៦. អាសីសវគ្គោ

[៥១] ១. មហាសីលវជាតកវណ្ណនា

អាសីសេថេវ បុរិសោតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឱស្សដ្ឋវីរិយំ ភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. តញ្ហិ សត្ថា ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ ភិក្ខុ ឱស្សដ្ឋវីរិយោសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ ច វុត្តេ ‘‘កស្មា ត្វំ ភិក្ខុ ឯវរូបេ និយ្យានិកសាសនេ បព្ពជិត្វា វីរិយំ ឱស្សជិ, បុព្ពេ បណ្ឌិតា រជ្ជា បរិហាយិត្វាបិ អត្តនោ វីរិយេ ឋត្វាវ នដ្ឋម្បិ យសំ បុន ឧប្បាទយិំសូ’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ រញ្ញោ អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តោ. តស្ស នាមគ្គហណទិវសេ ‘‘សីលវកុមារោ’’តិ នាមំ អកំសុ. សោ សោឡសវស្សុទ្ទេសិកោវ សព្ពសិប្បេសុ និប្ផត្តិំ បត្វា អបរភាគេ បិតុ អច្ចយេន រជ្ជេ បតិដ្ឋិតោ មហាសីលវរាជា នាម អហោសិ ធម្មិកោ ធម្មរាជា. សោ នគរស្ស ចតូសុ ទ្វារេសុ ចតស្សោ, មជ្ឈេ ឯកំ, និវេសនទ្វារេ ឯកន្តិ និច្ចំ ឆ ទានសាលាយោ ការាបេត្វា កបណទ្ធិកានំ ទានំ ទេតិ, សីលំ រក្ខតិ, ឧបោសថកម្មំ ករោតិ, ខន្តិមេត្តានុទ្ទយសម្បន្នោ អង្កេ និសិន្នំ បុត្តំ បរិតោសយមានោ វិយ សព្ពសត្តេ បរិតោសយមានោ ធម្មេន រជ្ជំ ការេតិ. តស្សេកោ អមច្ចោ អន្តេបុរេ បទុព្ភិត្វា អបរភាគេ បាកដោ ជាតោ. អមច្ចា រញ្ញោ អារោចេសុំ. រាជា បរិគ្គណ្ហន្តោ អត្តនា បច្ចក្ខតោ ញត្វា តំ អមច្ចំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘អន្ធពាល អយុត្តំ តេ កតំ, ន ត្វំ មម វិជិតេ វសិតុំ អរហសិ, អត្តនោ ធនញ្ច បុត្តទារេ ច គហេត្វា អញ្ញត្ថ យាហី’’តិ រដ្ឋា បព្ពាជេសិ. សោ និក្ខមិត្វា កាសិរដ្ឋំ អតិក្កម្ម កោសលជនបទំ គន្ត្វា កោសលរាជានំ ឧបដ្ឋហន្តោ អនុក្កមេន រញ្ញោ អព្ភន្តរិកោ វិស្សាសិកោ ជាតោ.

សោ ឯកទិវសំ កោសលរាជានំ អាហ – ‘‘ទេវ ពារាណសិរជ្ជំ នាម និម្មក្ខិកមធុបដលសទិសំ, រាជា អតិមុទុកោ, អប្បេនេវ ពលវាហនេន សក្កា ពារាណសិរជ្ជំ គណ្ហិតុ’’ន្តិ. រាជា តស្ស វចនំ សុត្វា ‘‘ពារាណសិរជ្ជំ នាម មហា, អយញ្ច ‘អប្បេនេវ ពលវាហនេន សក្កា ពារាណសិរជ្ជំ គណ្ហិតុ’ន្តិ អាហ, កិំ នុ ខោ បន បយុត្តកចោរោ សិយា’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘បយុត្តកោសិ មញ្ញេ’’តិ អាហ. ‘‘នាហំ, ទេវ, បយុត្តកោ, សច្ចមេវ វទាមិ. សចេ មេ ន សទ្ទហថ, មនុស្សេ បេសេត្វា បច្ចន្តគាមំ ហនាបេថ, តេ មនុស្សេ គហេត្វា អត្តនោ សន្តិកំ នីតេ ធនំ ទត្វា វិស្សជ្ជេស្សតី’’តិ. រាជា ‘‘អយំ អតិវិយ សូរោ ហុត្វា វទតិ, វីមំសិស្សាមិ តាវា’’តិ អត្តនោ បុរិសេ បេសេត្វា បច្ចន្តគាមំ ហនាបេសិ. មនុស្សា តេ ចោរេ គហេត្វា ពារាណសិរញ្ញោ ទស្សេសុំ. រាជា តេ ទិស្វា ‘‘តាតា, កស្មា គាមំ ហនថា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ជីវិតុំ អសក្កោន្តា, ទេវា’’តិ វុត្តេ រាជា ‘‘អថ កស្មា មម សន្តិកំ នាគមិត្ថ, ឥតោទានិ បដ្ឋាយ ឯវរូបំ កម្មំ មា ករិត្ថា’’តិ តេសំ ធនំ ទត្វា វិស្សជ្ជេសិ. តេ គន្ត្វា កោសលរញ្ញោ តំ បវត្តិំ អារោចេសុំ. សោ ឯត្តកេនាបិ គន្តុំ អវិសហន្តោ បុន មជ្ឈេជនបទំ ហនាបេសិ. តេបិ ចោរេ រាជា តថេវ ធនំ ទត្វា វិស្សជ្ជេសិ. សោ ឯត្តកេនាបិ អគន្ត្វា បុន បេសេត្វា អន្តរវីថិយំ វិលុម្បាបេសិ, រាជា តេសម្បិ ចោរានំ ធនំ ទត្វា វិស្សជ្ជេសិយេវ. តទា កោសលរាជា ‘‘អតិវិយ ធម្មិកោ រាជា’’តិ ញត្វា ‘‘ពារាណសិរជ្ជំ គហេស្សាមី’’តិ ពលវាហនំ អាទាយ និយ្យាសិ.

តទា បន ពារាណសិរញ្ញោ មត្តវារណេបិ អភិមុខំ អាគច្ឆន្តេ អនិវត្តនធម្មា អសនិយាបិ សីសេ បតន្តិយា អសន្តសនសភាវា សីលវមហារាជស្ស រុចិយា សតិ សកលជម្ពុទីបេ រជ្ជំ គហេតុំ សមត្ថា សហស្សមត្តា អភេជ្ជវរសូរា មហាយោធា ហោន្តិ. តេ ‘‘កោសលរាជា អាគច្ឆតី’’តិ សុត្វា រាជានំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ទេវ, កោសលរាជា កិរ ‘ពារាណសិរជ្ជំ គណ្ហិស្សាមី’តិ អាគច្ឆតិ, គច្ឆាម, នំ អម្ហាកំ រជ្ជសីមំ អនោក្កន្តមេវ បោថេត្វា គណ្ហាមា’’តិ វទិំសុ. រាជា ‘‘តាតា, មំ និស្សាយ អញ្ញេសំ កិលមនកិច្ចំ នត្ថិ, រជ្ជត្ថិកោ រជ្ជំ គណ្ហាតុ, មាគមិត្ថា’’តិ និវារេសិ. កោសលរាជា រជ្ជសីមំ អតិក្កមិត្វា ជនបទមជ្ឈំ បាវិសិ. អមច្ចា បុនបិ រាជានំ ឧបសង្កមិត្វា តថេវ វទិំសុ, រាជា បុរិមនយេនេវ និវារេសិ. កោសលរាជា ពហិនគរេ ឋត្វា ‘‘រជ្ជំ វា ទេតុ យុទ្ធំ វា’’តិ សីលវមហារាជស្ស សាសនំ បេសេសិ. រាជា តំ សុត្វា ‘‘នត្ថិ មយា សទ្ធិំ យុទ្ធំ, រជ្ជំ គណ្ហាតូ’’តិ បដិសាសនំ បេសេសិ. បុនបិ អមច្ចា រាជានំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ទេវ, ន មយំ កោសលរញ្ញោ នគរំ បវិសិតុំ ទេម, ពហិនគរេយេវ នំ បោថេត្វា គណ្ហាមា’’តិ អាហំសុ, រាជា បុរិមនយេនេវ និវារេត្វា នគរទ្វារានិ វិវរាបេត្វា សទ្ធិំ អមច្ចសហស្សេន មហាតលេ បល្លង្កមជ្ឈេ និសីទិ.

កោសលរាជា មហន្តេន ពលវាហនេន ពារាណសិំ បាវិសិ. សោ ឯកម្បិ បដិសត្តុំ អបស្សន្តោ រញ្ញោ និវេសនទ្វារំ គន្ត្វា អមច្ចគណបរិវុតោ អបារុតទ្វារេ និវេសនេ អលង្កតបដិយត្តំ មហាតលំ អារុយ្ហ និសិន្នំ និរាបរាធំ សីលវមហារាជានំ សទ្ធិំ អមច្ចសហស្សេន គណ្ហាបេត្វា ‘‘គច្ឆថ, ឥមំ រាជានំ សទ្ធិំ អមច្ចេហិ បច្ឆាពាហំ គាឡ្ហពន្ធនំ ពន្ធិត្វា អាមកសុសានំ នេត្វា គលប្បមាណេ អាវាដេ ខនិត្វា យថា ឯកោបិ ហត្ថំ ឧក្ខិបិតុំ ន សក្កោតិ, ឯវំ បំសុំ បក្ខិបិត្វា និខនថ, រត្តិំ សិង្គាលា អាគន្ត្វា ឯតេសំ កាតព្ពយុត្តកំ ករិស្សន្តី’’តិ អាហ. មនុស្សា ចោររញ្ញោ អាណំ សុត្វា រាជានំ សទ្ធិំ អមច្ចេហិ បច្ឆាពាហំ គាឡ្ហពន្ធនំ ពន្ធិត្វា និក្ខមិំសុ. តស្មិម្បិ កាលេ សីលវមហារាជា ចោររញ្ញោ អាឃាតមត្តម្បិ នាកាសិ. តេសុបិ អមច្ចេសុ ឯវំ ពន្ធិត្វា នីយមានេសុ ឯកោបិ រញ្ញោ វចនំ ភិន្ទិតុំ សមត្ថោ នាម នាហោសិ. ឯវំ សុវិនីតា កិរស្ស បរិសា. អថ តេ រាជបុរិសា សាមច្ចំ សីលវមហារាជានំ អាមកសុសានំ នេត្វា គលប្បមាណេ អាវាដេ ខនិត្វា សីលវមហារាជានំ មជ្ឈេ, ឧភោសុ បស្សេសុ សេសអមច្ចេតិ ឯវំ សព្ពេបិ អាវាដេសុ ឱតារេត្វា បំសុំ អាកិរិត្វា ឃនំ អាកោដេត្វា អគមំសុ. តទា សីលវមហារាជា អមច្ចេ អាមន្តេត្វា ‘‘ចោររញ្ញោ ឧបរិ កោបំ អកត្វា មេត្តំ ឯវ ភាវេថ, តាតា’’តិ ឱវទិ.

អថ អឌ្ឍរត្តសមយេ ‘‘មនុស្សមំសំ ខាទិស្សាមា’’តិ សិង្គាលា អាគមិំសុ. តេ ទិស្វា រាជា ច អមច្ចា ច ឯកប្បហារេនេវ សទ្ទមកំសុ, សិង្គាលា ភីតា បលាយិំសុ. តេ និវត្តិត្វា ឱលោកេន្តា បច្ឆតោ កស្សចិ អនាគមនភាវំ ញត្វា បុន បច្ចាគមិំសុ. ឥតរេបិ តថេវ សទ្ទមកំសុ. ឯវំ យាវតតិយំ បលាយិត្វា បុន ឱលោកេន្តា តេសុ ឯកស្សបិ អនាគមនភាវំ ញត្វា ‘‘វជ្ឈប្បត្តា ឯតេ ភវិស្សន្តី’’តិ សូរា ហុត្វា និវត្តិត្វា បុន តេសុ សទ្ទំ ករោន្តេសុបិ ន បលាយិំសុ. ជេដ្ឋកសិង្គាលោ រាជានំ ឧបគញ្ឆិ, សេសា សិង្គាលា សេសានំ អមច្ចានំ សន្តិកំ អគមំសុ. ឧបាយកុសលោ រាជា តស្ស អត្តនោ សន្តិកំ អាគតភាវំ ញត្វា ឌំសិតុំ ឱកាសំ ទេន្តោ វិយ គីវំ ឧក្ខិបិត្វា តំ គីវាយ ឌំសមានំ ហនុកដ្ឋិកេន អាកឌ្ឍិត្វា យន្តេ បក្ខិបិត្វា វិយ គាឡ្ហំ គណ្ហិ, នាគពលេន រញ្ញា ហនុកដ្ឋិកេន អាកឌ្ឍិត្វា គីវាយ គាឡ្ហំ គហិតសិង្គាលោ អត្តានំ មោចេតុំ អសក្កោន្តោ មរណភយតជ្ជិតោ មហាវិរវំ វិរវិ. អវសេសា សិង្គាលា តស្ស តំ អដ្ដស្សរំ សុត្វា ‘‘ឯកេន បុរិសេន សុគ្គហិតោ ភវិស្សតី’’តិ អមច្ចេ ឧបសង្កមិតុំ អសក្កោន្តា មរណភយតជ្ជិតា សព្ពេ បលាយិំសុ. រញ្ញោ ហនុកដ្ឋិកេន ទឡ្ហំ កត្វា គហិតសិង្គាលេ អបរាបរំ សញ្ចរន្តេ បំសុ សិថិលា អហោសិ. សោបិ សិង្គាលោ មរណភយភីតោ ចតូហិ បាទេហិ រញ្ញោ ឧបរិភាគេ បំសុំ អបព្យូហិ, រាជា បំសុនោ សិថិលភាវំ ញត្វា សិង្គាលំ វិស្សជ្ជេត្វា នាគពលោ ថាមសម្បន្នោ អបរាបរំ សញ្ចរន្តោ ឧភោ ហត្ថេ ឧក្ខិបិត្វា អាវាដមុខវដ្ដិយំ ឱលុព្ភ វាតច្ឆិន្នវលាហកោ វិយ និក្ខមិត្វា ឋិតោ អមច្ចេ អស្សាសេត្វា បំសុំ វិយូហិត្វា សព្ពេ ឧទ្ធរិត្វា អមច្ចបរិវុតោ អាមកសុសានេ អដ្ឋាសិ.

តស្មិំ សមយេ មនុស្សា ឯកំ មតមនុស្សំ អាមកសុសានេ ឆឌ្ឌេន្តា ទ្វិន្នំ យក្ខានំ សីមន្តរិកាយ ឆឌ្ឌេសុំ. តេ យក្ខា តំ មតមនុស្សំ ភាជេតុំ អសក្កោន្តា ‘‘ន មយំ ឥមំ ភាជេតុំ សក្កោម, អយំ សីលវរាជា ធម្មិកោ, ឯស នោ ភាជេត្វា ទស្សតិ, ឯតស្ស សន្តិកំ គច្ឆាមា’’តិ តំ មតមនុស្សំ បាទេ គហេត្វា អាកឌ្ឍន្តា រញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘ទេវ, អម្ហាកំ ឥមំ មតកំ ភាជេត្វា ទេហី’’តិ អាហំសុ. ‘‘ភោ យក្ខា, អហំ ឥមំ តុម្ហាកំ ភាជេត្វា ទទេយ្យំ, អបរិសុទ្ធោ បនម្ហិ, ន្ហាយិស្សាមិ តាវា’’តិ. យក្ខា ចោររញ្ញោ ឋបិតំ វាសិតឧទកំ អត្តនោ អានុភាវេន អាហរិត្វា រញ្ញោ ន្ហានត្ថាយ អទំសុ. ន្ហត្វា ឋិតស្ស សំហរិត្វា ឋបិតេ ចោររញ្ញោ សាដកេ អាហរិត្វា អទំសុ, តេ និវាសេត្វា ឋិតស្ស ចតុជ្ជាតិយគន្ធសមុគ្គំ អាហរិត្វា អទំសុ, គន្ធេ វិលិម្បិត្វា ឋិតស្ស សុវណ្ណសមុគ្គេ មណិតាលវណ្ដេសុ ឋបិតានិ នានាបុប្ផានិ អាហរិត្វា អទំសុ. បុប្ផានិ បិឡន្ធិត្វា ឋិតកាលេ ‘‘អញ្ញំ កិំ ករោមា’’តិ បុច្ឆិំសុ. រាជា អត្តនោ ឆាតកាការំ ទស្សេសិ, តេ គន្ត្វា ចោររញ្ញោ សម្បាទិតំ នានគ្គរសភោជនំ អាហរិត្វា អទំសុ, រាជា ន្ហាតានុលិត្តោ សុមណ្ឌិតប្បសាធិតោ នានគ្គរសភោជនំ ភុញ្ជិ. យក្ខា ចោររញ្ញោ ឋបិតំ វាសិតបានីយំ សុវណ្ណភិង្ការេនេវ សុវណ្ណសរកេនបិ សទ្ធិំ អាហរិំសុ. អថស្ស បានីយំ បិវិត្វា មុខំ វិក្ខាលេត្វា ហត្ថេ ធោវិត្វា ឋិតកាលេ ចោររញ្ញោ សម្បាទិតំ បញ្ចសុគន្ធិកសុបរិភាវិតំ តម្ពូលំ អាហរិត្វា អទំសុ. តំ ខាទិត្វា ឋិតកាលេ ‘‘អញ្ញំ កិំ ករោមា’’តិ បុច្ឆិំសុ. គន្ត្វា ចោររញ្ញោ ឧស្សីសកេ និក្ខិត្តំ មង្គលខគ្គំ អាហរថាតិ. តម្បិ គន្ត្វា អាហរិំសុ. រាជា តំ ខគ្គំ គហេត្វា តំ មតមនុស្សំ ឧជុកំ ឋបាបេត្វា មត្ថកមជ្ឈេ អសិនា បហរិត្វា ទ្វេ កោដ្ឋាសេ កត្វា ទ្វិន្នំ យក្ខានំ សមវិភត្តមេវ វិភជិត្វា អទាសិ, ទត្វា ច បន ខគ្គំ ធោវិត្វា សន្នយ្ហិត្វា អដ្ឋាសិ. អថ តេ យក្ខា មនុស្សមំសំ ខាទិត្វា សុហិតា ហុត្វា តុដ្ឋចិត្តា ‘‘អញ្ញំ តេ, មហារាជ, កិំ ករោមា’’តិ បុច្ឆិំសុ. តេន ហិ តុម្ហេ អត្តនោ អានុភាវេន មំ ចោររញ្ញោ សិរិគព្ភេ ឱតារេថ, ឥមេ ច អមច្ចេ អត្តនោ អត្តនោ គេហេសុ បតិដ្ឋាបេថាតិ. តេ ‘‘សាធុ ទេវា’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា តថា អកំសុ.

តស្មិំ សមយេ ចោររាជា អលង្កតសិរិគព្ភេ សិរិសយនបិដ្ឋេ និបន្នោ និទ្ទាយតិ. រាជា តស្ស បមត្តស្ស និទ្ទាយន្តស្ស ខគ្គតលេន ឧទរំ បហរិ. សោ ភីតោ បពុជ្ឈិត្វា ទីបាលោកេន សីលវមហារាជានំ សញ្ជានិត្វា សយនា ឧដ្ឋាយ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា ឋិតោ រាជានំ អាហ ‘‘មហារាជ, ឯវរូបាយ រត្តិយា គហិតារក្ខេ បិហិតទ្វារេ ភវនេ អារក្ខមនុស្សេហិ និរោកាសេ ឋានេ ខគ្គំ សន្នយ្ហិត្វា អលង្កតបដិយត្តោ កថំ នាម ត្វំ ឥមំ សយនបិដ្ឋំ អាគតោសី’’តិ. រាជា អត្តនោ អាគមនាការំ សព្ពំ វិត្ថារតោ កថេសិ. តំ សុត្វា ចោររាជា សំវិគ្គមានសោ ‘‘មហារាជ, អហំ មនុស្សភូតោបិ សមានោ តុម្ហាកំ គុណេ ន ជានាមិ, បរេសំ លោហិតមំសខាទកេហិ បន កក្ខឡេហិ ផរុសេហិ យក្ខេហិ តវ គុណា ញាតា, ន ទានាហំ, នរិន្ទ, ឯវរូបេ សីលសម្បន្នេ តយិ ទុព្ភិស្សាមី’’តិ ខគ្គំ អាទាយ សបថំ កត្វា រាជានំ ខមាបេត្វា មហាសយនេ និបជ្ជាបេត្វា អត្តនា ខុទ្ទកមញ្ចកេ និបជ្ជិត្វា បភាតាយ រត្តិយា ឧដ្ឋិតេ សូរិយេ ភេរិំ ចរាបេត្វា សព្ពសេនិយោ ច អមច្ចព្រាហ្មណគហបតិកេ ច សន្និបាតាបេត្វា តេសំ បុរតោ អាកាសេ បុណ្ណចន្ទំ ឧក្ខិបន្តោ វិយ សីលវរញ្ញោ គុណេ កថេត្វា បរិសមជ្ឈេយេវ បុន រាជានំ ខមាបេត្វា រជ្ជំ បដិច្ឆាបេត្វា ‘‘មហារាជ, ឥតោ បដ្ឋាយ តុម្ហាកំ ឧប្បន្នោ ចោរូបទ្ទវោ មយ្ហំ ភារោ, មយា គហិតារក្ខា តុម្ហេ រជ្ជំ ករោថា’’តិ វត្វា បេសុញ្ញការកស្ស អាណំ ការេត្វា អត្តនោ ពលវាហនំ អាទាយ សករដ្ឋមេវ គតោ.

សីលវរាជាបិ ខោ អលង្កតបដិយត្តោ សេតច្ឆត្តស្ស ហេដ្ឋា សរភបាទកេ កញ្ចនបល្លង្កេ និសិន្នោ អត្តនោ សម្បត្តិំ ឱលោកេត្វា ‘‘អយញ្ច ឯវរូបា សម្បត្តិ អមច្ចសហស្សស្ស ច ជីវិតបដិលាភោ មយិ វីរិយំ អករោន្តេ ន កិញ្ចិ អភវិស្ស, វីរិយពលេន បនាហំ នដ្ឋញ្ច ឥមំ យសំ បដិលភិំ, អមច្ចសហស្សស្ស ច ជីវិតទានំ អទាសិំ, អាសច្ឆេទំ វត អកត្វា វីរិយមេវ កត្តព្ពំ. កតវីរិយស្ស ហិ ផលំ នាម ឯវំ សមិជ្ឈតី’’តិ ចិន្តេត្វា ឧទានវសេន ឥមំ គាថមាហ –

៥១. ‘‘អាសីសេថេវ បុរិសោ, ន និព្ពិន្ទេយ្យ បណ្ឌិតោ;

បស្សាមិ វោហំ អត្តានំ, យថា ឥច្ឆិំ តថា អហូ’’តិ.

តត្ថ អាសីសេថេវាតិ ‘‘ឯវាហំ វីរិយំ អារភន្តោ ឥមម្ហា ទុក្ខា មុច្ចិស្សាមី’’តិ អត្តនោ វីរិយពលេន អាសំ ករោថេវ. ន និព្ពិន្ទេយ្យ បណ្ឌិតោតិ បណ្ឌិតោ ឧបាយកុសលោ យុត្តដ្ឋានេ វីរិយំ ករោន្តោ ‘‘អហំ ឥមស្ស វីរិយស្ស ផលំ ន លភិស្សាមី’’តិ ន ឧក្កណ្ឋេយ្យ, អាសច្ឆេទំ ករេយ្យាតិ អត្ថោ. បស្សាមិ វោហំ អត្តានន្តិ ឯត្ថ វោតិ និបាតមត្តំ, អហំ អជ្ជ អត្តានំ បស្សាមិ. យថា ឥច្ឆិំ តថា អហូតិ អហញ្ហិ អាវាដេ និខាតោ តម្ហា ទុក្ខា មុច្ចិត្វា បុន អត្តនោ រជ្ជសម្បត្តិំ ឥច្ឆិំ, សោ អហំ ឥមំ សម្បត្តិំ បត្តំ អត្តានំ បស្សាមិ. យថេវាហំ បុព្ពេ ឥច្ឆិំ, តថេវ មេ អត្តា ជាតោតិ. ឯវំ ពោធិសត្តោ ‘‘អហោ វត ភោ សីលសម្បន្នានំ វីរិយផលំ នាម សមិជ្ឈតី’’តិ ឥមាយ គាថាយ ឧទានំ ឧទានេត្វា យាវជីវំ បុញ្ញានិ កត្វា យថាកម្មំ គតោ.

សត្ថាបិ ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេសិ, សច្ចបរិយោសានេ ឱស្សដ្ឋវីរិយោ ភិក្ខុ អរហត្តេ បតិដ្ឋាសិ. សត្ថា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា បទុដ្ឋាមច្ចោ ទេវទត្តោ អហោសិ, អមច្ចសហស្សំ ពុទ្ធបរិសា, សីលវមហារាជា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

មហាសីលវជាតកវណ្ណនា បឋមា.

[៥២] ២. ចូឡជនកជាតកវណ្ណនា

វាយមេថេវ បុរិសោតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឱស្សដ្ឋវីរិយមេវារព្ភ កថេសិ. តត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ សព្ពំ មហាជនកជាតកេ (ជា. ២.២២.១២៣ អាទយោ) អាវិ ភវិស្សតិ. ជនករាជា បន សេតច្ឆត្តស្ស ហេដ្ឋា និសិន្នោ ឥមំ គាថមាហ –

៥២. ‘‘វាយមេថេវ បុរិសោ, ន និព្ពិន្ទេយ្យ បណ្ឌិតោ;

បស្សាមិ វោហំ អត្តានំ, ឧទកា ថលមុព្ភត’’ន្តិ.

តត្ថ វាយមេថេវាតិ វាយាមំ ករោថេវ. ឧទកា ថលមុព្ភតន្តិ ឧទកតោ ថលមុត្តិណ្ណំ ថលេ បតិដ្ឋិតំ អត្តានំ បស្សាមីតិ. ឥធាបិ ឱស្សដ្ឋវីរិយោ ភិក្ខុ អរហត្តំ បត្តោ, ជនករាជា សម្មាសម្ពុទ្ធោវ អហោសីតិ.

ចូឡជនកជាតកវណ្ណនា ទុតិយា.

[៥៣] ៣. បុណ្ណបាតិជាតកវណ្ណនា

តថេវ បុណ្ណា បាតិយោតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ វិសវារុណិំ អារព្ភ កថេសិ. ឯកំ សមយំ សាវត្ថិយំ សុរាធុត្តា សន្និបតិត្វា មន្តយិំសុ – ‘‘សុរាមូលំ នោ ខីណំ, កហំ នុ ខោ លភិស្សាមា’’តិ. អថេកោ កក្ខឡធុត្តោ អាហ ‘‘មា ចិន្តយិត្ថ, អត្ថេកោ ឧបាយោ’’តិ. ‘‘កតរោ ឧបាយោ នាមា’’តិ? ‘‘អនាថបិណ្ឌិកោ អង្គុលិមុទ្ទិកា បិឡន្ធិត្វា មដ្ឋសាដកនិវត្ថោ រាជុបដ្ឋានំ គច្ឆតិ, មយំ សុរាបាតិយំ វិសញ្ញីករណំ ភេសជ្ជំ បក្ខិបិត្វា អាបានំ សជ្ជេត្វា និសីទិត្វា អនាថបិណ្ឌិកស្ស អាគមនកាលេ ‘ឥតោ ឯហិ មហាសេដ្ឋី’តិ បក្កោសិត្វា តំ សុរំ បាយេត្វា វិសញ្ញីភូតស្ស អង្គុលិមុទ្ទិកា ច សាដកេ ច គហេត្វា សុរាមូលំ ករិស្សាមា’’តិ. តេ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា តថា កត្វា សេដ្ឋិស្ស អាគមនកាលេ បដិមគ្គំ គន្ត្វា ‘‘សាមិ, ឥតោ តាវ អាគច្ឆថ, អយំ អម្ហាកំ សន្តិកេ អតិមនាបា សុរា, ថោកំ បិវិត្វា គច្ឆថា’’តិ វទិំសុ. សោតាបន្នោ អរិយសាវកោ កិំ សុរំ បិវិស្សតិ, អនត្ថិកោ សមានោបិ បន ‘‘ឥមេ ធុត្តេ បរិគ្គណ្ហិស្សាមី’’តិ តេសំ អាបានភូមិំ គន្ត្វា តេសំ កិរិយំ ឱលោកេត្វា ‘‘អយំ សុរា ឥមេហិ ឥមិនា នាម ការណេន យោជិតា’’តិ ញត្វា ‘‘ឥតោ ទានិ បដ្ឋាយ ឥមេ ឥតោ បលាបេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា អាហ – ‘‘ហរេ ទុដ្ឋធុត្តា, តុម្ហេ ‘សុរាបាតិយំ ភេសជ្ជំ បក្ខិបិត្វា អាគតាគតេ បាយេត្វា វិសញ្ញី កត្វា វិលុម្បិស្សាមា’តិ អាបានមណ្ឌលំ សជ្ជេត្វា និសិន្នា កេវលំ ឥមំ សុរំ វណ្ណេថ, ឯកោបិ តំ ឧក្ខិបិត្វា បិវិតុំ ន ឧស្សហតិ. សចេ អយំ អយោជិតា អស្ស, ឥមំ តុម្ហេវ បិវេយ្យាថា’’តិ តេ ធុត្តេ តជ្ជេត្វា តតោ បលាបេត្វា អត្តនោ គេហំ គន្ត្វា ‘‘ធុត្តេហិ កតការណំ តថាគតស្ស អារោចេស្សាមី’’តិ ចិន្តេន្តោ ជេតវនំ គន្ត្វា អារោចេសិ. សត្ថា ‘‘ឥទានិ តាវ គហបតិ តេ ធុត្តា តំ វញ្ចេតុកាមា ជាតា, បុព្ពេ បន បណ្ឌិតេបិ វញ្ចេតុកាមា អហេសុ’’ន្តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ពារាណសិសេដ្ឋិ អហោសិ. តទាបេតេ ធុត្តា ឯវមេវ សម្មន្តេត្វា សុរំ យោជេត្វា ពារាណសិសេដ្ឋិស្ស អាគមនកាលេ បដិមគ្គំ គន្ត្វា ឯវមេវ កថយិំសុ. សេដ្ឋិ អនត្ថិកោបិ ហុត្វា តេ បរិគ្គណ្ហិតុកាមោ គន្ត្វា តេសំ កិរិយំ ឱលោកេត្វា ‘‘ឥទំ នាមេតេ កាតុកាមា, បលាបេស្សាមិ នេ ឥតោ’’តិ ចិន្តេត្វា ឯវមាហ ‘‘ភោន្តោ, ធុត្តា សុរំ បិវិត្វា រាជកុលំ គន្តុំ នាម អយុត្តំ, រាជានំ ទិស្វា បុន អាគច្ឆន្តោ ជានិស្សាមិ, តុម្ហេ ឥធេវ និសីទថា’’តិ រាជុបដ្ឋានំ គន្ត្វា បច្ចាគញ្ឆិ. ធុត្តា ‘‘ឥតោ ឯថ, សាមី’’តិ. សោបិ តត្ថ គន្ត្វា ភេសជ្ជេន សំយោជិតា សុរាបាតិយោ ឱលោកេត្វា ឯវមាហ ‘‘ភោន្តោ ធុត្តា តុម្ហាកំ កិរិយា មយ្ហំ ន រុច្ចតិ, តុម្ហាកំ សុរាបាតិយោ យថាបូរិតាវ ឋិតា, តុម្ហេ កេវលំ សុរំ វណ្ណេថ, ន បន បិវថ. សចាយំ មនាបា អស្ស, តុម្ហេបិ បិវេយ្យាថ, ឥមាយ បន វិសសំយុត្តាយ ភវិតព្ព’’ន្តិ តេសំ មនោរថំ ភិន្ទន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៥៣. ‘‘តថេវ បុណ្ណា បាតិយោ, អញ្ញាយំ វត្តតេ កថា;

អាការណេន ជានាមិ, ន ចាយំ ភទ្ទិកា សុរា’’តិ.

តត្ថ តថេវាតិ យថា មយា គមនកាលេ ទិដ្ឋា, ឥទានិបិ ឥមា សុរាបាតិយោ តថេវ បុណ្ណា. អញ្ញាយំ វត្តតេ កថាតិ យា អយំ តុម្ហាកំ សុរាវណ្ណនកថា វត្តតិ, សា អញ្ញាវ អភូតា អតច្ឆា. យទិ ហិ ឯសា សុរា មនាបា អស្ស, តុម្ហេបិ បិវេយ្យាថ, ឧបឌ្ឍបាតិយោ អវសិស្សេយ្យុំ. តុម្ហាកំ បន ឯកេនាបិ សុរា ន បីតា. អាការណេន ជានាមីតិ តស្មា ឥមិនា ការណេន ជានាមិ. ន ចាយំ ភទ្ទិកា សុរាតិ ‘‘នេវាយំ ភទ្ទិកា សុរា, វិសសំយោជិតាយ ឯតាយ ភវិតព្ព’’ន្តិ ធុត្តេ និគ្គណ្ហិត្វា យថា ន បុន ឯវរូបំ ករោន្តិ, តថា តេ តជ្ជេត្វា វិស្សជ្ជេសិ. សោ យាវជីវំ ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា យថាកម្មំ គតោ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ធុត្តា ឯតរហិ ធុត្តា, ពារាណសិសេដ្ឋិ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

បុណ្ណបាតិជាតកវណ្ណនា តតិយា.

[៥៤] ៤. កិំផលជាតកវណ្ណនា

នាយំ រុក្ខោ ទុរារុហាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ ផលកុសលំ ឧបាសកំ អារព្ភ កថេសិ. ឯកោ កិរ សាវត្ថិវាសី កុដុម្ពិកោ ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ និមន្តេត្វា អត្តនោ អារាមេ និសីទាបេត្វា យាគុខជ្ជកំ ទត្វា ឧយ្យានបាលំ អាណាបេសិ ‘‘ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ ឧយ្យានេ វិចរិត្វា អយ្យានំ អម្ពាទីនិ នានាផលានិ ទេហី’’តិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ បដិស្សុណិត្វា ភិក្ខូសង្ឃមាទាយ ឧយ្យានេ វិចរន្តោ រុក្ខំ ឧល្លោកេត្វាវ ‘‘ឯតំ ផលំ អាមំ, ឯតំ ន សុបក្កំ, ឯតំ សុបក្ក’’ន្តិ ជានាតិ. យំ សោ វទតិ, តំ តថេវ ហោតិ. ភិក្ខូ គន្ត្វា តថាគតស្ស អារោចេសុំ ‘‘ភន្តេ, អយំ ឧយ្យានបាលោ ផលកុសលោ ភូមិយំ ឋិតោវ រុក្ខំ ឧល្លោកេត្វា ‘ឯតំ ផលំ អាមំ, ឯតំ ន សុបក្កំ, ឯតំ សុបក្ក’ន្តិ ជានាតិ. យំ សោ វទតិ, តំ តថេវ ហោតី’’តិ. សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, អយមេវ ឧយ្យានបាលោ ផលកុសលោ, បុព្ពេ បណ្ឌិតាបិ ផលកុសលាយេវ អហេសុ’’ន្តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ សត្ថវាហកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ បញ្ចហិ សកដសតេហិ វណិជ្ជំ ករោន្តោ ឯកស្មិំ កាលេ មហាវត្តនិអដវិំ បត្វា អដវិមុខេ ឋត្វា សព្ពេ មនុស្សេ សន្និបាតាបេត្វា ‘‘ឥមិស្សា អដវិយា វិសរុក្ខា នាម ហោន្តិ, វិសបត្តានិ, វិសបុប្ផានិ, វិសផលានិ, វិសមធូនិ ហោន្តិយេវ, បុព្ពេ តុម្ហេហិ អបរិភុត្តំ, យំ កិញ្ចិ បត្តំ វា បុប្ផំ វា ផលំ វា បល្លវំ វា មំ អបរិបុច្ឆិត្វា មា ខាទថា’’តិ អាហ. តេ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា អដវិំ ឱតរិំសុ. អដវិមុខេ ច ឯកស្មិំ គាមទ្វារេ កិំផលរុក្ខោ នាម អត្ថិ, តស្ស ខន្ធសាខាបលាសបុប្ផផលានិ សព្ពានិ អម្ពសទិសានេវ ហោន្តិ. ន កេវលំ វណ្ណសណ្ឋានតោវ, គន្ធរសេហិបិស្ស អាមបក្កានិ ផលានិ អម្ពផលសទិសានេវ, ខាទិតានិ បន ហលាហលវិសំ វិយ តង្ខណញ្ញេវ ជីវិតក្ខយំ បាបេន្តិ. បុរតោ គច្ឆន្តា ឯកច្ចេ លោលបុរិសា ‘‘អម្ពុរុក្ខោ អយ’’ន្តិ សញ្ញាយ ផលានិ ខាទិំសុ, ឯកច្ចេ ‘‘សត្ថវាហំ បុច្ឆិត្វាវ ខាទិស្សាមា’’តិ ហត្ថេន គហេត្វា អដ្ឋំសុ. តេ សត្ថវាហេ អាគតេ ‘‘អយ្យ, ឥមានិ អម្ពផលានិ ខាទាមា’’តិ បុច្ឆិំសុ. ពោធិសត្តោ ‘‘នាយំ អម្ពរុក្ខោ’’តិ ញត្វា ‘‘កិំ ផលរុក្ខោ នាមេស, នាយំ អម្ពរុក្ខោ, មា ខាទិត្ថា’’តិ វារេត្វា យេ ខាទិំសុ. តេបិ វមាបេត្វា ចតុមធុរំ បាយេត្វា និរោគេ អកាសិ.

បុព្ពេ បន ឥមស្មិំ រុក្ខមូលេ មនុស្សា និវាសំ កប្បេត្វា ‘‘អម្ពផលានី’’តិ សញ្ញាយ ឥមានិ វិសផលានិ ខាទិត្វា ជីវិតក្ខយំ បាបុណន្តិ. បុនទិវសេ គាមវាសិនោ និក្ខមិត្វា មតមនុស្សេ ទិស្វា បាទេ គណ្ហិត្វា បដិច្ឆន្នដ្ឋានេ ឆឌ្ឌេត្វា សកដេហិ សទ្ធិំយេវ សព្ពំ តេសំ សន្តកំ គហេត្វា គច្ឆន្តិ. តេ តំ ទិវសម្បិ អរុណុគ្គមនកាលេយេវ ‘‘មយ្ហំ ពលិពទ្ទោ ភវិស្សតិ, មយ្ហំ សកដំ, មយ្ហំ ភណ្ឌ’’ន្តិ វេគេន តំ រុក្ខមូលំ គន្ត្វា មនុស្សេ និរោគេ ទិស្វា ‘‘កថំ តុម្ហេ ឥមំ រុក្ខំ ‘នាយំ អម្ពរុក្ខោ’តិ ជានិត្ថា’’តិ បុច្ឆិំសុ. តេ ‘‘មយំ ន ជានាម, សត្ថវាហជេដ្ឋកោ នោ ជានាតី’’តិ អាហំសុ. មនុស្សា ពោធិសត្តំ បុច្ឆិំសុ ‘‘បណ្ឌិត, កិន្តិ កត្វា ត្វំ ឥមស្ស រុក្ខស្ស អនម្ពរុក្ខភាវំ អញ្ញាសី’’តិ? សោ ‘‘ទ្វីហិ ការណេហិ អញ្ញាសិ’’ន្តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៥៤. ‘‘នាយំ រុក្ខោ ទុរារុហោ, នបិ គាមតោ អារកា;

អាការណេន ជានាមិ, នាយំ សាទុផលោ ទុមោ’’តិ.

តត្ថ នាយំ រុក្ខោ ទុរារុហោតិ អយំ វិសរុក្ខោ ន ទុក្ខារុហោ, ឧក្ខិបិត្វា ឋបិតនិស្សេណី វិយ សុខេនារោហិតុំ សក្កាតិ វទតិ. នបិ គាមតោ អារកាតិ គាមតោ ទូរេ ឋិតោបិ ន ហោតិ, គាមទ្វារេ ឋិតោយេវាតិ ទីបេតិ. អាការណេន ជានាមីតិ ឥមិនា ទុវិធេន ការណេនាហំ ឥមំ រុក្ខំ ជានាមិ. កិន្តិ? នាយំ សាទុផលោ ទុមោតិ. សចេ ហិ អយំ មធុរផលោ អម្ពរុក្ខោ អភវិស្ស, ឯវំ សុខារុឡ្ហេ អវិទូរេ ឋិតេ ឯតស្មិំ ឯកម្បិ ផលំ ន តិដ្ឋេយ្យ, ផលខាទកមនុស្សេហិ និច្ចំ បរិវុតោវ អស្ស. ឯវំ អហំ អត្តនោ ញាណេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា ឥមស្ស វិសរុក្ខភាវំ អញ្ញាសិន្តិ មហាជនស្ស ធម្មំ ទេសេត្វា សោត្ថិគមនំ គតោ.

សត្ថាបិ ‘‘ឯវំ, ភិក្ខវេ, បុព្ពេ បណ្ឌិតាបិ ផលកុសលា អហេសុ’’ន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា បរិសា ពុទ្ធបរិសា អហេសុំ, សត្ថវាហោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

កិំផលជាតកវណ្ណនា ចតុត្ថា.

[៥៥] ៥. បញ្ចាវុធជាតកវណ្ណនា

យោ អលីនេន ចិត្តេនាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ ឱស្សដ្ឋវីរិយំ ភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. តញ្ហិ ភិក្ខុំ សត្ថា អាមន្តេត្វា ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ ភិក្ខុ ឱស្សដ្ឋវីរិយោសី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សច្ចំ, ភគវា’’តិ វុត្តេ ‘‘ភិក្ខុ បុព្ពេ បណ្ឌិតា វីរិយំ កាតុំ យុត្តដ្ឋានេ វីរិយំ កត្វា រជ្ជសម្បត្តិំ បាបុណិំសូ’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ តស្ស រញ្ញោ អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិស្មិំ និព្ពត្តិ. តស្ស នាមគ្គហណទិវសេ អដ្ឋសតេ ព្រាហ្មណេ សព្ពកាមេហិ សន្តប្បេត្វា លក្ខណានិ បុច្ឆិំសុ. លក្ខណកុសលា ព្រាហ្មណា លក្ខណសម្បត្តិំ ទិស្វា ‘‘បុញ្ញសម្បន្នោ, មហារាជ, កុមារោ តុម្ហាកំ អច្ចយេន រជ្ជំ បាបុណិស្សតិ, បញ្ចាវុធកម្មេ បញ្ញាតោ បាកដោ ជម្ពុទីបេ អគ្គបុរិសោ ភវិស្សតី’’តិ ព្យាករិំសុ. រាជា ព្រាហ្មណានំ វចនំ សុត្វា កុមារស្ស នាមំ គណ្ហន្តោ ‘‘បញ្ចាវុធកុមារោ’’តិ នាមំ អកាសិ. អថ នំ វិញ្ញុតំ បត្វា សោឡសវស្សុទ្ទេសេ ឋិតំ រាជា អាមន្តេត្វា ‘‘តាត, សិប្បំ ឧគ្គណ្ហាហី’’តិ អាហ. ‘‘កស្ស សន្តិកេ ឧគ្គណ្ហាមិ, ទេវា’’តិ? ‘‘គច្ឆ, តាត, គន្ធាររដ្ឋេ តក្កសិលនគរេ ទិសាបាមោក្ខស្ស អាចរិយស្ស សន្តិកេ ឧគ្គណ្ហ, ឥទញ្ចស្ស អាចរិយភាគំ ទជ្ជេយ្យាសី’’តិ សហស្សំ ទត្វា ឧយ្យោជេសិ. សោ តត្ថ គន្ត្វា សិប្បំ សិក្ខិត្វា អាចរិយេន ទិន្នំ បញ្ចាវុធំ គហេត្វា អាចរិយំ វន្ទិត្វា តក្កសិលនគរតោ និក្ខមិត្វា សន្នទ្ធបញ្ចាវុធោ ពារាណសិមគ្គំ បដិបជ្ជិ.

សោ អន្តរាមគ្គេ សិលេសលោមយក្ខេន នាម អធិដ្ឋិតំ ឯកំ អដវិំ បាបុណិ. អថ នំ អដវិមុខេ មនុស្សា ទិស្វា ‘‘ភោ មាណវ, មា ឥមំ អដវិំ បវិស, សិលេសលោមយក្ខោ នាមេត្ថ អត្ថិ, សោ ទិដ្ឋទិដ្ឋេ មនុស្សេ ជីវិតក្ខយំ បាបេតី’’តិ វារយិំសុ. ពោធិសត្តោ អត្តានំ តក្កេន្តោ អសម្ភីតកេសរសីហោ វិយ អដវិំ បាវិសិយេវ. តស្មិំ អដវិមជ្ឈំ សម្បត្តេ សោ យក្ខោ តាលមត្តោ ហុត្វា កូដាគារមត្តំ សីសំ បត្តប្បមាណានិ អក្ខីនិ, ទកលិមកុឡមត្តា ទ្វេ ទាឋា ច មាបេត្វា សេតមុខោ កពរកុច្ឆិ នីលហត្ថបាទោ ហុត្វា ពោធិសត្តស្ស អត្តានំ ទស្សេត្វា ‘‘កហំ យាសិ, តិដ្ឋ ភក្ខោសិ មេ’’តិ អាហ. អថ នំ ពោធិសត្តោ ‘‘យក្ខ, អហំ អត្តានំ តក្កេត្វា ឥធ បវិដ្ឋោ, ត្វំ អប្បមត្តោ ហុត្វា មំ ឧបគច្ឆេយ្យាសិ. វិសបីតេន ហិ សរេន តំ វិជ្ឈិត្វា ឯត្ថេវ បាតេស្សាមី’’តិ សន្តជ្ជេត្វា ហលាហលវិសបីតំ សរំ សន្នយ្ហិត្វា មុញ្ចិ, សោ យក្ខស្ស លោមេសុយេវ អល្លីយិ. តតោ អញ្ញំ, តតោ អញ្ញន្តិ ឯវំ បញ្ញាស សរេ មុញ្ចិ, សព្ពេ តស្ស លោមេសុយេវ អល្លីយិំសុ. យក្ខោ សព្ពេបិ តេ សរេ ផោដេត្វា អត្តនោ បាទមូលេយេវ បាតេត្វា ពោធិសត្តំ ឧបសង្កមិ.

ពោធិសត្តោ បុនបិ តំ តជ្ជេត្វា ខគ្គំ កឌ្ឍិត្វា បហរិ, តេត្តិំសង្គុលាយតោ ខគ្គោ លោមេសុយេវ អល្លីយិ. អថ នំ កណយេន បហរិ, សោបិ លោមេសុយេវ អល្លីយិ. តស្ស អល្លីនភាវំ ញត្វា មុគ្គរេន បហរិ, សោបិ លោមេសុយេវ អល្លីយិ. តស្ស អល្លីនភាវំ ញត្វា កុន្តេន បហរិ, សោបិ លោមេសុយេវ អល្លីយិ. តស្ស អល្លីនភាវំ ញត្វា ‘‘ភោ យក្ខន, តេ អហំ ‘បញ្ចាវុធកុមារោ នាមា’តិ សុតបុព្ពោ, អហំ តយា អធិដ្ឋិតំ អដវិំ បវិសន្តោ ន ធនុអាទីនិ តក្កេត្វា បវិដ្ឋោ, អត្តានំយេវ បន តក្កេត្វា បវិដ្ឋោ, អជ្ជ តំ បោថេត្វា ចុណ្ណវិចុណ្ណំ ករិស្សាមី’’តិ ឧន្នាទេន្តោ អត្តានំ តក្កេត្វា ទក្ខិណហត្ថេន យក្ខំ បហរិ, ហត្ថោ លោមេសុយេវ អល្លីយិ. វាមហត្ថេន បហរិ, សោបិ អល្លីយិ. ទក្ខិណបាទេន បហរិ, សោបិ អល្លីយិ. វាមបាទេន បហរិ, សោបិ អល្លីយិ. ‘‘សីសេន តំ បោថេត្វា ចុណ្ណវិចុណ្ណំ ករិស្សាមី’’តិ សីសេន បហរិ, តម្បិ លោមេសុយេវ អល្លីយិ. សោ បញ្ចោឌ្ឌិតោ បញ្ចសុ ឋានេសុ ពទ្ធោ ឱលម្ពន្តោបិ និព្ភយោ និស្សារជ្ជោវ អហោសិ.

យក្ខោ ចិន្តេសិ ‘‘អយំ ឯកោ បុរិសសីហោ បុរិសាជានីយោ, ន បុរិសមត្តោវ, មាទិសេន នាមស្ស យក្ខេន គហិតស្ស សន្តាសមត្តម្បិ ន ភវិស្សតិ, មយា ឥមំ មគ្គំ ហនន្តេន ឯកោបិ ឯវរូបោ បុរិសោ ន ទិដ្ឋបុព្ពោ, កស្មា នុ ខោ ឯស ន ភាយតី’’តិ. សោ តំ ខាទិតុំ អវិសហន្តោ ‘‘កស្មា នុ ខោ, ត្វំ មាណវ, មរណភយំ ន ភាយសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘កិំការណា, យក្ខ, ភាយិស្សាមិ. ឯកស្មិញ្ហិ អត្តភាវេ ឯកំ មរណំ និយតមេវ, អបិច មយ្ហំ កុច្ឆិម្ហិ វជិរាវុធំ អត្ថិ. សចេ មំ ខាទិស្សសិ, តំ អាវុធំ ជីរាបេតុំ ន សក្ខិស្សសិ, តំ តេ អន្តានិ ខណ្ឌាខណ្ឌិកំ ឆិន្ទិត្វា ជីវិតក្ខយំ បាបេស្សតិ. ឥតិ ឧភោបិ នស្សិស្សាម, ឥមិនា ការណេនាហំ ន ភាយាមី’’តិ. ឥទំ កិរ ពោធិសត្តោ អត្តនោ អព្ភន្តរេ ញាណាវុធំ សន្ធាយ កថេសិ. តំ សុត្វា យក្ខោ ចិន្តេសិ ‘‘អយំ មាណវោ សច្ចមេវ ភណតិ, ឥមស្ស បុរិសសីហស្ស សរីរតោ មុគ្គពីជមត្តម្បិ មំសខណ្ឌំ មយ្ហំ កុច្ឆិ ជីរេតុំ ន សក្ខិស្សតិ, វិស្សជ្ជេស្សាមិ ន’’ន្តិ មរណភយតជ្ជិតោ ពោធិសត្តំ វិស្សជ្ជេត្វា ‘‘មាណវ, បុរិសសីហោ ត្វំ, ន តេ អហំ មំសំ ខាទិស្សាមិ, ត្វំ អជ្ជ រាហុមុខា មុត្តចន្ទោ វិយ មម ហត្ថតោ មុច្ចិត្វា ញាតិសុហជ្ជមណ្ឌលំ តោសេន្តោ យាហី’’តិ អាហ.

អថ នំ ពោធិសត្តោ អាហ – ‘‘យក្ខ, អហំ តាវ គច្ឆិស្សាមិ, ត្វំ បន បុព្ពេបិ អកុសលំ កត្វា លុទ្ទោ លោហិតបាណិ បររុហិរមំសភក្ខោ យក្ខោ ហុត្វា និព្ពត្តោ. សចេ ឥធាបិ ឋត្វា អកុសលមេវ ករិស្សសិ, អន្ធការា អន្ធការមេវ គមិស្សសិ, មំ ទិដ្ឋកាលតោ បដ្ឋាយ បន ន សក្កា តយា អកុសលំ កាតុំ, បាណាតិបាតកម្មំ នាម និរយេ តិរច្ឆានយោនិយំ បេត្តិវិសយេ អសុរកាយេ ច និព្ពត្តេតិ, មនុស្សេសុ និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេ អប្បាយុកសំវត្តនិកំ ហោតី’’តិ ឯវមាទិនា នយេន បញ្ចន្នំ ទុស្សីល្យកម្មានំ អាទីនវំ, បញ្ចន្នំ សីលានំ អានិសំសញ្ច កថេត្វា នានាការណេហិ យក្ខំ តជ្ជេត្វា ធម្មំ ទេសេត្វា ទមេត្វា និព្ពិសេវនំ កត្វា បញ្ចសុ សីលេសុ បតិដ្ឋាបេត្វា តស្សាយេវ នំ អដវិយា ពលិបដិគ្គាហកំ ទេវតំ កត្វា អប្បមាទេន ឱវទិត្វា អដវិតោ និក្ខមិត្វា អដវិមុខេ មនុស្សានំ អាចិក្ខិត្វា សន្នទ្ធបញ្ចាវុធោ ពារាណសិំ គន្ត្វា មាតាបិតរោ ទិស្វា អបរភាគេ រជ្ជេ បតិដ្ឋាយ ធម្មេន រជ្ជំ ការេន្តោ ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា យថាកម្មំ គតោ.

សត្ថាបិ ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៥៥. ‘‘យោ អលីនេន ចិត្តេន, អលីនមនសោ នរោ;

ភាវេតិ កុសលំ ធម្មំ, យោគក្ខេមស្ស បត្តិយា;

បាបុណេ អនុបុព្ពេន, សព្ពសំយោជនក្ខយ’’ន្តិ.

តត្រាយំ បិណ្ឌត្ថោ – យោ បុរិសោ អលីនេន អសំកុដិតេន ចិត្តេន បកតិយាបិ អលីនមនោ អលីនជ្ឈាសយោវ ហុត្វា អនវជ្ជដ្ឋេន កុសលំ សត្តតិំ សពោធិបក្ខិយភេទំ ធម្មំ ភាវេតិ វឌ្ឍេតិ, វិសាលេន ចិត្តេន វិបស្សនំ អនុយុញ្ជតិ ចតូហិ យោគេហិ ខេមស្ស និព្ពានស្ស បត្តិយា, សោ ឯវំ សព្ពសង្ខារេសុ ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តា’’តិ តិលក្ខណំ អារោបេត្វា តរុណវិបស្សនតោ បដ្ឋាយ ឧប្បន្នេ ពោធិបក្ខិយធម្មេ ភាវេន្តោ អនុបុព្ពេន ឯកសំយោជនម្បិ អនវសេសេត្វា សព្ពសំយោជនក្ខយករស្ស ចតុត្ថមគ្គស្ស បរិយោសានេ ឧប្បន្នត្តា ‘‘សព្ពសំយោជនក្ខយោ’’តិ សង្ខ្យំ គតំ អរហត្តំ បាបុណេយ្យាតិ.

ឯវំ សត្ថា អរហត្តេន ធម្មទេសនាយ កូដំ គហេត្វា មត្ថកេ ចត្តារិ សច្ចានិ បកាសេសិ, សច្ចបរិយោសានេ សោ ភិក្ខុ អរហត្តំ បាបុណិ. សត្ថា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា យក្ខោ អង្គុលិមាលោ អហោសិ, បញ្ចាវុធកុមារោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

បញ្ចាវុធជាតកវណ្ណនា បញ្ចមា.

[៥៦] ៦. កញ្ចនក្ខន្ធជាតកវណ្ណនា

យោ បហដ្ឋេន ចិត្តេនាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អញ្ញតរំ ភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. ឯកោ កិរ សាវត្ថិវាសី កុលបុត្តោ សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុត្វា រតនសាសនេ ឧរំ ទត្វា បព្ពជិ. អថស្ស អាចរិយុបជ្ឈាយា ‘‘អាវុសោ, ឯកវិធេន សីលំ នាម, ទុវិធេន, តិវិធេន, ចតុព្ពិធេន, បញ្ចវិធេន, ឆព្ពិធេន, សត្តវិធេន, អដ្ឋវិធេន, នវវិធេន, ទសវិធេន, ពហុវិធេន សីលំ នាម. ឥទំ ចូឡសីលំ នាម, ឥទំ មជ្ឈិមសីលំ នាម, ឥទំ មហាសីលំ នាម. ឥទំ បាតិមោក្ខសំវរសីលំ នាម, ឥទំ ឥន្ទ្រិយសំវរសីលំ នាម, ឥទំ អាជីវបារិសុទ្ធិសីលំ នាម, ឥទំ បច្ចយបដិសេវនសីលំ នាមា’’តិ សីលំ អាចិក្ខន្តិ. សោ ចិន្តេសិ ‘‘ឥទំ សីលំ នាម អតិពហុ, អហំ ឯត្តកំ សមាទាយ វត្តិតុំ ន សក្ខិស្សាមិ, សីលំ បូរេតុំ អសក្កោន្តស្ស ច នាម បព្ពជ្ជាយ កោ អត្ថោ, អហំ គិហី ហុត្វា ទានាទីនិ បុញ្ញានិ ច ករិស្សាមិ, បុត្តទារញ្ច បោសេស្សាមី’’តិ. ឯវញ្ច បន ចិន្តេត្វា ‘‘ភន្តេ, អហំ សីលំ រក្ខិតុំ ន សក្ខិស្សាមិ, អសក្កោន្តស្ស ច នាម បព្ពជ្ជាយ កោ អត្ថោ, អហំ ហីនាយាវត្តិស្សាមិ, តុម្ហាកំ បត្តចីវរំ គណ្ហថា’’តិ អាហ.

អថ នំ អាហំសុ ‘‘អាវុសោ ឯវំ សន្តេ ទសពលំ វន្ទិត្វាវ យាហី’’តិ តេ តំ អាទាយ សត្ថុ សន្តិកំ ធម្មសភំ អគមំសុ. សត្ថា ទិស្វាវ ‘‘កិំ, ភិក្ខវេ, អនត្ថិកំ ភិក្ខុំ អាទាយ អាគតត្ថា’’តិ អាហ. ភន្តេ, អយំ ភិក្ខុ ‘‘អហំ សីលំ រក្ខិតុំ ន សក្ខិស្សាមី’’តិ បត្តចីវរំ និយ្យាទេតិ, អថ នំ មយំ គហេត្វា អាគតម្ហាតិ. ‘‘កស្មា បន តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, ឥមស្ស ភិក្ខុនោ ពហុំ សីលំ អាចិក្ខថ. យត្តកំ ឯស រក្ខិតុំ សក្កោតិ, តត្តកមេវ រក្ខិស្សតិ. ឥតោ បដ្ឋាយ តុម្ហេ ឯតំ មា កិញ្ចិ អវចុត្ថ, អហមេត្ថ កត្តព្ពំ ជានិស្សាមិ, ឯហិ ត្វំ ភិក្ខុ, កិំ តេ ពហុនា សីលេន, តីណិយេវ សីលានិ រក្ខិតុំ សក្ខិស្សសី’’តិ? ‘‘រក្ខិស្សាមិ, ភន្តេ’’តិ. តេន ហិ ត្វំ ឥតោ បដ្ឋាយ កាយទ្វារំ វចីទ្វារំ មនោទ្វារន្តិ តីណិ ទ្វារានិ រក្ខ, មា កាយេន បាបកម្មំ ករិ, មា វាចាយ, មា មនសា. ‘‘គច្ឆ មា ហីនាយាវត្តិ, ឥមានិ តីណិយេវ សីលានិ រក្ខា’’តិ. ឯត្តាវតា សោ ភិក្ខុ តុដ្ឋមានសោ ‘‘សាធុ, ភន្តេ, រក្ខិស្សាមិ ឥមានិ តីណិ សីលានី’’តិ សត្ថារំ វន្ទិត្វា អាចរិយុបជ្ឈាយេហិ សទ្ធិំយេវ អគមាសិ. សោ តានិ តីណិ សីលានិ បូរេន្តោវ អញ្ញាសិ ‘‘អាចរិយុបជ្ឈាយេហិ មយ្ហំ អាចិក្ខិតំ សីលម្បិ ឯត្តកមេវ, តេ បន អត្តនោ អពុទ្ធភាវេន មំ ពុជ្ឈាបេតុំ នាសក្ខិំសុ, សម្មាសម្ពុទ្ធោ អត្តនោ ពុទ្ធសុពុទ្ធតាយ អនុត្តរធម្មរាជតាយ ឯត្តកំ សីលំ តីសុយេវ ទ្វារេសុ បក្ខិបិត្វា មំ គណ្ហាបេសិ, អវស្សយោ វត មេ សត្ថា ជាតោ’’តិ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា កតិបាហេនេវ អរហត្តេ បតិដ្ឋាសិ.

តំ បវត្តិំ ញត្វា ធម្មសភាយំ សន្និបតិតា ភិក្ខូ ‘‘អាវុសោ, តំ កិរ ភិក្ខុំ ‘ពហុសីលានិ រក្ខិតុំ ន សក្កោមី’តិ ហីនាយាវត្តន្តំ សព្ពានិ សីលានិ តីហិ កោដ្ឋាសេហិ សង្ខិបិត្វា គាហាបេត្វា សត្ថា អរហត្តំ បាបេសិ, អហោ ពុទ្ធានំ ពលំ នាម អច្ឆរិយ’’ន្តិ ពុទ្ធគុណេ កថេន្តា និសីទិំសុ. អថ សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ភិក្ខវេ, អតិគរុកោបិ ភារោ កោដ្ឋាសវសេន ភាជេត្វា ទិន្នោ លហុកោ វិយ ហោតិ, បុព្ពេបិ បណ្ឌិតា មហន្តំ កញ្ចនក្ខន្ធំ លភិត្វា ឧក្ខិបិតុំ អសក្កោន្តា វិភាគំ កត្វា ឧក្ខិបិត្វា អគមំសូ’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ឯកស្មិំ គាមកេ កស្សកោ អហោសិ. សោ ឯកទិវសំ អញ្ញតរស្មិំ ឆឌ្ឌិតគាមកេ ខេត្តេ កសិំ កសតិ. បុព្ពេ ច តស្មិំ គាមេ ឯកោ វិភវសម្បន្នោ សេដ្ឋិ ឩរុមត្តបរិណាហំ ចតុហត្ថាយាមំ កញ្ចនក្ខន្ធំ និទហិត្វា កាលមកាសិ. តស្មិំ ពោធិសត្តស្ស នង្គលំ លគិត្វា អដ្ឋាសិ. សោ ‘‘មូលសន្តានកំ ភវិស្សតី’’តិ បំសុំ វិយូហន្តោ តំ ទិស្វា បំសុនា បដិច្ឆាទេត្វា ទិវសំ កសិត្វា អត្ថង្គតេ សូរិយេ យុគនង្គលាទីនិ ឯកមន្តេ និក្ខិបិត្វា ‘‘កញ្ចនក្ខន្ធំ គណ្ហិត្វា គច្ឆិស្សាមី’’តិ តំ ឧក្ខិបិតុំ នាសក្ខិ. អសក្កោន្តោ និសីទិត្វា ‘‘ឯត្តកំ កុច្ឆិភរណាយ ភវិស្សតិ, ឯត្តកំ និទហិត្វា ឋបេស្សាមិ, ឯត្តកេន កម្មន្តេ បយោជេស្សាមិ, ឯត្តកំ ទានាទិបុញ្ញកិរិយាយ ភវិស្សតី’’តិ ចត្តារោ កោដ្ឋាសេ អកាសិ. តស្សេវំ វិភត្តកាលេ សោ កញ្ចនក្ខន្ធោ សល្លហុកោ វិយ អហោសិ. សោ តំ ឧក្ខិបិត្វា ឃរំ នេត្វា ចតុធា វិភជិត្វា ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា យថាកម្មំ គតោ.

ឥតិ ភគវា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៥៦. ‘‘យោ បហដ្ឋេន ចិត្តេន, បហដ្ឋមនសោ នរោ;

ភាវេតិ កុសលំ ធម្មំ, យោគក្ខេមស្ស បត្តិយា;

បាបុណេ អនុបុព្ពេន, សព្ពសំយោជនក្ខយ’’ន្តិ.

តត្ថ បហដ្ឋេនាតិ វិនីវរណេន. បហដ្ឋមនសោតិ តាយ ឯវ វិនីវរណតាយ បហដ្ឋមានសោ, សុវណ្ណំ វិយ បហំសិត្វា សមុជ្ជោតិតសប្បភាសចិត្តោ ហុត្វាតិ អត្ថោ.

ឯវំ សត្ថា អរហត្តកូដេន ទេសនំ និដ្ឋាបេត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា កញ្ចនក្ខន្ធលទ្ធបុរិសោ អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

កញ្ចនក្ខន្ធជាតកវណ្ណនា ឆដ្ឋា.

[៥៧] ៧. វានរិន្ទជាតកវណ្ណនា

យស្សេតេ ចតុរោ ធម្មាតិ ឥទំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ ទេវទត្តស្ស វធាយ បរិសក្កនំ អារព្ភ កថេសិ. តស្មិញ្ហិ សមយេ សត្ថា ‘‘ទេវទត្តោ វធាយ បរិសក្កតី’’តិ សុត្វា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ ទេវទត្តោ មយ្ហំ វធាយ បរិសក្កតិ, បុព្ពេបិ បរិសក្កិយេវ, តាសមត្តម្បិ បន កាតុំ នាសក្ខី’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ កបិយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា វុឌ្ឍិមន្វាយ អស្សបោតកប្បមាណោ ថាមសម្បន្នោ ឯកចរោ ហុត្វា នទីតីរេ វិហរតិ. តស្សា បន នទិយា វេមជ្ឈេ ឯកោ ទីបកោ នានប្បការេហិ អម្ពបនសាទីហិ ផលរុក្ខេហិ សម្បន្នោ. ពោធិសត្តោ នាគពលោ ថាមសម្បន្នោ នទិយា ឱរិមតីរតោ ឧប្បតិត្វា ទីបកស្ស ឱរតោ នទីមជ្ឈេ ឯកោ បិដ្ឋិបាសាណោ អត្ថិ, តស្មិំ និបតតិ, តតោ ឧប្បតិត្វា តស្មិំ ទីបកេ បតតិ. តត្ថ នានប្បការានិ ផលានិ ខាទិត្វា សាយំ តេនេវ ឧបាយេន បច្ចាគន្ត្វា អត្តនោ វសនដ្ឋានេ វសិត្វា បុនទិវសេបិ តថេវ ករោតិ. ឥមិនា និយាមេន តត្ថ វាសំ កប្បេតិ.

តស្មិំ បន កាលេ ឯកោ កុម្ភីលោ សបជាបតិកោ តស្សា នទិយា វសតិ. តស្ស ភរិយា ពោធិសត្តំ អបរាបរំ គច្ឆន្តំ ទិស្វា ពោធិសត្តស្ស ហទយមំសេ ទោហឡំ ឧប្បាទេត្វា កុម្ភីលំ អាហ – ‘‘មយ្ហំ ខោ, អយ្យ, ឥមស្ស វានរិន្ទស្ស ហទយមំសេ ទោហឡោ ឧប្បន្នោ’’តិ. កុម្ភីលោ ‘‘សាធុ, ភទ្ទេ, លច្ឆសី’’តិ វត្វា ‘‘អជ្ជ តំ សាយំ ទីបកតោ អាគច្ឆន្តមេវ គណ្ហិស្សាមី’’តិ គន្ត្វា បិដ្ឋិបាសាណេ និបជ្ជិ.

ពោធិសត្តោ ទិវសំ ចរិត្វា សាយន្ហសមយេ ទីបកេ ឋិតោវ បាសាណំ ឱលោកេត្វា – ‘‘អយំ បាសាណោ ឥទានិ ឧច្ចតរោ ខាយតិ, កិំ នុ ខោ ការណ’’ន្តិ ចិន្តេសិ. តស្ស កិរ ឧទកប្បមាណញ្ច បាសាណប្បមាណញ្ច សុវវត្ថាបិតមេវ ហោតិ. តេនស្ស ឯតទហោសិ ‘‘អជ្ជ ឥមិស្សា នទិយា ឧទកំ នេវ ហាយតិ, ន ច វឌ្ឍតិ, អថ ច បនាយំ បាសាណោ មហា ហុត្វា បញ្ញាយតិ, កច្ចិ នុ ខោ ឯត្ថ មយ្ហំ គហណត្ថាយ កុម្ភីលោ និបន្នោ’’តិ. សោ ‘‘វីមំសាមិ តាវ ន’’ន្តិ តត្ថេវ ឋត្វា បាសាណេន សទ្ធិំ កថេន្តោ វិយ ‘‘ភោ បាសាណា’’តិ វត្វា បដិវចនំ អលភន្តោ យាវតតិយំ ‘‘ភោ បាសាណា’’តិ អាហ. បាសាណោ កិំ បដិវចនំ ទស្សតិ. បុនបិ វានរោ ‘‘កិំ ភោ បាសាណ, អជ្ជ មយ្ហំ បដិវចនំ ន ទេសី’’តិ អាហ. កុម្ភីលោ ‘‘អទ្ធា អញ្ញេសុ ទិវសេសុ អយំ បាសាណោ វានរិន្ទស្ស បដិវចនំ អទាសិ, ទស្សាមិ ទានិស្ស បដិវចន’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ‘‘កិំ, ភោ វានរិន្ទា’’តិ អាហ. ‘‘កោសិ ត្វ’’ន្តិ? ‘‘អហំ កុម្ភីលោ’’តិ. ‘‘កិមត្ថំ ឯត្ថ និបន្នោសី’’តិ? ‘‘តវ ហទយមំសំ បត្ថយមានោ’’តិ. ពោធិសត្តោ ចិន្តេសិ ‘‘អញ្ញោ មេ គមនមគ្គោ នត្ថិ, អជ្ជ មយា ឯស កុម្ភីលោ វញ្ចេតព្ពោ’’តិ. អថ នំ ឯវមាហ ‘‘សម្ម កុម្ភីល, អហំ អត្តានំ តុយ្ហំ បរិច្ចជិស្សាមិ, ត្វំ មុខំ វិវរិត្វា មំ តវ សន្តិកំ អាគតកាលេ គណ្ហាហី’’តិ. កុម្ភីលានញ្ហិ មុខេ វិវដេ អក្ខីនិ និម្មីលន្តិ. សោ តំ ការណំ អសល្លក្ខេត្វា មុខំ វិវរិ, អថស្ស អក្ខីនិ បិថីយិំសុ. សោ មុខំ វិវរិត្វា អក្ខីនិ និម្មីលេត្វា និបជ្ជិ. ពោធិសត្តោ តថាភាវំ ញត្វា ទីបកា ឧប្បតិតោ គន្ត្វា កុម្ភីលស្ស មត្ថកេ អក្កមិត្វា តតោ ឧប្បតិតោ វិជ្ជុលតា វិយ វិជ្ជោតមានោ បរតីរេ អដ្ឋាសិ.

កុម្ភីលោ តំ អច្ឆរិយំ ទិស្វា ‘‘ឥមិនា វានរិន្ទេន អតិអច្ឆេរកំ កត’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ‘‘ភោ វានរិន្ទ, ឥមស្មិំ លោកេ ចតូហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ បច្ចាមិត្តេ អធិភវតិ. តេ សព្ពេបិ តុយ្ហំ អព្ភន្តរេ អត្ថិ មញ្ញេ’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៥៧. ‘‘យស្សេតេ ចតុរោ ធម្មា, វានរិន្ទ យថា តវ;

សច្ចំ ធម្មោ ធិតិ ចាគោ, ទិដ្ឋំ សោ អតិវត្តតី’’តិ.

តត្ថ យស្សាតិ យស្ស កស្សចិ បុគ្គលស្ស. ឯតេតិ ឥទានិ វត្តព្ពេ បច្ចក្ខតោ និទ្ទិសតិ. ចតុរោ ធម្មាតិ ចត្តារោ គុណា. សច្ចន្តិ វចីសច្ចំ, ‘‘មម សន្តិកំ អាគមិស្សាមី’’តិ វត្វា មុសាវាទំ អកត្វា អាគតោយេវាតិ ឯតំ តេ វចីសច្ចំ. ធម្មោតិ វិចារណបញ្ញា, ‘‘ឯវំ កតេ ឥទំ នាម ភវិស្សតី’’តិ ឯសា តេ វិចារណបញ្ញា អត្ថិ. ធិតីតិ អព្ពោច្ឆិន្នំ វីរិយំ វុច្ចតិ, ឯតម្បិ តេ អត្ថិ. ចាគោតិ អត្តបរិច្ចាគោ, ត្វំ អត្តានំ បរិច្ចជិត្វា មម សន្តិកំ អាគតោ. យំ បនាហំ គណ្ហិតុំ នាសក្ខិំ, មយ្ហមេវេស ទោសោ. ទិដ្ឋន្តិ បច្ចាមិត្តំ. សោ អតិវត្តតីតិ យស្ស បុគ្គលស្ស យថា តវ, ឯវំ ឯតេ ចត្តារោ ធម្មា អត្ថិ, សោ យថា មំ អជ្ជ ត្វំ អតិក្កន្តោ, តថេវ អត្តនោ បច្ចាមិត្តំ អតិក្កមតិ អភិភវតីតិ. ឯវំ កុម្ភីលោ ពោធិសត្តំ បសំសិត្វា អត្តនោ វសដ្ឋានំ គតោ.

សត្ថាបិ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ទេវទត្តោ ឥទានេវ មយ្ហំ វធាយ បរិសក្កតិ, បុព្ពេបិ បរិសក្កិយេវា’’តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា កុម្ភីលោ ទេវទត្តោ អហោសិ, ភរិយាស្ស ចិញ្ចមាណវិកា, វានរិន្ទោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

វានរិន្ទជាតកវណ្ណនា សត្តមា.

[៥៨] ៨. តយោធម្មជាតកវណ្ណនា

យស្ស ឯតេ តយោ ធម្មាតិ ឥទំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ ទេវទត្តស្ស វធាយ បរិសក្កនមេវារព្ភ កថេសិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ទេវទត្តោ វានរយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា ហិមវន្តប្បទេសេ យូថំ បរិហរន្តោ អត្តានំ បដិច្ច ជាតានំ វានរបោតកានំ ‘‘វុឌ្ឍិប្បត្តា ឥមេ យូថំ បរិហរេយ្យុ’’ន្តិ ភយេន ទន្តេហិ ឌំសិត្វា តេសំ ពីជានិ ឧប្បាដេតិ. តទា ពោធិសត្តោបិ តញ្ញេវ បដិច្ច ឯកិស្សា វានរិយា កុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. អថ សា វានរី គព្ភស្ស បតិដ្ឋិតភាវំ ញត្វា អត្តនោ គព្ភំ អនុរក្ខមានា អញ្ញំ បព្ពតបាទំ អគមាសិ. សា បរិបក្កគព្ភា ពោធិសត្តំ វិជាយិ. សោ វុឌ្ឍិមន្វាយ វិញ្ញុតំ បត្តោ ថាមសម្បន្នោ អហោសិ. សោ ឯកទិវសំ មាតរំ បុច្ឆិ ‘‘អម្ម, មយ្ហំ បិតា កហ’’ន្តិ? ‘‘តាត, អសុកស្មិំ នាម បព្ពតបាទេ យូថំ បរិហរន្តោ វសតី’’តិ. ‘‘អម្ម, តស្ស មំ សន្តិកំ នេហី’’តិ. ‘‘តាត, ន សក្កា តយា បិតុ សន្តិកំ គន្តុំ. បិតា ហិ តេ អត្តានំ បដិច្ច ជាតានំ វានរបោតកានំ យូថបរិហរណភយេន ទន្តេហិ ឌំសិត្វា ពីជានិ ឧប្បាដេតី’’តិ. ‘‘អម្ម, នេហិ មំ តត្ថ, អហំ ជានិស្សាមី’’តិ. សា បុត្តំ អាទាយ តស្ស សន្តិកំ អគមាសិ.

សោ វានរោ អត្តនោ បុត្តំ ទិស្វាវ ‘‘អយំ វឌ្ឍន្តោ មយ្ហំ យូថំ បរិហរិតុំ ន ទស្សតិ, ឥទានេវ មារេតព្ពោ’’តិ ‘‘ឯតំ អាលិង្គន្តោ វិយ គាឡ្ហំ បីឡេត្វា ជីវិតក្ខយំ បាបេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘ឯហិ, តាត, ឯត្តកំ កាលំ កហំ គតោសី’’តិ ពោធិសត្តំ អាលិង្គន្តោ វិយ និប្បីឡេសិ. ពោធិសត្តោ បន នាគពលោ ថាមសម្បន្នោ, សោបិ នំ និប្បីឡេសិ, អថស្ស អដ្ឋីនិ ភិជ្ជនាការប្បត្តានិ អហេសុំ. អថស្ស ឯតទហោសិ ‘‘អយំ វឌ្ឍន្តោ មំ មារេស្សតិ, កេន នុ ខោ ឧបាយេន បុរេតរញ្ញេវ មារេយ្យ’’ន្តិ. តតោ ចិន្តេសិ ‘‘អយំ អវិទូរេ រក្ខសបរិគ្គហិតោ សរោ អត្ថិ, តត្ថ នំ រក្ខសេន ខាទាបេស្សាមី’’តិ. អថ នំ ឯវមាហ ‘‘តាត, អហំ មហល្លកោ, ឥមំ យូថំ តុយ្ហំ និយ្យាទេមិ, អជ្ជេវ តំ រាជានំ ករោមិ, អសុកស្មិំ នាម ឋានេ សរោ អត្ថិ, តត្ថ ទ្វេ កុមុទិនិយោ, តិស្សោ ឧប្បលិនិយោ, បញ្ច បទុមិនិយោ ច បុប្ផន្តិ, គច្ឆ, តតោ បុប្ផានិ អាហរា’’តិ. សោ ‘‘សាធុ, តាត, អាហរិស្សាមី’’តិ គន្ត្វា សហសា អនោតរិត្វា សមន្តា បទំ បរិច្ឆិន្ទន្តោ ឱតិណ្ណបទញ្ញេវ អទ្ទស, ន ឧត្តិណ្ណបទំ. សោ ‘‘ឥមិនា សរេន រក្ខសបរិគ្គហិតេន ភវិតព្ពំ, មយ្ហំ បិតា អត្តនា មារេតុំ អសក្កោន្តោ រក្ខសេន មំ ខាទាបេតុកាមោ ភវិស្សតិ, អហំ ឥមញ្ច សរំ ន ឱតរិស្សាមិ, បុប្ផានិ ច គហេស្សាមី’’តិ និរុទកដ្ឋានំ គន្ត្វា វេគំ គហេត្វា ឧប្បតិត្វា បរតោ គច្ឆន្តោ និរុទកេ ឱកាសេ ឋិតានេវ ទ្វេ បុប្ផានិ គហេត្វា បរតីរេ បតិ. បរតីរតោបិ ឱរិមតីរំ អាគច្ឆន្តោ តេនេវុបាយេន ទ្វេ គណ្ហិ. ឯវំ ឧភោសុ បស្សេសុ រាសិំ ករោន្តោ បុប្ផានិ ច គណ្ហិ, រក្ខសស្ស ច អាណដ្ឋានំ ន ឱតរិ.

អថស្ស ‘‘ឥតោ ឧត្តរិ ឧក្ខិបិតុំ ន សក្ខិស្សាមី’’តិ តានិ បុប្ផានិ គហេត្វា ឯកស្មិំ ឋានេ រាសិំ ករោន្តស្ស សោ រក្ខសោ ‘‘មយា ឯត្តកំ កាលំ ឯវរូបោ បញ្ញវា អច្ឆរិយបុរិសោ ន ទិដ្ឋបុព្ពោ, បុប្ផានិ ច នាម យាវទិច្ឆកំ គហិតានិ, មយ្ហញ្ច អាណដ្ឋានំ ន ឱតរី’’តិ ឧទកំ ទ្វិធា ភិន្ទន្តោ ឧទកតោ ឧដ្ឋាយ ពោធិសត្តំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘វានរិន្ទ, ឥមស្មិំ លោកេ យស្ស តយោ ធម្មា អត្ថិ, សោ បច្ចាមិត្តំ អភិភវតិ, តេ សព្ពេបិ តវ អព្ភន្តរេ អត្ថិ មញ្ញេ’’តិ វត្វា ពោធិសត្តស្ស ថុតិំ ករោន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៥៨. ‘‘យស្ស ឯតេ តយោ ធម្មា, វានរិន្ទ យថា តវ;

ទក្ខិយំ សូរិយំ បញ្ញា, ទិដ្ឋំ សោ អតិវត្តតី’’តិ.

តត្ថ ទក្ខិយន្តិ ទក្ខភាវោ, សម្បត្តភយំ វិធមិតុំ ជាននបញ្ញាយ សម្បយុត្តឧត្តមវីរិយស្សេតំ នាមំ. សូរិយន្តិ សូរភាវោ, និព្ភយភាវស្សេតំ នាមំ. បញ្ញាតិ បញ្ញាបទដ្ឋានាយ ឧបាយបញ្ញាយេតំ នាមំ.

ឯវំ សោ ទករក្ខសោ ឥមាយ គាថាយ ពោធិសត្តស្ស ថុតិំ កត្វា ‘‘ឥមានិ បុប្ផានិ កិមត្ថំ ហរសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘បិតា មំ រាជានំ កាតុកាមោ, តេន ការណេន ហរាមី’’តិ. ‘‘ន សក្កា តាទិសេន ឧត្តមបុរិសេន បុប្ផានិ វហិតុំ អហំ វហិស្សាមី’’តិ ឧក្ខិបិត្វា តស្ស បច្ឆតោ បច្ឆតោ អគមាសិ. អថស្ស បិតា ទូរតោវ តំ ទិស្វា ‘‘អហំ ឥមំ ‘រក្ខសភត្តំ ភវិស្សតី’តិ បហិណិំ, សោ ទានេស រក្ខសំ បុប្ផានិ គាហាបេន្តោ អាគច្ឆតិ, ឥទានិម្ហិ នដ្ឋោ’’តិ ចិន្តេន្តោ សត្តធា ហទយផាលនំ បត្វា តត្ថេវ ជីវិតក្ខយំ បត្តោ. សេសវានរា សន្និបតិត្វា ពោធិសត្តំ រាជានំ អកំសុ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា យូថបតិ ទេវទត្តោ អហោសិ, យូថបតិបុត្តោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

តយោធម្មជាតកវណ្ណនា អដ្ឋមា.

[៥៩] ៩. ភេរិវាទកជាតកវណ្ណនា

ធមេ ធមេតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អញ្ញតរំ ទុព្ពចភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. តញ្ហិ ភិក្ខុំ សត្ថា ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ ភិក្ខុ ទុព្ពចោសី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សច្ចំ, ភគវា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន ត្វំ ភិក្ខុ ឥទានេវ ទុព្ពចោ, បុព្ពេបិ ទុព្ពចោយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ភេរិវាទកកុលេ និព្ពត្តិត្វា គាមកេ វសតិ. សោ ‘‘ពារាណសិយំ នក្ខត្តំ ឃុដ្ឋ’’ន្តិ សុត្វា ‘‘សមជ្ជមណ្ឌលេ ភេរិំ វាទេត្វា ធនំ អាហរិស្សាមី’’តិ បុត្តំ អាទាយ តត្ថ គន្ត្វា ភេរិំ វាទេត្វា ពហុធនំ លភិ. សោ តំ អាទាយ អត្តនោ គាមំ គច្ឆន្តោ ចោរាដវិំ បត្វា បុត្តំ និរន្តរំ ភេរិំ វាទេន្តំ វារេសិ ‘‘តាត, និរន្តរំ អវាទេត្វា មគ្គបដិបន្នស្ស ឥស្សរស្ស ភេរិំ វិយ អន្តរន្តរា វាទេហី’’តិ សោ បិតរា វារិយមានោបិ ‘‘ភេរិសទ្ទេនេវ ចោរេ បលាបេស្សាមី’’តិ វត្វា និរន្តរមេវ វាទេសិ. ចោរា បឋមញ្ញេវ ភេរិសទ្ទំ សុត្វា ‘‘ឥស្សរភេរី ភវិស្សតី’’តិ បលាយិត្វា អតិ វិយ ឯកាពទ្ធំ សទ្ទំ សុត្វា ‘‘នាយំ ឥស្សរភេរី ភវិស្សតី’’តិ អាគន្ត្វា ឧបធារេន្តា ទ្វេយេវ ជនេ ទិស្វា បោថេត្វា វិលុម្បិំសុ. ពោធិសត្តោ ‘‘កិច្ឆេន វត នោ លទ្ធំ ធនំ ឯកាពទ្ធំ កត្វា វាទេន្តោ នាសេសី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៥៩. ‘‘ធមេ ធមេ នាតិធមេ, អតិធន្តញ្ហិ បាបកំ;

ធន្តេន ហិ សតំ លទ្ធំ, អតិធន្តេន នាសិត’’ន្តិ.

តត្ថ ធមេ ធមេតិ ធមេយ្យ នោ ន ធមេយ្យ, ភេរិំ វាទេយ្យ នោ ន វាទេយ្យាតិ អត្ថោ. នាតិធមេតិ អតិក្កមិត្វា បន និរន្តរមេវ កត្វា ន វាទេយ្យ. កិំការណា? អតិធន្តញ្ហិ បាបកំ, និរន្តរំ ភេរិវាទនំ ឥទានិ អម្ហាកំ បាបកំ លាមកំ ជាតំ. ធន្តេន ហិ សតំ លទ្ធន្តិ នគរេ ធមន្តេន ភេរិវាទនេន កហាបណសតំ លទ្ធំ. អតិធន្តេន នាសិតន្តិ ឥទានិ បន មេ បុត្តេន វចនំ អកត្វា យទិទំ អដវិយំ អតិធន្តំ, តេន អតិធន្តេន សព្ពំ នាសិតន្តិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា បុត្តោ ទុព្ពចភិក្ខុ អហោសិ, បិតា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ភេរិវាទកជាតកវណ្ណនា នវមា.

[៦០] ១០. សង្ខធមជាតកវណ្ណនា

ធមេ ធមេតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ទុព្ពចមេវារព្ភ កថេសិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ សង្ខធមកកុលេ និព្ពត្តិត្វា ពារាណសិយំ នក្ខត្តេ ឃុដ្ឋេ បិតរំ អាទាយ សង្ខធមនកម្មេន ធនំ លភិត្វា អាគមនកាលេ ចោរាដវិយំ បិតរំ និរន្តរំ សង្ខំ ធមន្តំ វារេសិ. សោ ‘‘សង្ខសទ្ទេន ចោរេ បលាបេស្សាមី’’តិ និរន្តរមេវ ធមិ, ចោរា បុរិមនយេនេវ អាគន្ត្វា វិលុម្បិំសុ. ពោធិសត្តោ បុរិមនយេនេវ គាថំ អភាសិ –

៦០. ‘‘ធមេ ធមេ នាតិធមេ, អតិធន្តញ្ហិ បាបកំ;

ធន្តេនាធិគតា ភោគា, តេ តាតោ វិធមី ធម’’ន្តិ.

តត្ថ តេ តាតោ វិធមី ធមន្តិ តេ សង្ខំ ធមិត្វា លទ្ធភោគេ មម បិតា បុនប្បុនំ ធមន្តោ វិធមិ វិទ្ធំសេសិ វិនាសេសីតិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា បិតា ទុព្ពចភិក្ខុ អហោសិ, បុត្តោ បនស្ស អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

សង្ខធមជាតកវណ្ណនា ទសមា.

អាសីសវគ្គោ ឆដ្ឋោ.

តស្សុទ្ទានំ –

មហាសីលវជនកំ, បុណ្ណបាតិ ច កិំផលំ;

បញ្ចាវុធកញ្ចនក្ខន្ធំ, វានរិន្ទំ តយោធម្មំ;

ភេរិវាទសង្ខធមន្តិ.