្បិ បាតេតុំ អសក្កោន្តោ មត្ថកមត្ថកេនេវ អគមាសិ. ឯកំ បន អង្គណេ ឋិតំ សាខាវិដបសម្បន្នម្បិ មហារុក្ខំ អញ្ញេហិ រុក្ខេហិ អសម្ពន្ធត្តា ឧម្មូលេត្វា ភូមិយំ បាតេសិ, ឥមិនា ការណេន តុម្ហេហិបិ សមគ្គេហិ សម្មោទមានេហិ ភវិតុំ វដ្ដតី’’តិ វត្វា តេហិ យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ បឋមំ ឧប្បន្នោ វេស្សវណោ មហារាជា ចវិ, សក្កោ អញ្ញំ វេស្សវណំ ឋបេសិ. ឯតស្មិំ វេស្សវណេ បរិវត្តេ បច្ឆា និព្ពត្តវេស្សវណោ ‘‘រុក្ខគច្ឆគុម្ពលតានំ អត្តនោ អត្តនោ រុច្ចនដ្ឋានេ វិមានំ គណ្ហន្តូ’’តិ សាសនំ បេសេសិ. តទា ពោធិសត្តោ ហិមវន្តប្បទេសេ ឯកស្មិំ សាលវនេ រុក្ខទេវតា ហុត្វា និព្ពត្តិ. សោ ញាតកេ អាហ ‘‘តុម្ហេ វិមានានិ គណ្ហន្តា អង្គណេ ឋិតរុក្ខេសុ មា គណ្ហថ, ឥមស្មិំ បន សាលវនេ មយា គហិតវិមានំ បរិវារេត្វា ឋិតវិមានានិ គណ្ហថា’’តិ. តត្ថ ពោធិសត្តស្ស វចនករា បណ្ឌិតទេវតា ពោធិសត្តស្ស វិមានំ បរិវារេត្វា ឋិតវិមានានិ គណ្ហិំសុ. អបណ្ឌិតា បន ទេវតា ‘‘កិំ អម្ហាកំ អត្ថោ អរញ្ញវិមានេហិ, មយំ មនុស្សបថេ គាមនិគមរាជធានិទ្វារេសុ វិមានានិ គណ្ហិស្សាម. គាមាទយោ ហិ ឧបនិស្សាយ វសមានា ទេវតា លាភគ្គយសគ្គប្បត្តា ហោន្តី’’តិ មនុស្សបថេ អង្គណដ្ឋានេ និព្ពត្តមហារុក្ខេសុ វិមានានិ គណ្ហិំសុ.

អថេកស្មិំ ទិវសេ មហតី វាតវុដ្ឋិ ឧប្បជ្ជិ. វាតស្ស អតិពលវតាយ ទឡ្ហមូលា វនជេដ្ឋករុក្ខាបិ សំភគ្គសាខាវិដបា សមូលា និបតិំសុ. តំ បន អញ្ញមញ្ញំ សម្ពន្ធនេន ឋិតំ សាលវនំ បត្វា ឥតោ ចិតោ ច បហរន្តោ ឯករុក្ខម្បិ បាតេតុំ នាសក្ខិ. ភគ្គវិមានា ទេវតា និប្បដិសរណា ទារកេ ហត្ថេសុ គហេត្វា ហិមវន្តំ គន្ត្វា អត្តនោ បវត្តិំ សាលវនទេវតានំ កថយិំសុ. តា តាសំ ឯវំ អាគតភាវំ ពោធិសត្តស្ស អារោចេសុំ. ពោធិសត្តោ ‘‘បណ្ឌិតានំ វចនំ អគ្គហេត្វា និប្បច្ចយដ្ឋានំ គតា នាម ឯវរូបាវ ហោន្តី’’តិ វត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៧៤. ‘‘សាធូ សម្ពហុលា ញាតី, អបិ រុក្ខា អរញ្ញជា;

វាតោ វហតិ ឯកដ្ឋំ, ព្រហន្តម្បិ វនប្បតិ’’ន្តិ.

តត្ថ សម្ពហុលា ញាតីតិ ចត្តារោ ឧបាទាយ តតុត្តរិ សតសហស្សម្បិ សម្ពហុលា នាម, ឯវំ សម្ពហុលា អញ្ញមញ្ញំ និស្សាយ វសន្តា ញាតកា. សាធូតិ សោភនា បសត្ថា, បរេហិ អប្បធំសិយាតិ អត្ថោ. អបិ រុក្ខា អរញ្ញជាតិ តិដ្ឋន្តុ មនុស្សភូតា, អរញ្ញេ ជាតរុក្ខាបិ សម្ពហុលា អញ្ញមញ្ញូបត្ថម្ភេន ឋិតា សាធុយេវ. រុក្ខានម្បិ ហិ សបច្ចយភាវោ លទ្ធុំ វដ្ដតិ. វាតោ វហតិ ឯកដ្ឋន្តិ បុរត្ថិមាទិភេទោ វាតោ វាយន្តោ អង្គណដ្ឋានេ ឋិតំ ឯកដ្ឋំ ឯកកមេវ ឋិតំ ព្រហន្តម្បិ វនប្បតិំ សាខាវិដបសម្បន្នំ មហារុក្ខម្បិ វហតិ, ឧម្មូលេត្វា បាតេតីតិ អត្ថោ. ពោធិសត្តោ ឥមំ ការណំ កថេត្វា អាយុក្ខយេ យថាកម្មំ គតោ.

សត្ថាបិ ‘‘ឯវំ, មហារាជា, ញាតកានំ តាវ សាមគ្គិយេវ លទ្ធុំ វដ្ដតិ, សមគ្គា សម្មោទមានា បិយសំវាសមេវ វសថា’’តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ទេវតា ពុទ្ធបរិសា អហេសុំ, បណ្ឌិតទេវតា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

រុក្ខធម្មជាតកវណ្ណនា ចតុត្ថា.

[៧៥] ៥. មច្ឆជាតកវណ្ណនា

អភិត្ថនយ បជ្ជុន្នាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អត្តនា វស្សាបិតវស្សំ អារព្ភ កថេសិ. ឯកស្មិំ កិរ សមយេ កោសលរដ្ឋេ ទេវោ ន វស្សិ, សស្សានិ មិលាយន្តិ, តេសុ តេសុ ឋានេសុ តឡាកបោក្ខរណិសរានិ សុស្សន្តិ. ជេតវនទ្វារកោដ្ឋកសមីបេ ជេតវនបោក្ខរណិយាបិ ឧទកំ ឆិជ្ជិ. កលលគហនំ បវិសិត្វា និបន្នេ មច្ឆកច្ឆបេ កាកកុលលាទយោ កណយគ្គសទិសេហិ តុណ្ឌេហិ កោដ្ដេត្វា នីហរិត្វា នីហរិត្វា វិប្ផន្ទមានេ ខាទន្តិ.

សត្ថា មច្ឆកច្ឆបានំ តំ ព្យសនំ ទិស្វា មហាករុណាយ ឧស្សាហិតហទយោ ‘‘អជ្ជ មយា ទេវំ វស្សាបេតុំ វដ្ដតី’’តិ បភាតាយ រត្តិយា សរីរបដិជគ្គនំ កត្វា ភិក្ខាចារវេលំ សល្លក្ខេត្វា មហាភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ ពុទ្ធលីលាយ សាវត្ថិយំ បិណ្ឌាយ បវិសិត្វា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ សាវត្ថិតោ វិហារំ គច្ឆន្តោ ជេតវនបោក្ខរណិយា សោបានេ ឋត្វា អានន្ទត្ថេរំ អាមន្តេសិ ‘‘អានន្ទ, ឧទកសាដិកំ អាហរ, ជេតវនបោក្ខរណិយំ ន្ហាយិស្សាមី’’តិ. ‘‘ននុ, ភន្តេ, ជេតវនបោក្ខរណិយំ ឧទកំ ឆិន្នំ, កលលមត្តមេវ អវសិដ្ឋ’’ន្តិ? ‘‘អានន្ទ, ពុទ្ធពលំ នាម មហន្តំ, អាហរ ត្វំ ឧទកសាដិក’’ន្តិ. ថេរោ អាហរិត្វា អទាសិ. សត្ថា ឯកេនន្តេន ឧទកសាដិកំ និវាសេត្វា ឯកេនន្តេន សរីរំ បារុបិត្វា ‘‘ជេតវនបោក្ខរណិយំ ន្ហាយិស្សាមី’’តិ សោបានេ អដ្ឋាសិ. តង្ខណញ្ញេវ សក្កស្ស បណ្ឌុកម្ពលសិលាសនំ ឧណ្ហាការំ ទស្សេសិ. សោ ‘‘កិំ នុ ខោ’’តិ អាវជ្ជេន្តោ តំ ការណំ ញត្វា វស្សវលាហកទេវរាជានំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘តាត, សត្ថា ‘ជេតវនបោក្ខរណិយំ ន្ហាយិស្សាមី’តិ ធុរសោបានេ ឋិតោ, ខិប្បំ សកលកោសលរដ្ឋំ ឯកមេឃំ កត្វា វស្សាបេហី’’តិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា ឯកំ វលាហកំ និវាសេត្វា ឯកំ បារុបិត្វា មេឃគីតំ គាយន្តោ បាចីនលោកធាតុអភិមុខោ បក្ខន្ទិ. បាចីនទិសាភាគេ ខលមណ្ឌលមត្តំ ឯកំ មេឃបដលំ ឧដ្ឋាយ សតបដលំ សហស្សបដលំ ហុត្វា អភិត្ថនន្តំ វិជ្ជុលតា និច្ឆារេន្តំ អធោមុខំ ឋបិតឧទកកុម្ភាការេន វស្សមានំ សកលកោសលរដ្ឋំ មហោឃេន វិយ អជ្ឈោត្ថរិ. ទេវោ អច្ឆិន្នធារំ វស្សន្តោ មុហុត្តេនេវ ជេតវនបោក្ខរណិំ បូរេសិ, ធុរសោបានំ អាហច្ច ឧទកំ អដ្ឋាសិ.

សត្ថា បោក្ខរណិយំ ន្ហាយិត្វា សុរត្តទុបដ្ដំ និវាសេត្វា កាយពន្ធនំ ពន្ធិត្វា សុគតមហាចីវរំ ឯកំសំ កត្វា ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ គន្ត្វា គន្ធកុដិបរិវេណេ បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនេ និសីទិត្វា ភិក្ខុសង្ឃេន វត្តេ ទស្សិតេ ឧដ្ឋាយ មណិសោបានផលកេ ឋត្វា ភិក្ខុសង្ឃស្ស ឱវាទំ ទត្វា ឧយ្យោជេត្វា សុរភិគន្ធកុដិំ បវិសិត្វា ទក្ខិណេន បស្សេន សីហសេយ្យំ កប្បេត្វា សាយន្ហសមយេ ធម្មសភាយំ សន្និបតិតានំ ភិក្ខូនំ ‘‘បស្សថាវុសោ, ទសពលស្ស ខន្តិមេត្តានុទ្ទយសម្បត្តិំ, វិវិធសស្សេសុ មិលាយន្តេសុ នានាជលាសយេសុ សុស្សន្តេសុ មច្ឆកច្ឆបេសុ មហាទុក្ខំ បាបុណន្តេសុ ការុញ្ញំ បដិច្ច ‘មហាជនំ ទុក្ខា មោចេស្សាមី’តិ ឧទកសាដិកំ និវាសេត្វា ជេតវនបោក្ខរណិយា ធុរសោបានេ ឋត្វា មុហុត្តេន សកលកោសលរដ្ឋំ មហោឃេន ឱបិលាបេន្តោ វិយ ទេវំ វស្សាបេត្វា មហាជនំ កាយិកចេតសិកទុក្ខតោ មោចេត្វា វិហារំ បវិដ្ឋោ’’តិ កថាយ វត្តមានាយ គន្ធកុដិតោ និក្ខមិត្វា ធម្មសភំ អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, តថាគតោ ឥទានេវ មហាជនេ កិលមន្តេ ទេវំ វស្សាបេតិ, បុព្ពេ តិរច្ឆានយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា មច្ឆរាជកាលេបិ វស្សាបេសិយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ឥមស្មិំយេវ កោសលរដ្ឋេ ឥមិស្សា សាវត្ថិយា ឥមស្មិំយេវ ជេតវនបោក្ខរណិដ្ឋានេ ឯកា វល្លិគហនបរិក្ខិត្តា កន្ទរា អហោសិ. តទា ពោធិសត្តោ មច្ឆយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា មច្ឆគណបរិវុតោ តត្ថ បដិវសតិ. យថា បន ឥទានិ, ឯវមេវ តទាបិ តស្មិំ រដ្ឋេ ទេវោ ន វស្សិ, មនុស្សានំ សស្សានិ មិលាយិំសុ, វាបិតឡាកកន្ទរាទីសុ ឧទកំ ឆិជ្ជិ, មច្ឆកច្ឆបា កលលគហនំ បវិសិំសុ. ឥមិស្សាបិ កន្ទរាយ មច្ឆកច្ឆបា កលលគហនំ បវិសិត្វា តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ និលីយិំសុ. កាកាទយោ តុណ្ឌេន កោដ្ដេត្វា នីហរិត្វា ខាទិំសុ.

ពោធិសត្តោ ញាតិសង្ឃស្ស តំ ព្យសនំ ទិស្វា ‘‘ឥមំ តេសំ ទុក្ខំ ឋបេត្វា មំ អញ្ញោ មោចេតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ, សច្ចកិរិយំ កត្វា ទេវំ វស្សាបេត្វា ញាតកេ មរណទុក្ខា មោចេស្សាមី’’តិ កាឡវណ្ណំ កទ្ទមំ ទ្វិធា វិយូហិត្វា និក្ខមិត្វា អញ្ជនរុក្ខសារឃដិកវណ្ណោ មហាមច្ឆោ សុធោតលោហិតង្គមណិគុឡសទិសានិ អក្ខីនិ ឧម្មីលេត្វា អាកាសំ ឧល្លោកេត្វា បជ្ជុន្នទេវរាជស្ស សទ្ទំ ទត្វា ‘‘ភោ បជ្ជុន្ន, អហំ ញាតកេ និស្សាយ ទុក្ខិតោ, ត្វំ មយិ សីលវន្តេ កិលមន្តេ កស្មា ទេវំ ន វស្សាបេសិ? មយា សមានជាតិកានំ ខាទនដ្ឋានេ និព្ពត្តិត្វា តណ្ឌុលប្បមាណម្បិ មច្ឆំ អាទិំ កត្វា ខាទិតបុព្ពោ នាម នត្ថិ, អញ្ញោបិ មេ បាណោ ជីវិតា ន វោរោបិតបុព្ពោ, ឥមិនា សច្ចេន ទេវំ វស្សាបេត្វា ញាតិសង្ឃំ មេ ទុក្ខា មោចេហី’’តិ វត្វា បរិចារកចេដកំ អាណាបេន្តោ វិយ បជ្ជុន្នទេវរាជានំ អាលបន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៧៥. ‘‘អភិត្ថនយ បជ្ជុន្ន, និធិំ កាកស្ស នាសយ;

កាកំ សោកាយ រន្ធេហិ, មញ្ច សោកា បមោចយា’’តិ.

តត្ថ អភិត្ថនយ បជ្ជុន្នាតិ បជ្ជុន្នោ វុច្ចតិ មេឃោ, អយំ បន មេឃវសេន លទ្ធនាមំ វស្សវលាហកទេវរាជានំ អាលបតិ. អយំ កិរស្ស អធិប្បាយោ – ទេវោ នាម អនភិត្ថនន្តោ វិជ្ជុលតា អនិច្ឆារេន្តោ វស្សន្តោបិ ន សោភតិ, តស្មា ត្វំ អភិត្ថនន្តោ វិជ្ជុលតា និច្ឆារេន្តោ វស្សាបេហីតិ. និធិំ កាកស្ស នាសយាតិ កាកា កលលំ បវិសិត្វា ឋិតេ មច្ឆេ តុណ្ឌេន កោដ្ដេត្វា នីហរិត្វា ខាទន្តិ, តស្មា តេសំ អន្តោកលលេ មច្ឆា ‘‘និធី’’តិ វុច្ចន្តិ, តំ កាកសង្ឃស្ស និធិំ ទេវំ វស្សាបេន្តោ ឧទកេន បដិច្ឆាទេត្វា នាសេហីតិ. កាកំ សោកាយ រន្ធេហីតិ កាកសង្ឃោ ឥមិស្សា កន្ទរាយ ឧទកេន បុណ្ណាយ មច្ឆេ អលភមានោ សោចិស្សតិ, តំ កាកគណំ ត្វំ ឥមំ កន្ទរំ បូរេន្តោ សោកាយ រន្ធេហិ, សោកស្សត្ថាយ មច្ឆស្ស អស្សាសត្ថាយ ទេវំ វស្សាបេហិ. យថា អន្តោនិជ្ឈានលក្ខណំ សោកំ បាបុណាតិ, ឯវំ ករោហីតិ អត្ថោ, មញ្ច សោកា បមោចយាតិ ឯត្ថ ច-ការោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ, មញ្ច មម ញាតកេ ច សព្ពេវ ឥមម្ហា មរណសោកា មោចេហីតិ.

ឯវំ ពោធិសត្តោ បរិចារកចេដកំ អាណាបេន្តោ វិយ បជ្ជុន្នំ អាលបិត្វា សកលកោសលរដ្ឋេ មហាវស្សំ វស្សាបេត្វា មហាជនំ មរណទុក្ខា មោចេត្វា ជីវិតបរិយោសានេ យថាកម្មំ គតោ.

សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, តថាគតោ ឥទានេវ ទេវំ វស្សាបេតិ, បុព្ពេ មច្ឆយោនិយំ និព្ពត្តោបិ វស្សាបេសិយេវា’’តិ វត្វា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា មច្ឆគណា ពុទ្ធបរិសា អហេសុំ, បជ្ជុន្នទេវរាជា អានន្ទោ, មច្ឆរាជា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

មច្ឆជាតកវណ្ណនា បញ្ចមា.

[៧៦] ៦. អសង្កិយជាតកវណ្ណនា

អសង្កិយោម្ហិ គាមម្ហីតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ សាវត្ថិវាសិំ ឧបាសកំ អារព្ភ កថេសិ. សោ កិរ សោតាបន្នោ អរិយសាវកោ កេនចិទេវ ករណីយេន ឯកេន សកដសត្ថវាហេន សទ្ធិំ មគ្គំ បដិបជ្ជិត្វា ឯកស្មិំ អរញ្ញដ្ឋានេ សកដានិ មោចេត្វា ខន្ធាវារពន្ធេ កតេ សត្ថវាហស្ស អវិទូរេ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ ចង្កមតិ. អថត្តនោ កាលំ សល្លក្ខេត្វា បញ្ចសតា ចោរា ‘‘ខន្ធាវារំ វិលុម្បិស្សាមា’’តិ ធនុមុគ្គរាទិហត្ថា តំ ឋានំ បរិវារយិំសុ. ឧបាសកោបិ ចង្កមតិយេវ. ចោរា នំ ទិស្វា ‘‘អទ្ធា ឯស ខន្ធាវាររក្ខកោ ភវិស្សតិ, ឥមស្ស និទ្ទំ ឱក្កន្តកាលេ វិលុម្បិស្សាមា’’តិ អជ្ឈោត្ថរិតុំ អសក្កោន្តា តត្ថ តត្ថេវ អដ្ឋំសុ. សោបិ ឧបាសកោ បឋមយាមេបិ មជ្ឈិមយាមេបិ បច្ឆិមយាមេបិ ចង្កមន្តោយេវ អដ្ឋាសិ. បច្ចូសកាលេ ជាតេ ចោរា ឱកាសំ អលភន្តា គហិតេ បាសាណមុគ្គរាទយោ ឆឌ្ឌេត្វា បលាយិំសុ.

ឧបាសកោបិ អត្តនោ កម្មំ និដ្ឋាបេត្វា បុន សាវត្ថិំ អាគន្ត្វា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ភន្តេ, អត្តានំ រក្ខមានា បររក្ខកា ហោន្តី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អាម, ឧបាសក, អត្តានំ រក្ខន្តោ បរម្បិ រក្ខតិ, បរំ រក្ខន្តោ អត្តានម្បិ រក្ខតី’’តិ. សោ ‘‘យាវ សុភាសិតញ្ចិទំ, ភន្តេ, ភគវតា, អហំ ឯកេន សត្ថវាហេន សទ្ធិំ មគ្គំ បដិបន្នោ រុក្ខមូលេ ចង្កមន្តោ ‘មំ រក្ខិស្សាមី’តិ សកលសត្ថំ រក្ខិ’’ន្តិ អាហ. សត្ថា ‘‘ឧបាសក, បុព្ពេបិ បណ្ឌិតា អត្តានំ រក្ខន្តា បរំ រក្ខិំសូ’’តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ កាមេសុ អាទីនវំ ទិស្វា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ហិមវន្តេ វសន្តោ លោណម្ពិលសេវនត្ថាយ ជនបទំ អាគន្ត្វា ជនបទចារិកំ ចរន្តោ ឯកេន សត្ថវាហេន សទ្ធិំ មគ្គំ បដិបជ្ជិត្វា ឯកស្មិំ អរញ្ញដ្ឋានេ សត្ថេ និវិដ្ឋេ សត្ថតោ អវិទូរេ ឈានសុខេន វីតិនាមេន្តោ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ ចង្កមន្តោ អដ្ឋាសិ. អថ ខោ បញ្ចសតា ចោរា ‘‘សាយមាសភត្តស្ស ភុត្តកាលេ តំ សកដសត្ថំ វិលុម្បិស្សាមា’’តិ អាគន្ត្វា បរិវារយិំសុ. តេ តំ តាបសំ ទិស្វា ‘‘សចេ អយំ អម្ហេ បស្សិស្សតិ, សត្ថវាសិកានំ អារោចេស្សតិ, ឯតស្ស និទ្ទូបគតវេលាយ វិលុម្បិស្សាមា’’តិ តត្ថេវ អដ្ឋំសុ. តាបសោ សកលម្បិ រត្តិំ ចង្កមិយេវ. ចោរា ឱកាសំ អលភិត្វា គហិតគហិតេ មុគ្គរបាសាណេ ឆឌ្ឌេត្វា សកដសត្ថវាសីនំ សទ្ទំ ទត្វា ‘‘ភោន្តោ, សត្ថវាសិនោ សចេ ឯស រុក្ខមូលេ ចង្កមនកតាបសោ អជ្ជ នាភវិស្ស, សព្ពេ មហាវិលោបំ បត្តា អភវិស្សថ, ស្វេ តាបសស្ស មហាសក្ការំ ករេយ្យាថា’’តិ វត្វា បក្កមិំសុ.

តេ បភាតាយ រត្តិយា ចោរេហិ ឆឌ្ឌិតេ មុគ្គរបាសាណាទយោ ទិស្វា ភីតា ពោធិសត្តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា ‘‘ភន្តេ, ទិដ្ឋា វោ ចោរា’’តិ បុច្ឆិំសុ. ‘‘អាមាវុសោ, ទិដ្ឋា’’តិ. ‘‘ភន្តេ, ឯត្តកេវោ ចោរេ ទិស្វា ភយំ វា សារជ្ជំ វា ន ឧប្បជ្ជី’’តិ? ពោធិសត្តោ ‘‘អាវុសោ ចោរេ ទិស្វា ភយំ នាម សធនស្ស ហោតិ, អហំ បន និទ្ធនោ, ស្វាហំ កិំ ភាយិស្សាមិ. មយ្ហញ្ហិ គាមេបិ អរញ្ញេបិ វសន្តស្ស ភយំ វា សារជ្ជំ វា នត្ថី’’តិ វត្វា តេសំ ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៧៦. ‘‘អសង្កិយោម្ហិ គាមម្ហិ, អរញ្ញេ នត្ថិ មេ ភយំ;

ឧជុមគ្គំ សមារុឡ្ហោ, មេត្តាយ ករុណាយ ចា’’តិ.

តត្ថ អសង្កិយោម្ហិ គាមម្ហីតិ សង្កាយ និយុត្តោ បតិដ្ឋិតោតិ សង្កិយោ, ន សង្កិយោ អសង្កិយោ. អហំ គាមេ វសន្តោបិ សង្កាយ អប្បតិដ្ឋិតត្តា អសង្កិយោ និព្ភយោ និរាសង្កោតិ ទីបេតិ. អរញ្ញេតិ គាមគាមូបចារវិនិមុត្តេ ឋានេ. ឧជុមគ្គំ សមារុឡ្ហោ, មេត្តាយ ករុណាយ ចាតិ អហំ តិកចតុក្កជ្ឈានិកាហិ មេត្តាករុណាហិ កាយវង្កាទិវិរហិតំ ឧជុំ ព្រហ្មលោកគាមិមគ្គំ អារុឡ្ហោតិ វទតិ. អថ វា បរិសុទ្ធសីលតាយ កាយវចីមនោវង្កវិរហិតំ ឧជុំ ទេវលោកមគ្គំ អារុឡ្ហោម្ហីតិ ទស្សេត្វា តតោ ឧត្តរិ មេត្តាយ ករុណាយ ច បតិដ្ឋិតត្តា ឧជុំ ព្រហ្មលោកមគ្គម្បិ អារុឡ្ហោម្ហីតិបិ ទស្សេតិ. អបរិហីនជ្ឈានស្ស ហិ ឯកន្តេន ព្រហ្មលោកបរាយណត្តា មេត្តាករុណាទយោ ឧជុមគ្គា នាម.

ឯវំ ពោធិសត្តោ ឥមាយ គាថាយ ធម្មំ ទេសេត្វា តុដ្ឋចិត្តេហិ តេហិ មនុស្សេហិ សក្កតោ បូជិតោ យាវជីវំ ចត្តារោ ព្រហ្មវិហារេ ភាវេត្វា ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា សត្ថវាសិនោ ពុទ្ធបរិសា អហេសុំ, តាបសោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

អសង្កិយជាតកវណ្ណនា ឆដ្ឋា.

[៧៧] ៧. មហាសុបិនជាតកវណ្ណនា

លាពូនិ សីទន្តីតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ សោឡស មហាសុបិនេ អារព្ភ កថេសិ. ឯកទិវសំ កិរ កោសលមហារាជា រត្តិំ និទ្ទូបគតោ បច្ឆិមយាមេ សោឡស មហាសុបិនេ ទិស្វា ភីតតសិតោ បពុជ្ឈិត្វា ‘‘ឥមេសំ សុបិនានំ ទិដ្ឋត្តា កិំ នុ ខោ មេ ភវិស្សតី’’តិ មរណភយតជ្ជិតោ សយនបិដ្ឋេ និសិន្នកោវ រត្តិំ វីតិនាមេសិ.

អថ នំ បភាតាយ រត្តិយា ព្រាហ្មណបុរោហិតា ឧបសង្កមិត្វា ‘‘សុខំ សយិត្ថ, មហារាជា’’តិ បុច្ឆិំសុ. ‘‘កុតោ មេ អាចរិយា សុខំ, អជ្ជាហំ បច្ចូសសមយេ សោឡស មហាសុបិនេ បស្សិំ, សោម្ហិ តេសំ ទិដ្ឋកាលតោ បដ្ឋាយ ភយប្បត្តោ’’តិ. ‘‘វទេថ, មហារាជ, សុត្វា ជានិស្សាមា’’តិ វុត្តំ ព្រាហ្មណានំ ទិដ្ឋសុបិនេ កថេត្វា ‘‘កិំ នុ ខោ មេ ឥមេសំ ទិដ្ឋការណា ភវិស្សតី’’តិ បុច្ឆិ. ព្រាហ្មណា ហត្ថេ វិធុនិំសុ. ‘‘កស្មា ហត្ថេ វិធុនថា’’តិ ច វុត្តេ ‘‘កក្ខឡា, មហារាជ, សុបិនា’’តិ. ‘‘កា តេសំ និប្ផត្តិ ភវិស្សតី’’តិ? ‘‘រជ្ជន្តរាយោ ជីវិតន្តរាយោ ភោគន្តរាយោតិ ឥមេសំ តិណ្ណំ អន្តរាយានំ អញ្ញតរោ’’តិ. ‘‘សប្បដិកម្មា, អប្បដិកម្មា’’តិ? ‘‘កាមំ ឯតេ សុបិនា អតិផរុសត្តា អប្បដិកម្មា, មយំ បន តេ សប្បដិកម្មេ ករិស្សាម, ឯតេ បដិក្កមាបេតុំ អសក្កោន្តានំ អម្ហាកំ សិក្ខិតភាវោ នាម កិំ ករិស្សតី’’តិ. ‘‘កិំ បន កត្វា បដិក្កមាបេស្សថា’’តិ? ‘‘សព្ពចតុក្កេន យញ្ញំ យជិស្សាម, មហារាជា’’តិ. រាជា ភីតតសិតោ ‘‘តេន ហិ អាចរិយា មម ជីវិតំ តុម្ហាកំ ហត្ថេ ហោតុ, ខិប្បំ មេ សោត្ថិំ ករោថា’’តិ អាហ. ព្រាហ្មណា ‘‘ពហុំ ធនំ លភិស្សាម, ពហុំ ខជ្ជភោជ្ជំ អាហរាបេស្សាមា’’តិ ហដ្ឋតុដ្ឋា ‘‘មា ចិន្តយិត្ថ, មហារាជា’’តិ រាជានំ សមស្សាសេត្វា រាជនិវេសនា និក្ខមិត្វា ពហិនគរេ យញ្ញាវាដំ កត្វា ពហូ ចតុប្បទគណេ ថូណូបនីតេ កត្វា បក្ខិគណេ សមាហរិត្វា ‘‘ឥទញ្ចិទញ្ច លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ បុនប្បុនំ សញ្ចរន្តិ.

អថ ខោ មល្លិកា ទេវី តំ ការណំ ញត្វា រាជានំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆិ ‘‘កិំ នុ ខោ, មហារាជ, ព្រាហ្មណា បុនប្បុនំ សញ្ចរន្តី’’តិ? ‘‘សុខិតា, ត្វំ ភទ្ទេ, អម្ហាកំ កណ្ណមូលេ អាសីវិសំ ចរន្តំ ន ជានាសី’’តិ. ‘‘កិំ ឯតំ, មហារាជា’’តិ? មយា ឯវរូបា ទុស្សុបិនា ទិដ្ឋា, ព្រាហ្មណា ‘‘តិណ្ណំ អន្តរាយានំ អញ្ញតរោ បញ្ញាយតី’’តិ វត្វា ‘‘‘តេសំ បដិឃាតាយ យញ្ញំ យជិស្សាមា’តិ វត្វា បុនប្បុនំ សញ្ចរន្តី’’តិ. ‘‘កិំ បន តេ, មហារាជ, សទេវកេ លោកេ អគ្គព្រាហ្មណោ សុបិនបដិកម្មំ បុច្ឆិតោ’’តិ? ‘‘កតរោ បនេស, ភទ្ទេ, សទេវកេ លោកេ អគ្គព្រាហ្មណោ’’តិ. ‘‘សទេវកេ លោកេ អគ្គបុគ្គលំ សព្ពញ្ញុំ វិសុទ្ធំ និក្កិលេសំ មហាព្រាហ្មណំ ន ជានាសិ. សោ ហិ ភគវា សុបិនន្តរំ ជានេយ្យ, គច្ឆ ត្វំ បុច្ឆ តំ, មហារាជា’’តិ. ‘‘សាធុ, ទេវី’’តិ រាជា វិហារំ គន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា និសីទិ.

សត្ថា មធុរស្សរំ និច្ឆារេត្វា ‘‘កិំ នុ ខោ, មហារាជ, អតិប្បគោវ អាគតោសី’’តិ អាហ. អហំ, ភន្តេ, បច្ចូសសមយេ សោឡស មហាសុបិនេ ទិស្វា ភីតោ ព្រាហ្មណានំ អារោចេសិំ. ព្រាហ្មណា ‘‘កក្ខឡា, មហារាជ, សុបិនា, ឯតេសំ បដិឃាតត្ថាយ សព្ពចតុក្កេន យញ្ញំ យជិស្សាមា’’តិ យញ្ញំ សជ្ជេន្តិ, ពហូ បាណា មរណភយតជ្ជិតា, តុម្ហេ ច សទេវកេ លោកេ អគ្គបុគ្គលា, អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ ឧបាទាយ នត្ថិ សោ ញេយ្យធម្មោ, យោ វោ ញាណមុខេ អាបាថំ នាគច្ឆតិ. ‘‘ឯតេសំ មេ សុបិនានំ និប្ផត្តិំ កថេថ ភគវា’’តិ. ‘‘ឯវមេតំ, មហារាជ, សទេវកេ លោកេ មំ ឋបេត្វា អញ្ញោ ឯតេសំ សុបិនានំ អន្តរំ វា និប្ផត្តិំ វា ជានិតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ, អហំ តេ កថេស្សាមិ, អបិច ខោ ត្វំ ទិដ្ឋទិដ្ឋនិយាមេនេវ សុបិនេ កថេហី’’តិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ រាជា ទិដ្ឋនិយាមេនេវ កថេន្តោ –

‘‘ឧសភា រុក្ខា គាវិយោ គវា ច,

អស្សោ កំសោ សិង្គាលី ច កុម្ភោ;

បោក្ខរណី ច អបាកចន្ទនំ.

‘‘លាពូនិ សីទន្តិ សិលា ប្លវន្តិ, មណ្ឌូកិយោ កណ្ហសប្បេ គិលន្តិ;

កាកំ សុវណ្ណា បរិវារយន្តិ, តសា វកា ឯឡកានំ ភយា ហី’’តិ. –

ឥមំ មាតិកំ និក្ខិបិត្វា កថេសិ.

(១) អហំ, ភន្តេ, ឯកំ តាវ សុបិនំ ឯវំ អទ្ទសំ – ចត្តារោ អញ្ជនវណ្ណា កាឡឧសភា ‘‘យុជ្ឈិស្សាមា’’តិ ចតូហិ ទិសាហិ រាជង្គណំ អាគន្ត្វា ‘‘ឧសភយុទ្ធំ បស្សិស្សាមា’’តិ មហាជនេ សន្និបតិតេ យុជ្ឈនាការំ ទស្សេត្វា នទិត្វា គជ្ជិត្វា អយុជ្ឈិត្វាវ បដិក្កន្តា. ឥមំ បឋមំ សុបិនំ អទ្ទសំ, ឥមស្ស កោ វិបាកោតិ? ‘‘មហារាជ, ឥមស្ស វិបាកោ នេវ តវ, ន មម កាលេ ភវិស្សតិ, អនាគតេ បន អធម្មិកានំ កបណរាជូនំ អធម្មិកានញ្ច មនុស្សានំ កាលេ លោកេ វិបរិវត្តមានេ កុសលេ ឱស្សន្នេ, អកុសលេ ឧស្សន្នេ, លោកស្ស បរិហាយនកាលេ ទេវោ ន សម្មា វស្សិស្សតិ, មេឃបាទា បច្ឆិជ្ជិស្សន្តិ, សស្សានិ មិលាយិស្សន្តិ, ទុព្ភិក្ខំ ភវិស្សតិ, វស្សិតុកាមា វិយ ចតូហិ ទិសាហិ មេឃា ឧដ្ឋហិត្វា ឥត្ថិកាហិ អាតបេ បត្ថដានំ វីហិអាទីនំ តេមនភយេន អន្តោបវេសិតកាលេ បុរិសេសុ កុទ្ទាលបិដកហត្ថេសុ អាឡិពន្ធនត្ថាយ និក្ខន្តេសុ វស្សនាការំ ទស្សេត្វា គជ្ជិត្វា វិជ្ជុលតា និច្ឆារេត្វា តេ ឧសភា វិយ អយុជ្ឈិត្វា អវស្សិត្វាវ បលាយិស្សន្តិ. អយមេតស្ស វិបាកោ. តុយ្ហំ បន តប្បច្ចយា កោចិ អន្តរាយោ នត្ថិ, អនាគតំ អារព្ភ ទិដ្ឋោ សុបិនោ ឯស, ព្រាហ្មណា បន អត្តនោ ជីវិតវុត្តិំ និស្សាយ កថយិំសូ’’តិ ឯវំ សត្ថា សុបិនស្ស និប្ផត្តិំ កថេត្វា អាហ ‘‘ទុតិយំ កថេហិ, មហារាជា’’តិ.

(២) ទុតិយាហំ, ភន្តេ, ឯវំ អទ្ទសំ – ខុទ្ទកា រុក្ខា ចេវ គច្ឆា ច បថវិំ ភិន្ទិត្វា វិទត្ថិមត្តម្បិ រតនមត្តម្បិ អនុគ្គន្ត្វាវ បុប្ផន្តិ ចេវ ផលន្តិ ច. ឥមំ ទុតិយំ អទ្ទសំ, ឥមស្ស កោ វិបាកោតិ? មហារាជ, ឥមស្សាបិ វិបាកោ លោកស្ស បរិហាយនកាលេ មនុស្សានំ បរិត្តាយុកកាលេ ភវិស្សតិ. អនាគតស្មិញ្ហិ សត្តា តិព្ពរាគា ភវិស្សន្តិ, អសម្បត្តវយាវ កុមារិយោ បុរិសន្តរំ គន្ត្វា ឧតុនិយោ ចេវ គព្ភិនិយោ ច ហុត្វា បុត្តធីតាហិ វឌ្ឍិស្សន្តិ. ខុទ្ទករុក្ខានំ បុប្ផំ វិយ ហិ តាសំ ឧតុនិភាវោ, ផលំ វិយ ច បុត្តធីតរោ ភវិស្សន្តិ. ឥតោនិទានម្បិ តេ ភយំ នត្ថិ, តតិយំ កថេហិ, មហារាជាតិ.

(៣) គាវិយោ, ភន្តេ, តទហុជាតានំ វច្ឆកានំ ខីរំ បិវន្តិយោ អទ្ទសំ. អយំ មេ តតិយោ សុបិនោ, ឥមស្ស កោ វិបាកោតិ? ឥមស្សាបិ វិបាកោ អនាគតេ ឯវ មនុស្សានំ ជេដ្ឋាបចាយិកកម្មស្ស នដ្ឋកាលេ ភវិស្សតិ. អនាគតស្មិញ្ហិ សត្តា មាតាបិតូសុ វា សស្សុសសុរេសុ វា លជ្ជំ អនុបដ្ឋាបេត្វា សយមេវ កុដុម្ពំ សំវិទហន្តាវ ឃាសច្ឆាទនមត្តម្បិ មហល្លកានំ ទាតុកាមា ទស្សន្តិ, អទាតុកាមា ន ទស្សន្តិ. មហល្លកា អនាថា អសយំវសី ទារកេ អារាធេត្វា ជីវិស្សន្តិ តទហុជាតានំ វច្ឆកានំ ខីរំ បិវន្តិយោ មហាគាវិយោ វិយ. ឥតោនិទានម្បិ តេ ភយំ នត្ថិ, ចតុត្ថំ កថេហិ, មហារាជាតិ.

(៤) ធុរវាហេ, ភន្តេ, អារោហបរិណាហសម្បន្នេ មហាគោណេយុគបរម្បរាយ អយោជេត្វា តរុណេ គោទម្មេ ធុរេ យោជេន្តេ អទ្ទសំ. តេ ធុរំ វហិតុំ អសក្កោន្តា ឆឌ្ឌេត្វា អដ្ឋំសុ, សកដានិ នប្បវដ្ដិំសុ. អយំ មេ ចតុត្ថោ សុបិនោ, ឥមស្ស កោ វិបាកោតិ? ឥមស្សាបិ វិបាកោ អនាគតេ ឯវ អធម្មិករាជូនំ កាលេ ភវិស្សតិ. អនាគតស្មិញ្ហិ អធម្មិកកបណរាជានោ បណ្ឌិតានំ បវេណិកុសលានំ កម្មំ និត្ថរណសមត្ថានំ មហាមត្តានំ យសំ ន ទស្សន្តិ. ធម្មសភាយំ វិនិច្ឆយដ្ឋានេបិ បណ្ឌិតេ វោហារកុសលេ មហល្លកេ អមច្ចេ ន ឋបេស្សន្តិ, តព្ពិបរីតានំ បន តរុណតរុណានំ យសំ ទស្សន្តិ, តថារូបេ ឯវ វិនិច្ឆយដ្ឋានេ ឋបេស្សន្តិ, តេ រាជកម្មានិ ចេវ យុត្តាយុត្តញ្ច អជានន្តា នេវ តំ យសំ ឧក្ខិបិតុំ សក្ខិស្សន្តិ, ន រាជកម្មានិ និត្ថរិតុំ. តេ អសក្កោន្តា កម្មធុរំ ឆឌ្ឌេស្សន្តិ, មហល្លកាបិ បណ្ឌិតាមច្ចា យសំ អលភន្តា កិច្ចានិ និត្ថរិតុំ សមត្ថាបិ ‘‘កិំ អម្ហាកំ ឯតេហិ, មយំ ពាហិរកា ជាតា, អព្ភន្តរិកា តរុណទារកា ជានិស្សន្តី’’តិ ឧប្បន្នានិ កម្មានិ ន ករិស្សន្តិ, ឯវំ សព្ពថាបិ តេសំ រាជូនំ ហានិយេវ ភវិស្សតិ, ធុរំ វហិតុំ អសមត្ថានំ វច្ឆទម្មានំ ធុរេ យោជិតកាលោ វិយ, ធុរវាហានញ្ច មហាគោណានំ យុគបរម្បរាយ អយោជិតកាលោ វិយ ភវិស្សតិ. ឥតោនិទានម្បិ តេ ភយំ នត្ថិ, បញ្ចមំ កថេហិ, មហារាជាតិ.

(៥) ភន្តេ, ឯកំ ឧភតោមុខំ អស្សំ អទ្ទសំ, តស្ស ទ្វីសុ បស្សេសុ យវសំ ទេន្តិ, សោ ទ្វីហិ មុខេហិ ខាទតិ. អយំ មេ បញ្ចមោ សុបិនោ, ឥមស្ស កោ វិបាកោតិ? ឥមស្សាបិ អនាគតេ អធម្មិករាជកាលេយេវ វិបាកោ ភវិស្សតិ. អនាគតស្មិញ្ហិ អធម្មិកា ពាលរាជានោ អធម្មិកេ លោលមនុស្សេ វិនិច្ឆយេ ឋបេស្សន្តិ, តេ បាបបុញ្ញេសុ អនាទរា ពាលា សភាយំ និសីទិត្វា វិនិច្ឆយំ ទេន្តា ឧភិន្នម្បិ អត្ថបច្ចត្ថិកានំ ហត្ថតោ លញ្ជំ គហេត្វា ខាទិស្សន្តិ អស្សោ វិយ ទ្វីហិ មុខេហិ យវសំ. ឥតោនិទានម្បិ តេ ភយំ នត្ថិ, ឆដ្ឋំ កថេហិ, មហារាជាតិ.

(៦) ភន្តេ, មហាជនោ សតសហស្សគ្ឃនិកំ សុវណ្ណបាតិំ សម្មជ្ជិត្វា ‘‘ឥធ បស្សាវំ ករោហី’’តិ ឯកស្ស ជរសិង្គាលស្ស ឧបនាមេសិ, តំ តត្ថ បស្សាវំ ករោន្តំ អទ្ទសំ. អយំ មេ ឆដ្ឋោ សុបិនោ, ឥមស្ស កោ វិបាកោតិ? ឥមស្សាបិ វិបាកោ អនាគតេយេវ ភវិស្សតិ. អនាគតស្មិញ្ហិ អធម្មិកា វិជាតិរាជានោ ជាតិសម្បន្នានំ កុលបុត្តានំ អាសង្កាយ យសំ ន ទស្សន្តិ, អកុលីនានំយេវ ទស្សន្តិ. ឯវំ មហាកុលានិ ទុគ្គតានិ ភវិស្សន្តិ, លាមកកុលានិ ឥស្សរានិ. តេ ច កុលីនបុរិសា ជីវិតុំ អសក្កោន្តា ‘‘ឥមេ និស្សាយ ជីវិស្សាមា’’តិ អកុលីនានំ ធីតរោ ទស្សន្តិ, ឥតិ តាសំ កុលធីតានំ អកុលីនេហិ សទ្ធិំ សំវាសោ ជរសិង្គាលស្ស សុវណ្ណបាតិយំ បស្សាវករណសទិសោ ភវិស្សតិ. ឥតោនិទានម្បិ តេ ភយំ នត្ថិ, សត្តមំ កថេហីតិ.

(៧) ភន្តេ, ឯកោ បុរិសោ រជ្ជុំ វដ្ដេត្វា វដ្ដេត្វា បាទមូលេ និក្ខិបតិ, តេន និសិន្នបីឋស្ស ហេដ្ឋា សយិតា ឯកា ឆាតសិង្គាលី តស្ស អជានន្តស្សេវ តំ ខាទតិ, ឯវាហំ អទ្ទសំ. អយំ មេ សត្តមោ សុបិនោ, ឥមស្ស កោ វិបាកោតិ? ឥមស្សាបិ អនាគតេយេវ វិបាកោ ភវិស្សតិ. អនាគតស្មិញ្ហិ ឥត្ថិយោ បុរិសលោលា សុរាលោលា អលង្ការលោលា វិសិខាលោលា អាមិសលោលា ភវិស្សន្តិ ទុស្សីលា ទុរាចារា, តា សាមិកេហិ កសិគោរក្ខាទីនិ កម្មានិ កត្វា កិច្ឆេន កសិរេន សម្ភតំ ធនំ ជារេហិ សទ្ធិំ សុរំ បិវន្តិយោ មាលាគន្ធវិលេបនំ ធារយមានា អន្តោគេហេ អច្ចាយិកម្បិ កិច្ចំ អនោលោកេត្វា គេហេ បរិក្ខេបស្ស ឧបរិភាគេនបិ ឆិទ្ទដ្ឋានេហិបិ ជារេ ឧបធារយមានា ស្វេ វបិតព្ពយុត្តកំ ពីជម្បិ កោដ្ដេត្វា យាគុភត្តខជ្ជកាទីនិ សម្បាទេត្វា ខាទមានា វិលុម្បិស្សន្តិ ហេដ្ឋាបីឋកេ និបន្នឆាតសិង្គាលី វិយ វដ្ដេត្វា វដ្ដេត្វា បាទមូលេ និក្ខិត្តរជ្ជុំ. ឥតោនិទានម្បិ តេ ភយំ នត្ថិ, អដ្ឋមំ កថេហីតិ.

(៨) ភន្តេ, រាជទ្វារេ ពហូហិ តុច្ឆកុម្ភេហិ បរិវារេត្វា ឋបិតំ ឯកំ មហន្តំ បូរិតកុម្ភំ អទ្ទសំ. ចត្តារោបិ បន វណ្ណា ចតូហិ ទិសាហិ ចតូហិ អនុទិសាហិ ច ឃដេហិ ឧទកំ អាហរិត្វា អាហរិត្វា បូរិតកុម្ភមេវ បូរេន្តិ, បូរិតបូរិតំ ឧទកំ ឧត្តរិត្វា បលាយតិ, តេបិ បុនប្បុនំ តត្ថេវ ឧទកំ អាសិញ្ចន្តិ, តុច្ឆកុម្ភេ បន ឱលោកេន្តាបិ នត្ថិ. អយំ មេ អដ្ឋមោ សុបិនោ, ឥមស្ស កោ វិបាកោតិ? ឥមស្សាបិ អនាគតេយេវ វិបាកោ ភវិស្សតិ. អនាគតស្មិញ្ហិ លោកោ បរិហាយិស្សតិ, រដ្ឋំ និរោជំ ភវិស្សតិ, រាជានោ ទុគ្គតា កបណា ភវិស្សន្តិ. យោ ឥស្សរោ ភវិស្សតិ, តស្ស ភណ្ឌាគារេ សតសហស្សមត្តា កហាបណា ភវិស្សន្តិ, តេ ឯវំ ទុគ្គតា សព្ពេ ជានបទេ អត្តនោវ កម្មេ ការេស្សន្តិ, ឧបទ្ទុតា មនុស្សា សកេ កម្មន្តេ ឆឌ្ឌេត្វា រាជូនញ្ញេវ អត្ថាយ បុព្ពណ្ណាបរណ្ណានិ វបន្តា រក្ខន្តា លាយន្តា មទ្ទន្តា បវេសេន្តា ឧច្ឆុខេត្តានិ ករោន្តា យន្តានិ ករោន្តា យន្តានិ វាហេន្តា ផាណិតាទីនិ បចន្តា បុប្ផារាមេ ច ផលារាមេ ច ករោន្តា តត្ថ តត្ថ និប្ផន្នានិ បុព្ពណ្ណាទីនិ អាហរិត្វា រញ្ញោ កោដ្ឋាគារមេវ បូរេស្សន្តិ, អត្តនោ គេហេសុ តុច្ឆកោដ្ឋេ ឱលោកេន្តាបិ ន ភវិស្សន្តិ, តុច្ឆកុម្ភេ អនោលោកេត្វា បូរិតកុម្ភេ បូរណសទិសមេវ ភវិស្សតិ. ឥតោនិទានម្បិ តេ ភយំ នត្ថិ, នវមំ កថេហីតិ.

(៩) ភន្តេ, ឯកំ បញ្ចវណ្ណបទុមសញ្ឆន្នំ គម្ភីរំ សព្ពតោ តិត្ថំ បោក្ខរណិំ អទ្ទសំ. សមន្តតោ ទ្វិបទចតុប្បទា ឱតរិត្វា តត្ថ បានីយំ បិវន្តិ. តស្សា មជ្ឈេ គម្ភីរដ្ឋានេ ឧទកំ អាវិលំ, តីរប្បទេសេសុ ទ្វិបទចតុប្បទានំ អក្កមដ្ឋានេ អច្ឆំ វិប្បសន្នំ អនាវិលំ. ឯវាហំ អទ្ទសំ. អយំ មេ នវមោ សុបិនោ, ឥមស្ស កោ វិបាកោតិ? ឥមស្សាបិ អនាគតេយេវ វិបាកោ ភវិស្សតិ. អនាគតស្មិញ្ហិ រាជានោ អធម្មិកា ភវិស្សន្តិ, ឆន្ទាទិវសេន អគតិំ គច្ឆន្តា រជ្ជំ ការេស្សន្តិ, ធម្មេន វិនិច្ឆយំ នាម ន ទស្សន្តិ, លញ្ជវិត្តកា ភវិស្សន្តិ ធនលោលា, រដ្ឋវាសិកេសុ នេសំ ខន្តិមេត្តានុទ្ទយា នាម ន ភវិស្សន្តិ, កក្ខឡា ផរុសា ឧច្ឆុយន្តេ ឧច្ឆុគណ្ឋិកា វិយ មនុស្សេ បីឡេន្តា នានប្បការេន ពលិំ ឧប្បាទេន្តា ធនំ គណ្ហិស្សន្តិ. មនុស្សា ពលិបីឡិតា កិញ្ចិ ទាតុំ អសក្កោន្តា គាមនិគមាទយោ ឆឌ្ឌេត្វា បច្ចន្តំ គន្ត្វា វាសំ កប្បេស្សន្តិ, មជ្ឈិមជនបទោ សុញ្ញោ ភវិស្សតិ, បច្ចន្តោ ឃនវាសោ សេយ្យថាបិ បោក្ខរណិយា មជ្ឈេ ឧទកំ អាវិលំ បរិយន្តេ វិប្បសន្នំ. ឥតោនិទានម្បិ តេ ភយំ នត្ថិ, ទសមំ កថេហីតិ.

(១០) ភន្តេ, ឯកិស្សាយេវ កុម្ភិយា បច្ចមានំ ឱទនំ អបាកំ អទ្ទសំ ‘‘អបាក’’ន្តិ វិចារេត្វា វិភជិត្វា ឋបិតំ វិយ តីហាការេហិ បច្ចមានំ, ឯកស្មិំ បស្សេ អតិកិលិន្នោ ហោតិ, ឯកស្មិំ ឧត្តណ្ឌុលោ, ឯកស្មិំ សុបក្កោតិ. អយំ មេ ទសមោ សុបិនោ, ឥមស្ស កោ វិបាកោតិ? ឥមស្សាបិ អនាគតេយេវ វិបាកោ ភវិស្សតិ. អនាគតស្មិញ្ហិ រាជានោ អធម្មិកា ភវិស្សន្តិ, តេសុ អធម្មិកេសុ រាជយុត្តាបិ ព្រាហ្មណគហបតិកាបិ នេគមជានបទាបីតិ សមណព្រាហ្មណេ ឧបាទាយ សព្ពេ មនុស្សា អធម្មិកា ភវិស្សន្តិ, តតោ តេសំ អារក្ខទេវតា, ពលិបដិគ្គាហិកា ទេវតា, រុក្ខទេវតា, អាកាសដ្ឋទេវតាតិ ឯវំ ទេវតាបិ អធម្មិកា ភវិស្សន្តិ. អធម្មិករាជូនញ្ច រជ្ជេ វាតា វិសមា ខរា វាយិស្សន្តិ, តេ អាកាសដ្ឋវិមានានិ កម្បេស្សន្តិ, តេសុ កម្បិតេសុ ទេវតា កុបិតា ទេវំ វស្សិតុំ ន ទស្សន្តិ, វស្សមានោបិ សកលរដ្ឋេ ឯកប្បហារេន ន វស្សិស្សតិ, វស្សមានោបិ សព្ពត្ថ កសិកម្មស្ស វា វប្បកម្មស្ស វា ឧបការកោ ហុត្វា ន វស្សិស្សតិ. យថា ច រដ្ឋេ, ឯវំ ជនបទេបិ គាមេបិ ឯកតឡាកេបិ ឯកសរេបិ ឯកប្បហារេនេវ ន វស្សិស្សតិ, តឡាកស្ស ឧបរិភាគេ វស្សន្តោ ហេដ្ឋាភាគេ ន វស្សិស្សតិ, ហេដ្ឋា វស្សន្តោ ឧបរិ ន វស្សិស្សតិ. ឯកស្មិំ ភាគេ សស្សំ អតិវស្សេន នស្សិស្សតិ, ឯកស្មិំ អវស្សនេន មិលាយិស្សតិ, ឯកស្មិំ សម្មា វស្សមានោ សម្បាទេស្សតិ. ឯវំ ឯកស្ស រញ្ញោ រជ្ជេ វុត្តសស្សា តិប្បការា ភវិស្សន្តិ ឯកកុម្ភិយា ឱទនោ វិយ. ឥតោនិទានម្បិ តេ ភយំ នត្ថិ, ឯកាទសមំ កថេហីតិ.

(១១) ភន្តេ, សតសហស្សគ្ឃនិកំ ចន្ទនសារំ បូតិតក្កេន វិក្កិណន្តេ អទ្ទសំ. អយំ មេ ឯកាទសមោ សុបិនោ, ឥមស្ស កោ វិបាកោតិ? ឥមស្សាបិ អនាគតេយេវ មយ្ហំ សាសនេ បរិហាយន្តេ វិបាកោ ភវិស្សតិ. អនាគតស្មិញ្ហិ បច្ចយលោលា អលជ្ជី ភិក្ខូ ពហូ ភវិស្សន្តិ, តេ មយា បច្ចយលោលុប្បំ និម្មថេត្វា កថិតធម្មទេសនំ ចីវរាទិចតុបច្ចយហេតុ បរេសំ ទេសេស្សន្តិ, បច្ចយេហិ មុច្ឆិតា និស្សរណបក្ខេ ឋិតា និព្ពានាភិមុខំ កត្វា ទេសេតុំ ន សក្ខិស្សន្តិ, កេវលំ ‘‘បទព្យញ្ជនសម្បត្តិញ្ចេវ មធុរសទ្ទញ្ច សុត្វា មហគ្ឃានិ ចីវរាទីនិ ទស្សន្តិ’’ ឥច្ចេវំ ទេសេស្សន្តិ. អបរេ អន្តរវីថិចតុក្ករាជទ្វារាទីសុ និសីទិត្វា កហាបណអឌ្ឍកហាបណបាទមាសករូបាទីនិបិ និស្សាយ ទេសេស្សន្តិ. ឥតិ មយា និព្ពានគ្ឃនកំ កត្វា ទេសិតំ ធម្មំ ចតុបច្ចយត្ថាយ ចេវ កហាបណឌ្ឍកហាបណាទីនំ អត្ថាយ ច វិក្កិណិត្វា ទេសេន្តា សតសហស្សគ្ឃនកំ ចន្ទនសារំ បូតិតក្កេន វិក្កិណន្តា វិយ ភវិស្សន្តិ. ឥតោនិទានម្បិ តេ ភយំ នត្ថិ, ទ្វាទសមំ កថេហីតិ.

(១២) ភន្តេ, តុច្ឆលាពូនិ ឧទកេ សីទន្តានិ អទ្ទសំ, ឥមស្ស កោ វិបាកោតិ? ឥមស្សបិ អនាគតេ អធម្មិករាជកាលេ លោកេ វិបរិវត្តន្តេយេវ វិបាកោ ភវិស្សតិ. តទា ហិ រាជានោ ជាតិសម្បន្នានំ កុលបុត្តានំ យសំ ន ទស្សន្តិ, អកុលីនានំយេវ ទស្សន្តិ, តេ ឥស្សរា ភវិស្សន្តិ, ឥតរេ ទលិទ្ទា. រាជសម្មុខេបិ រាជទ្វារេបិ អមច្ចសម្មុខេបិ វិនិច្ឆយដ្ឋានេបិ តុច្ឆលាពុសទិសានំ អកុលីនានំយេវ កថា ឱសីទិត្វា ឋិតា វិយ និច្ចលា សុប្បតិដ្ឋិតា ភវិស្សតិ. សង្ឃសន្និបាតេសុបិ សង្ឃកម្មគណកម្មដ្ឋានេសុ ចេវ បត្តចីវរបរិវេណាទិវិនិច្ឆយដ្ឋានេសុ ច ទុស្សីលានំ បាបបុគ្គលានំយេវ កថា និយ្យានិកា ភវិស្សតិ, ន លជ្ជិភិក្ខូនន្តិ ឯវំ សព្ពថាបិ តុច្ឆលាពុសីទនកាលោ វិយ ភវិស្សតិ. ឥតោនិទានម្បិ តេ ភយំ នត្ថិ, តេរសមំ កថេហីតិ.

(១៣) ភន្តេ, មហន្តមហន្តា កូដាគារប្បមាណា ឃនសិលា នាវា វិយ ឧទកេ ប្លវមានា អទ្ទសំ, ឥមស្ស កោ វិបាកោតិ? ឥមស្សបិ តាទិសេយេវ កាលេ វិបាកោ ភវិស្សតិ. តទា ហិ អធម្មិករាជានោ អកុលីនានំ យសំ ទស្សន្តិ, តេ ឥស្សរា ភវិស្សន្តិ, កុលីនា ទុគ្គតា. តេសុ ន កេចិ គារវំ ករិស្សន្តិ, ឥតរេសុយេវ ករិស្សន្តិ. រាជសម្មុខេ វា អមច្ចសម្មុខេ វា វិនិច្ឆយដ្ឋានេ វា វិនិច្ឆយកុសលានំ ឃនសិលាសទិសានំ កុលបុត្តានំ កថា ន ឱគាហិត្វា បតិដ្ឋហិស្សតិ. តេសុ កថេន្តេសុ ‘‘កិំ ឥមេ កថេន្តី’’តិ ឥតរេ បរិហាសមេវ ករិស្សន្តិ. ភិក្ខុសន្និបាតេសុបិ វុត្តប្បការេសុ ឋានេសុ នេវ បេសលេ ភិក្ខូ គរុកាតព្ពេ មញ្ញិស្សន្តិ, នាបិ តេសំ កថា បរិយោគាហិត្វា បតិដ្ឋហិស្សតិ, សិលានំ ប្លវនកាលោ វិយ ភវិស្សតិ. ឥតោនិទានម្បិ តេ ភយំ នត្ថិ, ចុទ្ទសមំ កថេហីតិ.

(១៤) ភន្តេ, ខុទ្ទកមធុកបុប្ផប្បមាណា មណ្ឌូកិយោ មហន្តមហន្តេ កណ្ហសប្បេ វេគេន អនុពន្ធិត្វា ឧប្បលនាឡេ វិយ ឆិន្ទិត្វា ឆិន្ទិត្វា មំសំ ខាទិត្វា គិលន្តិយោ អទ្ទសំ, ឥមស្ស កោ វិបាកោតិ? ឥមស្សបិ លោកេ បរិហាយន្តេ អនាគតេ ឯវ វិបាកោ ភវិស្សតិ. តទា ហិ មនុស្សា តិព្ពរាគជាតិកា កិលេសានុវត្តកា ហុត្វា តរុណតរុណានំ អត្តនោ ភរិយានំ វសេ វត្តិស្សន្តិ, គេហេ ទាសកម្មករាទយោបិ គោមហិំសាទយោបិ ហិរញ្ញសុវណ្ណម្បិ សព្ពំ តាសញ្ញេវ អាយត្តំ ភវិស្សតិ. ‘‘អសុកំ ហិរញ្ញសុវណ្ណំ វា បរិច្ឆទាទិជាតំ វា កហ’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘យត្ថ វា តត្ថ វា ហោតុ, កិំ តុយ្ហិមិនា ព្យាបារេន, ត្វំ មយ្ហំ ឃរេ សន្តំ វា អសន្តំ វា ជានិតុកាមោ ជាតោ’’តិ វត្វា នានប្បការេហិ អក្កោសិត្វា មុខសត្តីហិ កោដ្ដេត្វា ទាសចេដកេ វិយ អត្តនោ វសេ កត្វា អត្តនោ ឥស្សរិយំ បវត្តេស្សន្តិ. ឯវំ មធុកបុប្ផប្បមាណានំ មណ្ឌូកបោតិកានំ អាសីវិសេ កណ្ហសប្បេ គិលនកាលោ វិយ ភវិស្សតិ. ឥតោនិទានម្បិ តេ ភយំ នត្ថិ, បន្នរសមំ កថេហីតិ.

(១៥) ភន្តេ, ទសហិ អសទ្ធម្មេហិ សមន្នាគតំ គាមគោចរំ កាកំ កញ្ចនវណ្ណតាយ ‘‘សុវណ្ណា’’តិ លទ្ធនាមេ សុវណ្ណរាជហំសេ បរិវារេន្តេ អទ្ទសំ, ឥមស្ស កោ វិបាកោតិ? ឥមស្សាបិ អនាគតេ ទុព្ពលរាជកាលេយេវ វិបាកោ ភវិស្សតិ. អនាគតស្មិញ្ហិ រាជានោ ហត្ថិសិប្បាទីសុ អកុសលា យុទ្ធេសុ អវិសារទា ភវិស្សន្តិ, តេ អត្តនោ រជ្ជវិបត្តិំ អាសង្កមានា សមានជាតិកានំ កុលបុត្តានំ ឥស្សរិយំ អទត្វា អត្តនោ បាទមូលិកន្ហាបកកប្បកាទីនំ ទស្សន្តិ, ជាតិគោត្តសម្បន្នា កុលបុត្តា រាជកុលេ បតិដ្ឋំ អលភមានា ជីវិកំ កប្បេតុំ អសមត្ថា ហុត្វា ឥស្សរិយេ ឋិតេ ជាតិគោត្តហីនេ អកុលីនេ ឧបដ្ឋហន្តា វិចរិស្សន្តិ, សុវណ្ណរាជហំសេហិ កាកស្ស បរិវារិតកាលោ វិយ ភវិស្សតិ. ឥតោនិទានម្បិ តេ ភយំ នត្ថិ, សោឡសមំ កថេហីតិ.

(១៦) ភន្តេ, បុព្ពេ ទីបិនោ ឯឡកេ ខាទន្តិ, អហំ បន ឯឡកេ ទីបិនោ អនុពន្ធិត្វា មុរុមុរូតិ ខាទន្តេ អទ្ទសំ. អថញ្ញេ តសា វកា ឯឡកេ ទូរតោវ ទិស្វា តសិតា តាសប្បត្តា ហុត្វា ឯឡកានំ ភយាបលាយិត្វា គុម្ពគហនាទីនិ បវិសិត្វា និលីយិំសុ, ឯវាហំ អទ្ទសំ, ឥមស្ស កោ វិបាកោតិ? ឥមស្សបិ អនាគតេ អធម្មិករាជកាលេយេវ វិបាកោ ភវិស្សតិ. តទា ហិ អកុលីនា រាជវល្លភា ឥស្សរា ភវិស្សន្តិ, កុលីនា អបញ្ញាតា ទុគ្គតា. តេ រាជវល្លភា រាជានំ អត្តនោ កថំ គាហាបេត្វា វិនិច្ឆយដ្ឋានាទីសុ ពលវន្តោ ហុត្វា កុលីនានំ បវេណិអាគតានិ ខេត្តវត្ថាទីនិ ‘‘អម្ហាកំ សន្តកានិ ឯតានី’’តិ អភិយុញ្ជិត្វា តេសុ ‘‘ន តុម្ហាកំ, អម្ហាក’’ន្តិ អាគន្ត្វា វិនិច្ឆយដ្ឋានាទីសុ វិវទន្តេសុ វេត្តលតាទីហិ បហរាបេត្វា គីវាយំ គហេត្វា អបកឌ្ឍាបេត្វា ‘‘អត្តនោ បមាណំ ន ជានាថ, អម្ហេហិ សទ្ធិំ វិវទថ, ឥទានិ វោ រញ្ញោ កថេត្វា ហត្ថបាទច្ឆេទនាទីនិ ការេស្សាមា’’តិ សន្តជ្ជេស្សន្តិ. តេ តេសំ ភយេន អត្តនោ សន្តកានិ វត្ថូនិ ‘‘តុម្ហាកំយេវេតានិ គណ្ហថា’’តិ និយ្យាទេត្វា អត្តនោ គេហានិ បវិសិត្វា ភីតា និបជ្ជិស្សន្តិ. បាបភិក្ខូបិ បេសលេ ភិក្ខូ យថារុចិ វិហេឋេស្សន្តិ, តេ បេសលា ភិក្ខូ បដិសរណំ អលភមានា អរញ្ញំ បវិសិត្វា គហនដ្ឋានេសុ និលីយិស្សន្តិ. ឯវំ ហីនជច្ចេហិ ចេវ បាបភិក្ខូហិ ច ឧបទ្ទុតានំ ជាតិមន្តកុលបុត្តានញ្ចេវ បេសលភិក្ខូនញ្ច ឯឡកានំ ភយេន តសវកានំ បលាយនកាលោ វិយ ភវិស្សតិ. ឥតោនិទានម្បិ តេ ភយំ នត្ថិ. អយម្បិ ហិ សុបិនោ អនាគតំយេវ អារព្ភ ទិដ្ឋោ. ព្រាហ្មណា បន ន ធម្មសុធម្មតាយ តយិ សិនេហេន កថយិំសុ, ‘‘ពហុធនំ លភិស្សាមា’’តិ អាមិសាបេក្ខតាយ ជីវិតវុត្តិំ និស្សាយ កថយិំសូតិ.

ឯវំ សត្ថា សោឡសន្នំ មហាសុបិនានំ និប្ផត្តិំ កថេត្វា ‘‘ន ខោ, មហារាជ, ឯតរហិ ត្វញ្ញេវ ឥមេ សុបិនេ អទ្ទស, បោរាណករាជានោបិ អទ្ទសំសុ. ព្រាហ្មណាបិ នេសំ ឯវមេវ ឥមេ សុបិនេ គហេត្វា យញ្ញមត្ថកេ ខិបិំសុ, តតោ បណ្ឌិតេហិ ទិន្ននយេន គន្ត្វា ពោធិសត្តំ បុច្ឆិំសុ. បោរាណកា បណ្ឌិតាបិ នេសំ ឥមេ សុបិនេ កថេន្តា ឥមិនាវ និយាមេន កថេសុ’’ន្តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ឧទិច្ចព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា អភិញ្ញា ចេវ សមាបត្តិយោ ច និព្ពត្តេត្វា ហិមវន្តប្បទេសេ ឈានកីឡំ កីឡន្តោ វិហរតិ. តទា ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តោ ឥមិនាវ និយាមេន ឥមេ សុបិនេ ទិស្វា ព្រាហ្មណេ បុច្ឆិ. ព្រាហ្មណា ឯវមេវ យញ្ញំ យជិតុំ អារភិំសុ. តេសុ បុរោហិតស្ស អន្តេវាសិកមាណវោ បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ អាចរិយំ អាហ – ‘‘អាចរិយ, តុម្ហេហិ មយំ តយោ វេទេ ឧគ្គណ្ហាបិតា, ននុ តេសុ ឯកំ មារេត្វា ឯកស្ស សោត្ថិកម្មស្ស ការណំ នាម នត្ថី’’តិ. តាត, ឥមិនា ឧបាយេន អម្ហាកំ ពហុធនំ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, ត្វំ បន រញ្ញោ ធនំ រក្ខិតុកាមោ មញ្ញេតិ. មាណវោ ‘‘តេន ហិ, អាចរិយ, តុម្ហេ តុម្ហាកំ កម្មំ ករោថ, អហំ តុម្ហាកំ សន្តិកេ កិំ ករិស្សាមី’’តិ វិចរន្តោ រញ្ញោ ឧយ្យានំ អគមាសិ.

តំ ទិវសមេវ ពោធិសត្តោបិ តំ ការណំ ញត្វា ‘‘អជ្ជ មយិ មនុស្សបថំ គតេ មហាជនស្ស ពន្ធនា មោក្ខោ ភវិស្សតី’’តិ អាកាសេន គន្ត្វា ឧយ្យានេ ឱតរិត្វា សុវណ្ណបដិមា វិយ មង្គលសិលាតលេ និសីទិ. មាណវោ ពោធិសត្តំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិត្វា បដិសន្ថារមកាសិ. ពោធិសត្តោបិ តេន សទ្ធិំ មធុរបដិសន្ថារំ កត្វា ‘‘កិំ នុ ខោ, មាណវ, រាជា ធម្មេន រជ្ជំ ការេតី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ភន្តេ, រាជា នាម ធម្មិកោ, អបិច ខោ តំ ព្រាហ្មណា អតិត្ថេ បក្ខន្ទាបេ’’ន្តិ. រាជា សោឡស សុបិនេ ទិស្វា ព្រាហ្មណានំ អារោចេសិ. ព្រាហ្មណា ‘‘យញ្ញំ យជិស្សាមា’’តិ អារទ្ធា. កិំ នុ ខោ, ភន្តេ, ‘‘អយំ នាម ឥមេសំ សុបិនានំ និប្ផត្តី’’តិ រាជានំ សញ្ញាបេត្វា តុម្ហាកំ មហាជនំ ភយា មោចេតុំ ន វដ្ដតីតិ. មយំ ខោ, មាណវ, រាជានំ ន ជានាម, រាជាបិ អម្ហេ ន ជានាតិ. សចេ បន ឥធាគន្ត្វា បុច្ឆេយ្យ, កថេយ្យាមស្ស មយន្តិ. មាណវោ ‘‘អហំ, ភន្តេ, តំ អានេស្សាមិ, តុម្ហេ មមាគមនំ ឧទិក្ខន្តា មុហុត្តំ និសីទថា’’តិ ពោធិសត្តំ បដិជានាបេត្វា រញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘មហារាជ, ឯកោ អាកាសចារិកោ តាបសោ តុម្ហាកំ ឧយ្យានេ ឱតរិត្វា ‘តុម្ហេហិ ទិដ្ឋសុបិនានំ និប្ផត្តិំ កថេស្សាមី’តិ តុម្ហេ បក្កោសតី’’តិ អាហ.

រាជា តស្ស កថំ សុត្វា តាវទេវ មហន្តេន បរិវារេន ឧយ្យានំ គន្ត្វា តាបសំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នោ បុច្ឆិ ‘‘តុម្ហេ កិរ, ភន្តេ, មយា ទិដ្ឋសុបិនានំ និប្ផត្តិំ ជានាថា’’តិ? ‘‘អាម, មហារាជា’’តិ. ‘‘តេន ហិ កថេថា’’តិ. ‘‘កថេមិ, មហារាជ, យថាទិដ្ឋេ តាវ សុបិនេ មំ សាវេហី’’តិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ រាជា –

៧៧. ‘‘ឧសភា រុក្ខា គាវិយោ គវា ច,

អស្សោ កំសោ សិង្គាលី ច កុម្ភោ;

បោក្ខរណី ច អបាកចន្ទនំ.

‘‘លាពូនិ សីទន្តិ សិលា ប្លវន្តិ, មណ្ឌូកិយោ កណ្ហសប្បេ គិលន្តិ;

កាកំ សុវណ្ណា បរិវារយន្តិ, តសា វកា ឯឡកានំ ភយា ហី’’តិ. –

វត្វា បសេនទិរញ្ញា កថិតនិយាមេនេវ សុបិនេ កថេសិ.

ពោធិសត្តោបិ តេសំ ឥទានិ សត្ថារា កថិតនិយាមេនេវ វិត្ថារតោ និប្ផត្តិំ កថេត្វា បរិយោសានេ សយំ ឥទំ កថេសិ –

‘‘វិបរិយាសោ វត្តតិ នយិធ មត្ថី’’តិ;

តត្រាយមត្ថោ – អយំ, មហារាជ, ឥមេសំ សុបិនានំ និប្ផត្តិ. យំ បនេតំ តេសំ បដិឃាតត្ថាយ យញ្ញកម្មំ វត្តតិ, តំ វិបរិយាសោ វត្តតិ វិបរីតតោ វត្តតិ, វិបល្លាសេន វត្តតីតិ វុត្តំ ហោតិ. កិំការណា? ឥមេសញ្ហិ និប្ផត្តិ នាម លោកស្ស វិបរិវត្តនកាលេ, អការណស្ស ការណន្តិ គហណកាលេ, ការណស្ស អការណន្តិ ឆឌ្ឌនកាលេ, អភូតស្ស ភូតន្តិ គហណកាលេ, ភូតស្ស អភូតន្តិ ជហនកាលេ, អលជ្ជីនំ ឧស្សន្នកាលេ, លជ្ជីនញ្ច បរិហីនកាលេ ភវិស្សតិ. នយិធ មត្ថីតិ ឥទានិ បន តវ វា មម វា កាលេ ឥធ ឥមស្មិំ បុរិសយុគេ វត្តមានេ ឯតេសំ និប្ផត្តិ នត្ថិ. តស្មា ឯតេសំ បដិឃាតាយ វត្តមានំ យញ្ញកម្មំ វិបល្លាសេន វត្តតិ, អលំ តេន. នត្ថិ តេ ឥតោនិទានំ ភយំ វា ឆម្ភិតត្តំ វាតិ មហាបុរិសោ រាជានំ សមស្សាសេត្វា មហាជនំ ពន្ធនា មោចេត្វា បុន អាកាសេ ឋត្វា រញ្ញោ ឱវាទំ ទត្វា បញ្ចសុ សីលេសុ បតិដ្ឋាបេត្វា ‘‘ឥតោ បដ្ឋាយ, មហារាជ, ព្រាហ្មណេហិ សទ្ធិំ ឯកតោ ហុត្វា បសុឃាតយញ្ញំ មា យជី’’តិ ធម្មំ ទេសេត្វា អាកាសេនេវ អត្តនោ វសនដ្ឋានំ អគមាសិ. រាជាបិ តស្ស ឱវាទេ ឋិតោ ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា យថាកម្មំ គតោ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ‘‘សុបិនបច្ចយា តេ ភយំ នត្ថិ, ហរេតំ យញ្ញ’’ន្តិ យញ្ញំ ហារេត្វា មហាជនស្ស ជីវិតទានំ ទត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា រាជា អានន្ទោ អហោសិ, មាណវោ សារិបុត្តោ, តាបសោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

បរិនិព្ពុតេ បន ភគវតិ សង្គីតិការកា ‘‘ឧសភា’’តិអាទីនិ តីណិ បទានិ អដ្ឋកថំ អារោបេត្វា ‘‘លាពូនី’’តិអាទីនិ ចត្តារិ បទានិ ឯកំ គាថំ កត្វា ឯកកនិបាតបាឡិំ អារោបេសុន្តិ.

មហាសុបិនជាតកវណ្ណនា សត្តមា.

[៧៨] ៨. ឥល្លិសជាតកវណ្ណនា

ឧភោ ខញ្ជាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ មច្ឆរិយកោសិយសេដ្ឋិំ អារព្ភ កថេសិ. រាជគហនគរស្ស កិរ អវិទូរេ សក្ការំ នាម និគមោ អហោសិ, តត្ថេកោ មច្ឆរិយកោសិយោ នាម សេដ្ឋិ អសីតិកោដិវិភវោ បដិវសតិ. សោ តិណគ្គេន តេលពិន្ទុមត្តម្បិ នេវ បរេសំ ទេតិ, ន អត្តនា បរិភុញ្ជតិ. ឥតិ តស្ស តំ វិភវជាតំ នេវ បុត្តទារាទីនំ, ន សមណព្រាហ្មណានំ អត្ថំ អនុភោតិ, រក្ខសបរិគ្គហិតបោក្ខរណី វិយ អបរិភោគំ តិដ្ឋតិ.

សត្ថា ឯកទិវសំ បច្ចូសសមយេ មហាករុណាសមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ សកលលោកធាតុយំ ពោធនេយ្យពន្ធវេ ឱលោកេន្តោ បញ្ចចត្តាលីសយោជនមត្ថកេ វសន្តស្ស តស្ស សេដ្ឋិនោ សបជាបតិកស្ស សោតាបត្តិផលស្ស ឧបនិស្សយំ អទ្ទស. តតោ បុរិមទិវសេ បន រាជានំ ឧបដ្ឋាតុំ រាជគេហំ គន្ត្វា រាជូបដ្ឋានំ កត្វា អាគច្ឆន្តោ ឯកំ ឆាតជ្ឈត្តំ ជនបទមនុស្សំ កុម្មាសបូរំ កបល្លបូវំ ខាទន្តំ ទិស្វា តត្ថ បិបាសំ ឧប្បាទេត្វា អត្តនោ ឃរំ គន្ត្វា ចិន្តេសិ ‘‘សចាហំ ‘កបល្លបូវំ ខាទិតុកាមោម្ហី’តិ វក្ខាមិ, ពហូ មយា សទ្ធិំ ខាទិតុកាមា ភវិស្សន្តិ, ឯវំ មេ ពហូនិ តណ្ឌុលសប្បិមធុផាណិតាទីនិ បរិក្ខយំ គមិស្សន្តិ, ន កស្សចិ កថេស្សាមី’’តិ តណ្ហំ អធិវាសេន្តោ វិចរតិ. សោ គច្ឆន្តេ គច្ឆន្តេ កាលេ ឧប្បណ្ឌុបណ្ឌុកជាតោ ធមនិសន្ថតគត្តោ ជាតោ. តតោ តណ្ហំ អធិវាសេតុំ អសក្កោន្តោ គព្ភំ បវិសិត្វា មញ្ចកំ ឧបគូហិត្វា និបជ្ជិ. ឯវំគតោបិ ធនហានិភយេន កស្សចិ កិញ្ចិ ន កថេសិ.

អថ នំ ភរិយា ឧបសង្កមិត្វា បិដ្ឋិំ បរិមជ្ជិត្វា ‘‘កិំ តេ សាមិ, អផាសុក’’ន្តិ បុច្ឆិ. ‘‘ន មេ កិញ្ចិ អផាសុកំ អត្ថី’’តិ. ‘‘កិំ នុ ខោ តេ រាជា កុបិតោ’’តិ? ‘‘រាជាបិ មេ ន កុប្បតី’’តិ. ‘‘អថ កិំ តេ បុត្តធីតាហិ វា ទាសកម្មករាទីហិ វា កិញ្ចិ អមនាបំ កតំ អត្ថី’’តិ? ‘‘ឯវរូបម្បិ នត្ថី’’តិ. ‘‘កិស្មិញ្ចិ បន តេ តណ្ហា អត្ថី’’តិ? ឯវំ វុត្តេបិ ធនហានិភយេន កិញ្ចិ អវត្វា និស្សទ្ទោវ និបជ្ជិ. អថ នំ ភរិយា ‘‘កថេហិ, សាមិ, កិស្មិំ តេ តណ្ហា’’តិ អាហ. សោ វចនំ បរិគិលន្តោ វិយ ‘‘អត្ថិ មេ ឯកា តណ្ហា’’តិ អាហ. ‘‘កិំ តណ្ហា, សាមី’’តិ? ‘‘កបល្លបូវំ ខាទិតុកាមោម្ហី’’តិ. ‘‘អថ កិមត្ថំ ន កថេសិ, កិំ ត្វំ ទលិទ្ទោ, ឥទានិ សកលសក្ការនិគមវាសីនំ បហោនកេ កបល្លបូវេ បចិស្សាមី’’តិ? ‘‘កិំ តេ ឯតេហិ, តេ អត្តនោ កម្មំ កត្វា ខាទិស្សន្តី’’តិ? ‘‘តេន ហិ ឯករច្ឆវាសីនំ បហោនកេ បចាមី’’តិ. ជានាមហំ តវ មហទ្ធនភាវន្តិ. ‘‘តេន ហិ ឥមស្មិំ គេហមត្តេ សព្ពេសំ បហោនកំ កត្វា បចាមី’’តិ. ‘‘ជានាមហំ តវ មហជ្ឈាសយភាវ’’ន្តិ. ‘‘តេន ហិ តេ បុត្តទារមត្តស្សេវ បហោនកំ កត្វា បចាមី’’តិ. ‘‘កិំ បន តេ ឯតេហី’’តិ? ‘‘តេន ហិ តុយ្ហញ្ច មយ្ហញ្ច បហោនកំ កត្វា បចាមី’’តិ. ‘‘ត្វំ កិំ ករិស្សសី’’តិ? ‘‘តេន ហិ ឯកស្សេវ តេ បហោនកំ កត្វា បចាមី’’តិ. ‘‘ឥមស្មិំ ឋានេ បច្ចមានំ ពហូ បច្ចាសីសន្តិ, សកលតណ្ឌុលេ ឋបេត្វា ភិន្នតណ្ឌុលេ ច ឧទ្ធនកបល្លាទីនិ ច អាទាយ ថោកំ ខីរសប្បិមធុផាណិតញ្ច គហេត្វា សត្តភូមិកស្ស បាសាទស្ស ឧបរិមតលំ អារុយ្ហ បច, តត្ថាហំ ឯកកោវ និសីទិត្វា ខាទិស្សាមី’’តិ. សា ‘‘សាធូ’’តិ បដិស្សុណិត្វា គហេតព្ពំ គាហាបេត្វា បាសាទំ អារុយ្ហ ទាសិយោ វិស្សជ្ជេត្វា សេដ្ឋិំ បក្កោសាបេសិ. សោ អាទិតោ បដ្ឋាយ ទ្វារានិ បិទហន្តោ សព្ពទ្វារេសុ សូចិឃដិកានិ ទត្វា សត្តមតលំ អភិរុហិត្វា តត្ថបិ ទ្វារំ បិទហិត្វា និសីទិ. ភរិយាបិស្ស ឧទ្ធនេ អគ្គិំ ជាលេត្វា កបល្លកំ អារោបេត្វា បូវេ បចិតុំ អារភិ.

អថ សត្ថា បាតោវ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរំ អាមន្តេសិ, ‘‘ឯសោ, មោគ្គល្លាន, រាជគហនគរស្ស អវិទូរេ សក្ការនិគមេ មច្ឆរិយកោសិយសេដ្ឋិ ‘កបល្លបូវេ ខាទិស្សាមី’តិ អញ្ញេសំ ទស្សនភយេន សត្តភូមិកេ បាសាទេ កបល្លបូវេ បចាបេតិ. ត្វំ តត្ថ គន្ត្វា តំ សេដ្ឋិំ ទមេត្វា និព្ពិសេវនំ កត្វា ឧភោបិ ជយម្បតិកេ បូវេ ច ខីរសប្បិមធុផាណិតាទីនិ ច គាហាបេត្វា អត្តនោ ពលេន ជេតវនំ អានេហិ. អជ្ជាហំ បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ វិហារេយេវ និសីទិស្សាមិ, បូវេហេវ ភត្តកិច្ចំ ករិស្សាមី’’តិ. ថេរោ ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ សត្ថុ វចនំ សម្បដិច្ឆិត្វា តាវទេវ ឥទ្ធិពលេន តំ និគមំ គន្ត្វា តស្ស បាសាទស្ស សីហបញ្ជរទ្វារេ សុនិវត្ថោ សុបារុតោ អាកាសេយេវ មណិរូបកំ វិយ អដ្ឋាសិ.

មហាសេដ្ឋិនោ ថេរំ ទិស្វាវ ហទយមំសំ កម្បិ. សោ ‘‘អហំ ឯវរូបានញ្ញេវ ភយេន ឥមំ ឋានំ អាគតោ, អយញ្ច អាគន្ត្វា វាតបានទ្វារេ ឋិតោ’’តិ គហេតព្ពគហណំ អបស្សន្តោ អគ្គិម្ហិ បក្ខិត្តលោណសក្ខរា វិយ ទោសេន តដតដាយន្តោ ឯវមាហ ‘‘សមណ, អាកាសេ ឋត្វា ត្វំ កិំ លភិស្សសិ, អាកាសេ អបទេ បទំ ទស្សេត្វា ចង្កមន្តោបិ នេវ លភិស្សសី’’តិ. ថេរោ តស្មិំយេវ ឋានេ អបរាបរំ ចង្កមិ. សេដ្ឋិ ‘‘ចង្កមន្តោ កិំ លភិស្សសិ, អាកាសេ បល្លង្កេន និសីទមានោបិ ន លភិស្សសិយេវា’’តិ អាហ. ថេរោ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា និសីទិ. អថ នំ ‘‘និសិន្នោ កិំ លភិស្សសិ, អាគន្ត្វា វាតបានឧម្មារេ ឋិតោបិ ន លភិស្សសី’’តិ អាហ. អថ ថេរោ ឧម្មារេ អដ្ឋាសិ. អថ នំ ‘‘ឧម្មារេ ឋិតោ កិំ លភិស្សសិ, ធូមាយន្តោបិ ន លភិស្សសិយេវា’’តិ អាហ. ថេរោ ធូមាយិ, សកលបាសាទោ ឯកធូមោ អហោសិ, សេដ្ឋិនោ អក្ខីនំ សូចិយា វិជ្ឈនកាលោ វិយ ជាតោ. គេហជ្ឈាយនភយេន បន នំ ‘‘បជ្ជលន្តោបិ ន លភិស្សសី’’តិ អវត្វា ចិន្តេសិ ‘‘អយំ សមណោ សុដ្ឋុ លគ្គោ, អលទ្ធា ន គមិស្សតិ, ឯកមស្ស បូវំ ទាបេស្សាមី’’តិ ភរិយំ អាហ – ‘‘ភទ្ទេ, ឯកំ ខុទ្ទកបូវំ បចិត្វា សមណស្ស ទត្វា ឧយ្យោជេហិ ន’’ន្តិ. សា ថោកញ្ញេវ បិដ្ឋំ កបល្លបាតិយំ បក្ខិបិ, មហាបូវោ ហុត្វា សកលបាតិំ បូរេត្វា ឧទ្ធុមាតោ អដ្ឋាសិ.

សេដ្ឋិ តំ ទិស្វា ‘‘ពហុ តយា បិដ្ឋំ គហិតំ ភវិស្សតី’’តិ សយមេវ ទព្ពិកណ្ណេន ថោកតរំ បិដ្ឋំ គហេត្វា បក្ខិបិ, បូវោ បុរិមបូវតោ មហន្តតរោ ជាតោ. ឯវំ យំ យំ បចតិ, សោ សោ មហន្តមហន្តោវ ហោតិ. សោ និព្ពិន្នោ ភរិយំ អាហ ‘‘ភទ្ទេ, ឥមស្ស ឯកំ បូវំ ទេហី’’តិ. តស្សា បច្ឆិតោ ឯកំ បូវំ គណ្ហន្តិយា សព្ពេ ឯកាពទ្ធា អល្លីយិំសុ. សា សេដ្ឋិំ អាហ ‘‘សាមិ, សព្ពេ បូវា ឯកតោ លគ្គា, វិសុំ កាតុំ ន សក្កោមី’’តិ. ‘‘អហំ ករិស្សាមី’’តិ សោបិ កាតុំ នាសក្ខិ. ឧភោ ជនា កោដិយំ គហេត្វា កឌ្ឍន្តាបិ វិយោជេតុំ នាសក្ខិំសុយេវ. អថស្ស បូវេហិ សទ្ធិំ វាយមន្តស្សេវ សរីរតោ សេទា មុច្ចិំសុ, បិបាសា ច បច្ឆិជ្ជិ. តតោ ភរិយំ អាហ ‘‘ភទ្ទេ, ន មេ បូវេហិ អត្ថោ, បច្ឆិយា សទ្ធិំយេវ ឥមស្ស ភិក្ខុស្ស ទេហី’’តិ. សា បច្ឆិំ អាទាយ ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា សព្ពេ បូវេ ថេរស្ស អទាសិ. ថេរោ ឧភិន្នម្បិ ធម្មំ ទេសេសិ, តិណ្ណំ រតនានំ គុណេ កថេសិ, ‘‘អត្ថិ ទិន្នំ, អត្ថិ យិដ្ឋ’’ន្តិ ទានាទីនំ ផលំ គគនតលេ បុណ្ណចន្ទំ វិយ ទស្សេសិ.

តំ សុត្វា បសន្នចិត្តោ សេដ្ឋិ ‘‘ភន្តេ, អាគន្ត្វា ឥមស្មិំ បល្លង្កេ និសីទិត្វា បូវេ បរិភុញ្ជថា’’តិ អាហ. ថេរោ ‘‘មហាសេដ្ឋិ, សម្មាសម្ពុទ្ធោ ‘បូវេ ខាទិស្សាមី’តិ បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ វិហារេ និសិន្នោ, តុម្ហាកំ រុចិយា សតិ សេដ្ឋិភរិយំ បូវេ ច ខីរាទីនិ ច គណ្ហាបេថ, សត្ថុ សន្តិកំ គមិស្សាមា’’តិ អាហ. ‘‘កហំ បន, ភន្តេ, ឯតរហិ សត្ថា’’តិ? ‘‘ឥតោ បញ្ចចត្តាលីសយោជនមត្ថកេ ជេតវនមហាវិហារេ’’តិ. ‘‘ភន្តេ, កាលំ អនតិក្កមិត្វា ឯត្តកំ អទ្ធានំ កថំ គមិស្សាមា’’តិ? ‘‘មហាសេដ្ឋិ តុម្ហាកំ រុចិយា សតិ អហំ វោ អត្តនោ ឥទ្ធិពលេន នេស្សាមិ, តុម្ហាកំ បាសាទេ សោបានសីសំ អត្តនោ ឋានេយេវ ភវិស្សតិ, សោបានបរិយោសានំ បន ជេតវនទ្វារកោដ្ឋកេ ភវិស្សតិ, ឧបរិបាសាទា ហេដ្ឋាបាសាទំ ឱតរណកាលមត្តេន វោ ជេតវនំ នេស្សាមី’’តិ. សោ ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ សម្បដិច្ឆិ. ថេរោ សោបានសីសំ តត្ថេវ កត្វា ‘‘សោបានបាទមូលំ ជេតវនទ្វារកោដ្ឋកេ ហោតូ’’តិ អធិដ្ឋាសិ, តថេវាហោសិ.

ឥតិ ថេរោ សេដ្ឋិញ្ច សេដ្ឋិភរិយញ្ច ឧបរិបាសាទា ហេដ្ឋាឱតរណកាលតោ ខិប្បតរំ ជេតវនំ សម្បាបេសិ. តេ ឧភោបិ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា កាលំ អារោចេសុំ. សត្ថា ភត្តគ្គំ បវិសិត្វា បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនេ និសីទិ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេន. មហាសេដ្ឋិ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស ទក្ខិណោទកំ អទាសិ, សេដ្ឋិភរិយា តថាគតស្ស បត្តេ បូវេ បតិដ្ឋាបេសិ. សត្ថា អត្តនោ យាបនមត្តំ គណ្ហិ, បញ្ចសតា ភិក្ខូបិ តថេវ គណ្ហិំសុ. សេដ្ឋិ ខីរសប្បិមធុផាណិតសក្ខរាទីនិ ទទមានោ អគមាសិ. សត្ថា បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ ភត្តកិច្ចំ និដ្ឋាបេសិ. មហាសេដ្ឋិបិ សទ្ធិំ ភរិយាយ យាវទត្ថំ ខាទិ, បូវានំ បរិយោសានមេវ ន បញ្ញាយតិ, សកលវិហារេ ភិក្ខូនញ្ច វិឃាសាទានញ្ច ទិន្នេបិ ន បរិយន្តោ បញ្ញាយតិ. ‘‘ភន្តេ, បូវា បរិក្ខយំ ន គច្ឆន្តី’’តិ ភគវតោ អារោចេសុំ. តេន ហិ ជេតវនទ្វារកោដ្ឋកេ ឆឌ្ឌេថាតិ. អថ នេ ទ្វារកោដ្ឋកស្ស អវិទូរេ បព្ភារដ្ឋានេ ឆឌ្ឌយិំសុ. អជ្ជតនាបិ តំ ឋានំ ‘‘កបល្លបូវបព្ភារោ’’ត្វេវ បញ្ញាយតិ. មហាសេដ្ឋិ សទ្ធិំ ភរិយាយ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. ភគវា អនុមោទនំ អកាសិ. អនុមោទនាបរិយោសានេ ឧភោបិ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាយ សត្ថារំ វន្ទិត្វា ទ្វារកោដ្ឋកេ សោបានំ អារុយ្ហ អត្តនោ បាសាទេយេវ បតិដ្ឋហិំសុ. តតោ បដ្ឋាយ មហាសេដ្ឋិ អសីតិកោដិធនំ ពុទ្ធសាសនេយេវ វិកិរិ.

បុនទិវសេ សម្មាសម្ពុទ្ធេ សាវត្ថិយំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា ជេតវនំ អាគម្ម ភិក្ខូនំ សុគតោវាទំ ទត្វា គន្ធកុដិំ បវិសិត្វា បដិសល្លីនេ សាយន្ហសមយេ ធម្មសភាយំ សន្និបតិតា ភិក្ខូ ‘‘បស្សថាវុសោ, មហាមោគ្គល្លានត្ថេរស្សានុភាវំ, អនុបហច្ច សទ្ធំ អនុបហច្ច ភោគេ មច្ឆរិយសេដ្ឋិំ មុហុត្តេនេវ ទមេត្វា និព្ពិសេវនំ កត្វា បូវេ គាហាបេត្វា ជេតវនំ អានេត្វា សត្ថុ សម្មុខំ កត្វា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាបេសិ, អហោ មហានុភាវោ ថេរោ’’តិ ថេរស្ស គុណកថំ កថេន្តា និសីទិំសុ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ភិក្ខវេ, កុលទមកេន នាម ភិក្ខុនា កុលេ អវិហេឋេត្វា អកិលមេត្វា បុប្ផតោ រេណុំ គណ្ហន្តេន ភមរេន វិយ ឧបសង្កមិត្វា ពុទ្ធគុណេ ជានាបេតព្ព’’ន្តិ វត្វា ថេរំ បសំសន្តោ –

‘‘យថាបិ ភមរោ បុប្ផំ, វណ្ណគន្ធមហេឋយំ;

បលេតិ រសមាទាយ, ឯវំ គាមេ មុនី ចរេ’’តិ. (ធ. ប. ៤៩) –

ឥមំ ធម្មបទេ គាថំ វត្វា ឧត្តរិបិ ថេរស្ស គុណំ បកាសេតុំ ‘‘ន ភិក្ខវេ, ឥទានេវ មោគ្គល្លានេន មច្ឆរិយសេដ្ឋិ ទមិតោ, បុព្ពេបិ តំ ទមេត្វា កម្មផលសម្ពន្ធំ ជានាបេសិយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពារាណសិយំ ឥល្លិសោ នាម សេដ្ឋិ អហោសិ អសីតិកោដិវិភវោ បុរិសទោសសមន្នាគតោ ខញ្ជោ កុណី វិសមក្ខិមណ្ឌលោ អស្សទ្ធោ អប្បសន្នោ មច្ឆរី, នេវ អញ្ញេសំ ទេតិ, ន សយំ បរិភុញ្ជតិ. រក្ខសបរិគ្គហិតបោក្ខរណី វិយស្ស គេហំ អហោសិ. មាតាបិតរោ បនស្ស យាវ សត្តមា កុលបរិវដ្ដា ទាយកា ទានបតិនោ. សោ សេដ្ឋិដ្ឋានំ លភិត្វាយេវ កុលវំសំ នាសេត្វា ទានសាលំ ឈាបេត្វា យាចកេ បោថេត្វា និក្កឌ្ឍិត្វា ធនមេវ សណ្ឋាបេសិ.

សោ ឯកទិវសំ រាជូបដ្ឋានំ គន្ត្វា អត្តនោ ឃរំ អាគច្ឆន្តោ ឯកំ មគ្គកិលន្តំ ជានបទមនុស្សំ, ឯកំ សុរាវារកំ, អាទាយ បីឋកេ និសីទិត្វា អម្ពិលសុរាយ កោសកំ បូរេត្វា បូរេត្វា បូតិមច្ឆកេន ឧត្តរិភង្គេន បិវន្តំ ទិស្វា សុរំ បាតុកាមោ ហុត្វា ចិន្តេសិ ‘‘សចាហំ សុរំ បិវិស្សាមិ, មយិ បិវន្តេ ពហូ បិវិតុកាមា ភវិស្សន្តិ, ឯវំ មេ ធនបរិក្ខយោ ភវិស្សតី’’តិ. សោ តណ្ហំ អធិវាសេន្តោ វិចរិត្វា គច្ឆន្តេ គច្ឆន្តេ កាលេ អធិវាសេតុំ អសក្កោន្តោ វិហតកប្បាសោ វិយ បណ្ឌុសរីរោ អហោសិ ធម្មនិសន្ថតគត្តោ ជាតោ. អថេកទិវសំ គព្ភំ បវិសិត្វា មញ្ចកំ ឧបគូហិត្វា និបជ្ជិ. តមេនំ ភរិយា ឧបសង្កមិត្វា បិដ្ឋិំ បរិមជ្ជិត្វា ‘‘កិំ តេ, សាមិ, អផាសុក’’ន្តិ បុច្ឆិ. សព្ពំ ហេដ្ឋា កថិតនិយាមេនេវ វេទិតព្ពំ. ‘‘តេន ហិ ឯកស្សេវ តេ បហោនកំ សុរំ ករោមី’’តិ បន វុត្តេ ‘‘គេហេ សុរាយ ការិយមានាយ ពហូ បច្ចាសីសន្តិ, អន្តរាបណតោ អាហរាបេត្វាបិ ន សក្កា ឥធ និសិន្នេន បិវិតុ’’ន្តិ មាសកមត្តំ ទត្វា អន្តរាបណតោ សុរាវារកំ អាហរាបេត្វា ចេដកេន គាហាបេត្វា នគរា និក្ខម្ម នទីតីរំ គន្ត្វា មហាមគ្គសមីបេ ឯកំ គុម្ពំ បវិសិត្វា សុរាវារកំ ឋបាបេត្វា ‘‘គច្ឆ ត្វ’’ន្តិ ចេដកំ ទូរេ និសីទាបេត្វា កោសកំ បូរេត្វា សុរំ បាតុំ អារភិ.

បិតា បនស្ស ទានាទីនំ បុញ្ញានំ កតត្តា ទេវលោកេ សក្កោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. សោ តស្មិំ ខណេ ‘‘បវត្តតិ នុ ខោ មេ ទានគ្គំ, ឧទាហុ នោ’’តិ អាវជ្ជេន្តោ តស្ស អប្បវត្តិំ ញត្វា, បុត្តស្ស កុលវំសំ នាសេត្វា ទានសាលំ ឈាបេត្វា យាចកេ និក្កឌ្ឍិត្វា មច្ឆរិយភាវេ បតិដ្ឋាយ ‘‘អញ្ញេសំ ទាតព្ពំ ភវិស្សតី’’តិ ភយេន គុម្ពំ បវិសិត្វា ឯកកស្សេវ សុរំ បិវនភាវញ្ច ទិស្វា ‘‘គច្ឆាមិ, នំ សង្ខោភេត្វា ទមេត្វា កម្មផលសម្ពន្ធំ ជានាបេត្វា ទានំ ទាបេត្វា ទេវលោកេ និព្ពត្តនារហំ ករោមី’’តិ មនុស្សបថំ ឱតរិត្វា ឥល្លិសសេដ្ឋិនា សទិសំ ខញ្ជំ កុណិំ វិសមចក្ខុមណ្ឌលំ អត្តភាវំ និម្មិនិត្វា ពារាណសិនគរំ បវិសិត្វា រញ្ញោ និវេសនទ្វារេ ឋត្វា អត្តនោ អាគតភាវំ អារោចាបេត្វា ‘‘បវិសតូ’’តិ វុត្តេ បវិសិត្វា រាជានំ វន្ទិត្វា អដ្ឋាសិ. រាជា ‘‘កិំ, មហាសេដ្ឋិ, អវេលាយ អាគតោសី’’តិ អាហ. ‘‘អាម, អាគតោម្ហិ, ទេវ ឃរេ មេ អសីតិកោដិមត្តំ ធនំ អត្ថិ, តំ ទេវោ អាហរាបេត្វា អត្តនោ ភណ្ឌាគារំ បូរាបេតូ’’តិ. ‘‘អលំ មហាសេដ្ឋិ, តវ ធនតោ អម្ហាកំ គេហេ ពហុតរំ ធន’’ន្តិ. ‘‘សចេ, ទេវ, តុម្ហាកំ កម្មំ នត្ថិ, យថារុចិយា ធនំ គហេត្វា ទានំ ទម្មី’’តិ. ‘‘ទេហិ, មហាសេដ្ឋី’’តិ. សោ ‘‘សាធុ, ទេវា’’តិ រាជានំ វន្ទិត្វា និក្ខមិត្វា ឥល្លិសសេដ្ឋិនោ គេហំ អគមាសិ, សព្ពេ ឧបដ្ឋាកមនុស្សា បរិវារេសុំ, ឯកោបិ ‘‘នាយំ, ឥល្លិសោ’’តិ ជានិតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ.

សោ គេហំ បវិសិត្វា អន្តោឧម្មារេ ឋត្វា ទោវារិកំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘យោ អញ្ញោ មយា សមានរូបោ អាគន្ត្វា ‘មមេតំ គេហ’ន្តិ បវិសិតុំ អាគច្ឆតិ, តំ បិដ្ឋិយំ បហរិត្វា នីហរេយ្យាថា’’តិ វត្វា បាសាទំ អារុយ្ហ មហារហេ អាសនេ និសីទិត្វា សេដ្ឋិភរិយំ បក្កោសាបេត្វា សិតាការំ ទស្សេត្វា ‘‘ភទ្ទេ, ទានំ ទេមា’’តិ អាហ. តស្ស តំ វចនំ សុត្វាវ សេដ្ឋិភរិយា ច បុត្តធីតរោ ច ទាសកម្មករា ច ‘‘ឯត្តកំ កាលំ ទានំ ទាតុំ ចិត្តមេវ នត្ថិ, អជ្ជ បន សុរំ បិវិត្វា មុទុចិត្តោ ហុត្វា ទាតុកាមោ ជាតោ ភវិស្សតី’’តិ វទិំសុ. អថ នំ សេដ្ឋិភរិយា ‘‘យថារុចិយា ទេថ, សាមី’’តិ អាហ. តេន ហិ ភេរិវាទកំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘‘សុវណ្ណរជតមណិមុត្តាទីហិ អត្ថិកា ឥល្លិសសេដ្ឋិស្ស ឃរំ គច្ឆន្តូ’ន្តិ សកលនគរេ ភេរិំ ចរាបេហី’’តិ. សា ច តថា ការេសិ. មហាជនោ បច្ឆិបសិព្ពកាទីនិ គហេត្វា គេហទ្វារេ សន្និបតិ. សក្កោ សត្តរតនបូរេ គព្ភេ វិវរាបេត្វា ‘‘តុម្ហាកំ ទម្មិ, យាវទិច្ឆកំ គហេត្វា គច្ឆថា’’តិ អាហ. មហាជនោ ធនំ នីហរិត្វា មហាតលេ រាសិំ កត្វា អាភតភាជនានិ បូរេត្វា គច្ឆតិ.

អញ្ញតរោ ជនបទមនុស្សោ ឥល្លិសសេដ្ឋិនោ គោណេ តស្សេវ រថេ យោជេត្វា សត្តហិ រតនេហិ បូរេត្វា នគរា និក្ខម្ម មហាមគ្គំ បដិបជ្ជិត្វា តស្ស គុម្ពស្ស អវិទូរេន រថំ បេសេន្តោ ‘‘វស្សសតំ ជីវ, សាមិ, ឥល្លិសសេដ្ឋិ, តំ និស្សាយ ឥទានិ មេ យាវជីវំ កម្មំ អកត្វា ជីវិតព្ពំ ជាតំ, តវេវ រថោ, តវេវ គោណា, តវេវ គេហេ សត្ត រតនានិ, នេវ មាតរា ទិន្នានិ, ន បិតរា, តំ និស្សាយ លទ្ធានិ, សាមី’’តិ សេដ្ឋិនោ គុណកថំ កថេន្តោ គច្ឆតិ. សោ តំ សទ្ទំ សុត្វា ភីតតសិតោ ចិន្តេសិ ‘‘អយំ មម នាមំ គហេត្វា ឥទញ្ចិទញ្ច វទតិ, កច្ចិ នុ ខោ មម ធនំ រញ្ញា លោកស្ស ទិន្ន’’ន្តិ គុម្ពា និក្ខមិត្វា គោណេ ច រថញ្ច សញ្ជានិត្វា ‘‘អរេ, ចេដក, មយ្ហំ គោណា, មយ្ហំ រថោ’’តិ វត្វា គន្ត្វា គោណេ នាសារជ្ជុយំ គណ្ហិ, គហបតិកោ រថា ឱរុយ្ហ ‘‘អរេ, ទុដ្ឋចេដក, ឥល្លិសមហាសេដ្ឋិ សកលនគរស្ស ទានំ ទេតិ, ត្វំ កិំ អហោសី’’តិ បក្ខន្ទិត្វា អសនិំ បាតេន្តោ វិយ ខន្ធេ បហរិត្វា រថំ អាទាយ អគមាសិ. សោ បុន កម្បមានោ ឧដ្ឋាយ បំសុំ បុញ្ឆិត្វា បុញ្ឆិត្វា វេគេន គន្ត្វា រថំ គណ្ហិ, គហបតិកោ រថា ឱតរិត្វា កេសេសុ គហេត្វា ឱណាមេត្វា កប្បរបហារេហិ កោដ្ដេត្វា គលេ គហេត្វា អាគតមគ្គាភិមុខំ ខិបិត្វា បក្កាមិ. ឯត្តាវតាស្ស សុរាមទោ ឆិជ្ជិ. សោ កម្បមានោ វេគេន និវេសនទ្វារំ គន្ត្វា ធនំ អាទាយ គច្ឆន្តេ មហាជនេ ទិស្វា ‘‘អម្ភោ កិំ នាមេតំ, កិំ រាជា មម ធនំ វិលុម្បាបេតី’’តិ តំ តំ គន្ត្វា គណ្ហាតិ, គហិតគហិតា បហរិត្វា បាទមូលេយេវ បាតេន្តិ. សោ វេទនាប្បត្តោ គេហំ បវិសិតុំ អារភិ. ទ្វារបាលា ‘‘អរេ, ទុដ្ឋគហបតិ, កហំ បវិសសី’’តិ វំសបេសិកាហិ បោថេត្វា គីវាយំ គហេត្វា នីហរិំសុ.

សោ ‘‘ឋបេត្វា ឥទានិ រាជានំ នត្ថិ មេ អញ្ញោ កោចិ បដិសរណោ’’តិ រញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘ទេវ, មម គេហំ តុម្ហេ វិលុម្បាបេថា’’តិ អាហ. នាហំ សេដ្ឋិ វិលុម្បាបេមិ, ននុ ត្វមេវ អាគន្ត្វា ‘‘សចេ តុម្ហេ ន គណ្ហថ, អហំ មម ធនំ ទានំ ទស្សាមី’’តិ នគរេ ភេរិំ ចរាបេត្វា ទានំ អទាសីតិ. នាហំ, ទេវ, តុម្ហាកំ សន្តិកំ អាគច្ឆាមិ, កិំ តុម្ហេ មយ្ហំ មច្ឆរិយភាវំ ន ជានាថ, អហំ តិណគ្គេន តេលពិន្ទុម្បិ ន កស្សចិ ទេមិ. យោ ទានំ ទេតិ, តំ បក្កោសាបេត្វា វីមំសថ, ទេវាតិ. រាជា សក្កំ បក្កោសាបេសិ, ទ្វិន្នំ ជនានំ វិសេសំ នេវ រាជា ជានាតិ, ន អមច្ចា. មច្ឆរិយសេដ្ឋិ ‘‘កិំ, ទេវ, អយំ សេដ្ឋិ, អហំ សេដ្ឋី’’តិ អាហ. ‘‘មយំ ន សញ្ជានាម, អត្ថិ តេ កោចិ សញ្ជាននកោ’’តិ? ‘‘ភរិយា មេ, ទេវា’’តិ. ភរិយំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘កតរោ តេ សាមិកោ’’តិ បុច្ឆិំសុ. សា ‘‘អយ’’ន្តិ សក្កស្សេវ សន្តិកេ អដ្ឋាសិ. បុត្តធីតរោ ទាសកម្មករេ ច បក្កោសាបេត្វា បុច្ឆិំសុ, សព្ពេបិ សក្កស្សេវ សន្តិកេ តិដ្ឋន្តិ.

បុន សេដ្ឋិ ចិន្តេសិ ‘‘មយ្ហំ សីសេ បិឡកា អត្ថិ, កេសេហិ បដិច្ឆន្នា, តំ ខោ បន កប្បកោ ឯវ ជានាតិ, តំ បក្កោសាបេស្សាមី’’តិ. សោ ‘‘កប្បកោ មំ, ទេវ, សញ្ជានាតិ, តំ បក្កោសាបេថា’’តិ អាហ. តស្មិំ បន កាលេ ពោធិសត្តោ តស្ស កប្បកោ អហោសិ. រាជា តំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘ឥល្លិសសេដ្ឋិំ ជានាសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘សីសំ ឱលោកេត្វា ជានិស្សាមិ, ទេវា’’តិ. ‘‘តេន ហិ ទ្វិន្នម្បិ សីសំ ឱលោកេហី’’តិ. តស្មិំ ខណេ សក្កោ សីសេ បិឡកំ មាបេសិ. ពោធិសត្តោ ទ្វិន្នម្បិ សីសំ ឱលោកេន្តោ បិឡកា ទិស្វា ‘‘មហារាជ, ទ្វិន្នម្បិ សីសេ បិឡកា អត្ថេវ, នាហំ ឯតេសុ ឯកស្សាបិ ឥល្លិសភាវំ សញ្ជានិតុំ សក្កោមី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៧៨. ‘‘ឧភោ ខញ្ជា ឧភោ កុណី, ឧភោ វិសមចក្ខុកា;

ឧភិន្នំ បិឡកា ជាតា, នាហំ បស្សាមិ ឥល្លិស’’ន្តិ.

តត្ថ ឧភោតិ ទ្វេបិ ជនា. ខញ្ជាតិ កុណ្ឋបាទា. កុណីតិ កុណ្ឋហត្ថា. វិសមចក្ខុកាតិ វិសមក្ខិមណ្ឌលា កេករា. បិឡកាតិ ទ្វិន្នម្បិ ឯកស្មិំយេវ សីសបទេសេ ឯកសណ្ឋានាវ បិឡកា ជាតា. នាហំ បស្សាមីតិ អហំ ‘‘ឥមេសុ អយំ នាម ឥល្លិសោ’’តិ ន បស្សាមិ, ឯកស្សាបិ ឥល្លិសភាវំ ន ជានាមីតិ អវោច.

ពោធិសត្តស្ស វចនំ សុត្វា សេដ្ឋិ កម្បមានោ ធនសោកេន សតិំ បច្ចុបដ្ឋាបេតុំ អសក្កោន្តោ តត្ថេវ បតិ. តស្មិំ ខណេ សក្កោ ‘‘នាហំ, មហារាជ, ឥល្លិសោ, សក្កោហមស្មី’’តិ មហតិយា សក្កលីលាយ អាកាសេ អដ្ឋាសិ. ឥល្លិសស្ស មុខំ បុញ្ឆិត្វា ឧទកេន សិញ្ចិំសុ, សោ ឧដ្ឋាយ សក្កំ ទេវរាជានំ វន្ទិត្វា អដ្ឋាសិ. អថ នំ សក្កោ អាហ ‘‘ឥល្លិស, ឥទំ ធនំ មម សន្តកំ, ន តវ. អហញ្ហិ តេ បិតា, ត្វំ មម បុត្តោ. អហំ ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា សក្កត្តំ បត្តោ, ត្វំ បន មេ វំសំ ឧបច្ឆិន្ទិត្វា អទានសីលោ ហុត្វា មច្ឆរិយេ បតិដ្ឋាយ ទានសាលាយោ ឈាបេត្វា យាចកេ និក្កឌ្ឍិត្វា ធនមេវ សណ្ឋាបេសិ. តំ នេវ ត្វំ បរិភុញ្ជសិ, ន អញ្ញេសំ ទេសិ, រក្ខសបរិគ្គហិតំ វិយ តិដ្ឋតិ. សចេ មេ ទានសាលា បាកតិកា កត្វា ទានំ ទស្សសិ, ឥច្ចេតំ កុសលំ. នោ ចេ ទស្សសិ, សព្ពំ តេ ធនំ អន្តរធាបេត្វា ឥមិនា ឥន្ទវជិរេន តេ សីសំ ឆិន្ទិត្វា ជីវិតក្ខយំ បាបេស្សាមី’’តិ. ឥល្លិសសេដ្ឋិ មរណភយេន សន្តជ្ជិតោ ‘‘ឥតោ បដ្ឋាយ ទានំ ទស្សាមី’’តិ បដិញ្ញំ អទាសិ. សក្កោ តស្ស បដិញ្ញំ គហេត្វា អាកាសេ និសិន្នោវ ធម្មំ ទេសេត្វា តំ សីលេសុ បតិដ្ឋាបេត្វា សកដ្ឋានមេវ អគមាសិ. ឥល្លិសោបិ ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា សគ្គបរាយណោ អហោសិ.

សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ មោគ្គល្លានោ មច្ឆរិយសេដ្ឋិំ ទមេតិ, បុព្ពេបេស ឥមិនា ទមិតោយេវា’’តិ វត្វា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ឥល្លិសោ មច្ឆរិយសេដ្ឋិ អហោសិ, សក្កោ ទេវរាជា មហាមោគ្គល្លានោ, រាជា អានន្ទោ, កប្បកោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ឥល្លិសជាតកវណ្ណនា អដ្ឋមា.

[៧៩] ៩. ខរស្សរជាតកវណ្ណនា

យតោ វិលុត្តា ច ហតា ច គាវោតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អញ្ញតរំ អមច្ចំ អារព្ភ កថេសិ. កោសលរញ្ញោ កិរ ឯកោ អមច្ចោ រាជានំ អារាធេត្វា បច្ចន្តគាមេ រាជពលិំ លភិត្វា ចោរេហិ សទ្ធិំ ឯកតោ ហុត្វា ‘‘អហំ មនុស្សេ អាទាយ អរញ្ញំ បវិសិស្សាមិ, តុម្ហេ គាមំ វិលុម្បិត្វា ឧបឌ្ឍំ មយ្ហំ ទទេយ្យាថា’’តិ វត្វា បគេវ មនុស្សេ សន្និបាតេត្វា អរញ្ញំ គន្ត្វា ចោរេសុ អាគន្ត្វា គាវិយោ ឃាតេត្វា មំសំ ខាទិត្វា គាមំ វិលុម្បិត្វា គតេសុ សាយន្ហសមយេ មហាជនបរិវុតោ អាគច្ឆតិ. តស្ស ន ចិរស្សេវ តំ កម្មំ បាកដំ ជាតំ. មនុស្សា រញ្ញោ អារោចេសុំ. រាជា តំ បក្កោសាបេត្វា ទោសំ បតិដ្ឋាបេត្វា សុនិគ្គហិតំ និគ្គហេត្វា អញ្ញំ គាមភោជកំ បេសេត្វា ជេតវនំ គន្ត្វា ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសិ. ភគវា ‘‘ន, មហារាជ, ឥទានេវ ឯស ឯវំសីលោ, បុព្ពេបិ ឯវំសីលោយេវា’’តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ឯកស្ស អមច្ចស្ស បច្ចន្តគាមំ អទាសិ. សព្ពំ បុរិមសទិសមេវ. តទា បន ពោធិសត្តោ វណិជ្ជាយ បច្ចន្តេ វិចរន្តោ តស្មិំ គាមកេ និវាសំ កប្បេសិ. សោ តស្មិំ គាមភោជកេ សាយន្ហសមយេ មហាជនបរិវារេន ភេរិយា វជ្ជមានាយ អាគច្ឆន្តេ ‘‘អយំ ទុដ្ឋគាមភោជកោ ចោរេហិ សទ្ធិំ ឯកតោ ហុត្វា គាមំ វិលុម្បាបេត្វា ចោរេសុ បលាយិត្វា អដវិំ បវិដ្ឋេសុ ឥទានិ ឧបសន្តូបសន្តោ វិយ ភេរិយា វជ្ជមានាយ អាគច្ឆតី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៧៩. ‘‘យតោ វិលុត្តា ច ហតា ច គាវោ, ទឌ្ឍានិ គេហានិ ជនោ ច នីតោ;

អថាគមា បុត្តហតាយ បុត្តោ, ខរស្សរំ ឌិណ្ឌិមំ វាទយន្តោ’’តិ.

តត្ថ យតោតិ យទា. វិលុត្តា ច ហតា ចាតិ វិលុម្បិត្វា ពន្ធិត្វា ច នីតា, មំសំ ខាទនត្ថាយ ច ហតា. គាវោតិ គោរូបានិ. ទឌ្ឍានីតិ អគ្គិំ ទត្វា ឈាបិតានិ. ជនោ ច នីតោតិ ករមរគ្គាហំ គហេត្វា នីតោ. បុត្តហតាយ បុត្តោតិ ហតបុត្តាយ បុត្តោ, និល្លជ្ជោតិ អត្ថោ. ឆិន្នហិរោត្តប្បស្ស ហិ មាតា នាម នត្ថិ, ឥតិ សោ តស្សា ជីវន្តោបិ ហតបុត្តដ្ឋានេ តិដ្ឋតីតិ ហតបុត្តាយ បុត្តោ នាម ហោតិ. ខរស្សរន្តិ ថទ្ធសទ្ទំ. ឌិណ្ឌិមន្តិ បដហភេរិំ.

ឯវំ ពោធិសត្តោ ឥមាយ គាថាយ តំ បរិភាសិ. ន ចិរេនេវ ច តស្ស តំ កម្មំ បាកដំ ជាតំ, អថស្ស រាជា ទោសានុរូបំ និគ្គហំ អកាសិ.