៧. ឥត្ថិវគ្គោ

[៦១] ១. អសាតមន្តជាតកវណ្ណនា

អសា លោកិត្ថិយោ នាមាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឧក្កណ្ឋិតំ ភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. តស្ស វត្ថុ ឧម្មាទន្តិជាតកេ អាវិ ភវិស្សតិ. តំ បន ភិក្ខុំ សត្ថា ‘‘ភិក្ខុ ឥត្ថិយោ នាម អសាតា អសតិយោ លាមិកា បច្ឆិមិកា, ត្វំ ឯវរូបំ លាមិកំ ឥត្ថិំ និស្សាយ កស្មា ឧក្កណ្ឋិតោសី’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ គន្ធាររដ្ឋេ តក្កសិលាយំ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ តីសុ វេទេសុ សព្ពសិប្បេសុ ច និប្ផត្តិំ បត្តោ ទិសាបាមោក្ខោ អាចរិយោ អហោសិ. តទា ពារាណសិយំ ឯកស្មិំ ព្រាហ្មណកុលេ បុត្តស្ស ជាតទិវសេ អគ្គិំ គហេត្វា អនិព្ពាយន្តំ ឋបយិំសុ. អថ នំ ព្រាហ្មណកុមារំ សោឡសវស្សកាលេ មាតាបិតរោ អាហំសុ ‘‘បុត្ត, មយំ តវ ជាតទិវសេ អគ្គិំ គហេត្វា ឋបយិម្ហ. សចេ ព្រហ្មលោកបរាយណោ ភវិតុកាមោ, ត្វំ អគ្គិំ អាទាយ អរញ្ញំ បវិសិត្វា អគ្គិំ ភគវន្តំ នមស្សមានោ ព្រហ្មលោកបរាយណោ ហោហិ. សចេ អគារំ អជ្ឈាវសិតុកាមោ, តក្កសិលំ គន្ត្វា ទិសាបាមោក្ខស្ស អាចរិយស្ស សន្តិកេ សិប្បំ ឧគ្គណ្ហិត្វា កុដុម្ពំ សណ្ឋបេហី’’តិ. មាណវោ ‘‘នាហំ សក្ខិស្សាមិ អរញ្ញេ អគ្គិំ បរិចរិតុំ, កុដុម្ពមេវ សណ្ឋបេស្សាមី’’តិ មាតាបិតរោ វន្ទិត្វា អាចរិយភាគំ សហស្សំ គហេត្វា តក្កសិលំ គន្ត្វា សិប្បំ ឧគ្គណ្ហិត្វា បច្ចាគមាសិ.

មាតាបិតរោ បនស្ស អនត្ថិកា ឃរាវាសេន, អរញ្ញេ អគ្គិំ បរិចរាបេតុកាមា ហោន្តិ. អថ នំ មាតា ឥត្ថីនំ ទោសំ ទស្សេត្វា អរញ្ញំ បេសេតុកាមា ‘‘សោ អាចរិយោ បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ សក្ខិស្សតិ មេ បុត្តស្ស ឥត្ថីនំ ទោសំ កថេតុ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា អាហ – ‘‘ឧគ្គហិតំ តេ, តាត, សិប្ប’’ន្តិ. ‘‘អាម, អម្មា’’តិ. ‘‘អសាតមន្តោបិ តេ ឧគ្គហិតោ’’តិ. ‘‘ន ឧគ្គហិតោ, អម្មា’’តិ. ‘‘តាត, យទិ តេ អសាតមន្តោ ន ឧគ្គហិតោ, កិំ នាម តេ សិប្បំ ឧគ្គហិតំ, គច្ឆ, ឧគ្គណ្ហិត្វា ឯហី’’តិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ បុន តក្កសិលាភិមុខោ បាយាសិ. តស្សបិ អាចរិយស្ស មាតា មហល្លិកា វីសតិវស្សសតិកា. សោ តំ សហត្ថា ន្ហាបេន្តោ ភោជេន្តោ បាយេន្តោ បដិជគ្គតិ. អញ្ញេ មនុស្សា នំ តថា ករោន្តំ ជិគុច្ឆន្តិ. សោ ចិន្តេសិ ‘‘យំនូនាហំ អរញ្ញំ បវិសិត្វា តត្ថ មាតរំ បដិជគ្គន្តោ វិហរេយ្យ’’ន្តិ. អថេកស្មិំ វិវិត្តេ អរញ្ញេ ឧទកផាសុកដ្ឋានេ បណ្ណសាលំ ការេត្វា សប្បិតណ្ឌុលាទីនិ អាហរាបេត្វា មាតរំ ឧក្ខិបិត្វា តត្ថ គន្ត្វា មាតរំ បដិជគ្គន្តោ វាសំ កប្បេសិ.

សោបិ ខោ មាណវោ តក្កសិលំ គន្ត្វា អាចរិយំ អបស្សន្តោ ‘‘កហំ អាចរិយោ’’តិ បុច្ឆិត្វា តំ បវត្តិំ សុត្វា តត្ថ គន្ត្វា វន្ទិត្វា អដ្ឋាសិ. អថ នំ អាចរិយោ ‘‘កិំ នុ ខោ, តាត, អតិសីឃំ អាគតោសី’’តិ? ‘‘ននុ អហំ តុម្ហេហិ អសាតមន្តោ នាម ន ឧគ្គណ្ហាបិតោ’’តិ? ‘‘កោ បន តេ អសាតមន្តេ ឧគ្គណ្ហិតព្ពេ កត្វា កថេសី’’តិ? ‘‘មយ្ហំ មាតា អាចរិយា’’តិ. ពោធិសត្តោ ចិន្តេសិ ‘‘អសាតមន្តោ នាម កោចិ នត្ថិ, ឥមស្ស បន មាតា ឥមំ ឥត្ថិទោសេ ជានាបេតុកាមា ភវិស្សតី’’តិ. អថ នំ ‘‘សាធុ, តាត, ទស្សាមិ តេ អសាតមន្តេ, ត្វំ អជ្ជ អាទិំ កត្វា មម ឋានេ ឋត្វា មម មាតរំ សហត្ថា ន្ហាបេន្តោ ភោជេន្តោ បាយេន្តោ បដិជគ្គាហិ, ហត្ថបាទសីសបិដ្ឋិសម្ពាហនាទីនិ ចស្សា ករោន្តោ ‘អយ្យេ ជរំ បត្តកាលេបិ តាវ តេ ឯវរូបំ សរីរំ, ទហរកាលេ កីទិសំ អហោសី’តិ ហត្ថបាទបរិកម្មាទិករណកាលេ ហត្ថបាទាទីនំ វណ្ណំ កថេយ្យាសិ. យញ្ច តេ មម មាតា កថេតិ, តំ អលជ្ជន្តោ អនិគុហន្តោ មយ្ហំ អារោចេយ្យាសិ, ឯវំ ករោន្តោ អសាតមន្តេ លច្ឆសិ, អករោន្តោ ន លច្ឆសី’’តិ អាហ. សោ ‘‘សាធុ អាចរិយា’’តិ តស្ស វចនំ សម្បដិច្ឆិត្វា តតោ បដ្ឋាយ សព្ពំ យថាវុត្តវិធានំ អកាសិ.

អថស្សា តស្មិំ មាណវេ បុនប្បុនំ វណ្ណយមានេ ‘‘អយំ មយា សទ្ធិំ អភិរមិតុកាមោ ភវិស្សតី’’តិ អន្ធាយ ជរាជិណ្ណាយ អព្ភន្តរេ កិលេសោ ឧប្បជ្ជិ. សា ឯកទិវសំ អត្តនោ សរីរវណ្ណំ កថយមានំ មាណវំ អាហ ‘‘មយា សទ្ធិំ អភិរមិតុំ ឥច្ឆសី’’តិ? ‘‘អយ្យេ, អហំ តាវ ឥច្ឆេយ្យំ, អាចរិយោ បន គរុកោ’’តិ. ‘‘សចេ មំ ឥច្ឆសិ, បុត្តំ មេ មារេហី’’តិ. ‘‘អហំ អាចរិយស្ស សន្តិកេ ឯត្តកំ សិប្បំ ឧគ្គណ្ហិត្វា កិលេសមត្តំ និស្សាយ កិន្តិ កត្វា អាចរិយំ មារេស្សាមី’’តិ. ‘‘តេន ហិ សចេ ត្វំ មំ ន បរិច្ចជសិ, អហមេវ នំ មារេស្សាមី’’តិ. ឯវំ ឥត្ថិយោ នាម អសាតា លាមិកា បច្ឆិមិកា, តថារូបេ នាម វយេ ឋិតា រាគចិត្តំ ឧប្បាទេត្វា កិលេសំ អនុវត្តមានា ឯវំ ឧបការកំ បុត្តំ មារេតុកាមា ជាតា. មាណវោ សព្ពំ តំ កថំ ពោធិសត្តស្ស អារោចេសិ.

ពោធិសត្តោ ‘‘សុដ្ឋុ តេ, មាណវ, កតំ មយ្ហំ អារោចេន្តេនា’’តិ វត្វា មាតុ អាយុសង្ខារំ ឱលោកេន្តោ ‘‘អជ្ជេវ មរិស្សតី’’តិ ញត្វា ‘‘ឯហិ, មាណវ, វីមំសិស្សាម ន’’ន្តិ ឯកំ ឧទុម្ពររុក្ខំ ឆិន្ទិត្វា អត្តនោ បមាណេន កដ្ឋរូបកំ កត្វា សសីសំ បារុបិត្វា អត្តនោ សយនដ្ឋានេ ឧត្តានំ និបជ្ជាបេត្វា រជ្ជុកំ ពន្ធិត្វា អន្តេវាសិកំ អាហ – ‘‘តាត, ផរសុំ អាទាយ គន្ត្វា មម មាតុ សញ្ញំ ទេហី’’តិ. មាណវោ គន្ត្វា ‘‘អយ្យេ, អាចរិយោ បណ្ណសាលាយំ អត្តនោ សយនដ្ឋានេ និបន្នោ, រជ្ជុសញ្ញា មេ ពទ្ធា, ឥមំ ផរសុំ អាទាយ គន្ត្វា សចេ សក្កោសិ, មារេហិ ន’’ន្តិ អាហ. ‘‘ត្វំ បន មំ ន បរិច្ចជិស្សសី’’តិ? ‘‘កិំការណា បរិច្ចជិស្សាមី’’តិ? សា ផរសុំ អាទាយ បវេធមានា ឧដ្ឋាយ រជ្ជុសញ្ញាយ គន្ត្វា ហត្ថេន បរាមសិត្វា ‘‘អយំ មេ បុត្តោ’’តិ សញ្ញាយ កដ្ឋរូបកស្ស មុខតោ សាដកំ អបនេត្វា ផរសុំ អាទាយ ‘‘ឯកប្បហារេនេវ មារេស្សាមី’’តិ គីវាយមេវ បហរិត្វា ‘‘ធ’’ន្តិ សទ្ទេ ឧប្បន្នេ រុក្ខភាវំ អញ្ញាសិ. អថ ពោធិសត្តេន ‘‘កិំ ករោសិ, អម្មា’’តិ វុត្តេ សា ‘‘វញ្ចិតាម្ហី’’តិ តត្ថេវ មរិត្វា បតិតា. អត្តនោ កិរ បណ្ណសាលាយ និបន្នាយបិ តង្ខណញ្ញេវ តាយ មរិតព្ពមេវ.

សោ តស្សា មតភាវំ ញត្វា សរីរកិច្ចំ កត្វា អាឡាហនំ និព្ពាបេត្វា វនបុប្ផេហិ បូជេត្វា មាណវំ អាទាយ បណ្ណសាលទ្វារេ និសីទិត្វា ‘‘តាត, បាដិយេក្កោ អសាតមន្តោ នាម នត្ថិ, ឥត្ថិយោ អសាតា នាម, តវ មាតា ‘អសាតមន្តំ ឧគ្គណ្ហា’តិ មម សន្តិកំ បេសយមានា ឥត្ថីនំ ទោសំ ជាននត្ថំ បេសេសិ. ឥទានិ បន តេ បច្ចក្ខមេវ មម មាតុ ទោសោ ទិដ្ឋោ, ឥមិនា ការណេន ‘ឥត្ថិយោ នាម អសាតា លាមិកា បច្ឆិមិកា’តិ ជានេយ្យាសី’’តិ តំ ឱវទិត្វា ឧយ្យោជេសិ. សោបិ អាចរិយំ វន្ទិត្វា មាតាបិតូនំ សន្តិកំ អគមាសិ. អថ នំ មាតា បុច្ឆិ ‘‘តាត, ឧគ្គហិតោ តេ អសាតមន្តោ’’តិ? ‘‘អាម, អម្មា’’តិ. ‘‘ឥទានិ កិំ ករិស្សសិ, បព្ពជិត្វា អគ្គិំ វា បរិចរិស្សសិ, អគារមជ្ឈេ វា វសិស្សសី’’តិ? មាណវោ ‘‘មយា, អម្ម, បច្ចក្ខតោ ឥត្ថីនំ ទោសា ទិដ្ឋា, អគារេន មេ កិច្ចំ នត្ថិ, បព្ពជិស្សាមហ’’ន្តិ អត្តនោ អធិប្បាយំ បកាសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៦១. ‘‘អសា លោកិត្ថិយោ នាម, វេលា តាសំ ន វិជ្ជតិ;

សារត្តា ច បគព្ភា ច, សិខី សព្ពឃសោ យថា;

តា ហិត្វា បព្ពជិស្សាមិ, វិវេកមនុព្រូហយ’’ន្តិ.

តត្ថ អសាតិ អសតិយោ លាមិកា. អថ វា សាតំ វុច្ចតិ សុខំ, តំ តាសុ នត្ថិ. អត្តនិ បដិពទ្ធចិត្តានំ អសាតមេវ ទេន្តីតិបិ អសា, ទុក្ខា ទុក្ខវត្ថុភូតាតិ អត្ថោ. ឥមស្ស បនត្ថស្ស សាធនត្ថាយ ឥទំ សុត្តំ អាហរិតព្ពំ –

‘‘មាយា ចេតា មរីចី ច, សោកោ រោគោ ចុបទ្ទវោ;

ខរា ច ពន្ធនា ចេតា, មច្ចុបាសា គុហាសយា;

តាសុ យោ វិស្សសេ បោសោ, សោ នរេសុ នរាធមោ’’តិ. (ជា. ២.២១.១១៨);

លោកិត្ថិយោតិ លោកេ ឥត្ថិយោ. វេលា តាសំ ន វិជ្ជតីតិ អម្ម, តាសំ ឥត្ថីនំ កិលេសុប្បត្តិំ បត្វា វេលា សំវរោ មរិយាទា បមាណំ នាម នត្ថិ. សារត្តា ច បគព្ភា ចាតិ វេលា ច ឯតាសំ នត្ថិ, បញ្ចសុ កាមគុណេសុ សារត្តា អល្លីនា, តថា កាយបាគព្ភិយេន, វាចាបាគព្ភិយេន, មនោបាគព្ភិយេនាតិ តិវិធេន បាគព្ភិយេន សមន្នាគតត្តា បគព្ភា ចេតា. ឯតាសញ្ហិ អព្ភន្តរេ កាយទ្វារាទីនិ បត្វា សំវរោ នាម នត្ថិ, លោលា កាកបដិភាគាតិ ទស្សេតិ. សិខី សព្ពឃសោ យថាតិ អម្ម, យថា ជាលសិខាយ ‘‘សិខី’’តិ សង្ខំ គតោ អគ្គិ នាម គូថគតាទិភេទំ អសុចិម្បិ, សប្បិមធុផាណិតាទិភេទំ សុចិម្បិ, ឥដ្ឋម្បិ អនិដ្ឋម្បិ យំ យទេវ លភតិ, សព្ពំ ឃសតិ ខាទតិ, តស្មា ‘‘សព្ពឃសោ’’តិ វុច្ចតិ. តថេវ តា ឥត្ថិយោបិ ហត្ថិមេណ្ឌគោមេណ្ឌាទយោ វា ហោន្តុ ហីនជច្ចា ហីនកម្មន្តា, ខត្តិយាទយោ វា ហោន្តុ ឧត្តមកម្មន្តា, ហីនុក្កដ្ឋភាវំ អចិន្តេត្វា លោកស្សាទវសេន កិលេសសន្ថវេ ឧប្បន្នេ យំ យំ លភន្តិ, សព្ពមេវ សេវន្តីតិ សព្ពឃសសិខិសទិសា ហោន្តិ. តស្មា សិខី សព្ពឃសោ យថា, តថេវេតាតិ វេទិតព្ពា.

តា ហិត្វា បព្ពជិស្សាមីតិ អហំ តា លាមិកា ទុក្ខវត្ថុភូតា ឥត្ថិយោ ហិត្វា អរញ្ញំ បវិសិត្វា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិស្សាមិ. វិវេកមនុព្រូហយន្តិ កាយវិវេកោ ចិត្តវិវេកោ ឧបធិវិវេកោតិ តយោ វិវេកា, តេសុ ឥធ កាយវិវេកោបិ វដ្ដតិ ចិត្តវិវេកោបិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – អហំ, អម្ម, បព្ពជិត្វា កសិណបរិកម្មំ កត្វា អដ្ឋ សមាបត្តិយោ ច បញ្ចាភិញ្ញា ច ឧប្បាទេត្វា គណតោ កាយំ, កិលេសេហិ ច ចិត្តំ វិវេចេត្វា ឥមំ វិវេកំ ព្រូហេន្តោ វឌ្ឍេន្តោ ព្រហ្មលោកបរាយណោ ភវិស្សាមិ, អលំ មេ អគារេនាតិ. ឯវំ ឥត្ថិយោ គរហិត្វា មាតាបិតរោ វន្ទិត្វា ហិមវន្តំ បវិសិត្វា បព្ពជិត្វា វុត្តប្បការំ វិវេកំ ព្រូហេន្តោ ព្រហ្មលោកបរាយណោ អហោសិ.

សត្ថាបិ ‘‘ឯវំ ភិក្ខុ ឥត្ថិយោ នាម អសាតា លាមិកា បច្ឆិមិកា ទុក្ខទាយិកា’’តិ ឥត្ថីនំ អគុណំ កថេត្វា សច្ចានិ បកាសេសិ, សច្ចបរិយោសានេ សោ ភិក្ខុ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាសិ. សត្ថា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា មាតា ភទ្ទកាបិលានី, បិតា មហាកស្សបោ អហោសិ, អន្តេវាសិកោ អានន្ទោ, អាចរិយោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

អសាតមន្តជាតកវណ្ណនា បឋមា.

[៦២] ២. អណ្ឌភូតជាតកវណ្ណនា

យំ ព្រាហ្មណោ អវាទេសីតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឧក្កណ្ឋិតមេវារព្ភ កថេសិ. តញ្ហិ សត្ថា ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ ភិក្ខុ ឧក្កណ្ឋិតោសី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សច្ច’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘ភិក្ខុ ឥត្ថិយោ នាម អរក្ខិយា, បុព្ពេ បណ្ឌិតា ឥត្ថិំ គព្ភតោ បដ្ឋាយ រក្ខន្តាបិ រក្ខិតុំ នាសក្ខិំសូ’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ តស្ស អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិស្មិំ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ សព្ពសិប្បេសុ និប្ផត្តិំ បត្វា បិតុ អច្ចយេន រជ្ជេ បតិដ្ឋាយ ធម្មេន រជ្ជំ ការេសិ. សោ បុរោហិតេន សទ្ធិំ ជូតំ កីឡតិ. កីឡន្តោ បន –

‘‘សព្ពា នទី វង្កគតី, សព្ពេ កដ្ឋមយា វនា;

សព្ពិត្ថិយោ ករេ បាបំ, លភមានេ និវាតកេ’’តិ. (ជា. ២.២១.៣០៨) –

ឥមំ ជូតគីតំ គាយន្តោ រជតផលកេ សុវណ្ណបាសកេ ខិបតិ. ឯវំ កីឡន្តោ បន រាជា និច្ចំ ជិនាតិ, បុរោហិតោ បរាជីយតិ.

សោ អនុក្កមេន ឃរេ វិភវេ បរិក្ខយំ គច្ឆន្តេ ចិន្តេសិ ‘‘ឯវំ សន្តេ សព្ពំ ឥមស្មិំ ឃរេ ធនំ ខីយិស្សតិ, បរិយេសិត្វា បុរិសន្តរំ អគតំ ឯកំ មាតុគាមំ ឃរេ ករិស្សាមី’’តិ. អថស្ស ឯតទហោសិ ‘‘អញ្ញំ បុរិសំ ទិដ្ឋបុព្ពំ ឥត្ថិំ រក្ខិតុំ ន សក្ខិស្សាមិ, គព្ភតោ បដ្ឋាយេកំ មាតុគាមំ រក្ខិត្វា តំ វយប្បត្តំ វសេ ឋបេត្វា ឯកបុរិសិកំ កត្វា គាឡ្ហំ អារក្ខំ សំវិទហិត្វា រាជកុលតោ ធនំ អាហរិស្សាមី’’តិ. សោ ច អង្គវិជ្ជាយ ឆេកោ ហោតិ, អថេកំ ទុគ្គតិត្ថិំ គព្ភិនិំ ទិស្វា ‘‘ធីតរំ វិជាយិស្សតី’’តិ ញត្វា តំ បក្កោសាបេត្វា បរិព្ពយំ ទត្វា ឃរេយេវ វសាបេត្វា វិជាតកាលេ ធនំ ទត្វា ឧយ្យោជេត្វា តំ កុមារិកំ អញ្ញេសំ បុរិសានំ ទដ្ឋុំ អទត្វា ឥត្ថីនំយេវ ហត្ថេ ទត្វា បោសាបេត្វា វយប្បត្តកាលេ តំ អត្តនោ វសេ ឋបេសិ. យាវ ចេសា វឌ្ឍតិ, តាវ រញ្ញា សទ្ធិំ ជូតំ ន កីឡិ. តំ បន វសេ ឋបេត្វា ព្រាហ្មណោ ‘‘មហារាជ, ជូតំ កីឡាមា’’តិ អាហ. រាជា ‘‘សាធូ’’តិ បុរិមនិយាមេនេវ កីឡិ. បុរោហិតោ រញ្ញោ គាយិត្វា បាសកំ ខិបនកាលេ ‘‘ឋបេត្វា មម មាណវិក’’ន្តិ អាហ. តតោ បដ្ឋាយ បុរោហិតោ ជិនាតិ, រាជា បរាជីយតិ.

ពោធិសត្តោ ‘‘ឥមស្ស ឃរេ ឯកបុរិសិកាយ ឯកាយ ឥត្ថិយា ភវិតព្ព’’ន្តិ បរិគ្គណ្ហាបេន្តោ អត្ថិភាវំ ញត្វា ‘‘សីលមស្សា ភិន្ទាបេស្សាមី’’តិ ឯកំ ធុត្តំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘សក្ខិស្សសិ បុរោហិតស្ស ឥត្ថិយា សីលំ ភិន្ទិតុ’’ន្តិ អាហ. ‘‘សក្កោមិ, ទេវា’’តិ. អថស្ស រាជា ធនំ ទត្វា ‘‘តេន ហិ ខិប្បំ និដ្ឋាបេហី’’តិ តំ បហិណិ. សោ រញ្ញោ សន្តិកា ធនំ អាទាយ គន្ធធូមចុណ្ណកប្បូរាទីនិ គហេត្វា តស្ស ឃរតោ អវិទូរេ សព្ពគន្ធាបណំ បសារេសិ. បុរោហិតស្សបិ គេហំ សត្តភូមកំ សត្តទ្វារកោដ្ឋកំ ហោតិ, សព្ពេសុ ទ្វារកោដ្ឋកេសុ ឥត្ថីនំយេវ អារក្ខា. ឋបេត្វា បន ព្រាហ្មណំ អញ្ញោ បុរិសោ គេហំ បវិសិតុំ លភន្តោ នាម នត្ថិ, កចវរឆឌ្ឌនបច្ឆិម្បិ សោធេត្វាយេវ បវេសេន្តិ. តំ មាណវិកំ បុរោហិតោយេវ ទដ្ឋុំ លភតិ. តស្សា ច ឯកា បរិចារិកា ឥត្ថី អត្ថិ. អថស្សា សា បរិចារិកា គន្ធបុប្ផមូលំ គហេត្វា គច្ឆន្តី តស្ស ធុត្តស្ស អាបណសមីបេន គច្ឆតិ. សោ ‘‘អយំ តស្សា បរិចារិកា’’តិ សុដ្ឋុ ញត្វា ឯកទិវសំ តំ អាគច្ឆន្តិំ ទិស្វា អាបណា ឧដ្ឋាយ គន្ត្វា តស្សា បាទមូលេ បតិត្វា ឧភោហិ ហត្ថេហិ បាទេ គាឡ្ហំ គហេត្វា ‘‘អម្ម, ឯត្តកំ កាលំ កហំ គតាសី’’តិ បរិទេវិ, អវសេសាបិ បយុត្តកធុត្តា ឯកមន្តំ ឋត្វា ‘‘ហត្ថបាទមុខសណ្ឋានេហិ ច អាកប្បេន ច មាតាបុត្តា ឯកសទិសាយេវា’’តិ អាហំសុ. សា ឥត្ថី តេសុ តេសុ កថេន្តេសុ អត្តនោ អសទ្ទហិត្វា ‘‘អយំ មេ បុត្តោ ភវិស្សតី’’តិ សយម្បិ រោទិតុំ អារភិ. តេ ឧភោបិ កន្ទិត្វា រោទិត្វា អញ្ញមញ្ញំ អាលិង្គេត្វា អដ្ឋំសុ.

អថ សោ ធុត្តោ អាហ ‘‘អម្ម, កហំ វសសី’’តិ? ‘‘កិន្នរិលីលាយ វសមានាយ រូបសោភគ្គប្បត្តាយ បុរោហិតស្ស ទហរិត្ថិយា ឧបដ្ឋានំ កុរុមានា វសាមិ, តាតា’’តិ. ‘‘ឥទានិ កហំ យាសិ, អម្មា’’តិ? ‘‘តស្សា គន្ធមាលាទីនំ អត្ថាយា’’តិ. ‘‘អម្ម, កិំ តេ អញ្ញត្ថ គតាយ, ឥតោ បដ្ឋាយ មមេវ សន្តិកា ហរា’’តិ មូលំ អគ្គហេត្វាវ ពហូនិ តម្ពូលតក្កោលកាទីនិ ចេវ នានាបុប្ផានិ ច អទាសិ. មាណវិកា ពហូនិ គន្ធបុប្ផាទីនិ ទិស្វា ‘‘កិំ, អម្ម, អជ្ជ អម្ហាកំ ព្រាហ្មណោ បសន្នោ’’តិ អាហ. ‘‘កស្មា ឯវំ វទសី’’តិ? ‘‘ឥមេសំ ពហុភាវំ ទិស្វា’’តិ. ន ព្រាហ្មណោ ពហុមូលំ អទាសិ, មយា បនេតំ មយ្ហំ បុត្តស្ស សន្តិកា អាភតន្តិ. តតោ បដ្ឋាយ សា ព្រាហ្មណេន ទិន្នមូលំ អត្តនា គហេត្វា តស្សេវ សន្តិកា គន្ធបុប្ផាទីនិ អាហរតិ. ធុត្តោ កតិបាហច្ចយេន គិលានាលយំ កត្វា និបជ្ជិ. សា តស្ស អាបណទ្វារំ គន្ត្វា តំ អទិស្វា ‘‘កហំ មេ បុត្តោ’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘បុត្តស្ស តេ អផាសុកំ ជាត’’ន្តិ? សា តស្ស និបន្នដ្ឋានំ គន្ត្វា និសីទិត្វា បិដ្ឋិំ បរិមជ្ជន្តី ‘‘កិំ តេ, តាត, អផាសុក’’ន្តិ បុច្ឆិ. សោ តុណ្ហី អហោសិ. ‘‘កិំ ន កថេសិ បុត្តា’’តិ? ‘‘អម្ម, មរន្តេនាបិ តុយ្ហំ កថេតុំ ន សក្កា’’តិ. ‘‘តាត, មយ្ហំ អកថេត្វា កស្ស កថេយ្យាសិ, កថេហិ, តាតា’’តិ. ‘‘អម្ម, មយ្ហំ អញ្ញំ អផាសុកំ នត្ថិ, តស្សា បន មាណវិកាយ វណ្ណំ សុត្វា បដិពទ្ធចិត្តោស្មិ, តំ លភន្តោ ជីវិស្សាមិ, អលភន្តោ ឥធេវ មរិស្សាមី’’តិ. ‘‘តាត, មយ្ហំ ឯស ភារោ, មា ត្វំ ឯតំ និស្សាយ ចិន្តយី’’តិ តំ អស្សាសេត្វា ពហូនិ គន្ធបុប្ផាទីនិ អាទាយ មាណវិកាយ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘បុត្តោ មេ, អម្ម, មម សន្តិកា តវ វណ្ណំ សុត្វា បដិពទ្ធចិត្តោ ជាតោ, កិំ កាតព្ព’’ន្តិ? ‘‘សចេ អានេតុំ សក្កោថ, មយា កតោកាសោយេវា’’តិ.

សា តស្សា វចនំ សុត្វា តតោ បដ្ឋាយ តស្ស គេហស្ស កណ្ណកណ្ណេហិ ពហុំ កចវរំ សង្កឌ្ឍិត្វា អារក្ខិត្ថិយា ឧបរិ ឆឌ្ឌេសិ. សា តេន អដ្ដីយមានា អបេតិ. ឥតរា តេនេវ និយាមេន យា យា កិញ្ចិ កថេតិ, តស្សា តស្សា ឧបរិ កចវរំ ឆឌ្ឌេសិ. តតោ បដ្ឋាយ បន សា យំ យំ អាហរតិ វា ហរតិ វា, តំ តំ ន កាចិ សោធេតុំ ឧស្សហតិ. តស្មិំ កាលេ សា តំ ធុត្តំ បុប្ផបច្ឆិយំ និបជ្ជាបេត្វា មាណវិកាយ សន្តិកំ អភិហរិ. ធុត្តោ មាណវិកាយ សីលំ ភិន្ទិត្វា ឯកាហទ្វីហំ បាសាទេយេវ អហោសិ. បុរោហិតេ ពហិ និក្ខន្តេ ឧភោ អភិរមន្តិ. តស្មិំ អាគតេ ធុត្តោ និលីយតិ.

អថ នំ សា ឯកាហទ្វីហច្ចយេន ‘‘សាមិ, ឥទានិ តយា គន្តុំ វដ្ដតី’’តិ អាហ. ‘‘អហំ ព្រាហ្មណំ បហរិត្វា គន្តុកាមោ’’តិ. សា ‘‘ឯវំ ហោតូ’’តិ ធុត្តំ និលីយាបេត្វា ព្រាហ្មណេ អាគតេ ឯវមាហ ‘‘អហំ, អយ្យ, តុម្ហេសុ វីណំ វាទេន្តេសុ នច្ចិតុំ ឥច្ឆាមី’’តិ. ‘‘សាធុ, ភទ្ទេ, នច្ចស្សូ’’តិ វីណំ វាទេសិ. ‘‘តុម្ហេសុ ឱលោកេន្តេសុ លជ្ជាមិ, មុខំ បន វោ សាដកេន ពន្ធិត្វា នច្ចិស្សាមី’’តិ. ‘‘សចេ លជ្ជសិ, ឯវំ ករោហី’’តិ. មាណវិកា ឃនសាដកំ គហេត្វា តស្ស អក្ខីនិ បិទហមានា មុខំ ពន្ធិ. ព្រាហ្មណោ មុខំ ពន្ធាបេត្វា វីណំ វាទេសិ. សា មុហុត្តំ នច្ចិត្វា ‘‘អយ្យ, អហំ តេ ឯកវារំ សីសេ បហរិតុកាមា’’តិ អាហ. ឥត្ថិលោលោ ព្រាហ្មណោ កិញ្ចិ ការណំ អជានន្តោ ‘‘បហរាហី’’តិ អាហ, មាណវិកា ធុត្តស្ស សញ្ញំ អទាសិ. សោ សណិកំ អាគន្ត្វា ព្រាហ្មណស្ស បិដ្ឋិបស្សេ ឋត្វា សីសេ កប្បរេន បហរិ, អក្ខីនិ បតនាការប្បត្តានិ អហេសុំ, សីសេ គណ្ឌោ ឧដ្ឋហិ. សោ វេទនាដ្ដោ ហុត្វា ‘‘អាហរ តេ ហត្ថ’’ន្តិ អាហ. មាណវិកា អត្តនោ ហត្ថំ ឧក្ខិបិត្វា តស្ស ហត្ថេ ឋបេសិ. ព្រាហ្មណោ ‘‘ហត្ថោ មុទុកោ, បហារោ បន ថទ្ធោ’’តិ អាហ. ធុត្តោ ព្រាហ្មណំ បហរិត្វា និលីយិ. មាណវិកា តស្មិំ និលីនេ ព្រាហ្មណស្ស មុខតោ សាដកំ មោចេត្វា តេលំ អាទាយ សីសំ បរិសម្ពាហិ. ព្រាហ្មណេ ពហិ និក្ខន្តេ បុន សា ឥត្ថី ធុត្តំ បច្ឆិយំ និបជ្ជាបេត្វា នីហរិ.

សោ រញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា សព្ពំ តំ បវត្តិំ អារោចេសិ. រាជា អត្តនោ ឧបដ្ឋានំ អាគតំ ព្រាហ្មណំ អាហ ‘‘ជូតំ កីឡាម ព្រាហ្មណា’’តិ? ‘‘សាធុ, មហារាជា’’តិ. រាជា ជូតមណ្ឌលំ សជ្ជាបេត្វា បុរិមនយេនេវ ជូតគីតំ គាយិត្វា បាសកេ ខិបតិ. ព្រាហ្មណោ មាណវិកាយ តបស្ស ភិន្នភាវំ អជានន្តោ ‘‘ឋបេត្វា មម មាណវិក’’ន្តិ អាហ. ឯវំ វទន្តោបិ បរាជិតោយេវ. រាជា ជិនិត្វា ‘‘ព្រាហ្មណ, កិំ វទេសិ, មាណវិកាយ តេ តបោ ភិន្នោ, ត្វំ ‘មាតុគាមំ គព្ភតោ បដ្ឋាយ រក្ខន្តោ សត្តសុ ឋានេសុ អារក្ខំ ករោន្តោ រក្ខិតុំ សក្ខិស្សាមី’តិ មញ្ញសិ, មាតុគាមោ នាម កុច្ឆិយំ បក្ខិបិត្វា ចរន្តេនាបិ រក្ខិតុំ ន សក្កា, ឯកបុរិសិកា ឥត្ថី នាម នត្ថិ, តវ មាណវិកា ‘នច្ចិតុកាមាម្ហី’តិ វត្វា វីណំ វាទេន្តស្ស តវ សាដកេន មុខំ ពន្ធិត្វា អត្តនោ ជារំ តវ សីសេ កប្បរេន បហរាបេត្វា ឧយ្យោជេសិ, ឥទានិ កិំ កថេសី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៦២. ‘‘យំ ព្រាហ្មណោ អវាទេសិ, វីណំ សមុខវេឋិតោ;

អណ្ឌភូតាភតា ភរិយា, តាសុ កោ ជាតុ វិស្សសេ’’តិ.

តត្ថ យំ ព្រាហ្មណោ អវាទេសិ, វីណំ សមុខវេឋិតោតិ យេន ការណេន ព្រាហ្មណោ ឃនសាដកេន សហ មុខេន វេឋិតោ ហុត្វា វីណំ វាទេសិ, តំ ការណំ ន ជានាតីតិ អត្ថោ. តញ្ហិ សា វញ្ចេតុកាមា ឯវមកាសិ. ព្រាហ្មណោ បន តំ ឥត្ថិំ ពហុមាយាភាវំ អជានន្តោ មាតុគាមស្ស សទ្ទហិត្វា ‘‘មំ ឯសា លជ្ជតី’’តិ ឯវំសញ្ញី អហោសិ, តេនស្ស អញ្ញាណភាវំ បកាសេន្តោ រាជា ឯវមាហ, អយមេត្ថាធិប្បាយោ. អណ្ឌភូតាភតា ភរិយាតិ អណ្ឌំ វុច្ចតិ ពីជំ, ពីជភូតា មាតុកុច្ឆិតោ អនិក្ខន្តកាលេយេវ អាភតា អានីតា, ភតាតិ វា បុដ្ឋាតិ អត្ថោ. កា សា? ភរិយា បជាបតិ បាទបរិចារិកា. សា ហិ ភត្តវត្ថាទីហិ ភរិតព្ពតាយ, ភិន្នសំវរតាយ, លោកធម្មេហិ ភរិតតាយ វា ‘‘ភរិយា’’តិ វុច្ចតិ. តាសុ កោ ជាតុ វិស្សសេតិ ជាតូតិ ឯកំសាធិវចនំ, តាសុ មាតុកុច្ឆិតោ បដ្ឋាយ រក្ខិយមានាសុបិ ឯវំ វិប្បការំ អាបជ្ជន្តីសុ ភរិយាសុ កោ នាម បណ្ឌិតោ បុរិសោ ឯកំសេន វិស្សសេ, ‘‘និព្ពិការា ឯសា មយី’’តិ កោ សទ្ទហេយ្យាតិ អត្ថោ. អសទ្ធម្មវសេន ហិ អាមន្តកេសុ និមន្តកេសុ វិជ្ជមានេសុ មាតុគាមោ នាម ន សក្កា រក្ខិតុន្តិ.

ឯវំ ពោធិសត្តោ ព្រាហ្មណស្ស ធម្មំ ទេសេសិ. ព្រាហ្មណោ ពោធិសត្តស្ស ធម្មទេសនំ សុត្វា និវេសនំ គន្ត្វា តំ មាណវិកំ អាហ – ‘‘តយា កិរ ឯវរូបំ បាបកម្មំ កត’’ន្តិ? ‘‘អយ្យ, កោ ឯវមាហ, ន ករោមិ, ‘អហមេវ បហរិំ, ន អញ្ញោ កោចិ’. សចេ ន សទ្ទហថ, អហំ ‘តុម្ហេ ឋបេត្វា អញ្ញស្ស បុរិសស្ស ហត្ថសម្ផស្សំ ន ជានាមី’តិ សច្ចកិរិយំ កត្វា អគ្គិំ បវិសិត្វា តុម្ហេ សទ្ទហាបេស្សាមី’’តិ. ព្រាហ្មណោ ‘‘ឯវំ ហោតូ’’តិ មហន្តំ ទារុរាសិំ ការេត្វា អគ្គិំ កត្វា តំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘សចេ អត្តនោ សទ្ទហសិ, អគ្គិំ បវិសាហី’’តិ អាហ.

មាណវិកា អត្តនោ បរិចារិកំ បឋមមេវ សិក្ខាបេសិ ‘‘អម្ម, តវ បុត្តំ តត្ថ គន្ត្វា មម អគ្គិំ បវិសនកាលេ ហត្ថគ្គហណំ កាតុំ វទេហី’’តិ. សា គន្ត្វា តថា អវច. ធុត្តោ អាគន្ត្វា បរិសមជ្ឈេ អដ្ឋាសិ. សា មាណវិកា ព្រាហ្មណំ វញ្ចេតុកាមា មហាជនមជ្ឈេ ឋត្វា ‘‘ព្រាហ្មណ, តំ ឋបេត្វា អញ្ញស្ស បុរិសស្ស ហត្ថសម្ផស្សំ នាម ន ជានាមិ, ឥមិនា សច្ចេន អយំ អគ្គិ មា មំ ឈាបេសី’’តិ អគ្គិំ បវិសិតុំ អារទ្ធា. តស្មិំ ខណេ ធុត្តោ ‘‘បស្សថ ភោ បុរោហិតព្រាហ្មណស្ស កម្មំ, ឯវរូបំ មាតុគាមំ អគ្គិំ បវេសាបេតី’’តិ គន្ត្វា តំ មាណវិកំ ហត្ថេ គណ្ហិ. សា ហត្ថំ វិស្សជ្ជាបេត្វា បុរោហិតំ អាហ – ‘‘អយ្យ, មម សច្ចកិរិយា ភិន្នា, ន សក្កា អគ្គិំ បវិសិតុ’’ន្តិ. ‘‘កិំការណា’’តិ? ‘‘អជ្ជ មយា ឯវរូបា សច្ចកិរិយា កតា ‘ឋបេត្វា មម សាមិកំ អញ្ញស្ស បុរិសស្ស ហត្ថសម្ផស្សំ ន ជានាមី’តិ, ឥទានិ ចម្ហិ ឥមិនា បុរិសេន ហត្ថេ គហិតា’’តិ. ព្រាហ្មណោ ‘‘វញ្ចិតោ អហំ ឥមាយា’’តិ ញត្វា តំ បោថេត្វា នីហរាបេសិ. ឯវំ អសទ្ធម្មសមន្នាគតា កិរេតា ឥត្ថិយោ តាវ មហន្តម្បិ បាបកម្មំ កត្វា អត្តនោ សាមិកំ វញ្ចេតុំ ‘‘នាហំ ឯវរូបំ កម្មំ ករោមី’’តិ ទិវសម្បិ សបថំ កុរុមានា នានាចិត្តាវ ហោន្តិ. តេន វុត្តំ –

‘‘ចោរីនំ ពហុពុទ្ធីនំ, យាសុ សច្ចំ សុទុល្លភំ;

ថីនំ ភាវោ ទុរាជានោ, មច្ឆស្សេវោទកេ គតំ. (ជា. ២.២១.៣៤៧);

‘‘មុសា តាសំ យថា សច្ចំ, សច្ចំ តាសំ យថា មុសា;

គាវោ ពហិ តិណស្សេវ, ឱមសន្តិ វរំ វរំ.

‘‘ចោរិយោ កថិនា ហេតា, វាឡា ច លបសក្ខរា;

ន តា កិញ្ចិ ន ជានន្តិ, យំ មនុស្សេសុ វញ្ចន’’ន្តិ. (ជា. ២.២១.៣៣២, ៣៣៤);

សត្ថា ‘‘ឯវំ អរក្ខិយោ មាតុគាមោ’’តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេសិ, សច្ចបរិយោសានេ ឧក្កណ្ឋិតភិក្ខុ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. សត្ថាបិ អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ ‘‘តទា ពារាណសិរាជា អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

អណ្ឌភូតជាតកវណ្ណនា ទុតិយា.

[៦៣] ៣. តក្កបណ្ឌិតជាតកវណ្ណនា

កោធនា អកតញ្ញូ ចាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឧក្កណ្ឋិតភិក្ខុញ្ញេវារព្ភ កថេសិ. តញ្ហិ សត្ថា ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ ភិក្ខុ ឧក្កណ្ឋិតោសី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សច្ច’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘ឥត្ថិយោ នាម ភិក្ខុ អកតញ្ញូ មិត្តទុព្ភា, កស្មា តា និស្សាយ ឧក្កណ្ឋិតោសី’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា គង្គាតីរេ អស្សមំ មាបេត្វា សមាបត្តិយោ ចេវ អភិញ្ញាយោ ច និព្ពត្តេត្វា ឈានសុខេន វិហរតិ. តស្មិំ សមយេ ពារាណសិសេដ្ឋិនោ ធីតា ទុដ្ឋកុមារី នាម ចណ្ឌា អហោសិ ផរុសា, ទាសកម្មករេ អក្កោសតិ បរិភាសតិ បហរតិ. អថ នំ ឯកទិវសំ បរិវារមនុស្សា គហេត្វា ‘‘គង្គាយ កីឡិស្សាមា’’តិ អគមំសុ. តេសំ កីឡន្តានញ្ញេវ សូរិយត្ថង្គមនវេលា ជាតា, មេឃោ ឧដ្ឋហិ, មនុស្សា មេឃំ ទិស្វា ឥតោ ចិតោ ច វេគេន បលាយិំសុ. សេដ្ឋិធីតាយបិ ទាសកម្មករា ‘‘អជ្ជ អម្ហេហិ ឯតិស្សា បិដ្ឋិំ បស្សិតុំ វដ្ដតី’’តិ តំ អន្តោឧទកស្មិំយេវ ឆឌ្ឌេត្វា ឧត្តរិំសុ. ទេវោ បាវស្សិ, សូរិយោបិ អត្ថង្គតោ, អន្ធការោ ជាតោ. តេ តាយ វិនាវ គេហំ គន្ត្វា ‘‘កហំ សា’’តិ វុត្តេ ‘‘គង្គាតោ តាវ ឧត្តិណ្ណា, អថ នំ ន ជានាម កហំ គតា’’តិ. ញាតកា វិចិនិត្វាបិ ន បស្សិំសុ.

សា មហាវិរវំ វិរវន្តី ឧទកេន វុយ្ហមានា អឌ្ឍរត្តសមយេ ពោធិសត្តស្ស បណ្ណសាលាសមីបំ បាបុណិ. សោ តស្សា សទ្ទំ សុត្វា ‘‘មាតុគាមស្ស សទ្ទោ ឯសោ, បរិត្តាណមស្សា ករិស្សាមី’’តិ តិណុក្កំ អាទាយ នទីតីរំ គន្ត្វា តំ ទិស្វា ‘‘មា ភាយិ, មា ភាយី’’តិ អស្សាសេត្វា នាគពលោ ថាមសម្បន្នោ ពោធិសត្តោ នទិំ តរមានោ គន្ត្វា តំ ឧក្ខិបិត្វា អស្សមបទំ អានេត្វា អគ្គិំ កត្វា អទាសិ. សីតេ វិគតេ មធុរានិ ផលាផលានិ ឧបនាមេសិ. តានិ ខាទិត្វា ឋិតំ ‘‘កត្ថ វាសិកាសិ, កថញ្ច គង្គាយ បតិតាសី’’តិ បុច្ឆិ. សា តំ បវត្តិំ អារោចេសិ. អថ នំ ‘‘ត្វំ ឥធេវ វសា’’តិ បណ្ណសាលាយ វសាបេន្តោ ទ្វីហតីហំ សយំ អព្ភោកាសេ វសិត្វា ‘‘ឥទានិ គច្ឆា’’តិ អាហ. សា ‘‘ឥមំ តាបសំ សីលភេទំ បាបេត្វា គហេត្វា គមិស្សាមី’’តិ ន គច្ឆតិ. អថ គច្ឆន្តេ កាលេ ឥត្ថិកុត្តំ ឥត្ថិលីលំ ទស្សេត្វា តស្ស សីលភេទំ កត្វា ឈានំ អន្តរធាបេសិ. សោ តំ គហេត្វា អរញ្ញេយេវ វសតិ. អថ នំ សា អាហ ‘‘អយ្យ, កិំ នោ អរញ្ញវាសេន, មនុស្សបថំ គមិស្សាមា’’តិ? សោ តំ អាទាយ ឯកំ បច្ចន្តគាមកំ គន្ត្វា តក្កភតិយា ជីវិកំ កប្បេត្វា តំ បោសេតិ. តស្ស តក្កំ វិក្កិណិត្វា ជីវតីតិ ‘‘តក្កបណ្ឌិតោ’’តិ នាមំ អកំសុ. អថស្ស គាមវាសិនោ បរិព្ពយំ ទត្វា ‘‘អម្ហាកំ សុយុត្តទុយុត្តកំ អាចិក្ខន្តោ ឯត្ថ វសា’’តិ គាមទ្វារេ កុដិយំ វាសេសុំ.

តេន ច សមយេន ចោរា បព្ពតា ឱរុយ្ហ បច្ចន្តំ បហរន្តិ. តេ ឯកទិវសំ តំ គាមំ បហរិត្វា គាមវាសិកេហិយេវ ភណ្ឌិកា ឧក្ខិបាបេត្វា គច្ឆន្តា តម្បិ សេដ្ឋិធីតរំ គហេត្វា អត្តនោ វសនដ្ឋានំ គន្ត្វា សេសជនេ វិស្សជ្ជេសុំ. ចោរជេដ្ឋកោ បន តស្សា រូបេ ពជ្ឈិត្វា តំ អត្តនោ ភរិយំ អកាសិ. ពោធិសត្តោ ‘‘ឥត្ថន្នាមា កហ’’ន្តិ បុច្ឆិ. ‘‘ចោរជេដ្ឋកេន គហេត្វា អត្តនោ ភរិយា កតា’’តិ ច សុត្វាបិ ‘‘ន សា តត្ថ មយា វិនា វសិស្សតិ, បលាយិត្វា អាគច្ឆិស្សតី’’តិ តស្សា អាគមនំ ឱលោកេន្តោ តត្ថេវ វសិ.

សេដ្ឋិធីតាបិ ចិន្តេសិ ‘‘អហំ ឥធ សុខំ វសាមិ, កទាចិ មំ តក្កបណ្ឌិតោ កិញ្ចិទេវ និស្សាយ អាគន្ត្វា ឥតោ អាទាយ គច្ឆេយ្យ, អថ ឯតស្មា សុខា បរិហាយិស្សាមិ, យន្នូនាហំ សម្បិយាយមានា វិយ តំ បក្កោសាបេត្វា ឃាតាបេយ្យ’’ន្តិ. សា ឯកំ មនុស្សំ បក្កោសិត្វា ‘‘អហំ ឥធ ទុក្ខំ ជីវាមិ, តក្កបណ្ឌិតោ អាគន្ត្វា មំ អាទាយ គច្ឆតូ’’តិ សាសនំ បេសេសិ. សោ តំ សាសនំ សុត្វា សទ្ទហិត្វា តត្ថ គន្ត្វា គាមទ្វារេ ឋត្វា សាសនំ បេសេសិ. សា និក្ខមិត្វា តំ ទិស្វា ‘‘អយ្យ, សចេ មយំ ឥទានិ គច្ឆិស្សាម, ចោរជេដ្ឋកោ អនុពន្ធិត្វា ឧភោបិ អម្ហេ ឃាតេស្សតិ, រត្តិភាគេ គច្ឆិស្សាមា’’តិ តំ អានេត្វា ភោជេត្វា កោដ្ឋកេ និសីទាបេត្វា សាយំ ចោរជេដ្ឋកស្ស អាគន្ត្វា សុរំ បិវិត្វា មត្តកាលេ ‘‘សាមិ, សចេ ឥមាយ វេលាយ តវ សត្តុំ បស្សេយ្យាសិ, កិន្តិ នំ ករេយ្យាសី’’តិ អាហ. ‘‘ឥទញ្ចិទញ្ច ករិស្សាមីតិ’’. ‘‘កិំ បន សោ ទូរេ, ននុ កោដ្ឋកេ និសិន្នោ’’តិ? ចោរជេដ្ឋកោ ឧក្កំ អាទាយ តត្ថ គន្ត្វា តំ ទិស្វា គហេត្វា គេហមជ្ឈេ បាតេត្វា កប្បរាទីហិ យថារុចិំ បោថេសិ. សោ បោថិយមានោបិ អញ្ញំ កិញ្ចិ អវត្វា ‘‘កោធនា អកតញ្ញូ ច, បិសុណា មិត្តភេទិកា’’តិ ឯត្តកមេវ វទតិ. ចោរោ តំ បោថេត្វា ពន្ធិត្វា និបជ្ជាបេត្វា សាយមាសំ ភុញ្ជិត្វា សយិ. បពុទ្ធោ ជិណ្ណាយ សុរាយ បុន តំ បោថេតុំ អារភិ, សោបិ តានេវ ចត្តារិ បទានិ វទតិ.

ចោរោ ចិន្តេសិ ‘‘អយំ ឯវំ បោថិយមានោបិ អញ្ញំ កិញ្ចិ អវត្វា ឥមានេវ ចត្តារិ បទានិ វទតិ, បុច្ឆិស្សាមិ ន’’ន្តិ តស្សា សុត្តភាវំ ញត្វា តំ បុច្ឆិ ‘‘អម្ភោ ត្វំ ឯវំ បោថិយមានោបិ កស្មា ឯតានេវ បទានិ វទសី’’តិ? តក្កបណ្ឌិតោ ‘‘តេន ហិ សុណាហី’’តិ តំ ការណំ អាទិតោ បដ្ឋាយ កថេសិ. ‘‘អហំ បុព្ពេ អរញ្ញវាសិកោ ឯកោ តាបសោ ឈានលាភី, ស្វាហំ ឯតំ គង្គាយ វុយ្ហមានំ ឧត្តារេត្វា បដិជគ្គិំ. អថ មំ ឯសា បលោភេត្វា ឈានា បរិហាបេសិ, ស្វាហំ អរញ្ញំ បហាយ ឯតំ បោសេន្តោ បច្ចន្តគាមកេ វសាមិ, អថេសា ចោរេហិ ឥធានីតា ‘អហំ ទុក្ខំ វសាមិ, អាគន្ត្វា មំ នេតូ’តិ មយ្ហំ សាសនំ បេសេត្វា ឥទានិ តវ ហត្ថេ បាតេសិ, ឥមិនា ការណេនាហំ ឯវំ កថេមី’’តិ. ចោរោ ចិន្តេសិ ‘‘យា ឯសា ឯវរូបេ គុណសម្បន្នេ ឧបការកេ ឯវំ វិប្បដិបជ្ជិ, សា មយ្ហំ កតរំ នាម ឧបទ្ទវំ ន ករេយ្យ, មារេតព្ពា ឯសា’’តិ សោ តក្កបណ្ឌិតំ អស្សាសេត្វា តំ បពោធេត្វា ខគ្គំ អាទាយ និក្ខម្ម ‘‘ឯតំ បុរិសំ គាមទ្វារេ ឃាតេស្សាមី’’តិ វត្វា តាយ សទ្ធិំ ពហិគាមំ គន្ត្វា ‘‘ឯតំ ហត្ថេ គណ្ហា’’តិ តំ តាយ ហត្ថេ គាហាបេត្វា ខគ្គំ អាទាយ តក្កបណ្ឌិតំ បហរន្តោ វិយ តំ ទ្វិធា ឆិន្ទិត្វា សសីសំ ន្ហាបេត្វា តក្កបណ្ឌិតំ កតិបាហំ បណីតេន ភោជនេន សន្តប្បេត្វា ឥទានិ កហំ គមិស្សសី’’តិ អាហ. តក្កបណ្ឌិតោ ‘‘ឃរាវាសេន មេ កិច្ចំ នត្ថិ, ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា តត្ថេវ អរញ្ញេ វសិស្សាមី’’តិ អាហ. ‘‘តេន ហិ អហម្បិ បព្ពជិស្សាមី’’តិ ឧភោបិ បព្ពជិត្វា តំ អរញ្ញាយតនំ គន្ត្វា បញ្ច អភិញ្ញា អដ្ឋ ច សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេត្វា ជីវិតបរិយោសានេ ព្រហ្មលោកូបគា អហេសុំ.

សត្ថា ឥមានិ ទ្វេ វត្ថូនិ កថេត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៦៣. ‘‘កោធនា អកតញ្ញូ ច, បិសុណា មិត្តភេទិកា;

ព្រហ្មចរិយំ ចរ ភិក្ខុ, សោ សុខំ ន វិហាហិសី’’តិ.

តត្រាយំ បិណ្ឌត្ថោ – ភិក្ខុ ឥត្ថិយោ នាមេតា កោធនា, ឧប្បន្នំ កោធំ និវារេតុំ ន សក្កោន្តិ. អកតញ្ញូ ច, អតិមហន្តម្បិ ឧបការំ ន ជានន្តិ. បិសុណា ច, បិយសុញ្ញភាវករណមេវ កថំ កថេន្តិ. មិត្តភេទិកា, មិត្តេ ភិន្ទន្តិ, មិត្តភេទនកថំ កថនសីលាយេវ, ឯវរូបេហិ បាបធម្មេហិ សមន្នាគតា ឯតា. កិំ តេ ឯតាហិ, ព្រហ្មចរិយំ ចរ ភិក្ខុ, អយញ្ហិ មេថុនវិរតិ បរិសុទ្ធដ្ឋេន ព្រហ្មចរិយំ នាម, តំ ចរ. សោ សុខំ ន វិហាហិសីតិ សោ ត្វំ ឯតំ ព្រហ្មចរិយវាសំ វសន្តោ ឈានសុខំ មគ្គសុខំ ផលសុខញ្ច ន វិហាហិសិ, ឯតំ សុខំ ន វិជហិស្សតិ, ឯតស្មា សុខា ន បរិហាយិស្សសីតិ អត្ថោ. ‘‘ន បរិហាហិសី’’តិបិ បាឋោ, អយមេវត្ថោ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេសិ, សច្ចបរិយោសានេ ឧក្កណ្ឋិតភិក្ខុ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. សត្ថា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ចោរជេដ្ឋកោ អានន្ទោ អហោសិ, តក្កបណ្ឌិតោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

តក្កបណ្ឌិតជាតកវណ្ណនា តតិយា.

[៦៤] ៤. ទុរាជានជាតកវណ្ណនា

មាសុ នន្ទិ ឥច្ឆតិ មន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ ឧបាសកំ អារព្ភ កថេសិ. ឯកោ កិរ សាវត្ថិវាសី ឧបាសកោ តីសុ សរណេសុ បញ្ចសុ ច សីលេសុ បតិដ្ឋិតោ ពុទ្ធមាមកោ, ធម្មមាមកោ, សង្ឃមាមកោ, ភរិយា បនស្ស ទុស្សីលា បាបធម្មា. យំ ទិវសំ មិច្ឆាចារំ ចរតិ, តំ ទិវសំ សតកីតទាសី វិយ ហោតិ, មិច្ឆាចារស្ស បន អកតទិវសេ សាមិនី វិយ ហោតិ ចណ្ឌា ផរុសា. សោ តស្សា ភាវំ ជានិតុំ ន សក្កោតិ, អថ តាយ ឧព្ពាឡ្ហោ ពុទ្ធូបដ្ឋានំ ន គច្ឆតិ. អថ នំ ឯកទិវសំ គន្ធបុប្ផាទីនិ អាទាយ អាគន្ត្វា វន្ទិត្វា និសិន្នំ សត្ថា អាហ – ‘‘កិំ នុ ខោ ត្វំ, ឧបាសក, សត្តដ្ឋ ទិវសេ ពុទ្ធូបដ្ឋានំ នាគច្ឆសី’’តិ. ឃរណី មេ, ភន្តេ, ឯកស្មិំ ទិវសេ សតកីតទាសី វិយ ហោតិ, ឯកស្មិំ ទិវសេ សាមិនី វិយ ចណ្ឌា ផរុសា. អហំ តស្សា ភាវំ ជានិតុំ ន សក្កោមិ, ស្វាហំ តាយ ឧព្ពាឡ្ហោ ពុទ្ធូបដ្ឋានំ នាគច្ឆាមីតិ. អថស្ស វចនំ សុត្វា សត្ថា ‘‘ឧបាសក, ‘មាតុគាមស្ស ភាវោ នាម ទុជ្ជានោ’តិ បុព្ពេបិ តេ បណ្ឌិតា កថយិំសុ, ត្វំ បន តំ ភវសង្ខេបគតត្តា សល្លក្ខេតុំ ន សក្កោសី’’តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ទិសាបាមោក្ខោ អាចរិយោ ហុត្វា បញ្ច មាណវកសតានិ សិប្បំ សិក្ខាបេតិ. អថេកោ តិរោរដ្ឋវាសិកោ ព្រាហ្មណមាណវកោ អាគន្ត្វា តស្ស សន្តិកេ សិប្បំ ឧគ្គណ្ហន្តោ ឯកាយ ឥត្ថិយា បដិពទ្ធចិត្តោ ហុត្វា តំ ភរិយំ កត្វា តស្មិំយេវ ពារាណសិនគរេ វសន្តោ ទ្វេ តិស្សោ វេលាយោ អាចរិយស្ស ឧបដ្ឋានំ ន គច្ឆតិ. សា បនស្ស ភរិយា ទុស្សីលា បាបធម្មា. មិច្ឆាចារំ ចិណ្ណទិវសេ ទាសី វិយ ហោតិ, អចិណ្ណទិវសេ សាមិនី វិយ ហោតិ ចណ្ឌា ផរុសា. សោ តស្សា ភាវំ ជានិតុំ អសក្កោន្តោ តាយ ឧព្ពាឡ្ហោ អាកុលចិត្តោ អាចរិយស្ស ឧបដ្ឋានំ ន គច្ឆតិ. អថ នំ សត្តដ្ឋ ទិវសេ អតិក្កមិត្វា អាគតំ ‘‘កិំ, មាណវ, ន បញ្ញាយសី’’តិ អាចរិយោ បុច្ឆិ. សោ ‘‘ភរិយា មំ, អាចរិយ, ឯកទិវសំ ឥច្ឆតិ បត្ថេតិ, ទាសី វិយ និហតមានា ហោតិ. ឯកទិវសំ សាមិនី វិយ ថទ្ធា ចណ្ឌា ផរុសា, អហំ តស្សា ភាវំ ជានិតុំ ន សក្កោមិ, តាយ ឧព្ពាឡ្ហោ អាកុលចិត្តោ តុម្ហាកំ ឧបដ្ឋានំ នាគតោម្ហី’’តិ. អាចរិយោ ‘‘ឯវមេតំ, មាណវ, ឥត្ថិយោ នាម អនាចារំ ចិណ្ណទិវសេ សាមិកំ អនុវត្តន្តិ, ទាសី វិយ និហតមានា ហោន្តិ. អនាចិណ្ណទិវសេ បន មានត្ថទ្ធា ហុត្វា សាមិកំ ន គណេន្តិ. ឯវំ ឥត្ថិយោ នាមេតា អនាចារា ទុស្សីលា, តាសំ ភាវោ នាម ទុជ្ជានោ, តាសុ ឥច្ឆន្តីសុបិ អនិច្ឆន្តីសុបិ មជ្ឈត្តេនេវ ភវិតព្ព’’ន្តិ វត្វា តស្សោវាទវសេន ឥមំ គាថមាហ –

៦៤. ‘‘មា សុ នន្ទិ ឥច្ឆតិ មំ, មា សុ សោចិ ន មិច្ឆតិ;

ថីនំ ភាវោ ទុរាជានោ, មច្ឆស្សេវោទកេ គត’’ន្តិ.

តត្ថ មា សុ នន្ទិ ឥច្ឆតិ មន្តិ សុ-ការោ និបាតមត្តំ, ‘‘អយំ ឥត្ថី មំ ឥច្ឆតិ បត្ថេតិ, មយិ សិនេហំ ករោតី’’តិ មា តុស្សិ. មា សុ សោចិ ន មិច្ឆតីតិ ‘‘អយំ មំ ន ឥច្ឆតី’’តិបិ មា សោចិ, តស្សា ឥច្ឆមានាយ នន្ទិំ, ន ឥច្ឆមានាយ ច សោកំ អកត្វា មជ្ឈត្តោវ ហោហីតិ ទីបេតិ. ថីនំ ភាវោ ទុរាជានោតិ ឥត្ថីនំ ភាវោ នាម ឥត្ថិមាយាយ បដិច្ឆន្នត្តា ទុរាជានោ. យថា កិំ? មច្ឆស្សេវោទកេ គតន្តិ យថា មច្ឆស្ស គមនំ ឧទកេន បដិច្ឆន្នត្តា ទុជ្ជានំ, តេនេវ សោ កេវដ្ដេ អាគតេ ឧទកេន គមនំ បដិច្ឆាទេត្វា បលាយតិ, អត្តានំ គណ្ហិតុំ ន ទេតិ, ឯវមេវ ឥត្ថិយោ មហន្តម្បិ ទុស្សីលកម្មំ កត្វា ‘‘មយំ ឯវរូបំ ន ករោមា’’តិ អត្តនា កតកម្មំ ឥត្ថិមាយាយ បដិច្ឆាទេត្វា សាមិកេ វញ្ចេន្តិ. ឯវំ ឥត្ថិយោ នាមេតា បាបធម្មា ទុរាជានា, តាសុ មជ្ឈត្តោយេវ សុខិតោ ហោតីតិ.

ឯវំ ពោធិសត្តោ អន្តេវាសិកស្ស ឱវាទំ អទាសិ. តតោ បដ្ឋាយ សោ តស្សា ឧបរិ មជ្ឈត្តោវ អហោសិ. សាបិស្ស ភរិយា ‘‘អាចរិយេន កិរ មេ ទុស្សីលភាវោ ញាតោ’’តិ តតោ បដ្ឋាយ ន អនាចារំ ចរិ. សាបិ តស្ស ឧបាសកស្ស ឥត្ថី ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធេន កិរ មយ្ហំ ទុរាចារភាវោ ញាតោ’’តិ តតោ បដ្ឋាយ បាបកម្មំ នាម ន អកាសិ.

សត្ថាបិ ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេសិ, សច្ចបរិយោសានេ សោ ឧបាសកោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ, សត្ថា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ជយម្បតិកាយេវ ឥទានិ ជយម្បតិកា, អាចរិយោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ទុរាជានជាតកវណ្ណនា ចតុត្ថា.

[៦៥] ៥. អនភិរតិជាតកវណ្ណនា

យថា នទី ច បន្ថោ ចាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ តថារូបំយេវ ឧបាសកំ អារព្ភ កថេសិ. សោ បន បរិគ្គណ្ហន្តោ តស្សា ទុស្សីលភាវំ ញត្វា ភណ្ឌិតោ ចិត្តព្យាកុលតាយ សត្តដ្ឋ ទិវសេ ឧបដ្ឋានំ នាគមាសិ. សោ ឯកទិវសំ វិហារំ គន្ត្វា តថាគតំ វន្ទិត្វា និសិន្នោ ‘‘កស្មា សត្តដ្ឋ ទិវសានិ នាគតោសី’’តិ វុត្តេ ‘‘ភរិយា មេ, ភន្តេ, ទុស្សីលា, តស្សា ឧបរិ ព្យាកុលចិត្តតាយ នាគតោម្ហី’’តិ អាហ. សត្ថា ‘‘ឧបាសក, ឥត្ថីសុ ‘អនាចារា ឯតា’តិ កោបំ អកត្វា មជ្ឈត្តេនេវ ភវិតុំ វដ្ដតីតិ បុព្ពេបិ តេ បណ្ឌិតា កថយិំសុ, ត្វំ បន ភវន្តរេន បដិច្ឆន្នត្តា តំ ការណំ ន សល្លក្ខេសី’’តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ បុរិមនយេនេវ ទិសាបាមោក្ខោ អាចរិយោ អហោសិ. អថស្ស អន្តេវាសិកោ ភរិយាយ ទោសំ ទិស្វា ព្យាកុលចិត្តតាយ កតិបាហំ អនាគន្ត្វា ឯកទិវសំ អាចរិយេន បុច្ឆិតោ តំ ការណំ និវេទេសិ. អថស្ស អាចរិយោ ‘‘តាត, ឥត្ថិយោ នាម សព្ពសាធារណា, តាសុ ‘ទុស្សីលា ឯតា’តិ បណ្ឌិតា កោបំ ន ករោន្តី’’តិ វត្វា ឱវាទវសេន ឥមំ គាថមាហ –

៦៥. ‘‘យថា នទី ច បន្តោ ច, បានាគារំ សភា បបា;

ឯវំ លោកិត្ថិយោ នាម, នាសំ កុជ្ឈន្តិ បណ្ឌិតា’’តិ.

តត្ថ យថា នទីតិ យថា អនេកតិត្ថា នទី ន្ហានត្ថាយ សម្បត្តសម្បត្តានំ ចណ្ឌាលាទីនម្បិ ខត្តិយាទីនម្បិ សាធារណា, ន តត្ថ កោចិ ន្ហាយិតុំ ន លភតិ នាម. ‘‘បន្ថោ’’តិអាទីសុបិ យថា មហាមគ្គោបិ សព្ពេសំ សាធារណោ, ន កោចិ តេន គន្តុំ ន លភតិ. បានាគារម្បិ សុរាគេហំ សព្ពេសំ សាធារណំ, យោ យោ បាតុកាមោ, សព្ពោ តត្ថ បវិសតេវ. បុញ្ញត្ថិកេហិ តត្ថ តត្ថ មនុស្សានំ និវាសត្ថាយ កតា សភាបិ សាធារណា, ន តត្ថ កោចិ បវិសិតុំ ន លភតិ. មហាមគ្គេ បានីយចាដិយោ ឋបេត្វា កតា បបាបិ សព្ពេសំ សាធារណា, ន តត្ថ កោចិ បានីយំ បិវិតុំ ន លភតិ. ឯវំ លោកិត្ថិយោ នាមាតិ ឯវមេវ តាត មាណវ ឥមស្មិំ លោកេ ឥត្ថិយោបិ សព្ពសាធារណាវ, តេនេវ ច សាធារណដ្ឋេន នទីបន្ថបានាគារសភាបបាសទិសា. តស្មា នាសំ កុជ្ឈន្តិ បណ្ឌិតា, ឯតាសំ ឥត្ថីនំ ‘‘លាមិកា ឯតា អនាចារា ទុស្សីលា សព្ពសាធារណា’’តិ ចិន្តេត្វា បណ្ឌិតា ឆេកា ពុទ្ធិសម្បន្នា ន កុជ្ឈន្តីតិ.

ឯវំ ពោធិសត្តោ អន្តេវាសិកស្ស ឱវាទំ អទាសិ, សោ តំ ឱវាទំ សុត្វា មជ្ឈត្តោ អហោសិ. ភរិយាបិស្ស ‘‘អាចរិយេន កិរម្ហិ ញាតា’’តិ តតោ បដ្ឋាយ បាបកម្មំ ន អកាសិ. តស្សបិ ឧបាសកស្ស ភរិយា ‘‘សត្ថារា កិរម្ហិ ញាតា’’តិ តតោ បដ្ឋាយ បាបកម្មំ ន អកាសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេសិ, សច្ចបរិយោសានេ ឧបាសកោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. សត្ថាបិ អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ជយម្បតិកាវ ឯតរហិ ជយម្បតិកា, អាចរិយព្រាហ្មណោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

អនភិរតិជាតកវណ្ណនា បញ្ចមា.

[៦៦] ៦. មុទុលក្ខណជាតកវណ្ណនា

ឯកា ឥច្ឆា បុរេ អាសីតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ សំកិលេសំ អារព្ភ កថេសិ. ឯកោ កិរ សាវត្ថិវាសី កុលបុត្តោ សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុត្វា រតនសាសនេ ឧរំ ទត្វា បព្ពជិត្វា បដិបន្នកោ យោគាវចរោ អវិស្សដ្ឋកម្មដ្ឋានោ ហុត្វា ឯកទិវសំ សាវត្ថិយំ បិណ្ឌាយ ចរន្តោ ឯកំ អលង្កតបដិយត្តំ ឥត្ថិំ ទិស្វា សុភវសេន ឥន្ទ្រិយានិ ភិន្ទិត្វា ឱលោកេសិ. តស្ស អព្ភន្តរេ កិលេសោ ចលិ, វាសិយា អាកោដិតខីររុក្ខោ វិយ អហោសិ. សោ តតោ បដ្ឋាយ កិលេសវសិកោ ហុត្វា នេវ កាយស្សាទំ ន ចិត្តស្សាទំ លភតិ, ភន្តមិគសប្បដិភាគោ សាសនេ អនភិរតោ បរូឡ្ហកេសលោមនខោ កិលិដ្ឋចីវរោ អហោសិ. អថស្ស ឥន្ទ្រិយវិការំ ទិស្វា សហាយកា ភិក្ខូ ‘‘កិំ នុ ខោ តេ, អាវុសោ, ន យថា បោរាណានិ ឥន្ទ្រិយានី’’តិ បុច្ឆិំសុ. អនភិរតោស្មិ, អាវុសោតិ.

អថ នំ តេ សត្ថុ សន្តិកំ នយិំសុ. សត្ថា ‘‘កិំ, ភិក្ខវេ, អនិច្ឆមានំ ភិក្ខុំ អាទាយ អាគតត្ថា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អយំ, ភន្តេ, ភិក្ខុ អនភិរតោ’’តិ? ‘‘សច្ចំ ភិក្ខូ’’តិ. ‘‘សច្ចំ ភគវា’’តិ. ‘‘កោ តំ ឧក្កណ្ឋាបេសី’’តិ? ‘‘អហំ, ភន្តេ, បិណ្ឌាយ ចរន្តោ ឯកំ ឥត្ថិំ ទិស្វា ឥន្ទ្រិយានិ ភិន្ទិត្វា ឱលោកេសិំ, អថ មេ កិលេសោ ចលិ, តេនម្ហិ ឧក្កណ្ឋិតោ’’តិ. អថ នំ សត្ថា ‘‘អនច្ឆរិយមេតំ ភិក្ខុ, យំ ត្វំ ឥន្ទ្រិយានិ ភិន្ទិត្វា វិសភាគារម្មណំ សុភវសេន ឱលោកេន្តោ កិលេសេហិ កម្បិតោ, បុព្ពេ បញ្ចាភិញ្ញា អដ្ឋសមាបត្តិលាភិនោ ឈានពលេន កិលេសេ វិក្ខម្ភេត្វា វិសុទ្ធចិត្តា គគនតលចរា ពោធិសត្តាបិ ឥន្ទ្រិយានិ ភិន្ទិត្វា វិសភាគារម្មណំ ឱលោកយមានា ឈានា បរិហាយិត្វា កិលេសេហិ កម្បិតា មហាទុក្ខំ អនុភវិំសុ. ន ហិ សិនេរុឧប្បាដនកវាតោ ហត្ថិមត្តំ មុណ្ឌបព្ពតំ, មហាជម្ពុឧម្មូលកវាតោ ឆិន្នតដេ វិរូឡ្ហគច្ឆកំ, មហាសមុទ្ទំ វា បន សោសនកវាតោ ខុទ្ទកតឡាកំ កិស្មិញ្ចិទេវ គណេតិ, ឯវំ ឧត្តមពុទ្ធីនំ នាម វិសុទ្ធចិត្តានំ ពោធិសត្តានំ អញ្ញាណភាវករា កិលេសា តយិ កិំ លជ្ជិស្សន្តិ, វិសុទ្ធាបិ សត្តា សំកិលិស្សន្តិ, ឧត្តមយសសមង្គិនោបិ អាយសក្យំ បាបុណន្តី’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ កាសិរដ្ឋេ ឯកស្ស មហាវិភវស្ស ព្រាហ្មណស្ស កុលេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ សព្ពសិប្បានំ បារំ គន្ត្វា កាមេ បហាយ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា កសិណបរិកម្មំ កត្វា បញ្ច អភិញ្ញា ច អដ្ឋ សមាបត្តិយោ ច ឧប្បាទេត្វា ឈានសុខេន វីតិនាមេន្តោ ហិមវន្តប្បទេសេ វាសំ កប្បេសិ. សោ ឯកស្មិំ កាលេ លោណម្ពិលសេវនត្ថាយ ហិមវន្តា ឱតរិត្វា ពារាណសិំ បត្វា រាជុយ្យានេ វសិត្វា បុនទិវសេ កតសរីរបដិជគ្គនោ រត្តវាកមយំ និវាសនបារុបនំ សណ្ឋាបេត្វា អជិនចម្មំ ឯកស្មិំ អំសេ កត្វា ជដាមណ្ឌលំ ពន្ធិត្វា ភិក្ខាភាជនមាទាយ ពារាណសិយំ ភិក្ខាយ ចរមានោ រញ្ញោ ឃរទ្វារំ សម្បាបុណិ. រាជា តស្ស ឥរិយាបថេយេវ បសីទិត្វា បក្កោសាបេត្វា មហារហេ អាសនេ និសីទាបេត្វា បណីតេន ខាទនីយភោជនីយេន សន្តប្បេត្វា កតានុមោទនំ ឧយ្យានេ វសនត្ថាយ យាចិ. សោ សម្បដិច្ឆិត្វា រាជគេហេ ភុញ្ជិត្វា រាជកុលំ ឱវទមានោ តស្មិំ ឧយ្យានេ សោឡស វស្សានិ វសិ.

អថេកទិវសំ រាជា កុបិតំ បច្ចន្តំ វូបសមេតុំ គច្ឆន្តោ មុទុលក្ខណំ នាម អគ្គមហេសិំ ‘‘អប្បមត្តា អយ្យស្ស ឧបដ្ឋានំ ករោហី’’តិ វត្វា អគមាសិ. ពោធិសត្តោ រញ្ញោ គតកាលតោ បដ្ឋាយ អត្តនោ រុច្ចនវេលាយ រាជគេហំ គច្ឆតិ. អថេកទិវសំ មុទុលក្ខណា ពោធិសត្តស្ស អាហារំ សម្បាទេត្វា – ‘‘អជ្ជ អយ្យោ ចិរាយតី’’តិ គន្ធោទកេន ន្ហាយិត្វា សព្ពាលង្ការបដិមណ្ឌិតា មហាតលេ ចូឡសយនំ បញ្ញាបេត្វា ពោធិសត្តស្ស អាគមនំ ឱលោកយមានា និបជ្ជិ. ពោធិសត្តោបិ អត្តនោ វេលំ សល្លក្ខេត្វា ឈានា វុដ្ឋាយ អាកាសេនេវ រាជនិវេសនំ អគមាសិ. មុទុលក្ខណា វាកចីរសទ្ទំ សុត្វាវ ‘‘អយ្យោ, អាគតោ’’តិ វេគេន ឧដ្ឋហិ, តស្សា វេគេន ឧដ្ឋហន្តិយា មដ្ឋសាដកោ ភស្សិ. តាបសោបិ សីហបញ្ជរេន បវិសន្តោ ទេវិយា វិសភាគរូបារម្មណំ ឥន្ទ្រិយានិ ភិន្ទិត្វា សុភវសេន ឱលោកេសិ. អថស្ស អព្ភន្តរេ កិលេសោ ចលិ, វាសិយា បហដខីររុក្ខោ វិយ អហោសិ. តាវទេវស្ស ឈានំ អន្តរធាយិ, ឆិន្នបក្ខោ កាកោ វិយ អហោសិ. សោ ឋិតកោវ អាហារំ គហេត្វា អភុញ្ជិត្វាវ កិលេសកម្បិតោ បាសាទា ឱរុយ្ហ ឧយ្យានំ គន្ត្វា បណ្ណសាលំ បវិសិត្វា ផលកត្ថរណសយនស្ស ហេដ្ឋា អាហារំ ឋបេត្វា វិសភាគារម្មណេន ពទ្ធោ កិលេសគ្គិនា ឌយ្ហមានោ និរាហារតាយ សុស្សមានោ សត្ត ទិវសានិ ផលកត្ថរណេ និបជ្ជិ.

សត្តមេ ទិវសេ រាជា បច្ចន្តំ វូបសមេត្វា អាគតោ នគរំ បទក្ខិណំ កត្វា និវេសនំ អគន្ត្វាវ ‘‘អយ្យំ បស្សិស្សាមី’’តិ ឧយ្យានំ គន្ត្វា បណ្ណសាលំ បវិសិត្វា តំ និបន្នកំ ទិស្វា ‘‘ឯកំ អផាសុកំ ជាតំ មញ្ញេ’’តិ បណ្ណសាលំ សោធាបេត្វា បាទេ បរិមជ្ជន្តោ ‘‘កិំ, អយ្យ, អផាសុក’’ន្តិ បុច្ឆិ. ‘‘មហារាជ អញ្ញំ មេ អផាសុកំ នត្ថិ, កិលេសវសេន បនម្ហិ បដិពទ្ធចិត្តោ ជាតោ’’តិ. ‘‘កហំ បដិពទ្ធំ តេ, អយ្យ, ចិត្ត’’ន្តិ? ‘‘មុទុលក្ខណាយ, មហារាជា’’តិ. ‘‘សាធុ អយ្យ, អហំ មុទុលក្ខណំ តុម្ហាកំ ទម្មី’’តិ តាបសំ អាទាយ និវេសនំ បវិសិត្វា ទេវិំ សព្ពាលង្ការបដិមណ្ឌិតំ កត្វា តាបសស្ស អទាសិ. ទទមានោយេវ ច មុទុលក្ខណាយ សញ្ញមទាសិ ‘‘តយា អត្តនោ ពលេន អយ្យំ រក្ខិតុំ វាយមិតព្ព’’ន្តិ. ‘‘សាធុ, ទេវ, រក្ខិស្សាមី’’តិ. តាបសោ ទេវិំ គហេត្វា រាជនិវេសនា ឱតរិ.

អថ នំ មហាទ្វារតោ និក្ខន្តកាលេ ‘‘អយ្យ, អម្ហាកំ ឯកំ គេហំ លទ្ធុំ វដ្ដតិ, គច្ឆ, រាជានំ គេហំ យាចាហី’’តិ អាហ. តាបសោ គន្ត្វា គេហំ យាចិ. រាជា មនុស្សានំ វច្ចកុដិកិច្ចំ សាធយមានំ ឯកំ ឆឌ្ឌិតគេហំ ទាបេសិ. សោ ទេវិំ គហេត្វា តត្ថ អគមាសិ, សា បវិសិតុំ ន ឥច្ឆតិ. ‘‘កិំការណា ន បវិសសី’’តិ? ‘‘អសុចិភាវេនា’’តិ. ឥទានិ ‘‘កិំ ករោមី’’តិ. ‘‘បដិជគ្គាហិ ន’’ន្តិ វត្វា រញ្ញោ សន្តិកំ បេសេត្វា ‘‘គច្ឆ, កុទ្ទាលំ អាហរ, បច្ឆិំ អាហរា’’តិ អាហរាបេត្វា អសុចិញ្ច សង្ការញ្ច ឆឌ្ឌាបេត្វា គាមយំ អាហរាបេត្វា លិម្បាបេត្វា បុនបិ ‘‘គច្ឆ, មញ្ចំ អាហរ, បីឋំ អាហរ, អត្ថរណំ អាហរ, ចាដិំ អាហរ, ឃដំ អាហរា’’តិ ឯកមេកំ អាហរាបេត្វា បុន ឧទកាហរណាទីនំ អត្ថាយ អាណាបេសិ. សោ ឃដំ អាទាយ ឧទកំ អាហរិត្វា ចាដិំ បូរេត្វា ន្ហានោទកំ សជ្ជេត្វា សយនំ អត្ថរិ. អថ នំ សយនេ ឯកតោ និសិន្នំ ទាឋិកាសុ គហេត្វា ‘‘តវ សមណភាវំ វា ព្រាហ្មណភាវំ វា ន ជានាសី’’តិ ឱណមេត្វា អត្តនោ អភិមុខំ អាកឌ្ឍិ. សោ តស្មិំ កាលេ សតិំ បដិលភិ, ឯត្តកំ បន កាលំ អញ្ញាណី អហោសិ. ឯវំ អញ្ញាណករណា កិលេសា នាម. ‘‘កាមច្ឆន្ទនីវរណំ, ភិក្ខវេ, អន្ធករណំ អញ្ញាណករណ’’ន្តិអាទិ (សំ. និ. ៥.២២១) ចេត្ថ វត្តព្ពំ.

សោ សតិំ បដិលភិត្វា ចិន្តេសិ ‘‘អយំ តណ្ហា វឌ្ឍមានា មម ចតូហិ អបាយេហិ សីសំ ឧក្ខិបិតុំ ន ទស្សតិ, អជ្ជេវ មយា ឥមំ រញ្ញោ និយ្យាទេត្វា ហិមវន្តំ បវិសិតុំ វដ្ដតី’’តិ. សោ តំ អាទាយ រាជានំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘មហារាជ, តវ ទេវិយា មយ្ហំ អត្ថោ នត្ថិ, កេវលំ មេ ឥមំ និស្សាយ តណ្ហា វឌ្ឍិតា’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៦៦. ‘‘ឯកា ឥច្ឆា បុរេ អាសិ, អលទ្ធា មុទុលក្ខណំ;

យតោ លទ្ធា អឡារក្ខី, ឥច្ឆា ឥច្ឆំ វិជាយថា’’តិ.

តត្រាយំ បិណ្ឌត្ថោ – មហារាជ, មយ្ហំ ឥមំ តវ ទេវិំ មុទុលក្ខណំ អលភិត្វា បុរេ ‘‘អហោ វតាហំ ឯតំ លភេយ្យ’’ន្តិ ឯកា ឥច្ឆា អាសិ, ឯកាវ តណ្ហា ឧប្បជ្ជិ. យតោ បន មេ អយំ អឡារក្ខី វិសាលនេត្តា សោភនលោចនា លទ្ធា, អថ មេ សា បុរិមិកា ឥច្ឆា គេហតណ្ហំ ឧបករណតណ្ហំ ឧបភោគតណ្ហន្តិ ឧបរូបរិ អញ្ញំ នានប្បការំ ឥច្ឆំ វិជាយថ ជនេសិ ឧប្បាទេសិ. សា ខោ បន មេ ឯវំ វឌ្ឍមានា ឥច្ឆា អបាយតោ សីសំ ឧក្ខិបិតុំ ន ទស្សតិ, អលំ មេ ឥមាយ, ត្វញ្ញេវ តវ ភរិយំ គណ្ហ, អហំ បន ហិមវន្តំ គមិស្សាមីតិ តាវទេវ នដ្ឋំ ឈានំ ឧប្បាទេត្វា អាកាសេ និសិន្នោ ធម្មំ ទេសេត្វា រញ្ញោ ឱវាទំ ទត្វា អាកាសេនេវ ហិមវន្តំ គន្ត្វា បុន មនុស្សបថំ នាម នាគមាសិ, ព្រហ្មវិហារេ បន ភាវេត្វា អបរិហីនជ្ឈានោ ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេសិ, សច្ចបរិយោសានេ សោ ភិក្ខុ អរហត្តផលេ បតិដ្ឋហិ. សត្ថាបិ អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា រាជា អានន្ទោ អហោសិ, មុទុលក្ខណា ឧប្បលវណ្ណា, ឥសិ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

មុទុលក្ខណជាតកវណ្ណនា ឆដ្ឋា.

[៦៧] ៧. ឧច្ឆង្គជាតកវណ្ណនា

ឧច្ឆង្គេ ទេវ មេ បុត្តោតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អញ្ញតរំ ជានបទិត្ថិំ អារព្ភ កថេសិ. ឯកស្មិញ្ហិ សមយេ កោសលរដ្ឋេ តយោ ជនា អញ្ញតរស្មិំ អដវិមុខេ កសន្តិ. តស្មិំ សមយេ អន្តោអដវិយំ ចោរា មនុស្សេ វិលុម្បិត្វា បលាយិំសុ. មនុស្សា តេ ចោរេ បរិយេសិត្វា អបស្សន្តា តំ ឋានំ អាគម្ម ‘‘តុម្ហេ អដវិយំ វិលុម្បិត្វា ឥទានិ កស្សកា វិយ ហោថា’’តិ ‘‘តេ ចោរា ឥមេ’’តិ ពន្ធិត្វា អានេត្វា កោសលរញ្ញោ អទំសុ. អថេកា ឥត្ថី អាគន្ត្វា ‘‘អច្ឆាទនំ មេ ទេថ, អច្ឆាទនំ មេ ទេថា’’តិ បរិទេវន្តី បុនប្បុនំ រាជនិវេសនំ បរិយាតិ. រាជា តស្សា សទ្ទំ សុត្វា ‘‘គច្ឆថ, ទេថ ឥមិស្សា អច្ឆាទន’’ន្តិ អាហ. មនុស្សា សាដកំ គហេត្វា អទំសុ. សា តំ ទិស្វា ‘‘នាហំ ឯតំ អច្ឆាទនំ យាចាមិ, សាមិកច្ឆាទនំ យាចាមី’’តិ អាហ. មនុស្សា គន្ត្វា រញ្ញោ អារោចយិំសុ ‘‘ន កិរេសា ឥទំ អច្ឆាទនំ កថេតិ, សាមិកច្ឆាទនំ កថេតី’’តិ. អថ នំ រាជា បក្កោសាបេត្វា ‘‘ត្វំ កិរ សាមិកច្ឆាទនំ យាចសី’’តិ បុច្ឆិ. អាម, ទេវ, ឥត្ថិយា ហិ សាមិកោ អច្ឆាទនំ នាម, សាមិកេ ហិ អសតិ សហស្សមូលម្បិ សាដកំ និវត្ថា ឥត្ថី នគ្គាយេវ នាម. ឥមស្ស បនត្ថស្ស សាធនត្ថំ –

‘‘នគ្គា នទី អនូទកា, នគ្គំ រដ្ឋំ អរាជកំ;

ឥត្ថីបិ វិធវា នគ្គា, យស្សាបិ ទស ភាតរោ’’តិ. (ជា. ២.២២.១៨៤០) –

ឥទំ សុត្តំ អាហរិតព្ពំ.

រាជា តស្សា បសន្នោ ‘‘ឥមេ តេ តយោ ជនា កេ ហោន្តី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ឯកោ មេ, ទេវ, សាមិកោ, ឯកោ ភាតា, ឯកោ បុត្តោ’’តិ. រាជា ‘‘អហំ តេ តុដ្ឋោ, ឥមេសុ តីសុ ឯកំ ទេមិ, កតរំ ឥច្ឆសី’’តិ បុច្ឆិ. សា អាហ ‘‘អហំ, ទេវ, ជីវមានា ឯកំ សាមិកំ លភិស្សាមិ, បុត្តម្បិ លភិស្សាមិយេវ, មាតាបិតូនំ បន មេ មតត្តា ភាតាវ ទុល្លភោ, ភាតរំ មេ ទេហិ, ទេវា’’តិ. រាជា តុស្សិត្វា តយោបិ វិស្សជ្ជេសិ. ឯវំ តំ ឯកិកំ និស្សាយ តេ តយោ ជនា ទុក្ខតោ មុត្តា. តំ ការណំ ភិក្ខុសង្ឃេ បាកដំ ជាតំ. អថេកទិវសំ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ សន្និបតិតា ‘‘អាវុសោ, ឯកំ ឥត្ថិំ និស្សាយ តយោ ជនា ទុក្ខតោ មុត្តា’’តិ តស្សា គុណកថាយ និសីទិំសុ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឯសា ឥត្ថី ឥទានេវ តេ តយោ ជនេ ទុក្ខា មោចេតិ, បុព្ពេបិ មោចេសិយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ តយោ ជនា អដវិមុខេ កសន្តីតិ សព្ពំ បុរិមសទិសមេវ. តទា បន រញ្ញា ‘‘តីសុ ជនេសុ កំ ឥច្ឆសី’’តិ វុត្តេ សា អាហ – ‘‘តយោបិ ទាតុំ ន សក្កោថ, ទេវា’’តិ? ‘‘អាម, ន សក្កោមី’’តិ. ‘‘សចេ តយោ ទាតុំ ន សក្កោថ, ភាតរំ មេ ទេថា’’តិ. ‘‘បុត្តំ វា សាមិកំ វា គណ្ហ, កិំ តេ ភាតរា’’តិ ច វុត្តា ‘‘ឯតេ នាម ទេវ សុលភា, ភាតា បន ទុល្លភោ’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៦៧. ‘‘ឧច្ឆង្គេ ទេវ មេ បុត្តោ, បថេ ធាវន្តិយា បតិ;

តញ្ច ទេសំ ន បស្សាមិ, យតោ សោទរិយមានយេ’’តិ.

តត្ថ ឧច្ឆង្គេ, ទេវ, មេ បុត្តោតិ ទេវ, មយ្ហំ បុត្តោ ឧច្ឆង្គេយេវ. យថា ហិ អរញ្ញំ បវិសិត្វា ឧច្ឆង្គេ កត្វា ឌាកំ ឧច្ចិនិត្វា តត្ថ បក្ខិបន្តិយា ឧច្ឆង្គេ ឌាកំ នាម សុលភំ ហោតិ, ឯវំ ឥត្ថិយា បុត្តោបិ សុលភោ ឧច្ឆង្គេ ឌាកសទិសោវ. តេន វុត្តំ ‘‘ឧច្ឆង្គេ, ទេវ, មេ បុត្តោ’’តិ. បថេ ធាវន្តិយា បតីតិ មគ្គំ អារុយ្ហ ឯកិកាយ គច្ឆមានាយបិ ហិ ឥត្ថិយា បតិ នាម សុលភោ, ទិដ្ឋទិដ្ឋោយេវ ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘បថេ ធាវន្តិយា បតី’’តិ. តញ្ច ទេសំ ន បស្សាមិ, យតោ សោទរិយមានយេតិ យស្មា បន មេ មាតាបិតរោ នត្ថិ, តស្មា ឥទានិ តំ មាតុកុច្ឆិសង្ខាតំ អញ្ញំ ទេសំ ន បស្សាមិ. យតោ អហំ សមានេ ឧទរេ ជាតត្តា សឧទរិយសង្ខាតំ ភាតរំ អានេយ្យំ, តស្មា ភាតរំយេវ មេ ទេថាតិ.

រាជា ‘‘សច្ចំ ឯសា វទតី’’តិ តុដ្ឋចិត្តោ តយោបិ ជនេ ពន្ធនាគារតោ អានេត្វា អទាសិ, សា តយោបិ តេ គហេត្វា គតា.

សត្ថាបិ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបេសា ឥមេ តយោ ជនេ ទុក្ខតោ មោចេសិយេវា’’តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘អតីតេ ចត្តារោវ ឯតរហិ ចត្តារោ, រាជា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ឧច្ឆង្គជាតកវណ្ណនា សត្តមា.

[៦៨] ៨. សាកេតជាតកវណ្ណនា

យស្មិំ មនោ និវិសតីតិ ឥទំ សត្ថា សាកេតំ និស្សាយ អញ្ជនវនេ វិហរន្តោ ឯកំ ព្រាហ្មណំ អារព្ភ កថេសិ. ភគវតោ កិរ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតស្ស សាកេតំ បិណ្ឌាយ បវិសនកាលេ ឯកោ សាកេតនគរវាសី មហល្លកព្រាហ្មណោ នគរតោ ពហិ គច្ឆន្តោ អន្តរទ្វារេ ទសពលំ ទិស្វា បាទេសុ បតិត្វា គោប្ផកេសុ គាឡ្ហំ គហេត្វា ‘‘តាត, ននុ នាម បុត្តេហិ ជិណ្ណកាលេ មាតាបិតរោ បដិជគ្គិតព្ពា, កស្មា ឯត្តកំ កាលំ អម្ហាកំ អត្តានំ ន ទស្សេសិ? មយា តាវ ទិដ្ឋោសិ, មាតរំ បន បស្សិតុំ ឯហី’’តិ សត្ថារំ គហេត្វា អត្តនោ គេហំ អគមាសិ. សត្ថា តត្ថ គន្ត្វា និសីទិ បញ្ញត្តេ អាសនេ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេន. ព្រាហ្មណីបិ អាគន្ត្វា សត្ថុ បាទេសុ បតិត្វា ‘‘តាត, ឯត្តកំ កាលំ កហំ គតោសិ, ននុ នាម មាតាបិតរោ មហល្លកកាលេ ឧបដ្ឋាតព្ពា’’តិ បរិទេវិ. បុត្តធីតរោបិ ‘‘ឯថ, ភាតរំ វន្ទថា’’តិ វន្ទាបេសិ. ឧភោ តុដ្ឋមានសា មហាទានំ អទំសុ. សត្ថា ភត្តកិច្ចំ និដ្ឋាបេត្វា តេសំ ទ្វិន្នម្បិ ជនានំ ជរាសុត្តំ (សុ. និ. ៨១០ អាទយោ) កថេសិ. សុត្តបរិយោសានេ ឧភោបិ អនាគាមិផលេ បតិដ្ឋហិំសុ. សត្ថា ឧដ្ឋាយាសនា អញ្ជនវនមេវ អគមាសិ.

ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ សន្និសិន្នា កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘អាវុសោ, ព្រាហ្មណោ ‘តថាគតស្ស បិតា សុទ្ធោទនោ, មាតា មហាមាយា’តិ ជានាតិ, ជានន្តោវ សទ្ធិំ ព្រាហ្មណិយា តថាគតំ ‘អម្ហាកំ បុត្តោ’តិ វទតិ, សត្ថាបិ អធិវាសេតិ. កិំ នុ ខោ ការណ’’ន្តិ? សត្ថា តេសំ កថំ សុត្វា ‘‘ភិក្ខវេ, ឧភោបិ តេ អត្តនោ បុត្តមេវ ‘បុត្តោ’តិ វទន្តី’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

ភិក្ខវេ, អយំ ព្រាហ្មណោ អតីតេ និរន្តរំ បញ្ច ជាតិសតានិ មយ្ហំ បិតា អហោសិ, បញ្ច ជាតិសតានិ ចូឡបិតា, បញ្ច ជាតិសតានិ មហាបិតា. ឯសាបិ ព្រាហ្មណី និរន្តរមេវ បញ្ច ជាតិសតានិ មាតា អហោសិ, បញ្ច ជាតិសតានិ ចូឡមាតា, បញ្ច ជាតិសតានិ មហាមាតា. ឯវាហំ ទិយឌ្ឍជាតិសហស្សំ ព្រាហ្មណស្ស ហត្ថេ សំវឌ្ឍោ, ទិយឌ្ឍជាតិសហស្សំ ព្រាហ្មណិយា ហត្ថេ សំវឌ្ឍោតិ តីណិ ជាតិសហស្សានិ កថេត្វា អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៦៨. ‘‘យស្មិំ មនោ និវិសតិ, ចិត្តញ្ចាបិ បសីទតិ;

អទិដ្ឋបុព្ពកេ បោសេ, កាមំ តស្មិម្បិ វិស្សសេ’’តិ.

តត្ថ យស្មិំ មនោ និវិសតីតិ យស្មិំ បុគ្គលេ ទិដ្ឋមត្តេយេវ ចិត្តំ បតិដ្ឋាតិ. ចិត្តញ្ចាបិ បសីទតីតិ យស្មិំ ទិដ្ឋមត្តេ ចិត្តំ បសីទតិ, មុទុកំ ហោតិ. អទិដ្ឋបុព្ពកេ បោសេតិ បកតិយា តស្មិំ អត្តភាវេ អទិដ្ឋបុព្ពេបិ បុគ្គលេ. កាមំ តស្មិម្បិ វិស្សសេតិ អនុភូតបុព្ពសិនេហេនេវ តស្មិម្បិ បុគ្គលេ ឯកំសេន វិស្សសេ, វិស្សាសំ អាបជ្ជតិយេវាតិ អត្ថោ.

ឯវំ សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ព្រាហ្មណោ ច ព្រាហ្មណី ច ឯតេ ឯវ អហេសុំ, បុត្តោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

សាកេតជាតកវណ្ណនា អដ្ឋមា.

[៦៩] ៩. វិសវន្តជាតកវណ្ណនា

ធិរត្ថុ តំ វិសំ វន្តន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ធម្មសេនាបតិំ អារព្ភ កថេសិ. ថេរស្ស កិរ បិដ្ឋខជ្ជកខាទនកាលេ មនុស្សា សង្ឃស្ស ពហុំ បិដ្ឋខាទនីយំ គហេត្វា វិហារំ អគមំសុ, ភិក្ខុសង្ឃស្ស គហិតាវសេសំ ពហុ អតិរិត្តំ អហោសិ. មនុស្សា ‘‘ភន្តេ, អន្តោគាមគតានម្បិ គណ្ហថា’’តិ អាហំសុ. តស្មិំ ខណេ ថេរស្ស សទ្ធិវិហារិកោ ទហរោ អន្តោគាមេ ហោតិ, តស្ស កោដ្ឋាសំ គហេត្វា តស្មិំ អនាគច្ឆន្តេ ‘‘អតិទិវា ហោតី’’តិ ថេរស្ស អទំសុ. ថេរេន តស្មិំ បរិភុត្តេ ទហរោ អគមាសិ. អថ នំ ថេរោ ‘‘មយំ, អាវុសោ, តុយ្ហំ ឋបិតខាទនីយំ បរិភុញ្ជិម្ហា’’តិ អាហ. សោ ‘‘មធុរំ នាម, ភន្តេ, កស្ស អប្បិយ’’ន្តិ អាហ. មហាថេរស្ស សំវេគោ ឧប្បជ្ជិ. សោ ឥតោ បដ្ឋាយ ‘‘បិដ្ឋខាទនីយំ ន ខាទិស្សាមី’’តិ អធិដ្ឋាសិ. តតោ បដ្ឋាយ កិរ សារិបុត្តត្ថេរេន បិដ្ឋខាទនីយំ នាម ន ខាទិតបុព្ពំ. តស្ស បិដ្ឋខាទនីយំ អខាទនភាវោ ភិក្ខុសង្ឃេ បាកដោ ជាតោ. ភិក្ខូ តំ កថំ កថេន្តា ធម្មសភាយំ និសីទិំសុ. អថ សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ភិក្ខវេ, សារិបុត្តោ ឯកវារំ ជហិតកំ ជីវិតំ បរិច្ចជន្តោបិ បុន ន គណ្ហាតិយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ វិសវេជ្ជកុលេ និព្ពត្តិត្វា វេជ្ជកម្មេន ជីវិកំ កប្បេសិ. អថេកំ ជនបទមនុស្សំ សប្បោ ឌំសិ, តស្ស ញាតកា បមាទំ អកត្វា ខិប្បំ វេជ្ជំ អានយិំសុ. វេជ្ជោ អាហ ‘‘កិំ តាវ ឱសធេន, បរិភាវេត្វា វិសំ ហរាមិ, ទដ្ឋសប្បំ អាវាហេត្វា ទដ្ឋដ្ឋានតោ តេនេវ វិសំ អាកឌ្ឍាបេមី’’តិ. ‘‘សប្បំ អាវាហេត្វា វិសំ អាកឌ្ឍាបេហី’’តិ. សោ សប្បំ អាវាហេត្វា ‘‘តយា អយំ ទដ្ឋោ’’តិ អាហ. ‘‘អាម, មយា’’តិ. ‘‘តយា ទដ្ឋដ្ឋានតោ ត្វញ្ញេវ មុខេន វិសំ អាកឌ្ឍាហី’’តិ. ‘‘មយា ឯកវារំ ជហិតកំ បុន ន គហិតបុព្ពំ, នាហំ មយា ជហិតវិសំ អាកឌ្ឍិស្សាមី’’តិ. សោ ទារូនិ អាហរាបេត្វា អគ្គិំ កត្វា អាហ ‘‘សចេ អត្តនោ វិសំ នាកឌ្ឍសិ, ឥមំ អគ្គិំ បវិសា’’តិ. សប្បោ ‘‘អបិ អគ្គិំ បវិសិស្សាមិ, នេវត្តនា ឯកវារំ ជហិតវិសំ បច្ចាហរិស្សាមី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៦៩. ‘‘ធិរត្ថុ តំ វិសំ វន្តំ, យមហំ ជីវិតការណា;

វន្តំ បច្ចាហរិស្សាមិ, មតំ មេ ជីវិតា វរ’’ន្តិ.

តត្ថ ធិរត្ថូតិ គរហត្ថេ និបាតោ. តំ វិសន្តិ យមហំ ជីវិតការណា វន្តំ វិសំ បច្ចាហរិស្សាមិ, តំ វន្តំ វិសំ ធិរត្ថុ. មតំ មេ ជីវិតា វរន្តិ តស្ស វិសស្ស អបច្ចាហរណការណា យំ អគ្គិំ បវិសិត្វា មរណំ, តំ មម ជីវិតតោ វរន្តិ អត្ថោ.

ឯវញ្ច បន វត្វា អគ្គិំ បវិសិតុំ បាយាសិ. អថ នំ វេជ្ជោ និវារេត្វា តំ បុរិសំ ឱសធេហិ ច មន្តេហិ ច និព្ពិសំ អរោគំ កត្វា សប្បស្ស សីលានិ ទត្វា ‘‘ឥតោ បដ្ឋាយ មា កញ្ចិ វិហេឋេសី’’តិ វត្វា វិស្សជ្ជេសិ.

សត្ថាបិ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, សារិបុត្តោ ឯកវារំ ជហិតកំ ជីវិតម្បិ បរិច្ចជន្តោ បុន គណ្ហាតី’’តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ ‘‘តទា សប្បោ សារិបុត្តោ អហោសិ, វេជ្ជោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

វិសវន្តជាតកវណ្ណនា នវមា.

[៧០] ១០. កុទ្ទាលជាតកវណ្ណនា

ន តំ ជិតំ សាធុ ជិតន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ចិត្តហត្ថសារិបុត្តំ អារព្ភ កថេសិ. សោ កិរ សាវត្ថិយំ ឯកោ កុលទារកោ. អថេកទិវសំ កសិត្វា អាគច្ឆន្តោ វិហារំ បវិសិត្វា ឯកស្ស ថេរស្ស បត្តតោ សិនិទ្ធំ មធុរំ បណីតភោជនំ លភិត្វា ចិន្តេសិ ‘‘មយំ រត្តិន្ទិវំ សហត្ថេន នានាកម្មានិ កុរុមានាបិ ឯវរូបំ មធុរាហារំ ន លភាម, មយាបិ សមណេន ភវិតព្ព’’ន្តិ. សោ បព្ពជិត្វា មាសឌ្ឍមាសច្ចយេន អយោនិសោ មនសិករោន្តោ កិលេសវសិកោ ហុត្វា វិព្ភមិត្វា បុន ភត្តេន កិលមន្តោ អាគន្ត្វា បព្ពជិត្វា អភិធម្មំ ឧគ្គណ្ហិ. ឥមិនាវ ឧបាយេន ឆ វារេ វិព្ភមិត្វា បព្ពជិតោ. តតោ សត្តមេ ភិក្ខុភាវេ សត្តប្បករណិកោ ហុត្វា ពហូ ភិក្ខូ ធម្មំ វាចេន្តោ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. អថស្ស សហាយកា ភិក្ខូ ‘‘កិំ នុ ខោ, អាវុសោ ចិត្តហត្ថ, បុព្ពេ វិយ តេ ឯតរហិ កិលេសា ន វឌ្ឍន្តី’’តិ បរិហាសំ ករិំសុ. ‘‘អាវុសោ, អភព្ពោ ទានិ អហំ ឥតោ បដ្ឋាយ គិហិភាវាយា’’តិ.

ឯវំ តស្មិំ អរហត្តំ បត្តេ ធម្មសភាយំ កថា ឧទបាទិ ‘‘អាវុសោ, ឯវរូបស្ស នាម អរហត្តស្ស ឧបនិស្សយេ សតិ អាយស្មា ចិត្តហត្ថសារិបុត្តោ ឆក្ខត្តុំ ឧប្បព្ពជិតោ, អហោ មហាទោសោ បុថុជ្ជនភាវោ’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ភិក្ខវេ, បុថុជ្ជនចិត្តំ នាម លហុកំ ទុន្និគ្គហំ, អារម្មណវសេន គន្ត្វា អល្លីយតិ, ឯកវារំ អល្លីនំ ន សក្កា ហោតិ ខិប្បំ មោចេតុំ, ឯវរូបស្ស ចិត្តស្ស ទមថោ សាធុ. ទន្តមេវ ហិ តំ សុខំ អាវហតិ.

‘‘ទុន្និគ្គហស្ស លហុនោ, យត្ថកាមនិបាតិនោ;

ចិត្តស្ស ទមថោ សាធុ, ចិត្តំ ទន្តំ សុខាវហំ’’. (ធ. ប. ៣៥);

តស្ស បន ទុន្និគ្គហតាយ បុព្ពេ បណ្ឌិតា ឯកំ កុទ្ទាលកំ និស្សាយ តំ ជហិតុំ អសក្កោន្តា លោភវសេន ឆក្ខត្តុំ ឧប្បព្ពជិត្វា សត្តមេ បព្ពជិតភាវេ ឈានំ ឧប្បាទេត្វា តំ លោភំ និគ្គណ្ហិំសូ’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ បណ្ណិកកុលេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បាបុណិ, ‘‘កុទ្ទាលបណ្ឌិតោ’’តិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ កុទ្ទាលកេន ភូមិបរិកម្មំ កត្វា ឌាកញ្ចេវ អលាពុកុម្ភណ្ឌឯឡាលុកាទីនិ ច វបិត្វា តានិ វិក្កិណន្តោ កបណជីវិកំ កប្បេសិ. តញ្ហិស្ស ឯកំ កុទ្ទាលកំ ឋបេត្វា អញ្ញំ ធនំ នាម នត្ថិ. សោ ឯកទិវសំ ចិន្តេសិ ‘‘កិំ មេ ឃរាវាសេន, និក្ខមិត្វា បព្ពជិស្សាមី’’តិ. អថេកទិវសំ កុទ្ទាលកំ បដិច្ឆន្នដ្ឋានេ ឋបេត្វា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា តំ កុទ្ទាលកំ អនុស្សរិត្វា លោភំ ឆិន្ទិតុំ អសក្កោន្តោ កុណ្ឋកុទ្ទាលកំ និស្សាយ ឧប្បព្ពជិ. ឯវំ ទុតិយម្បិ, តតិយម្បីតិ ឆ វារេ តំ កុទ្ទាលកំ បដិច្ឆន្នដ្ឋានេ និក្ខិបិត្វា បព្ពជិតោ ចេវ ឧប្បព្ពជិតោ ច.

សត្តមេ បន វារេ ចិន្តេសិ ‘‘អហំ ឥមំ កុណ្ឋកុទ្ទាលកំ និស្សាយ បុនប្បុនំ ឧប្បព្ពជិតោ, ឥទានិ នំ មហានទិយំ បក្ខិបិត្វា បព្ពជិស្សាមី’’តិ នទីតីរំ គន្ត្វា ‘‘សចស្ស បតិតដ្ឋានំ បស្សិស្សាមិ, បុនាគន្ត្វា ឧទ្ធរិតុកាមតា ភវេយ្យា’’តិ តំ កុទ្ទាលកំ ទណ្ឌេ គហេត្វា នាគពលោ ថាមសម្បន្នោ សីសស្ស ឧបរិភាគេ តិក្ខត្តុំ អាវិជ្ឈិត្វា អក្ខីនិ និម្មីលេត្វា នទីមជ្ឈេ ខិបិត្វា ‘‘ជិតំ មេ ជិតំ មេ’’តិ តិក្ខត្តុំ សីហនាទំ នទិ. តស្មិំ ខណេ ពារាណសិរាជា បច្ចន្តំ វូបសមេត្វា អាគតោ នទិយា សីសំ ន្ហាយិត្វា សព្ពាលង្ការបដិមណ្ឌិតោ ហត្ថិក្ខន្ធេន គច្ឆមានោ តំ ពោធិសត្តស្ស សទ្ទំ សុត្វា ‘‘អយំ បុរិសោ ‘ជិតំ មេ ជិតំ មេ’តិ វទតិ, កោ នុ ខោ ឯតេន ជិតោ, បក្កោសថ ន’’ន្តិ បក្កោសាបេត្វា ‘‘ភោ បុរិស, អហំ តាវ វិជិតសង្គាមោ ឥទានិ ជយំ គហេត្វា អាគច្ឆាមិ, តយា បន កោ ជិតោ’’តិ បុច្ឆិ. ពោធិសត្តោ ‘‘មហារាជ, តយា សង្គាមសតម្បិ សង្គាមសហស្សម្បិ សង្គាមសតសហស្សម្បិ ជិនន្តេន ទុជ្ជិតមេវ កិលេសានំ អជិតត្តា. អហំ បន មម អព្ភន្តរេ លោភំ និគ្គណ្ហន្តោ កិលេសេ ជិនិ’’ន្តិ កថេន្តោយេវ មហានទិំ ឱលោកេត្វា អាបោកសិណារម្មណំ ឈានំ និព្ពត្តេត្វា សម្បត្តានុភាវោ អាកាសេ និសីទិត្វា រញ្ញោ ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៧០. ‘‘ន តំ ជិតំ សាធុ ជិតំ, យំ ជិតំ អវជីយតិ;

តំ ខោ ជិតំ សាធុ ជិតំ, យំ ជិតំ នាវជីយតី’’តិ.

តត្ថ ន តំ ជិតំ សាធុ ជិតំ, យំ ជិតំ អវជីយតីតិ យំ បច្ចាមិត្តេ បរាជិនិត្វា រដ្ឋំ ជិតំ បដិលទ្ធំ បុនបិ តេហិ បច្ចាមិត្តេហិ អវជីយតិ, តំ ជិតំ សាធុជិតំ នាម ន ហោតិ. កស្មា? បុន អវជីយនតោ. អបរោ នយោ – ជិតំ វុច្ចតិ ជយោ. យោ បច្ចាមិត្តេហិ សទ្ធិំ យុជ្ឈិត្វា អធិគតោ ជយោ បុន តេសុ ជិនន្តេសុ, បរាជយោ ហោតិ, សោ ន សាធុ ន សោភនោ. កស្មា? យស្មា បុន បរាជយោវ ហោតិ. តំ ខោ ជិតំ សាធុ ជិតំ, យំ ជិតំ នាវជីយតីតិ យំ ខោ បន បច្ចាមិត្តេ និម្មថេត្វា ជិតំ បុន តេហិ នាវជីយតិ, យោ វា ឯកវារំ លទ្ធោ ជយោ ន បុន បរាជយោ ហោតិ, តំ ជិតំ សាធុ ជិតំ សោភនំ, សោ ជយោ សាធុ សោភនោ នាម ហោតិ. កស្មា? បុន នាវជីយនតោ. តស្មា, ត្វំ មហារាជ, សតក្ខត្តុម្បិ សហស្សក្ខត្តុម្បិ សតសហស្សក្ខត្តុម្បិ សង្គាមសីសំ ជិនិត្វាបិ សង្គាមយោធោ នាម ន ហោសិ. កិំការណា? អត្តនោ កិលេសានំ អជិតត្តា. យោ បន ឯកវារម្បិ អត្តនោ អព្ភន្តរេ កិលេសេ ជិនាតិ, អយំ ឧត្តមោ សង្គាមសីសយោធោតិ អាកាសេ និសិន្នកោវ ពុទ្ធលីលាយ រញ្ញោ ធម្មំ ទេសេសិ. ឧត្តមសង្គាមយោធភាវោ បនេត្ថ –

‘‘យោ សហស្សំ សហស្សេន, សង្គាមេ មានុសេ ជិនេ;

ឯកញ្ច ជេយ្យមត្តានំ, ស វេ សង្គាមជុត្តមោ’’តិ. (ធ. ប. ១០៣) –

ឥទំ សុត្តំ សាធកំ.

រញ្ញោ បន ធម្មំ សុណន្តស្សេវ តទង្គប្បហានវសេន កិលេសា បហីនា, បព្ពជ្ជាយ ចិត្តំ នមិ. រាជពលស្សបិ តថេវ កិលេសា បហីយិំសុ. រាជា ‘‘ឥទានិ តុម្ហេ កហំ គមិស្សថា’’តិ ពោធិសត្តំ បុច្ឆិ. ‘‘ហិមវន្តំ បវិសិត្វា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិស្សាមិ, មហារាជា’’តិ. ‘‘តេន ហិ អហម្បិ បព្ពជិស្សាមី’’តិ ពោធិសត្តេនេវ សទ្ធិំ និក្ខមិ, ពលកាយោ ព្រាហ្មណគហបតិកា សព្ពា សេនិយោតិ សព្ពោបិ តស្មិំ ឋានេ សន្និបតិតោ មហាជនកាយោ រញ្ញា សទ្ធិំយេវ និក្ខមិ. ពារាណសិវាសិនោបិ ‘‘អម្ហាកំ កិរ រាជា កុទ្ទាលបណ្ឌិតស្ស ធម្មទេសនំ សុត្វា បព្ពជ្ជាភិមុខោ ហុត្វា សទ្ធិំ ពលកាយេន និក្ខន្តោ, មយំ ឥធ កិំ ករិស្សាមា’’តិ ទ្វាទសយោជនិកាយ ពារាណសិយា សកលនគរវាសិនោ និក្ខមិំសុ. ទ្វាទសយោជនិកា បរិសា អហោសិ. តំ អាទាយ ពោធិសត្តោ ហិមវន្តំ បាវិសិ.

តស្មិំ ខណេ សក្កស្ស ទេវរញ្ញោ និសិន្នាសនំ ឧណ្ហាការំ ទស្សេសិ. សោ អាវជ្ជមានោ ‘‘កុទ្ទាលបណ្ឌិតោ មហាភិនិក្ខមនំ និក្ខន្តោ’’តិ ទិស្វា ‘‘មហាសមាគមោ ភវិស្សតិ, វសនដ្ឋានំ លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ វិស្សកម្មំ អាមន្តេត្វា ‘‘តាត, កុទ្ទាលបណ្ឌិតោ មហាភិនិក្ខមនំ និក្ខន្តោ, វសនដ្ឋានំ លទ្ធុំ វដ្ដតិ, ត្វំ ហិមវន្តប្បទេសំ គន្ត្វា សមេ ភូមិភាគេ ទីឃតោ តិំសយោជនំ វិត្ថារតោ បន្នរសយោជនំ អស្សមបទំ មាបេហី’’តិ អាហ. សោ ‘‘សាធុ, ទេវា’’តិ បដិស្សុណិត្វា គន្ត្វា តថា អកាសិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន ហត្ថិបាលជាតកេ អាវិ ភវិស្សតិ. ឥទញ្ច ហិ តញ្ច ឯកបរិច្ឆេទមេវ. វិស្សកម្មោបិ អស្សមបទេ បណ្ណសាលំ មាបេត្វា ទុស្សទ្ទេ មិគេ ច សកុណេ ច អមនុស្សេ ច បដិក្កមាបេត្វា តេន តេន ទិសាភាគេន ឯកបទិកមគ្គំ មាបេត្វា អត្តនោ វសនដ្ឋានមេវ អគមាសិ. កុទ្ទាលបណ្ឌិតោបិ តំ បរិសំ អាទាយ ហិមវន្តំ បវិសិត្វា សក្កទត្តិយំ អស្សមបទំ គន្ត្វា វិស្សកម្មេន មាបិតំ បព្ពជិតបរិក្ខារំ គហេត្វា បឋមំ អត្តនា បព្ពជិត្វា បច្ឆា បរិសំ បព្ពាជេត្វា អស្សមបទំ ភាជេត្វា អទាសិ. សត្ត រាជានោ សត្ត រជ្ជានិ ឆឌ្ឌយិំសុ. តិំសយោជនំ អស្សមបទំ បូរិ. កុទ្ទាលបណ្ឌិតោ សេសកសិណេសុបិ បរិកម្មំ កត្វា ព្រហ្មវិហារេ ភាវេត្វា បរិសាយ កម្មដ្ឋានំ អាចិក្ខិ. សព្ពេ សមាបត្តិលាភិនោ ហុត្វា ព្រហ្មវិហារេ ភាវេត្វា ព្រហ្មលោកបរាយណា អហេសុំ. យេ បន តេសំ បារិចរិយំ អកំសុ, តេ ទេវលោកបរាយណា អហេសុំ.

សត្ថា ‘‘ឯវំ, ភិក្ខវេ, ចិត្តំ នាមេតំ កិលេសវសេន អល្លីនំ ទុម្មោចយំ ហោតិ, ឧប្បន្នា លោភធម្មា ទុប្បជហា, ឯវរូបេបិ បណ្ឌិតេ អញ្ញាណេ ករោន្តី’’តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេសិ, សច្ចបរិយោសានេ កេចិ សោតាបន្នា អហេសុំ, កេចិ សកទាគាមិនោ, កេចិ អនាគាមិនោ, កេចិ អរហត្តំ បាបុណិំសុ. សត្ថាបិ អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា រាជា អានន្ទោ អហោសិ, បរិសា ពុទ្ធបរិសា, កុទ្ទាលបណ្ឌិតោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

កុទ្ទាលជាតកវណ្ណនា ទសមា.

ឥត្ថិវគ្គោ សត្តមោ.

តស្សុទ្ទានំ –

អសាតមន្តណ្ឌភូតំ, តក្កបណ្ឌិ ទុរាជានំ;

អនភិរតិ មុទុលក្ខណំ, ឧច្ឆង្គម្បិ ច សាកេតំ;

វិសវន្តំ កុទ្ទាលកន្តិ.