៥. អត្ថកាមវគ្គោ

[៤១] ១. លោសកជាតកវណ្ណនា

យោ អត្ថកាមស្សាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ លោសកតិស្សត្ថេរំ នាម អារព្ភ កថេសិ. កោ បនេស លោសកតិស្សត្ថេរោ នាមាតិ? កោសលរដ្ឋេ ឯកោ អត្តនោ កុលនាសកោ កេវដ្ដបុត្តកោ អលាភី ភិក្ខុ. សោ កិរ និព្ពត្តដ្ឋានេតា ចវិត្វា កោសលរដ្ឋេ ឯកស្មិំ កុលសហស្សវាសេ កេវដ្ដគាមេ ឯកិស្សា កេវដ្ដិយា កុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. តស្ស បដិសន្ធិគ្គហណទិវសេ តំ កុលសហស្សំ ជាលហត្ថំ នទិយញ្ច តឡាកាទីសុ ច មច្ឆេ បរិយេសន្តំ ឯកំ ខុទ្ទកមច្ឆម្បិ នាលត្ថ. តតោ បដ្ឋាយ ច តេ កេវដ្ដា បរិហាយន្តិយេវ. តស្មិញ្ហិ កុច្ឆិគតេយេវ នេសំ គាមោ សត្ត វារេ អគ្គិនា ទឌ្ឍោ, សត្ត វារេ រញ្ញា ទណ្ឌិតោ. ឯវំ អនុក្កមេន ទុគ្គតា ជាតា. តេ ចិន្តយិំសុ ‘‘បុព្ពេ អម្ហាកំ ឯវរូបំ នត្ថិ, ឥទានិ បន បរិហាយាម, អម្ហាកំ អន្តរេ ឯកាយ កាឡកណ្ណិយា ភវិតព្ពំ, ទ្វេ ភាគា ហោមា’’តិ បញ្ច បញ្ច កុលសតានិ ឯកតោ អហេសុំ. តតោ យត្ថ តស្ស មាតាបិតរោ, សោវ កោដ្ឋាសោ បរិហាយតិ, ឥតរោ វឌ្ឍតិ. តេ តម្បិ កោដ្ឋាសំ ទ្វិធា, តម្បិ ទ្វិធាតិ ឯវំ យាវ តមេវ កុលំ ឯកំ អហោសិ, តាវ វិភជិត្វា តេសំ កាឡកណ្ណិភាវំ ញត្វា បោថេត្វា និក្កឌ្ឍិំសុ.

អថស្ស មាតា កិច្ឆេន ជីវមានា បរិបក្កេ គព្ភេ ឯកស្មិំ ឋានេ វិជាយិ. បច្ឆិមភវិកសត្តំ ន សក្កា នាសេតុំ, អន្តោឃដេ បទីបោ វិយ តស្ស ហទយេ អរហត្តស្ស ឧបនិស្សយោ ជលតិ. សា តំ ទារកំ បដិជគ្គិត្វា អាធាវិត្វា បរិធាវិត្វា វិចរណកាលេ ឯកមស្ស កបាលកំ ហត្ថេ ទត្វា ‘‘បុត្ត, ឯតំ ឃរំ បវិសា’’តិ បេសេត្វា បលាតា. សោ តតោ បដ្ឋាយ ឯកកោវ ហុត្វា តត្ថ តត្ថ ភិក្ខំ បរិយេសិត្វា ឯកស្មិំ ឋានេ សយតិ, ន ន្ហាយតិ, ន សរីរំ បដិជគ្គតិ, បំសុបិសាចកោ វិយ កិច្ឆេន ជីវិកំ កប្បេតិ. សោ អនុក្កមេន សត្តវស្សិកោ ហុត្វា ឯកស្មិំ គេហទ្វារេ ឧក្ខលិធោវនស្ស ឆឌ្ឌិតដ្ឋានេ កាកោ វិយ ឯកេកំ ភត្តសិត្ថំ ឧច្ចិនិត្វា ខាទតិ.

អថ នំ ធម្មសេនាបតិ សាវត្ថិយំ បិណ្ឌាយ ចរមានោ ទិស្វា ‘‘អយំ សត្តោ អតិការុញ្ញប្បត្តោ, កតរគាមវាសិកោ នុ ខោ’’តិ តស្មិំ មេត្តចិត្តំ វឌ្ឍេត្វា ‘‘ឯហិ, រេ’’តិ អាហ. សោ អាគន្ត្វា ថេរំ វន្ទិត្វា អដ្ឋាសិ. អថ នំ ថេរោ ‘‘កតរគាមវាសិកោសិ, កហំ វា តេ មាតាបិតរោ’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អហំ, ភន្តេ, និប្បច្ចយោ, មយ្ហំ មាតាបិតរោ មំ និស្សាយ ‘កិលន្តម្ហា’តិ មំ ឆឌ្ឌេត្វា បលាតា’’តិ. ‘‘អបិ បន បព្ពជិស្សសី’’តិ. ‘‘ភន្តេ, អហំ តាវ បព្ពជេយ្យំ, មាទិសំ បន កបណំ កោ បព្ពាជេស្សសី’’តិ? ‘‘អហំ បព្ពាជេស្សាមី’’តិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ, បព្ពាជេថា’’តិ. ថេរោ តស្ស ខាទនីយភោជនីយំ ទត្វា តំ វិហារំ នេត្វា សហត្ថេនេវ ន្ហាបេត្វា បព្ពាជេត្វា បរិបុណ្ណវស្សំ ឧបសម្បាទេសិ. សោ មហល្លកកាលេ ‘‘លោសកតិស្សត្ថេរោ’’តិ បញ្ញាយិត្ថ អប្បបុញ្ញោ អប្បលាភោ. តេន កិរ អសទិសទានេបិ កុច្ឆិបូរោ ន លទ្ធបុព្ពោ, ជីវិតឃដនមត្តមេវ លភតិ. តស្ស ហិ បត្តេ ឯកស្មិំយេវ យាគុឧឡុង្កេ ទិន្នេ បត្តោ សមតិត្តិកោ វិយ ហុត្វា បញ្ញាយតិ. អថ មនុស្សា ‘‘ឥមស្ស បត្តោ បូរោ’’តិ ហេដ្ឋា យាគុំ ទេន្តិ. តស្ស បត្តេ យាគុំ ទានកាលេ មនុស្សានំ ភាជនេ យាគុ អន្តរធាយតីតិបិ វទន្តិ. ខជ្ជកាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

សោ អបរេន សមយេន វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អគ្គផលេ អរហត្តេ បតិដ្ឋិតោបិ អប្បលាភោវ អហោសិ. អថស្ស អនុបុព្ពេន អាយុសង្ខារេសុ បរិហីនេសុ បរិនិព្ពានទិវសោ សម្បាបុណិ. ធម្មសេនាបតិ អាវជ្ជេន្តោ តស្ស បរិនិព្ពានភាវំ ញត្វា ‘‘អយំ លោសកតិស្សត្ថេរោ អជ្ជ បរិនិព្ពាយិស្សតិ, អជ្ជ មយា ឯតស្ស យាវទត្ថំ អាហារំ ទាតុំ វដ្ដតី’’តិ តំ អាទាយ សាវត្ថិំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. ថេរោ តំ និស្សាយ តាវ ពហុមនុស្សាយ សាវត្ថិយា ហត្ថំ បសារេត្វា វន្ទនមត្តម្បិ នាលត្ថ. អថ នំ ថេរោ ‘‘គច្ឆាវុសោ, អាសនសាលាយ និសីទា’’តិ ឧយ្យោជេត្វា គតោ. តំ អាគតមេវ មនុស្សា ‘‘អយ្យោ, អាគតោ’’តិ អាសនេ និសីទាបេត្វា ភោជេសិ. ថេរោបិ ‘‘ឥមំ លោសកស្ស ទេថា’’តិ លទ្ធាហារំ បេសេសិ. តំ គហេត្វា គតា លោសកតិស្សត្ថេរំ អសរិត្វា សយមេវ ភុញ្ជិំសុ. អថ ថេរស្ស ឧដ្ឋាយ វិហារំ គមនកាលេ លោសកតិស្សត្ថេរោ អាគន្ត្វា ថេរំ វន្ទិ, ថេរោ និវត្តិត្វា ឋិតកោវ ‘‘លទ្ធំ តេ, អាវុសោ, ភត្ត’’ន្តិ បុច្ឆិ. លភិស្សាម នោ, ភន្តេតិ. ថេរោ សំវេគបត្តោ កាលំ ឱលោកេសិ, កាលោ អតិក្កន្តោ. ថេរោ ‘‘ហោតាវុសោ, ឥធេវ និសីទា’’តិ លោសកត្ថេរំ អាសនសាលាយំ និសីទាបេត្វា កោសលរញ្ញោ និវេសនំ អគមាសិ. រាជា ថេរស្ស បត្តំ គាហាបេត្វា ‘‘ភត្តស្ស អកាលោ’’តិ បត្តបូរំ ចតុមធុរំ ទាបេសិ. ថេរោ តំ អាទាយ គន្ត្វា ‘‘ឯហាវុសោ, តិស្ស ឥមំ ចតុមធុរំ ភុញ្ជា’’តិ វត្វា បត្តំ គហេត្វា អដ្ឋាសិ. សោ ថេរេ គារវេន លជ្ជន្តោ ន បរិភុញ្ជតិ. អថ នំ ថេរោ ‘‘ឯហាវុសោ តិស្ស, អហំ ឥមំ បត្តំ គហេត្វាវ ឋស្សាមិ, ត្វំ និសីទិត្វា បរិភុញ្ជ. សចេ អហំ បត្តំ ហត្ថតោ មុញ្ចេយ្យំ, កិញ្ចិ ន ភវេយ្យា’’តិ អាហ. អថាយស្មា លោសកតិស្សត្ថេរោ អគ្គសាវកេ ធម្មសេនាបតិម្ហិ បត្តំ គហេត្វា ឋិតេ ចតុមធុរំ បរិភុញ្ជិ. តំ ថេរស្ស អរិយិទ្ធិពលេន បរិក្ខយំ ន អគមាសិ. តទា លោសកតិស្សត្ថេរោ យាវទត្ថំ ឧទរបូរំ កត្វា បរិភុញ្ជិ, តំ ទិវសំយេវ ច អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយិ. សម្មាសម្ពុទ្ធោ សន្តិកេ ឋត្វា សរីរនិក្ខេបំ ការេសិ, ធាតុយោ គហេត្វា ចេតិយំ ករិំសុ.

តទា ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ សន្និបតិត្វា ‘‘អាវុសោ, អហោ លោសកតិស្សត្ថេរោ អប្បបុញ្ញោ អប្បលាភី, ឯវរូបេន នាម អប្បបុញ្ញេន អប្បលាភិនា កថំ អរិយធម្មោ លទ្ធោ’’តិ កថេន្តា និសីទិំសុ. សត្ថា ធម្មសភំ គន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិ. តេ ‘‘ឥមាយ នាម, ភន្តេ’’តិ អារោចយិំសុ. សត្ថា ‘‘ភិក្ខវេ, ឯសោ ភិក្ខុ អត្តនោ អលាភិភាវញ្ច អរិយធម្មលាភិភាវញ្ច អត្តនាវ អកាសិ. អយញ្ហិ បុព្ពេ បរេសំ លាភន្តរាយំ កត្វា អប្បលាភី ជាតោ, ‘‘អនិច្ចំ, ទុក្ខំ, អនត្តា’’តិ វិបស្សនាយ យុត្តភាវស្ស ពលេន អរិយធម្មលាភី ជាតោ’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ កិរ កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ អញ្ញតរោ ភិក្ខុ ឯកំ កុដុម្ពិកំ និស្សាយ គាមកាវាសេ វសតិ បកតត្តោ សីលវា វិបស្សនាយ យុត្តប្បយុត្តោ. អថេកោ ខីណាសវត្ថេរោ សមវត្តវាសំ វសមានោ អនុបុព្ពេន តស្ស ភិក្ខុនោ ឧបដ្ឋាកកុដុម្ពិកស្ស វសនគាមំ សម្បត្តោ. កុដុម្ពិកោ ថេរស្ស ឥរិយាបថេយេវ បសីទិត្វា បត្តំ អាទាយ ឃរំ បវេសេត្វា សក្កច្ចំ ភោជេត្វា ថោកំ ធម្មកថំ សុត្វា ថេរំ វន្ទិត្វា ‘‘ភន្តេ, អម្ហាកំ ធុរវិហារមេវ គច្ឆថ, មយំ សាយន្ហសមយេ អាគន្ត្វា បស្សិស្សាមា’’តិ អាហ. ថេរោ វិហារំ គន្ត្វា នេវាសិកត្ថេរំ វន្ទិត្វា អាបុច្ឆិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. សោបិ តេន សទ្ធិំ បដិសន្ថារំ កត្វា ‘‘លទ្ធោ តេ, អាវុសោ, ភិក្ខាហារោ’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អាម, លទ្ធោ’’តិ. ‘‘កហំ លទ្ធោ’’តិ? ‘‘តុម្ហាកំ ធុរគាមេ កុដុម្ពិកឃរេ’’តិ. ឯវញ្ច បន វត្វា អត្តនោ សេនាសនំ បុច្ឆិត្វា បដិជគ្គិត្វា បត្តចីវរំ បដិសាមេត្វា ឈានសុខេន ផលសុខេន ច វីតិនាមេន្តោ និសីទិ.

សោបិ កុដុម្ពិកោ សាយន្ហេ គន្ធមាលញ្ចេវ បទីបេយ្យញ្ច គាហាបេត្វា វិហារំ គន្ត្វា នេវាសិកត្ថេរំ វន្ទិត្វា ‘‘ភន្តេ, ឯកោ អាគន្តុកត្ថេរោ អត្ថិ, អាគតោ នុ ខោ’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អាម, អាគតោ’’តិ. ‘‘ឥទានិ កហ’’ន្តិ. ‘‘អសុកសេនាសនេ នាមា’’តិ. សោ តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នោ ធម្មកថំ សុត្វា សីតលវេលាយ ចេតិយញ្ច ពោធិញ្ច បូជេត្វា ទីបេ ជាលេត្វា ឧភោបិ ជនេ និមន្តេត្វា គតោ. នេវាសិកត្ថេរោបិ ខោ ‘‘អយំ កុដុម្ពិកោ បរិភិន្នោ, សចាយំ ភិក្ខុ ឥមស្មិំ វិហារេ វសិស្សតិ, ន មំ ឯស កិស្មិញ្ចិ គណយិស្សតី’’តិ ថេរេ អនត្តមនតំ អាបជ្ជិត្វា ‘‘ឥមស្មិំ វិហារេ ឯតស្ស អវសនាការោ មយា កាតុំ វដ្ដតី’’តិ តេន ឧបដ្ឋានវេលាយ អាគតេន សទ្ធិំ កិញ្ចិ ន កថេសិ. ខីណាសវត្ថេរោ តស្ស អជ្ឈាសយំ ជានិត្វា ‘‘អយំ ថេរោ មម កុលេ វា គណេ វា អបលិពុទ្ធភាវំ ន ជានាតី’’តិ អត្តនោ វសនដ្ឋានំ គន្ត្វា ឈានសុខេន ផលសុខេន វីតិនាមេសិ.

នេវាសិកោបិ បុនទិវសេ នខបិដ្ឋេន គណ្ឌិំ បហរិត្វា នខេន ទ្វារំ អាកោដេត្វា កុដុម្ពិកស្ស គេហំ អគមាសិ. សោ តស្ស បត្តំ គហេត្វា បញ្ញត្តាសនេ និសីទាបេត្វា ‘‘អាគន្តុកត្ថេរោ កហំ, ភន្តេ’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘នាហំ តវ កុលូបកស្ស បវត្តិំ ជានាមិ, គណ្ឌិំ បហរន្តោបិ ទ្វារំ អាកោដេន្តោបិ បពោធេតុំ នាសក្ខិំ, ហិយ្យោ តវ គេហេ បណីតភោជនំ ភុញ្ជិត្វា ជីរាបេតុំ អសក្កោន្តោ ឥទានិ និទ្ទំ ឱក្កន្តោយេវ ភវិស្សតិ, ត្វំ បសីទមានោ ឯវរូបេសុយេវ ឋានេសុ បសីទសី’’តិ អាហ – ‘‘ខីណាសវត្ថេរោបិ អត្តនោ ភិក្ខាចារវេលំ សល្លក្ខេត្វា សរីរំ បដិជគ្គិត្វា បត្តចីវរមាទាយ អាកាសេ ឧប្បតិត្វា អញ្ញត្ថ អគមាសិ. សោ កុដុម្ពិកោ នេវាសិកត្ថេរំ សប្បិមធុសក្ខរាភិសង្ខតំ បាយាសំ បាយេត្វា បត្តំ គន្ធចុណ្ណេហិ ឧព្ពដ្ដេត្វា បុន បូរេត្វា ‘‘ភន្តេ, សោ ថេរោ មគ្គកិលន្តោ ភវិស្សតិ, ឥទមស្ស ហរថា’’តិ អទាសិ. ឥតរោ អបដិក្ខិបិត្វាវ គហេត្វា គច្ឆន្តោ ‘‘សចេ សោ ភិក្ខុ ឥមំ បាយាសំ បិវិស្សតិ, គីវាយំ គហេត្វា និក្កឌ្ឍិយមានោបិ ន គមិស្សតិ. សចេ បនាហំ ឥមំ បាយាសំ មនុស្សានំ ទស្សាមិ, បាកដំ មេ កម្មំ ភវិស្សតិ. សចេ ឧទកេ ឱបិលាបេស្សាមិ, ឧទកបិដ្ឋេ សប្បិ បញ្ញាយិស្សតិ. សចេ ភូមិយំ ឆឌ្ឌេស្សាមិ, កាកសន្និបាតេន បញ្ញាយិស្សតិ. កត្ថ នុ ខោ ឥមំ ឆឌ្ឌេយ្យ’’ន្តិ ឧបធារេន្តោ ឯកំ ឈាមក្ខេត្តំ ទិស្វា អង្គារេ វិយូហិត្វា តត្ថ បក្ខិបិត្វា ឧបរិ អង្គារេហិ បដិច្ឆាទេត្វា វិហារំ គតោ តំ ភិក្ខុំ អទិស្វា ចិន្តេសិ ‘‘អទ្ធា សោ ភិក្ខុ ខីណាសវោ មម អជ្ឈាសយំ វិទិត្វា អញ្ញត្ថ គតោ ភវិស្សតិ, អហោ មយា ឧទរហេតុ អយុត្តំ កត’’ន្តិ តាវទេវស្ស មហន្តំ ទោមនស្សំ ឧទបាទិ. តតោ បដ្ឋាយេវ ច មនុស្សបេតោ ហុត្វា ន ចិរស្សេវ កាលំ កត្វា និរយេ និព្ពត្តិ.

សោ ពហូនិ វស្សសតសហស្សានិ និរយេ បច្ចិត្វា បក្កាវសេសេន បដិបាដិយា បញ្ចជាតិសតេសុ យក្ខោ ហុត្វា ឯកទិវសម្បិ ឧទរបូរំ អាហារំ ន លភិ. ឯកទិវសំ បន គព្ភមលំ ឧទរបូរំ លភិ. បុន បញ្ចជាតិសតេសុ សុនខោ អហោសិ. តទាបិ ឯកទិវសំ ភត្តវមនំ ឧទរបូរំ លភិ, សេសកាលេ បន តេន ឧទរបូរោ អាហារោ នាម ន លទ្ធបុព្ពោ. សុនខយោនិតោ បន ចវិត្វា កាសិរដ្ឋេ ឯកស្មិំ គាមេ ទុគ្គតកុលេ និព្ពត្តិ. តស្ស និព្ពត្តិតោ បដ្ឋាយ តំ កុលំ បរមទុគ្គតមេវ ជាតំ, ជាតិតោ ឧទ្ធំ ឧទកកញ្ជិកាមត្តម្បិ ន លភិ. តស្ស បន ‘‘មិត្តវិន្ទកោ’’តិ នាមំ អហោសិ. មាតាបិតរោ ឆាតកទុក្ខំ អធិវាសេតុំ អសក្កោន្តា ‘‘គច្ឆ កាឡកណ្ណី’’តិ តំ បោថេត្វា នីហរិំសុ. សោ អបដិសរណោ វិចរន្តោ ពារាណសិំ អគមាសិ. តទា ពោធិសត្តោ ពារាណសិយំ ទិសាបាមោក្ខោ អាចរិយោ ហុត្វា បញ្ច មាណវកសតានិ សិប្បំ វាចេតិ. តទា ពារាណសិវាសិនោ ទុគ្គតានំ បរិព្ពយំ ទត្វា សិប្បំ សិក្ខាបេន្តិ. អយម្បិ មិត្តវិន្ទកោ ពោធិសត្តស្ស សន្តិកេ សិប្បំ សិក្ខតិ. សោ ផរុសោ អនោវាទក្ខមោ តំ តំ បហរន្តោ វិចរតិ, ពោធិសត្តេន ឱវទិយមានោបិ ឱវាទំ ន គណ្ហាតិ. តំ និស្សាយ អាយោបិស្ស មន្ទោ ជាតោ.

អថ សោ មាណវកេហិ សទ្ធិំ ភណ្ឌិត្វា ឱវាទំ អគ្គណ្ហន្តោ តតោ បលាយិត្វា អាហិណ្ឌន្តោ ឯកំ បច្ចន្តគាមំ បត្វា ភតិំ កត្វា ជីវតិ. សោ តត្ថ ឯកាយ ទុគ្គតិត្ថិយា សទ្ធិំ សំវាសំ កប្បេសិ. សា តំ និស្សាយ ទ្វេ ទារកេ វិជាយិ. គាមវាសិនោ ‘‘អម្ហាកំ សុសាសនំ ទុស្សាសនំ អារោចេយ្យាសី’’តិ មិត្តវិន្ទកស្ស ភតិំ ទត្វា តំ គាមទ្វារេ កុដិកាយ វសាបេសុំ. តំ បន មិត្តវិន្ទកំ និស្សាយ តេ បច្ចន្តគាមវាសិនោ សត្តក្ខត្តុំ រាជទណ្ឌំ អគមំសុ, សត្តក្ខត្តុំ នេសំ គេហានិ ឈាយិំសុ, សត្តក្ខត្តុំ តឡាកំ ភិជ្ជិ. តេ ចិន្តយិំសុ ‘‘អម្ហាកំ បុព្ពេ ឥមស្ស មិត្តវិន្ទកស្ស អនាគមនកាលេ ឯវរូបំ នត្ថិ, ឥទានិ បនស្ស អាគតកាលតោ បដ្ឋាយ បរិហាយាមា’’តិ តំ បោថេត្វា នីហរិំសុ.

សោ អត្តនោ ទារកេ គហេត្វា អញ្ញត្ថ គច្ឆន្តោ ឯកំ អមនុស្សបរិគ្គហំ អដវិំ បាវិសិ. តត្ថស្ស អមនុស្សា ទារកេ ច ភរិយញ្ច មារេត្វា មំសំ ខាទិំសុ. សោ តតោ បលាយិត្វា តតោ តតោ អាហិណ្ឌន្តោ ឯកំ គម្ភីរំ នាម បដ្ដនគាមំ នាវាវិស្សជ្ជនទិវសេយេវ បត្វា កម្មការកោ ហុត្វា នាវំ អភិរុហិ. នាវា សមុទ្ទបិដ្ឋេ សត្តាហំ គន្ត្វា សត្តមេ ទិវសេ សមុទ្ទមជ្ឈេ អាកោដេត្វា ឋបិតា វិយ អដ្ឋាសិ. តេ កាឡកណ្ណិសលាកំ ចារេសុំ, សត្តក្ខត្តុំ មិត្តវិន្ទកស្សេវ បាបុណិ. មនុស្សា តស្សេកំ វេឡុកលាបំ ទត្វា ហត្ថេ គហេត្វា សមុទ្ទបិដ្ឋេ ខិបិំសុ, តស្មិំ ខិត្តមត្តេ នាវា អគមាសិ. មិត្តវិន្ទកោ វេឡុកលាបេ និបជ្ជិត្វា សមុទ្ទបិដ្ឋេ គច្ឆន្តោ កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ រក្ខិតសីលស្ស ផលេន សមុទ្ទបិដ្ឋេ ឯកស្មិំ ផលិកវិមានេ ចតស្សោ ទេវធីតរោ បដិលភិត្វា តាសំ សន្តិកេ សុខំ អនុភវមានោ សត្តាហំ វសិ. តា បន វិមានបេតិយោ សត្តាហំ សុខំ អនុភវន្តិ, សត្តាហំ ទុក្ខំ. សត្តាហំ ទុក្ខំ អនុភវិតុំ គច្ឆមានា ‘‘យាវ មយំ អាគច្ឆាម, តាវ ឥធេវ ហោហី’’តិ វត្វា អគមំសុ.

មិត្តវិន្ទកោ តាសំ គតកាលេ វេឡុកលាបេ និបជ្ជិត្វា បុរតោ គច្ឆន្តោ រជតវិមានេ អដ្ឋ ទេវធីតរោ លភិ. តតោបិ បរំ គច្ឆន្តោ មណិវិមានេ សោឡស, កនកវិមានេ ទ្វត្តិំស ទេវធីតរោ លភិ. តាសម្បិ វចនំ អកត្វា បរតោ គច្ឆន្តោ អន្តរទីបកេ ឯកំ យក្ខនគរំ អទ្ទស. តត្ថេកា យក្ខិនី អជរូបេន វិចរតិ. មិត្តវិន្ទកោ តស្សា យក្ខិនិភាវំ អជានន្តោ ‘‘អជមំសំ ខាទិស្សាមី’’តិ តំ បាទេ អគ្គហេសិ, សា យក្ខានុភាវេន តំ ឧក្ខិបិត្វា ខិបិ. សោ តាយ ខិត្តោ សមុទ្ទមត្ថកេន គន្ត្វា ពារាណសិយំ បរិខាបិដ្ឋេ ឯកស្មិំ កណ្ដកគុម្ពមត្ថកេ បតិត្វា បវដ្ដមានោ ភូមិយំ បតិដ្ឋាសិ. តស្មិញ្ច សមយេ តស្មិំ បរិខាបិដ្ឋេ រញ្ញោ អជិកា ចរមានា ចោរា ហរន្តិ. អជិកគោបកា ‘‘ចោរេ គណ្ហិស្សាមា’’តិ ឯកមន្តំ និលីនា អដ្ឋំសុ. មិត្តវិន្ទកោ បវដ្ដិត្វា ភូមិយំ ឋិតោ តា អជិកា ទិស្វា ចិន្តេសិ ‘‘អហំ សមុទ្ទេ ឯកស្មិំ ទីបកេ អជិកំ បាទេ គហេត្វា តាយ ខិត្តោ ឥធ បតិតោ. សចេ ឥទានិ ឯកំ អជិកំ បាទេ គហេស្សាមិ, សា មំ បរតោ សមុទ្ទបិដ្ឋេ វិមានទេវតានំ សន្តិកេ ខិបិស្សតី’’តិ. សោ ឯវំ អយោនិសោ មនសិករិត្វា អជិកំ បាទេ គណ្ហិ, សា គហិតមត្តា វិរវិ. អជិកគោបកា ឥតោ ចិតោ ច អាគន្ត្វា តំ គហេត្វា ‘‘ឯត្តកំ កាលំ រាជកុលេ អជិកខាទកោ ឯស ចោរោ’’តិ តំ កោដ្ដេត្វា ពន្ធិត្វា រញ្ញោ សន្តិកំ នេន្តិ.

តស្មិំ ខណេ ពោធិសត្តោ បញ្ចសតមាណវកបរិវុតោ នគរា និក្ខម្ម ន្ហាយិតុំ គច្ឆន្តោ មិត្តវិន្ទកំ ទិស្វា សញ្ជានិត្វា តេ មនុស្សេ អាហ – ‘‘តាតា, អយំ អម្ហាកំ អន្តេវាសិកោ, កស្មា នំ គណ្ហថា’’តិ? ‘‘អជិកចោរកោ, អយ្យ, ឯកំ អជិកំ បាទេ គណ្ហិ, តស្មា គហិតោ’’តិ. ‘‘តេន ហេតំ អម្ហាកំ ទាសំ កត្វា ទេថ, អម្ហេ និស្សាយ ជីវិស្សតី’’តិ. តេ, ‘‘សាធុ អយ្យា’’តិ តំ វិស្សជ្ជេត្វា អគមំសុ. អថ នំ ពោធិសត្តោ ‘‘មិត្តវិន្ទក, ត្វំ ឯត្តកំ កាលំ កហំ វសី’’តិ បុច្ឆិ. សោ សព្ពំ អត្តនា កតកម្មំ អារោចេសិ. ពោធិសត្តោ ‘‘អត្ថកាមានំ វចនំ អករោន្តោ ឯវំ ទុក្ខំ បាបុណាតី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៤១. ‘‘យោ អត្ថកាមស្ស ហិតានុកម្បិនោ, ឱវជ្ជមានោ ន ករោតិ សាសនំ;

អជិយា បាទមោលម្ព, មិត្តកោ វិយ សោចតី’’តិ.

តត្ថ អត្ថកាមស្សាតិ វុឌ្ឍិំ ឥច្ឆន្តស្ស. ហិតានុកម្បិនោតិ ហិតេន អនុកម្បមានស្ស. ឱវជ្ជមានោតិ មុទុកេន ហិតចិត្តេន ឱវទិយមានោ. ន ករោតិ សាសនន្តិ អនុសិដ្ឋំ ន ករោតិ, ទុព្ពចោ អនោវាទកោ ហោតិ. មិត្តកោ វិយ សោចតីតិ យថាយំ មិត្តវិន្ទកោ អជិកាយ បាទំ គហេត្វា សោចតិ កិលមតិ, ឯវំ និច្ចកាលំ សោចតីតិ ឥមាយ គាថាយ ពោធិសត្តោ ធម្មំ ទេសេសិ.

ឯវំ តេន ថេរេន ឯត្តកេ អទ្ធានេ តីសុយេវ អត្តភាវេសុ កុច្ឆិបូរោ លទ្ធបុព្ពោ. យក្ខេន ហុត្វា ឯកទិវសំ គព្ភមលំ លទ្ធំ, សុនខេន ហុត្វា ឯកទិវសំ ភត្តវមនំ, បរិនិព្ពានទិវសេ ធម្មសេនាបតិស្សានុភាវេន ចតុមធុរំ លទ្ធំ. ឯវំ បរស្ស លាភន្តរាយករណំ នាម មហាទោសន្តិ វេទិតព្ពំ. តស្មិំ បន កាលេ សោបិ អាចរិយោ មិត្តវិន្ទកោបិ យថាកម្មំ គតោ.

សត្ថា ‘‘ឯវំ, ភិក្ខវេ, អត្តនោ អប្បលាភិភាវញ្ច អរិយធម្មលាភិភាវញ្ច សយមេវ ឯស អកាសី’’តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា មិត្តវិន្ទកោ លោសកតិស្សត្ថេរោ អហោសិ, ទិសាបាមោក្ខាចរិយោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

លោសកជាតកវណ្ណនា បឋមា.

[៤២] ២. កបោតជាតកវណ្ណនា

យោ អត្ថកាមស្សាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អញ្ញតរំ លោលភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. តស្ស លោលភាវោ នវកនិបាតេ កាកជាតកេ អាវិ ភវិស្សតិ. តទា បន តំ ភិក្ខូ ‘‘អយំ, ភន្តេ, ភិក្ខុ លោលោ’’តិ សត្ថុ អារោចេសុំ. អថ នំ សត្ថា ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ ភិក្ខុ លោលោសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ. សត្ថា ‘‘បុព្ពេបិ ត្វំ ភិក្ខុ លោលោ លោលការណា ជីវិតក្ខយំ បត្តោ, បណ្ឌិតាបិ តំ និស្សាយ អត្តនោ វសនដ្ឋានា បរិហីនា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ បារាវតយោនិយំ និព្ពត្តិ. តទា ពារាណសិវាសិនោ បុញ្ញកាមតាយ តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ សកុណានំ សុខវសនត្ថាយ ថុសបច្ឆិយោ ឱលម្ពេន្តិ. ពារាណសិសេដ្ឋិនោបិ ភត្តការកោ អត្តនោ មហានសេ ឯកំ ថុសបច្ឆិំ ឱលម្ពេត្វា ឋបេសិ, ពោធិសត្តោ តត្ថ វាសំ កប្បេសិ. សោ បាតោវ និក្ខមិត្វា គោចរេ ចរិត្វា សាយំ អាគន្ត្វា តត្ថ វសន្តោ កាលំ ខេបេសិ. អថេកទិវសំ ឯកោ កាកោ មហានសមត្ថកេន គច្ឆន្តោ អម្ពិលានម្ពិលមច្ឆមំសានំ ធូបនវាសំ ឃាយិត្វា លោភំ ឧប្បាទេត្វា ‘‘កំ នុ ខោ និស្សាយ ឥមំ មច្ឆមំសំ លភិស្សាមី’’តិ អវិទូរេ និសីទិត្វា បរិគ្គណ្ហន្តោ សាយំ ពោធិសត្តំ អាគន្ត្វា មហានសំ បវិសន្តំ ទិស្វា ‘‘ឥមំ បារាវតំ និស្សាយ មច្ឆមំសំ លភិស្សាមី’’តិ បុនទិវសេ បាតោវ អាគន្ត្វា ពោធិសត្តស្ស និក្ខមិត្វា គោចរត្ថាយ គមនកាលេ បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ អគមាសិ. អថ នំ ពោធិសត្តោ ‘‘កស្មា ត្វំ, សម្ម, អម្ហេហិ សទ្ធិំ ចរសី’’តិ អាហ. ‘‘សាមិ, តុម្ហាហំ កិរិយា មយ្ហំ រុច្ចតិ, ឥតោ បដ្ឋាយ តុម្ហេ ឧបដ្ឋហិស្សាមី’’តិ. ‘‘សម្ម, តុម្ហេ អញ្ញគោចរា, មយំ អញ្ញគោចរា, តុម្ហេហិ អម្ហាកំ ឧបដ្ឋានំ ទុក្ករ’’ន្តិ. ‘‘សាមិ, តុម្ហាកំ គោចរគ្គហណកាលេ អហម្បិ គោចរំ គហេត្វា តុម្ហេហិ សទ្ធិំយេវ គមិស្សាមី’’តិ. ‘‘សាធុ, កេវលំ តេ អប្បមត្តេន ភវិតព្ព’’ន្តិ ឯវំ ពោធិសត្តោ កាកំ ឱវទិត្វា គោចរំ ចរន្តោ តិណពីជាទីនិ ខាទតិ. ពោធិសត្តស្ស បន គោចរគ្គហណកាលេ កាកោ គន្ត្វា គោមយបិណ្ឌំ អបនេត្វា បាណកេ ខាទិត្វា ឧទរំ បូរេត្វា ពោធិសត្តស្ស សន្តិកំ អាគន្ត្វា ‘‘សាមិ, តុម្ហេ អតិវេលំ ចរថ, អតិពហុភក្ខេន នាម ភវិតុំ ន វដ្ដតី’’តិ វត្វា ពោធិសត្តេន គោចរំ គហេត្វា សាយំ អាគច្ឆន្តេន សទ្ធិំយេវ មហានសំ បាវិសិ. ភត្តការកោ ‘‘អម្ហាកំ កបោតោ អញ្ញម្បិ គហេត្វា អាគតោ’’តិ កាកស្សបិ បច្ឆិំ ឋបេសិ. តតោ បដ្ឋាយ ទ្វេ ជនា វសន្តិ.

អថេកទិវសំ សេដ្ឋិស្ស ពហុំ មច្ឆមំសំ អាហរិំសុ. តំ អាទាយ ភត្តការកោ មហានសេ តត្ថ តត្ថ ឱលម្ពេសិ. កាកោ តំ ទិស្វា លោភំ ឧប្បាទេត្វា ‘‘ស្វេ គោចរភូមិំ អគន្ត្វា មយា ឥទមេវ ខាទិតព្ព’’ន្តិ រត្តិំ និត្ថុនន្តោ និបជ្ជិ. បុនទិវសេ ពោធិសត្តោ គោចរាយ គច្ឆន្តោ ‘‘ឯហិ, សម្ម, កាកា’’តិ អាហ. ‘‘សាមិ, តុម្ហេ គច្ឆថ, មយ្ហំ កុច្ឆិរោគោ អត្ថី’’តិ. ‘‘សម្ម, កាកានំ កុច្ឆិរោគោ នាម ន កទាចិ ភូតបុព្ពោ, រត្តិំ តីសុ យាមេសុ ឯកេកស្មិំ យាមេ មុច្ឆិតា ហោន្តិ, ទីបវដ្ដិំ គិលិតកាលេ បន នេសំ មុហុត្តំ តិត្តិ ហោតិ, ត្វំ ឥមំ មច្ឆមំសំ ខាទិតុកាមោ ភវិស្សសិ, ឯហិ មនុស្សបរិភោគោ នាម តុម្ហាកំ ទុប្បរិភុញ្ជិយោ, មា ឯវរូបំ អកាសិ, មយា សទ្ធិំយេវ គោចរាយ គច្ឆាហី’’តិ. ‘‘ន សក្កោមិ, សាមី’’តិ. ‘‘តេន ហិ បញ្ញាយិស្សសិ សកេន កម្មេន, លោភវសំ អគន្ត្វា អប្បមត្តោ ហោហី’’តិ តំ ឱវទិត្វា ពោធិសត្តោ គោចរាយ គតោ.

ភត្តការកោ នានប្បការំ មច្ឆមំសវិកតិំ សម្បាទេត្វា ឧសុមនិក្ខមនត្ថំ ភាជនានិ ថោកំ វិវរិត្វា រសបរិស្សាវនករោដិំ ភាជនមត្ថកេ ឋបេត្វា ពហិ និក្ខមិត្វា សេទំ បុញ្ឆមានោ អដ្ឋាសិ. តស្មិំ ខណេ កាកោ បច្ឆិតោ សីសំ ឧក្ខិបិត្វា ភត្តគេហំ ឱលោកេន្តោ តស្ស និក្ខន្តភាវំ ញត្វា ‘‘អយំទានិ មយ្ហំ មនោរថំ បូរេត្វា មំសំ ខាទិតុំ កាលោ, កិំ នុ ខោ មហាមំសំ ខាទាមិ, ឧទាហុ ចុណ្ណិកមំស’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ‘‘ចុណ្ណិកមំសេន នាម ខិប្បំ កុច្ឆិំ បូរេតុំ ន សក្កា, មហន្តំ មំសខណ្ឌំ អាហរិត្វា បច្ឆិយំ និក្ខិបិត្វា ខាទមានោ និបជ្ជិស្សាមី’’តិ បច្ឆិតោ ឧប្បតិត្វា រសករោដិយំ និលីយិ. សា ‘‘កិរី’’តិ សទ្ទមកាសិ. ភត្តការកោ តំ សទ្ទំ សុត្វា ‘‘កិំ នុ ខោ ឯត’’ន្តិ បវិដ្ឋោ កាកំ ទិស្វា ‘‘អយំ ទុដ្ឋកាកោ មហាសេដ្ឋិនោ បក្កមំសំ ខាទិតុកាមោ, អហំ ខោ បន សេដ្ឋិំ និស្សាយ ជីវាមិ, ន ឥមំ ពាលំ, កិំ មេ ឥមិនា’’តិ ទ្វារំ បិធាយ កាកំ គហេត្វា សកលសរីរេ បត្តានិ លុញ្ចិត្វា អល្លសិង្គីវេរលោណជីរកាទយោ កោដ្ដេត្វា អម្ពិលតក្កេន អាលោឡេត្វា តេនស្ស សកលសរីរំ មក្ខេត្វា តំ កាកំ បច្ឆិយំ ខិបិ. សោ អធិមត្តវេទនាភិភូតោ និត្ថុនន្តោ និបជ្ជិ.

ពោធិសត្តោ សាយំ អាគន្ត្វា តំ ព្យសនប្បត្តំ ទិស្វា ‘‘លោលកាក, មម វចនំ អកត្វា តវ លោភំ និស្សាយ មហាទុក្ខំ បត្តោសី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៤២. ‘‘យោ អត្ថកាមស្ស ហិតានុកម្បិនោ, ឱវជ្ជមានោ ន ករោតិ សាសនំ;

កបោតកស្ស វចនំ អកត្វា, អមិត្តហត្ថត្ថគតោវ សេតី’’តិ.

តត្ថ កបោតកស្ស វចនំ អកត្វាតិ បារាវតស្ស ហិតានុសាសនវចនំ អកត្វា. អមិត្តហត្ថត្ថគតោវ សេតីតិ អមិត្តានំ អនត្ថការកានំ ទុក្ខុប្បាទកបុគ្គលានំ ហត្ថត្ថំ ហត្ថបថំ គតោ អយំ កាកោ វិយ សោ បុគ្គលោ មហន្តំ ព្យសនំ បត្វា អនុសោចមានោ សេតីតិ.

ពោធិសត្តោ ឥមំ គាថំ វត្វា ‘‘ឥទានិ មយា ច ឥមស្មិំ ឋានេ ន សក្កា វសិតុ’’ន្តិ អញ្ញត្ថ គតោ. កាកោបិ តត្ថេវ ជីវិតក្ខយំ បត្តោ. អថ នំ ភត្តការកោ សទ្ធិំ បច្ឆិយា គហេត្វា សង្ការដ្ឋានេ ឆឌ្ឌេសិ.

សត្ថាបិ ‘‘ន ត្វំ ភិក្ខុ ឥទានេវ លោលោ, បុព្ពេបិ លោលោយេវ, តញ្ច បន តេ លោល្យំ និស្សាយ បណ្ឌិតាបិ សកាវាសា បរិហីនា’’តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេសិ, សច្ចបរិយោសានេ សោ ភិក្ខុ អនាគាមិផលំ បត្តោ. សត្ថា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា កាកោ លោលភិក្ខុ អហោសិ, បារាវតោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

កបោតជាតកវណ្ណនា ទុតិយា.

[៤៣] ៣. វេឡុកជាតកវណ្ណនា

យោ អត្ថកាមស្សាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អញ្ញតរំ ទុព្ពចភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. តញ្ហិ ភគវា ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ ភិក្ខុ ទុព្ពចោសី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សច្ចំ, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ ‘‘ន ត្វំ ភិក្ខុ ឥទានេវ ទុព្ពចោ, បុព្ពេបិ ទុព្ពចោយេវ, ទុព្ពចត្តាយេវ ច បណ្ឌិតានំ វចនំ អកត្វា សប្បមុខេ ជីវិតក្ខយំ បត្តោ’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ កាសិរដ្ឋេ មហាភោគកុលេ និព្ពត្តោ វិញ្ញុតំ បត្វា កាមេសុ អាទីនវំ នេក្ខម្មេ ចានិសំសំ ទិស្វា កាមេ បហាយ ហិមវន្តំ បវិសិត្វា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា កសិណបរិកម្មំ កត្វា បញ្ចាភិញ្ញា អដ្ឋ សមាបត្តិយោ ច ឧប្បាទេត្វា ឈានសុខេន វីតិនាមេន្តោ អបរភាគេ មហាបរិវារោ បញ្ចហិ តាបសសតេហិ បរិវុតោ គណស្ស សត្ថា ហុត្វា វិហាសិ. អថេកោ អាសិវិសបោតកោ អត្តនោ ធម្មតាយ ចរន្តោ អញ្ញតរស្ស តាបសស្ស អស្សមបទំ បត្តោ. តាបសោ តស្មិំ បុត្តសិនេហំ ឧប្បាទេត្វា តំ ឯកស្មិំ វេឡុបព្ពេ សយាបេត្វា បដិជគ្គតិ. តស្ស វេឡុបព្ពេ សយនតោ ‘‘វេឡុកោ’’ត្វេវ នាមំ អកំសុ. តំ បុត្តសិនេហេន បដិជគ្គនតោ តាបសស្ស ‘‘វេឡុកបិតា’’ត្វេវ នាមំ អកំសុ.

តទា ពោធិសត្តោ ‘‘ឯកោ កិរ តាបសោ អាសិវិសំ បដិជគ្គតី’’តិ សុត្វា តំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ អាសិវិសំ បដិជគ្គសី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សច្ច’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘អាសិវិសេន សទ្ធិំ វិស្សាសោ នាម នត្ថិ, មា ឯវំ ជគ្គាហី’’តិ អាហ. ‘‘សោ មេ អាចរិយ បុត្តោ, នាហំ តេន វិនា វត្តិតុំ សក្ខិស្សាមី’’តិ. ‘‘តេន ហិ ឯតស្សេវ សន្តិកា ជីវិតក្ខយំ បាបុណិស្សសី’’តិ. តាបសោ ពោធិសត្តស្ស វចនំ ន គណ្ហិ, អាសិវិសម្បិ ជហិតុំ នាសក្ខិ. តតោ កតិបាហច្ចយេនេវ សព្ពេ តាបសា ផលាផលត្ថាយ គន្ត្វា គតដ្ឋានេ ផលាផលស្ស សុលភភាវំ ទិស្វា ទ្វេ តយោ ទិវសេ តត្ថេវ វសិំសុ, វេឡុកបិតាបិ តេហិ សទ្ធិំ គច្ឆន្តោ អាសិវិសំ វេឡុបព្ពេយេវ សយាបេត្វា បិទហិត្វា គតោ. សោ បុន តាបសេហិ សទ្ធិំ ទ្វីហតីហច្ចយេន អាគន្ត្វា ‘‘វេឡុកស្ស គោចរំ ទស្សាមី’’តិ វេឡុបព្ពំ ឧគ្ឃាដេត្វា ‘‘ឯហិ, បុត្តក, ឆាតកោសី’’តិ ហត្ថំ បសារេសិ. អាសិវិសោ ទ្វីហតីហំ និរាហារតាយ កុជ្ឈិត្វា បសារិតហត្ថំ ឌំសិត្វា តាបសំ តត្ថេវ ជីវិតក្ខយំ បាបេត្វា អរញ្ញំ បាវិសិ. តាបសា តំ ទិស្វា ពោធិសត្តស្ស អារោចេសុំ. ពោធិសត្តោ តស្ស សរីរកិច្ចំ ការេត្វា ឥសិគណស្ស មជ្ឈេ និសីទិត្វា ឥសីនំ ឱវាទវសេន ឥមំ គាថមាហ –

៤៣. ‘‘យោ អត្ថកាមស្ស ហិតានុកម្បិនោ, ឱវជ្ជមានោ ន ករោតិ សាសនំ;

ឯវំ សោ និហតោ សេតិ, វេឡុកស្ស យថា បិតា’’តិ.

តត្ថ ឯវំ សោ និហតោ សេតីតិ យោ ហិ ឥសីនំ ឱវាទំ ន គណ្ហាតិ, សោ យថា ឯស តាបសោ អាសិវិសមុខេ បូតិភាវំ បត្វា និហតោ សេតិ, ឯវំ មហាវិនាសំ បត្វា និហតោ សេតីតិ អត្ថោ. ឯវំ ពោធិសត្តោ ឥសិគណំ ឱវទិត្វា ចត្តារោ ព្រហ្មវិហារេ ភាវេត្វា អាយុបរិយោសានេ ព្រហ្មលោកេ ឧប្បជ្ជិ.

សត្ថា ‘‘ន ត្វំ ភិក្ខុ ឥទានេវ ទុព្ពចោ, បុព្ពេបិ ទុព្ពចោយេវ, ទុព្ពចភាវេនេវ ច អាសិវិសមុខេ បូតិភាវំ បត្តោ’’តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា វេឡុកបិតា ទុព្ពចភិក្ខុ អហោសិ, សេសបរិសា ពុទ្ធបរិសា, គណសត្ថា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

វេឡុកជាតកវណ្ណនា តតិយា.

[៤៤] ៤. មកសជាតកវណ្ណនា

សេយ្យោ អមិត្តោតិ ឥទំ សត្ថា មគធេសុ ចារិកំ ចរមានោ អញ្ញតរស្មិំ គាមកេ ពាលគាមិកមនុស្សេ អារព្ភ កថេសិ. តថាគតោ កិរ ឯកស្មិំ សមយេ សាវត្ថិតោ មគធរដ្ឋំ គន្ត្វា តត្ថ ចារិកំ ចរមានោ អញ្ញតរំ គាមកំ សម្បាបុណិ. សោ ច គាមកោ យេភុយ្យេន អន្ធពាលមនុស្សេហិយេវ ឧស្សន្នោ. តត្ថេកទិវសំ តេ អន្ធពាលមនុស្សា សន្និបតិត្វា ‘‘ភោ, អម្ហេ អរញ្ញំ បវិសិត្វា កម្មំ ករោន្តេ មកសា ខាទន្តិ, តប្បច្ចយា អម្ហាកំ កម្មច្ឆេទោ ហោតិ, សព្ពេវ ធនូនិ ចេវ អាវុធានិ ច អាទាយ គន្ត្វា មកសេហិ សទ្ធិំ យុជ្ឈិត្វា សព្ពមកសេ វិជ្ឈិត្វា ឆិន្ទិត្វា ច មារេស្សាមា’’តិ មន្តយិត្វា អរញ្ញំ គន្ត្វា ‘‘មកសេ វិជ្ឈិស្សាមា’’តិ អញ្ញមញ្ញំ វិជ្ឈិត្វា ច បហរិត្វា ច ទុក្ខប្បត្តា អាគន្ត្វា អន្តោគាមេ ច គាមមជ្ឈេ ច គាមទ្វារេ ច និបជ្ជិំសុ.

សត្ថា ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ តំ គាមំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. អវសេសា បណ្ឌិតមនុស្សា ភគវន្តំ ទិស្វា គាមទ្វារេ មណ្ឌបំ ការេត្វា ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស មហាទានំ ទត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា និសីទិំសុ. សត្ថា តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ បតិតមនុស្សេ ទិស្វា តេ ឧបាសកេ បុច្ឆិ ‘‘ពហូ ឥមេ គិលានា មនុស្សា, កិំ ឯតេហិ កត’’ន្តិ? ‘‘ភន្តេ, ឯតេ មនុស្សា ‘មកសយុទ្ធំ ករិស្សាមា’តិ គន្ត្វា អញ្ញមញ្ញំ វិជ្ឈិត្វា សយំ គិលានា ជាតា’’តិ. សត្ថា ‘‘ន ឥទានេវ អន្ធពាលមនុស្សា ‘មកសេ បហរិស្សាមា’តិ អត្តានំ បហរន្តិ, បុព្ពេបិ ‘មកសំ បហរិស្សាមា’តិ បរំ បហរណកមនុស្សា អហេសុំយេវា’’តិ វត្វា តេហិ មនុស្សេហិ យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ វណិជ្ជាយ ជីវិកំ កប្បេតិ. តទា កាសិរដ្ឋេ ឯកស្មិំ បច្ចន្តគាមេ ពហូ វឌ្ឍកី វសន្តិ. តត្ថេកោ ខលិតវឌ្ឍកី រុក្ខំ តច្ឆតិ, អថស្ស ឯកោ មកសោ តម្ពលោហថាលកបិដ្ឋិសទិសេ សីសេ និសីទិត្វា សត្តិយា បហរន្តោ វិយ សីសំ មុខតុណ្ឌកេន វិជ្ឈិ. សោ អត្តនោ សន្តិកេ និសិន្នំ បុត្តំ អាហ – ‘‘តាត, មយ្ហំ សីសំ មកសោ សត្តិយា បហរន្តោ វិយ វិជ្ឈតិ, វារេហិ ន’’ន្តិ. ‘‘តាត, អធិវាសេហិ, ឯកប្បហារេនេវ តំ មារេស្សាមី’’តិ. តស្មិំ សមយេ ពោធិសត្តោបិ អត្តនោ ភណ្ឌំ បរិយេសមានោ តំ គាមំ បត្វា តស្សា វឌ្ឍកិសាលាយ និសិន្នោ ហោតិ. អថ សោ វឌ្ឍកី បុត្តំ អាហ – ‘‘តាត, ឥមំ មកសំ វារេហី’’តិ. សោ ‘‘វារេស្សាមិ, តាតា’’តិ តិខិណំ មហាផរសុំ ឧក្ខិបិត្វា បិតុ បិដ្ឋិបស្សេ ឋត្វា ‘‘មកសំ បហរិស្សាមី’’តិ បិតុ មត្ថកំ ទ្វិធា ភិន្ទិ, វឌ្ឍកី តត្ថេវ ជីវិតក្ខយំ បត្តោ.

ពោធិសត្តោ តស្ស តំ កម្មំ ទិស្វា ‘‘បច្ចាមិត្តោបិ បណ្ឌិតោវ សេយ្យោ. សោ ហិ ទណ្ឌភយេនបិ មនុស្សេ ន មារេស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៤៤. ‘‘សេយ្យោ អមិត្តោ មតិយា ឧបេតោ, ន ត្វេវ មិត្តោ មតិវិប្បហីនោ;

‘មកសំ វធិស្ស’ន្តិ ហិ ឯឡមូគោ, បុត្តោ បិតុ អព្ភិទា ឧត្តមង្គ’’ន្តិ.

តត្ថ សេយ្យោតិ បវរោ ឧត្តមោ. មតិយា ឧបេតោតិ បញ្ញាយ សមន្នាគតោ. ឯឡមូគោតិ លាលាមុខោ ពាលោ. បុត្តោ បិតុ អព្ភិទា ឧត្តមង្គន្តិ អត្តនោ ពាលតាយ បុត្តោបិ ហុត្វា បិតុ ឧត្តមង្គំ មត្ថកំ ‘‘មកសំ បហរិស្សាមី’’តិ ទ្វិធា ភិន្ទិ. តស្មា ពាលមិត្តតោ បណ្ឌិតអមិត្តោវ សេយ្យោតិ ឥមំ គាថំ វត្វា ពោធិសត្តោ ឧដ្ឋាយ យថាកម្មំ គតោ. វឌ្ឍកិស្សបិ ញាតកា សរីរកិច្ចំ អកំសុ.

សត្ថា ‘‘ឯវំ ឧបាសកា បុព្ពេបិ ‘មកសំ បហរិស្សាមា’តិ បរំ បហរណកមនុស្សា អហេសុំយេវា’’តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ ‘‘តទា គាថំ វត្វា បក្កន្តោ បណ្ឌិតវាណិជោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

មកសជាតកវណ្ណនា ចតុត្ថា.

[៤៥] ៥. រោហិណិជាតកវណ្ណនា

សេយ្យោ អមិត្តោតិឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ អនាថបិណ្ឌិកសេដ្ឋិនោ ទាសិំ អារព្ភ កថេសិ. អនាថបិណ្ឌិកស្ស កិរ ឯកា រោហិណី នាម ទាសី អហោសិ. តស្សា វីហិបហរណដ្ឋានេ អាគន្ត្វា មហល្លិកា មាតា និបជ្ជិ, តំ មក្ខិកា បរិវារេត្វា សូចិយាវិជ្ឈមានា វិយ ខាទន្តិ. សា ធីតរំ អាហ – ‘‘អម្ម, មក្ខិកា មំ ខាទន្តិ, ឯតា វារេហី’’តិ. សា ‘‘វារេស្សាមិ, អម្មា’’តិ មុសលំ ឧក្ខិបិត្វា ‘‘មាតុ សរីរេ មក្ខិកា មារេត្វា វិនាសំ បាបេស្សាមី’’តិ មាតរំ មុសលេន បហរិត្វា ជីវិតក្ខយំ បាបេសិ. តំ ទិស្វា ‘‘មាតា មេ មតា’’តិ រោទិតុំ អារភិ. តំ បវត្តិំ សេដ្ឋិស្ស អារោចេសុំ. សេដ្ឋិ តស្សា សរីរកិច្ចំ ការេត្វា វិហារំ គន្ត្វា សព្ពំ តំ បវត្តិំ សត្ថុ អារោចេសិ. សត្ថា ‘‘ន ខោ, គហបតិ, ឯសា ‘មាតុ សរីរេ មក្ខិកា មារេស្សាមី’តិ ឥទានេវ មុសលេន បហរិត្វា មាតរំ មារេសិ, បុព្ពេបិ មារេសិយេវា’’តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ សេដ្ឋិកុលេ និព្ពត្តិត្វា បិតុអច្ចយេន សេដ្ឋិដ្ឋានំ បាបុណិ. តស្សាបិ រោហិណីយេវ នាម ទាសី អហោសិ. សាបិ អត្តនោ វីហិបហរណដ្ឋានំ អាគន្ត្វា និបន្នំ មាតរំ ‘‘មក្ខិកា មេ, អម្ម, វារេហី’’តិ វុត្តា ឯវមេវ មុសលេន បហរិត្វា មាតរំ ជីវិតក្ខយំ បាបេត្វា រោទិតុំ អារភិ. ពោធិសត្តោ តំ បវត្តិំ សុត្វា ‘‘អមិត្តោបិ ហិ ឥមស្មិំ លោកេ បណ្ឌិតោវ សេយ្យោ’’តិ ចិន្តេត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៤៥. ‘‘សេយ្យោ អមិត្តោ មេធាវី, យញ្ចេ ពាលានុកម្បកោ;

បស្ស រោហិណិកំ ជម្មិំ, មាតរំ ហន្ត្វាន សោចតី’’តិ.

តត្ថ មេធាវីតិ បណ្ឌិតោ ញាណី វិភាវី. យញ្ចេ ពាលានុកម្បកោតិ ឯត្ថ យន្តិ លិង្គវិបល្លាសោ កតោ, ចេតិ នាមត្ថេ និបាតោ. យោ នាម ពាលោ អនុកម្បកោ, តតោ សតគុណេន សហស្សគុណេន បណ្ឌិតោ អមិត្តោ ហោន្តោបិ សេយ្យោយេវាតិ អត្ថោ. អថ វា យន្តិ បដិសេធនត្ថេ និបាតោ, នោ ចេ ពាលានុកម្បកោតិ អត្ថោ. ជម្មិន្តិ លាមិកំ ទន្ធំ. មាតរំ ហន្ត្វាន សោចតីតិ ‘‘មក្ខិកា មារេស្សាមី’’តិ មាតរំ ហន្ត្វា ឥទានិ អយំ ពាលា សយមេវ រោទតិ បរិទេវតិ. ឥមិនា ការណេន ឥមស្មិំ លោកេ អមិត្តោបិ បណ្ឌិតោ សេយ្យោតិ ពោធិសត្តោ បណ្ឌិតំ បសំសន្តោ ឥមាយ គាថាយ ធម្មំ ទេសេសិ.

សត្ថា ‘‘ន ខោ, គហបតិ, ឯសា ឥទានេវ ‘មក្ខិកា មារេស្សាមី’តិ មាតរំ ឃាតេសិ, បុព្ពេបិ ឃាតេសិយេវា’’តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា មាតាយេវ មាតា អហោសិ, ធីតាយេវ ធីតា, មហាសេដ្ឋិ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

រោហិណិជាតកវណ្ណនា បញ្ចមា.

[៤៦] ៦. អារាមទូសកជាតកវណ្ណនា

ន វេ អនត្ថកុសលេនាតិ ឥទំ សត្ថា អញ្ញតរស្មិំ កោសលគាមកេ វិហរន្តោ ឧយ្យានទូសកំ អារព្ភ កថេសិ. សត្ថា កិរ កោសលេសុ ចារិកំ ចរមានោ អញ្ញតរំ គាមកំ សម្បាបុណិ. តត្ថេកោ កុដុម្ពិកោ តថាគតំ និមន្តេត្វា អត្តនោ ឧយ្យានេ និសីទាបេត្វា ពុទ្ធប្បមុខស្ស សង្ឃស្ស មហាទានំ ទត្វា ‘‘ភន្តេ, យថារុចិយា ឥមស្មិំ ឧយ្យានេ វិចរថា’’តិ អាហ. ភិក្ខូ ឧដ្ឋាយ ឧយ្យានបាលំ គហេត្វា ឧយ្យានេ វិចរន្តា ឯកំ អង្គណដ្ឋានំ ទិស្វា ឧយ្យានបាលំ បុច្ឆិំសុ ‘‘ឧបាសក, ឥមំ ឧយ្យានំ អញ្ញត្ថ សន្ទច្ឆាយំ, ឥមស្មិំ បន ឋានេ ន កោចិ រុក្ខោ វា គច្ឆោ វា អត្ថិ, កិំ នុ ខោ ការណ’’ន្តិ? ‘‘ភន្តេ, ឥមស្ស ឧយ្យានស្ស រោបនកាលេ ឯកោ គាមទារកោ ឧទកំ សិញ្ចន្តោ ឥមស្មិំ ឋានេ រុក្ខបោតកេ ឧម្មូលំ កត្វា មូលប្បមាណេន ឧទកំ សិញ្ចិ. តេ រុក្ខបោតកា មិលាយិត្វា មតា. ឥមិនា ការណេន ឥទំ ឋានំ អង្គណំ ជាត’’ន្តិ. ភិក្ខូ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, សោ គាមទារកោ ឥទានេវ អារាមទូសកោ, បុព្ពេបិ អារាមទូសកោយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពារាណសិយំ នក្ខត្តំ ឃោសយិំសុ. នក្ខត្តភេរិសទ្ទសវនកាលតោ បដ្ឋាយ សកលនគរវាសិនោ នក្ខត្តនិស្សិតកា ហុត្វា វិចរន្តិ. តទា រញ្ញោ ឧយ្យានេ ពហូ មក្កដា វសន្តិ. ឧយ្យានបាលោ ចិន្តេសិ ‘‘នគរេ នក្ខត្តំ ឃុដ្ឋំ, ឥមេ វានរេ ‘ឧទកំ សិញ្ចថា’តិ វត្វា អហំ នក្ខត្តំ កីឡិស្សាមី’’តិ ជេដ្ឋកវានរំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘សម្ម វានរជេដ្ឋក, ឥមំ ឧយ្យានំ តុម្ហាកម្បិ ពហូបការំ, តុម្ហេ ឯត្ថ បុប្ផផលបល្លវានិ ខាទថ, នគរេ នក្ខត្តំ ឃុដ្ឋំ, អហំ នក្ខត្តំ កីឡិស្សាមិ. យាវាហំ អាគច្ឆាមិ, តាវ ឥមស្មិំ ឧយ្យានេ រុក្ខបោតកេសុ ឧទកំ សិញ្ចិតុំ សក្ខិស្សថា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘សាធុ, សិញ្ចិស្សាមី’’តិ. ‘‘តេន ហិ អប្បមត្តា ហោថា’’តិ ឧទកសិញ្ចនត្ថាយ តេសំ ចម្មកុដេ ច ទារុកុដេ ច ទត្វា គតោ. វានរា ចម្មកុដេ ចេវ ទារុកុដេ ច គហេត្វា រុក្ខបោតកេសុ ឧទកំ សិញ្ចន្តិ. អថ នេ វានរជេដ្ឋកោ ឯវមាហ ‘‘ភោន្តោ វានរា, ឧទកំ នាម រក្ខិតព្ពំ, តុម្ហេ រុក្ខបោតកេសុ ឧទកំ សិញ្ចន្តា ឧប្បាដេត្វា ឧប្បាដេត្វា មូលំ ឱលោកេត្វា គម្ភីរគតេសុ មូលេសុ ពហុំ ឧទកំ សិញ្ចថ, អគម្ភីរគតេសុ អប្បំ, បច្ឆា អម្ហាកំ ឧទកំ ទុល្លភំ ភវិស្សតី’’តិ. តេ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា តថា អកំសុ.

តស្មិំ សមយេ ឯកោ បណ្ឌិតបុរិសោ រាជុយ្យានេ តេ វានរេ តថា ករោន្តេ ទិស្វា ឯវមាហ ‘‘ភោន្តោ វានរា, កស្មា តុម្ហេ រុក្ខបោតកេ ឧប្បាដេត្វា ឧប្បាដេត្វា មូលប្បមាណេន ឧទកំ សិញ្ចថា’’តិ? តេ ‘‘ឯវំ នោ វានរជេដ្ឋកោ ឱវទតី’’តិ អាហំសុ. សោ តំ វចនំ សុត្វា ‘‘អហោ វត ភោ ពាលា អបណ្ឌិតា, ‘អត្ថំ ករិស្សាមា’តិ អនត្ថមេវ ករោន្តី’’តិ ចិន្តេត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៤៦. ‘‘ន វេ អនត្ថកុសលេន, អត្ថចរិយា សុខាវហា;

ហាបេតិ អត្ថំ ទុម្មេធោ, កបិ អារាមិកោ យថា’’តិ.

តត្ថ វេតិ និបាតមត្តំ. អនត្ថកុសលេនាតិ អនត្ថេ អនាយតនេ កុសលេន, អត្ថេ អាយតនេ ការណេ អកុសលេន វាតិ អត្ថោ. អត្ថចរិយាតិ វុឌ្ឍិកិរិយា. សុខាវហាតិ ឯវរូបេន អនត្ថកុសលេន កាយិកចេតសិកសុខសង្ខាតស្ស អត្ថស្ស ចរិយា ន សុខាវហា, ន សក្កា អាវហិតុន្តិ អត្ថោ. កិំការណា? ឯកន្តេនេវ ហិ ហាបេតិ អត្ថំ ទុម្មេធោតិ, ពាលបុគ្គលោ ‘‘អត្ថំ ករិស្សាមី’’តិ អត្ថំ ហាបេត្វា អនត្ថមេវ ករោតិ. កបិ អារាមិកោ យថាតិ យថា អារាមេ និយុត្តោ អារាមរក្ខនកោ មក្កដោ ‘‘អត្ថំ ករិស្សាមី’’តិ អនត្ថមេវ ករោតិ, ឯវំ យោ កោចិ អនត្ថកុសលោ, តេន ន សក្កា អត្ថចរិយំ អាវហិតុំ, សោ ឯកំសេន អត្ថំ ហាបេតិយេវាតិ. ឯវំ សោ បណ្ឌិតោ បុរិសោ ឥមាយ គាថាយ វានរជេដ្ឋកំ គរហិត្វា អត្តនោ បរិសំ អាទាយ ឧយ្យានា និក្ខមិ.

សត្ថាបិ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឯស គាមទារកោ ឥទានេវ អារាមទូសកោ, បុព្ពេបិ អារាមទូសកោយេវា’’តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា វានរជេដ្ឋកោ អារាមទូសកគាមទារកោ អហោសិ, បណ្ឌិតបុរិសោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

អារាមទូសកជាតកវណ្ណនា ឆដ្ឋា.

[៤៧] ៧. វារុណិទូសកជាតកវណ្ណនា

ន វេ អនត្ថកុសលេនាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ វារុណិទូសកំ អារព្ភ កថេសិ. អនាថបិណ្ឌិកស្ស កិរ សហាយោ ឯកោ វារុណិវាណិជោ តិខិណំ វារុណិំ យោជេត្វា ហិរញ្ញសុវណ្ណាទីនិ គហេត្វា វិក្កិណន្តោ មហាជនេ សន្និបតិតេ ‘‘តាត, ត្វំ មូលំ គហេត្វា វារុណិំ ទេហី’’តិ អន្តេវាសិកំ អាណាបេត្វា សយំ ន្ហាយិតុំ អគមាសិ. អន្តេវាសិកោ មហាជនស្ស វារុណិំ ទេន្តោ មនុស្សេ អន្តរន្តរា លោណសក្ខរា អាហរាបេត្វា ខាទន្តេ ទិស្វា ‘‘អយំ សុរា អលោណិកា ភវិស្សតិ, លោណមេត្ថ បក្ខិបិស្សាមី’’តិ សុរាចាដិយំ នាឡិមត្តំ លោណំ បក្ខិបិត្វា តេសំ សុរំ អទាសិ. តេ មុខំ បូរេត្វា បូរេត្វា ឆឌ្ឌេត្វា ‘‘កិំ តេ កត’’ន្តិ បុច្ឆិំសុ. ‘‘តុម្ហេ សុរំ បិវិត្វា លោណំ អាហរាបេន្តេ ទិស្វា លោណេន យោជេសិ’’ន្តិ. ‘‘ឯវរូបំ នាម មនាបំ វារុណិំ នាសេសិ ពាលា’’តិ តំ គរហិត្វា ឧដ្ឋាយុដ្ឋាយ បក្កន្តា. វារុណិវាណិជោ អាគន្ត្វា ឯកម្បិ អទិស្វា ‘‘វារុណិបាយកា កហំ គតា’’តិ បុច្ឆិ, សោ តមត្ថំ អារោចេសិ. អថ នំ អាចរិយោ ‘‘ពាល, ឯវរូបា នាម តេ សុរា នាសិតា’’តិ គរហិត្វា ឥមំ ការណំ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារោចេសិ. អនាថបិណ្ឌិកោ ‘‘អត្ថិទានិ មេ ឥទំ កថាបាភត’’ន្តិ ជេតវនំ គន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯតមត្ថំ អារោចេសិ. សត្ថា ‘‘ន ឯស, គហបតិ, ឥទានេវ វារុណិទូសកោ, បុព្ពេបិ វារុណិទូសកោយេវា’’តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ពារាណសិយំ សេដ្ឋិ អហោសិ. តំ ឧបនិស្សាយ ឯកោ វារុណិវាណិជោ ជីវតិ. សោ តិខិណំ សុរំ យោជេត្វា ‘‘ឥមំ វិក្កិណាហី’’តិ អន្តេវាសិកំ វត្វា ន្ហាយិតុំ គតោ. អន្តេវាសិកោ តស្មិំ គតមត្តេយេវ សុរាយ លោណំ បក្ខិបិត្វា ឥមិនាវ នយេន សុរំ វិនាសេសិ. អថស្ស អាចរិយោ អាគន្ត្វា តំ ការណំ ញត្វា សេដ្ឋិស្ស អារោចេសិ. សេដ្ឋិ ‘‘អនត្ថកុសលា នាម ពាលា ‘អត្ថំ ករិស្សាមា’តិ អនត្ថមេវ ករោន្តី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៤៧. ‘‘ន វេ អនត្ថកុសលេន, អត្ថចរិយា សុខាវហា;

ហាបេតិ អត្ថំ ទុម្មេធោ, កោណ្ឌញ្ញោ វារុណិំ យថា’’តិ.

តត្ថ កោណ្ឌញ្ញោ វារុណិំ យថាតិ យថា អយំ កោណ្ឌញ្ញនាមកោ អន្តេវាសិកោ ‘‘អត្ថំ ករិស្សាមី’’តិ លោណំ បក្ខិបិត្វា វារុណិំ ហាបេសិ បរិហាបេសិ វិនាសេសិ, ឯវំ សព្ពោបិ អនត្ថកុសលោ អត្ថំ ហាបេតីតិ ពោធិសត្តោ ឥមាយ គាថាយ ធម្មំ ទេសេសិ.

សត្ថាបិ ‘‘ន ឯស គហបតិ ឥទានេវ វារុណិទូសកោ, បុព្ពេបិ វារុណិទូសកោយេវា’’តិ វត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា វារុណិទូសកោ ឥទានិបិ វារុណិទូសកោវ អហោសិ, ពារាណសិសេដ្ឋិ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

វារុណិទូសកជាតកវណ្ណនា សត្តមា.

[៤៨] ៨. វេទព្ពជាតកវណ្ណនា

អនុបាយេន យោ អត្ថន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ទុព្ពចភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. តញ្ហិ ភិក្ខុំ សត្ថា ‘‘ន ត្វំ ភិក្ខុ ឥទានេវ ទុព្ពចោ, បុព្ពេបិ ទុព្ពចោយេវ, តេនេវ ច ការណេន បណ្ឌិតានំ វចនំ អកត្វា តិណ្ហេន អសិនា ទ្វិធា កត្វា ឆិន្នោ ហុត្វា មគ្គេ និបតិត្ថ, តញ្ច ឯកកំ និស្សាយ បុរិសសហស្សំ ជីវិតក្ខយំ បត្ត’’ន្តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ឯកស្មិំ គាមកេ អញ្ញតរោ ព្រាហ្មណោ វេទព្ពំ នាម មន្តំ ជានាតិ. សោ កិរ មន្តោ អនគ្ឃោ មហារហោ, នក្ខត្តយោគេ លទ្ធេ តំ មន្តំ បរិវត្តេត្វា អាកាសេ ឧល្លោកិតេ អាកាសតោ សត្តរតនវស្សំ វស្សតិ. តទា ពោធិសត្តោ តស្ស ព្រាហ្មណស្ស សន្តិកេ សិប្បំ ឧគ្គណ្ហាតិ. អថេកទិវសំ ព្រាហ្មណោ ពោធិសត្តំ អាទាយ កេនចិទេវ ករណីយេន អត្តនោ គាមា និក្ខមិត្វា ចេតរដ្ឋំ អគមាសិ, អន្តរាមគ្គេ ច ឯកស្មិំ អរញ្ញដ្ឋានេ បញ្ចសតា បេសនកចោរា នាម បន្ថឃាតំ ករោន្តិ. តេ ពោធិសត្តញ្ច វេទព្ពព្រាហ្មណញ្ច គណ្ហិំសុ. កស្មា បនេតេ ‘‘បេសនកចោរា’’តិ វុច្ចន្តិ? តេ កិរ ទ្វេ ជនេ គហេត្វា ឯកំ ធនាហរណត្ថាយ បេសេន្តិ, តស្មា ‘‘បេសនកចោរា’’ត្វេវ វុច្ចន្តិ. តេបិ ច បិតាបុត្តេ គហេត្វា បិតរំ ‘‘ត្វំ អម្ហាកំ ធនំ អាហរិត្វា បុត្តំ គហេត្វា យាហី’’តិ វទន្តិ. ឯតេនុបាយេន មាតុធីតរោ គហេត្វា មាតរំ វិស្សជ្ជេន្តិ, ជេដ្ឋកនិដ្ឋេ គហេត្វា ជេដ្ឋភាតិកំ វិស្សជ្ជេន្តិ, អាចរិយន្តេវាសិកេ គហេត្វា អន្តេវាសិកំ វិស្សជ្ជេន្តិ. តេ តស្មិំ កាលេ វេទព្ពព្រាហ្មណំ គហេត្វា ពោធិសត្តំ វិស្សជ្ជេសុំ.

ពោធិសត្តោ អាចរិយំ វន្ទិត្វា ‘‘អហំ ឯកាហទ្វីហច្ចយេន អាគមិស្សាមិ, តុម្ហេ មា ភាយិត្ថ, អបិច ខោ បន មម វចនំ ករោថ, អជ្ជ ធនវស្សាបនកនក្ខត្តយោគោ ភវិស្សតិ, មា ខោ តុម្ហេ ទុក្ខំ អសហន្តា មន្តំ បរិវត្តេត្វា ធនំ វស្សាបយិត្ថ. សចេ វស្សាបេស្សថ, តុម្ហេ ច វិនាសំ បាបុណិស្សថ, ឥមេ ច បញ្ចសតា ចោរា’’តិ ឯវំ អាចរិយំ ឱវទិត្វា ធនត្ថាយ អគមាសិ. ចោរាបិ សូរិយេ អត្ថង្គតេ ព្រាហ្មណំ ពន្ធិត្វា និបជ្ជាបេសុំ. តង្ខណញ្ញេវ បាចីនលោកធាតុតោ បរិបុណ្ណចន្ទមណ្ឌលំ ឧដ្ឋហិ. ព្រាហ្មណោ នក្ខត្តំ ឱលោកេន្តោ ‘‘ធនវស្សាបនកនក្ខត្តយោគោ លទ្ធោ, កិំ មេ ទុក្ខេន អនុភូតេន, មន្តំ បរិវត្តេត្វា រតនវស្សំ វស្សាបេត្វា ចោរានំ ធនំ ទត្វា យថាសុខំ គមិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ចោរេ អាមន្តេសិ ‘‘ភោន្តោ ចោរា, តុម្ហេ មំ កិមត្ថាយ គណ្ហថា’’តិ? ‘‘ធនត្ថាយ, អយ្យា’’តិ. ‘‘សចេ វោ, ធនេន អត្ថោ, ខិប្បំ មំ ពន្ធនា មោចេត្វា សីសំ ន្ហាបេត្វា អហតវត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា គន្ធេហិ វិលិម្បាបេត្វា បុប្ផានិ បិលន្ធាបេត្វា ឋបេថា’’តិ. ‘‘ចោរា តស្ស កថំ សុត្វា តថា អកំសុ’’.

ព្រាហ្មណោ នក្ខត្តយោគំ ញត្វា មន្តំ បរិវត្តេត្វា អាកាសំ ឧល្លោកេសិ, តាវទេវ អាកាសតោ រតនានិ បតិំសុ. ចោរា តំ ធនំ សង្កឌ្ឍិត្វា ឧត្តរាសង្គេសុ ភណ្ឌិកំ កត្វា បាយិំសុ. ព្រាហ្មណោបិ តេសំ បច្ឆតោវ អគមាសិ. អថ តេ ចោរេ អញ្ញេ បញ្ចសតា ចោរា គណ្ហិំសុ. ‘‘កិមត្ថំ អម្ហេ គណ្ហថា’’តិ ច វុត្តា ‘‘ធនត្ថាយា’’តិ អាហំសុ. ‘‘យទិ វោ ធនេន អត្ថោ, ឯតំ ព្រាហ្មណំ គណ្ហថ, ឯសោ អាកាសំ ឧល្លោកេត្វា ធនំ វស្សាបេសិ, អម្ហាកម្បេតំ ឯតេនេវ ទិន្ន’’ន្តិ. ចោរា ចោរេ វិស្សជ្ជេត្វា ‘‘អម្ហាកម្បិ ធនំ ទេហី’’តិ ព្រាហ្មណំ គណ្ហិំសុ. ព្រាហ្មណោ ‘‘អហំ តុម្ហាកំ ធនំ ទទេយ្យំ, ធនវស្សាបនកនក្ខត្តយោគោ បន ឥតោ សំវច្ឆរមត្ថកេ ភវិស្សតិ. យទិ វោ ធនេនត្ថោ, អធិវាសេថ, តទា ធនវស្សំ វស្សាបេស្សាមី’’តិ អាហ. ចោរា កុជ្ឈិត្វា ‘‘អម្ភោ, ទុដ្ឋព្រាហ្មណ, អញ្ញេសំ ឥទានេវ ធនំ វស្សាបេត្វា អម្ហេ អញ្ញំ សំវច្ឆរំ អធិវាសាបេសី’’តិ តិណ្ហេន អសិនា ព្រាហ្មណំ ទ្វិធា ឆិន្ទិត្វា មគ្គេ ឆឌ្ឌេត្វា វេគេន អនុពន្ធិត្វា តេហិ ចោរេហិ សទ្ធិំ យុជ្ឈិត្វា តេ សព្ពេបិ មារេត្វា ធនំ អាទាយ បុន ទ្វេ កោដ្ឋាសា ហុត្វា អញ្ញមញ្ញំ យុជ្ឈិត្វា អឌ្ឍតេយ្យានិ បុរិសសតានិ ឃាតេត្វា ឯតេន ឧបាយេន យាវ ទ្វេ ជនា អវសិដ្ឋា អហេសុំ, តាវ អញ្ញមញ្ញំ ឃាតយិំសុ. ឯវំ តំ បុរិសសហស្សំ វិនាសំ បត្តំ.

តេ បន ទ្វេ ជនា ឧបាយេន តំ ធនំ អាហរិត្វា ឯកស្មិំ គាមសមីបេ គហនដ្ឋានេ ធនំ បដិច្ឆាទេត្វា ឯកោ ខគ្គំ គហេត្វា រក្ខន្តោ និសីទិ, ឯកោ តណ្ឌុលេ គហេត្វា ភត្តំ បចាបេតុំ គាមំ បាវិសិ. លោភោ ច នាមេស វិនាសមូលមេវាតិ ធនសន្តិកេ និសិន្នោ ចិន្តេសិ ‘‘តស្មិំ អាគតេ ឥទំ ធនំ ទ្វេ កោដ្ឋាសា ភវិស្សន្តិ, យំនូនាហំ តំ អាគតមត្តមេវ ខគ្គេន បហរិត្វា ឃាតេយ្យ’’ន្តិ. សោ ខគ្គំ សន្នយ្ហិត្វា តស្ស អាគមនំ ឱលោកេន្តោ និសីទិ. ឥតរោបិ ចិន្តេសិ ‘‘តំ ធនំ ទ្វេ កោដ្ឋាសា ភវិស្សន្តិ, យំនូនាហំ ភត្តេ វិសំ បក្ខិបិត្វា តំ បុរិសំ ភោជេត្វា ជីវិតក្ខយំ បាបេត្វា ឯកកោវ ធនំ គណ្ហេយ្យ’’ន្តិ. សោ និដ្ឋិតេ ភត្តេ សយំ ភុញ្ជិត្វា សេសកេ វិសំ បក្ខិបិត្វា តំ អាទាយ តត្ថ អគមាសិ. តំ ភត្តំ ឱតារេត្វា ឋិតមត្តមេវ ឥតរោ ខគ្គេន ទ្វិធា ឆិន្ទិត្វា តំ បដិច្ឆន្នដ្ឋានេ ឆឌ្ឌេត្វា តញ្ច ភត្តំ ភុញ្ជិត្វា សយម្បិ តត្ថេវ ជីវិតក្ខយំ បាបុណិ. ឯវញ្ច តំ ធនំ និស្សាយ សព្ពេវ វិនាសំ បាបុណិំសុ.

ពោធិសត្តោបិ ខោ ឯកាហទ្វីហច្ចយេន ធនំ អាទាយ អាគតោ តស្មិំ ឋានេ អាចរិយំ អទិស្វា វិប្បកិណ្ណំ បន ធនំ ទិស្វា ‘‘អាចរិយេន មម វចនំ អកត្វា ធនំ វស្សាបិតំ ភវិស្សតិ, សព្ពេហិ វិនាសំ បត្តេហិ ភវិតព្ព’’ន្តិ មហាមគ្គេន បាយាសិ. គច្ឆន្តោ អាចរិយំ មហាមគ្គេ ទ្វិធា ឆិន្នំ ទិស្វា ‘‘មម វចនំ អកត្វា មតោ’’តិ ទារូនិ ឧទ្ធរិត្វា ចិតកំ កត្វា អាចរិយំ ឈាបេត្វា វនបុប្ផេហិ បូជេត្វា បុរតោ គច្ឆន្តោ ជីវិតក្ខយំ បត្តេ បញ្ចសតេ, បុរតោ អឌ្ឍតេយ្យសតេតិ អនុក្កមេន អវសានេ ទ្វេ ជនេ ជីវិតក្ខយំ បត្តេ ទិស្វា ចិន្តេសិ ‘‘ឥមំ ទ្វីហិ ឩនំ បុរិសសហស្សំ វិនាសំ បត្តំ, អញ្ញេហិ ទ្វីហិ ចោរេហិ ភវិតព្ពំ, តេបិ សន្ថម្ភិតុំ ន សក្ខិស្សន្តិ, កហំ នុ ខោ តេ គតា’’តិ គច្ឆន្តោ តេសំ ធនំ អាទាយ គហនដ្ឋានំ បវិដ្ឋមគ្គំ ទិស្វា គច្ឆន្តោ ភណ្ឌិកពទ្ធស្ស ធនស្ស រាសិំ ទិស្វា ឯកំ ភត្តបាតិំ អវត្ថរិត្វា មតំ អទ្ទស. តតោ ‘‘ឥទំ នាម តេហិ កតំ ភវិស្សតី’’តិ សព្ពំ ញត្វា ‘‘កហំ នុ ខោ សោ បុរិសោ’’តិ វិចិនន្តោ តម្បិ បដិច្ឆន្នដ្ឋានេ អបវិទ្ធំ ទិស្វា ‘‘អម្ហាកំ អាចរិយោ មម វចនំ អកត្វា អត្តនោ ទុព្ពចភាវេន អត្តនាបិ វិនាសំ បត្តោ, អបរម្បិ តេន បុរិសសហស្សំ វិនាសិតំ, អនុបាយេន វត អការណេន អត្តនោ វុឌ្ឍិំ បត្ថយមានា អម្ហាកំ អាចរិយោ វិយ មហាវិនាសមេវ បាបុណិស្សន្តី’’តិ ចិន្តេត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៤៨. ‘‘អនុបាយេន យោ អត្ថំ, ឥច្ឆតិ សោ វិហញ្ញតិ;

ចេតា ហនិំសុ វេទព្ពំ, សព្ពេ តេ ព្យសនមជ្ឈគូ’’តិ.

តត្ថ សោ វិហញ្ញតីតិ សោ អនុបាយេន ‘‘អត្តនោ អត្ថំ វុឌ្ឍិំ សុខំ ឥច្ឆាមី’’តិ អកាលេ វាយាមំ ករោន្តោ បុគ្គលោ វិហញ្ញតិ កិលមតិ មហាវិនាសំ បាបុណាតិ. ចេតាតិ ចេតរដ្ឋវាសិនោ ចោរា. ហនិំសុ វេទព្ពន្តិ វេទព្ពមន្តវសេន ‘‘វេទព្ពោ’’តិ លទ្ធនាមំ ព្រាហ្មណំ ហនិំសុ. សព្ពេ តេ ព្យសនមជ្ឈគូតិ តេបិ ច អនវសេសា អញ្ញមញ្ញំ ឃាតយមានា ព្យសនំ អធិគច្ឆិំសុ បដិលភិំសូតិ.

ឯវំ ពោធិសត្តោ ‘‘យថា អម្ហាកំ អាចរិយោ អនុបាយេន អដ្ឋានេ បរក្កមំ ករោន្តោ ធនំ វស្សាបេត្វា អត្តនាបិ ជីវិតក្ខយំ បត្តោ, អញ្ញេសញ្ច វិនាសបច្ចយោ ជាតោ, ឯវមេវ យោ អញ្ញោបិ អនុបាយេន អត្តនោ អត្ថំ ឥច្ឆន្តោ វាយាមំ ករិស្សតិ, សព្ពោ សោ អត្តនា ច វិនស្សិស្សតិ, បរេសញ្ច វិនាសបច្ចយោ ភវិស្សតី’’តិ វនំ ឧន្នាទេន្តោ ទេវតាសុ សាធុការំ ទទមានាសុ ឥមាយ គាថាយ ធម្មំ ទេសេត្វា តំ ធនំ ឧបាយេន អត្តនោ គេហំ អាហរិត្វា ទានាទីនិ បុញ្ញានិ ករោន្តោ យាវតាយុកំ ឋត្វា ជីវិតបរិយោសានេ សគ្គបថំ បូរយមានោ អគមាសិ.

សត្ថាបិ ‘‘ន ត្វំ ភិក្ខុ ឥទានេវ ទុព្ពចោ, បុព្ពេបិ ទុព្ពចោវ, ទុព្ពចត្តា បន មហាវិនាសំ បត្តោ’’តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា វេទព្ពព្រាហ្មណោ ទុព្ពចភិក្ខុ អហោសិ, អន្តេវាសិកោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

វេទព្ពជាតកវណ្ណនា អដ្ឋមា.

[៤៩] ៩. នក្ខត្តជាតកវណ្ណនា

នក្ខត្តំ បតិមានេន្តន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អញ្ញតរំ អាជីវកំ អារព្ភ កថេសិ. សាវត្ថិយំ កិរេកំ កុលធីតរំ ជនបទេ ឯកោ កុលបុត្តោ អត្តនោ បុត្តស្ស វារេត្វា ‘‘អសុកទិវសេ នាម គណ្ហិស្សាមី’’តិ ទិវសំ ឋបេត្វា តស្មិំ ទិវសេ សម្បត្តេ អត្តនោ កុលូបកំ អាជីវកំ បុច្ឆិ ‘‘ភន្តេ, អជ្ជ មយំ ឯកំ មង្គលំ ករិស្សាម, សោភនំ នុ ខោ នក្ខត្ត’’ន្តិ. សោ ‘‘អយំ មំ បឋមំ អបុច្ឆិត្វាវ ទិវសំ ឋបេត្វា ឥទានិ បដិបុច្ឆតិ, ហោតុ, សិក្ខាបេស្សាមិ ន’’ន្តិ កុជ្ឈិត្វា ‘‘អជ្ជ អសោភនំ នក្ខត្តំ, មា អជ្ជ មង្គលំ ករិត្ថ, សចេ ករិស្សថ, មហាវិនាសោ ភវិស្សតី’’តិ អាហ. តស្មិំ កុលេ មនុស្សា តស្ស សទ្ទហិត្វា តំ ទិវសំ ន គច្ឆិំសុ. នគរវាសិនោ សព្ពំ មង្គលកិរិយំ កត្វា តេសំ អនាគមនំ ទិស្វា ‘‘តេហិ អជ្ជ ទិវសោ ឋបិតោ, នោ ច ខោ អាគតា, អម្ហាកម្បិ ពហុ វយកម្មំ កតំ, កិំ នោ តេហិ, អម្ហាកំ ធីតរំ អញ្ញស្ស ទស្សាមា’’តិ យថាកតេនេវ មង្គលេន ធីតរំ អញ្ញស្ស កុលស្ស អទំសុ.

ឥតរេ បុនទិវសេ អាគន្ត្វា ‘‘ទេថ នោ ទារិក’’ន្តិ អាហំសុ. អថ នេ សាវត្ថិវាសិនោ ‘‘ជនបទវាសិនោ នាម តុម្ហេ គហបតិកា បាបមនុស្សា ទិវសំ ឋបេត្វា អវញ្ញាយ ន អាគតា, អាគតមគ្គេនេវ បដិគច្ឆថ, អម្ហេហិ អញ្ញេសំ ទារិកា ទិន្នា’’តិ បរិភាសិំសុ. តេ តេហិ សទ្ធិំ កលហំ កត្វា ទារិកំ អលភិត្វា យថាគតមគ្គេនេវ គតា. តេនបិ អាជីវកេន តេសំ មនុស្សានំ មង្គលន្តរាយស្ស កតភាវោ ភិក្ខូនំ អន្តរេ បាកដោ ជាតោ. តេ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ សន្និបតិតា ‘‘អាវុសោ, អាជីវកេន កុលស្ស មង្គលន្តរាយោ កតោ’’តិ កថយមានា និសីទិំសុ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិ. តេ ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ កថយិំសុ. ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ អាជីវកោ តស្ស កុលស្ស មង្គលន្តរាយំ ករោតិ, បុព្ពេបិ ឯស តេសំ កុជ្ឈិត្វា មង្គលន្តរាយំ អកាសិយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ នគរវាសិនោ ជនបទវាសីនំ ធីតរំ វារេត្វា ទិវសំ ឋបេត្វា អត្តនោ កុលូបកំ អាជីវកំ បុច្ឆិំសុ ‘‘ភន្តេ, អជ្ជ អម្ហាកំ ឯកា មង្គលកិរិយា, សោភនំ នុ ខោ នក្ខត្ត’’ន្តិ. សោ ‘‘ឥមេ អត្តនោ រុចិយា ទិវសំ ឋបេត្វា ឥទានិ មំ បុច្ឆន្តី’’តិ កុជ្ឈិត្វា ‘‘អជ្ជ នេសំ មង្គលន្តរាយំ ករិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘អជ្ជ អសោភនំ នក្ខត្តំ, សចេ ករោថ, មហាវិនាសំ បាបុណិស្សថា’’តិ អាហ. តេ តស្ស សទ្ទហិត្វា ន គមិំសុ. ជនបទវាសិនោ តេសំ អនាគមនំ ញត្វា ‘‘តេ អជ្ជ ទិវសំ ឋបេត្វាបិ ន អាគតា, កិំ នោ តេហិ, អញ្ញេសំ ធីតរំ ទស្សាមា’’តិ អញ្ញេសំ ធីតរំ អទំសុ. នគរវាសិនោ បុនទិវសេ អាគន្ត្វា ទារិកំ យាចិំសុ. ជនបទវាសិនោ ‘‘តុម្ហេ នគរវាសិនោ នាម ឆិន្នហិរិកា គហបតិកា, ទិវសំ ឋបេត្វា ទារិកំ ន គណ្ហិត្ថ, មយំ តុម្ហាកំ អនាគមនភាវេន អញ្ញេសំ អទម្ហា’’តិ. មយំ អាជីវកំ បដិបុច្ឆិត្វា ‘‘‘នក្ខត្តំ ន សោភន’ន្តិ នាគតា, ទេថ នោ ទារិក’’ន្តិ. ‘‘អម្ហេហិ តុម្ហាកំ អនាគមនភាវេន អញ្ញេសំ ទិន្នា, ឥទានិ ទិន្នទារិកំ កថំ បុន អានេស្សាមា’’តិ.

ឯវំ តេសុ អញ្ញមញ្ញំ កលហំ ករោន្តេសុ ឯកោ នគរវាសី បណ្ឌិតបុរិសោ ឯកេន កម្មេន ជនបទំ គតោ តេសំ នគរវាសីនំ ‘‘មយំ អាជីវកំ បុច្ឆិត្វា នក្ខត្តស្ស អសោភនភាវេន នាគតា’’តិ កថេន្តានំ សុត្វា ‘‘នក្ខត្តេន កោ អត្ថោ, ននុ ទារិកាយ លទ្ធភាវោវ នក្ខត្ត’’ន្តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៤៩. ‘‘នក្ខត្តំ បតិមានេន្តំ, អត្ថោ ពាលំ ឧបច្ចគា;

អត្ថោ អត្ថស្ស នក្ខត្តំ, កិំ ករិស្សន្តិ តារកា’’តិ.

តត្ថ បតិមានេន្តន្តិ ឱលោកេន្តំ, ‘‘ឥទានិ នក្ខត្តំ ភវិស្សតិ, ឥទានិ នក្ខត្តំ ភវិស្សតី’’តិ អាគមយមានំ. អត្ថោ ពាលំ ឧបច្ចគាតិ ឯតំ នគរវាសិកំ ពាលំ ទារិកាបដិលាភសង្ខាតោ អត្ថោ អតិក្កន្តោ. អត្ថោ អត្ថស្ស នក្ខត្តន្តិ យំ អត្ថំ បរិយេសន្តោ ចរតិ, សោ បដិលទ្ធោ អត្ថោវ អត្ថស្ស នក្ខត្តំ នាម. កិំ ករិស្សន្តិ តារកាតិ ឥតរេ បន អាកាសេ តារកា កិំ ករិស្សន្តិ, កតរំ អត្ថំ សាធេស្សន្តីតិ អត្ថោ. នគរវាសិនោ កលហំ កត្វា ទារិកំ អលភិត្វាវ អគមំសុ.

សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឯស អាជីវកោ ឥទានេវ កុលស្ស មង្គលន្តរាយំ ករោតិ, បុព្ពេបិ អកាសិយេវា’’តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា អាជីវកោ ឯតរហិ អាជីវកោវ អហោសិ, តានិបិ កុលានិ ឯតរហិ កុលានិយេវ, គាថំ វត្វា ឋិតោ បណ្ឌិតបុរិសោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

នក្ខត្តជាតកវណ្ណនា នវមា.

[៥០] ១០. ទុម្មេធជាតកវណ្ណនា

ទុម្មេធានន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ លោកត្ថចរិយំ អារព្ភ កថេសិ. សា ទ្វាទសកនិបាតេ មហាកណ្ហជាតកេ (ជា. ១.១២.៦១ អាទយោ) អាវិ ភវិស្សតិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ តស្ស រញ្ញោ អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. តស្ស មាតុកុច្ឆិតោ និក្ខន្តស្ស នាមគ្គហណទិវសេ ‘‘ព្រហ្មទត្តកុមារោ’’តិ នាមំ អកំសុ. សោ សោឡសវស្សុទ្ទេសិកោ ហុត្វា តក្កសិលាយំ សិប្បំ ឧគ្គណ្ហិត្វា តិណ្ណំ វេទានំ បារំ គន្ត្វា អដ្ឋារសន្នំ វិជ្ជដ្ឋានានំ និប្ផត្តិំ បាបុណិ, អថស្ស បិតា ឱបរជ្ជំ អទាសិ. តស្មិំ សមយេ ពារាណសិវាសិនោ ទេវតាមង្គលិកា ហោន្តិ, ទេវតា នមស្សន្តិ, ពហូ អជេឡកកុក្កុដភូករាទយោ វធិត្វា នានប្បការេហិ បុប្ផគន្ធេហិ ចេវ មំសលោហិតេហិ ច ពលិកម្មំ ករោន្តិ. ពោធិសត្តោ ចិន្តេសិ ‘‘ឥទានិ សត្តា ទេវតាមង្គលិកា, ពហុំ បាណវធំ ករោន្តិ, មហាជនោ យេភុយ្យេន អធម្មស្មិំយេវ និវិដ្ឋោ, អហំ បិតុ អច្ចយេន រជ្ជំ លភិត្វា ឯកម្បិ អកិលមេត្វា ឧបាយេនេវ បាណវធំ កាតុំ ន ទស្សាមី’’តិ. សោ ឯកទិវសំ រថំ អភិរុយ្ហ នគរា និក្ខន្តោ អទ្ទស ឯកស្មិំ មហន្តេ វដរុក្ខេ មហាជនំ សន្និបតិតំ, តស្មិំ រុក្ខេ និព្ពត្តទេវតាយ សន្តិកេ បុត្តធីតុយសធនាទីសុ យំ យំ ឥច្ឆតិ, តំ តំ បត្ថេន្តំ. សោ តំ ទិស្វា រថា ឱរុយ្ហ តំ រុក្ខំ ឧបសង្កមិត្វា គន្ធបុប្ផេហិ បូជេត្វា ឧទកេន អភិសេកំ កត្វា រុក្ខំ បទក្ខិណំ កត្វា ទេវតាមង្គលិកោ វិយ ហុត្វា ទេវតំ នមស្សិត្វា រថំ អភិរុយ្ហ នគរំ បាវិសិ. តតោ បដ្ឋាយ ឥមិនាវ និយាមេន អន្តរន្តរេ តត្ថ គន្ត្វា ទេវតាមង្គលិកោ វិយ បូជំ ករោតិ.

សោ អបរេន សមយេន បិតុ អច្ចយេន រជ្ជេ បតិដ្ឋាយ ចតស្សោ អគតិយោ វជ្ជេត្វា ទស រាជធម្មេ អកោបេន្តោ ធម្មេន រជ្ជំ ការេន្តោ ចិន្តេសិ ‘‘មយ្ហំ មនោរថោ មត្ថកំ បត្តោ, រជ្ជេ បតិដ្ឋិតោម្ហិ. យំ បនាហំ បុព្ពេ ឯកំ អត្ថំ ចិន្តយិំ, ឥទានិ តំ មត្ថកំ បាបេស្សាមី’’តិ អមច្ចេ ច ព្រាហ្មណគហបតិកាទយោ ច សន្និបាតាបេត្វា អាមន្តេសិ ‘‘ជានាថ ភោ មយា កេន ការណេន រជ្ជំ បត្ត’’ន្តិ? ‘‘ន ជានាម, ទេវា’’តិ. ‘‘អបិ វោហំ អសុកំ នាម វដរុក្ខំ គន្ធាទីហិ បូជេត្វា អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា នមស្សមានោ ទិដ្ឋបុព្ពោ’’តិ. ‘‘អាម, ទេវា’’តិ. តទាហំ បត្ថនំ អកាសិំ ‘‘សចេ រជ្ជំ បាបុណិស្សាមិ, ពលិកម្មំ តេ ករិស្សាមី’’តិ. ‘‘តស្សា មេ ទេវតាយ អានុភាវេន ឥទំ រជ្ជំ លទ្ធំ, ឥទានិស្សា ពលិកម្មំ ករិស្សាមិ, តុម្ហេ បបញ្ចំ អកត្វា ខិប្បំ ទេវតាយ ពលិកម្មំ សជ្ជេថា’’តិ. ‘‘កិំ កិំ គណ្ហាម, ទេវា’’តិ? ភោ អហំ ទេវតាយ អាយាចមានោ ‘‘យេ មយ្ហំ រជ្ជេ បាណាតិបាតាទីនិ បញ្ច ទុស្សីលកម្មានិ ទស អកុសលកម្មបថេ សមាទាយ វត្តិស្សន្តិ, តេ ឃាតេត្វា អន្តវដ្ដិមំសលោហិតាទីហិ ពលិកម្មំ ករិស្សាមី’’តិ អាយាចិំ. តស្មា តុម្ហេ ឯវំ ភេរិំ ចរាបេថ ‘‘អម្ហាកំ រាជា ឧបរាជកាលេយេវ ឯវំ អាយាចិ ‘សចាហំ រជ្ជំ បាបុណិស្សាមិ, យេ មេ រជ្ជេ ទុស្សីលា ភវិស្សន្តិ, តេ សព្ពេ ឃាតេត្វា ពលិកម្មំ ករិស្សាមី’តិ, សោ ឥទានិ បញ្ចវិធំ ទុស្សីលកម្មំ ទសវិធំ អកុសលកម្មបថំ សមាទាយ វត្តមានានំ ទុស្សីលានំ សហស្សំ ឃាតេត្វា តេសំ ហទយមំសាទីនិ គាហាបេត្វា ទេវតាយ ពលិកម្មំ កាតុកាមោ, ឯវំ នគរវាសិនោ ជានន្តូ’’តិ. ឯវញ្ច បន វត្វា ‘‘យេទានិ ឥតោ បដ្ឋាយ ទុស្សីលកម្មេ វត្តិស្សន្តិ, តេសំ សហស្សំ ឃាតេត្វា យញ្ញំ យជិត្វា អាយាចនតោ មុច្ចិស្សាមី’’តិ ឯតមត្ថំ បកាសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៥០. ‘‘ទុម្មេធានំ សហស្សេន, យញ្ញោ មេ ឧបយាចិតោ;

ឥទានិ ខោហំ យជិស្សាមិ, ពហុ អធម្មិកោ ជនោ’’តិ.

តត្ថ ទុម្មេធានំ សហស្សេនាតិ ‘‘ឥទំ កម្មំ កាតុំ វដ្ដតិ, ឥទំ ន វដ្ដតី’’តិ អជាននភាវេន, ទសសុ វា បន អកុសលកម្មបថេសុ សមាទាយ វត្តនភាវេន ទុដ្ឋា មេធា ឯតេសន្តិ ទុម្មេធា, តេសំ ទុម្មេធានំ និប្បញ្ញានំ ពាលបុគ្គលានំ គណិត្វា គហិតេន សហស្សេន. យញ្ញោ មេ ឧបយាចិតោតិ មយា ទេវតំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ឯវំ យជិស្សាមី’’តិ យញ្ញោ យាចិតោ. ឥទានិ ខោហំ យជិស្សាមីតិ សោ អហំ ឥមិនា អាយាចនេន រជ្ជស្ស បដិលទ្ធត្តា ឥទានិ យជិស្សាមិ. កិំការណា? ឥទានិ ហិ ពហុ អធម្មិកោ ជនោ, តស្មា ឥទានេវ នំ គហេត្វា ពលិកម្មំ ករិស្សាមីតិ.

អមច្ចា ពោធិសត្តស្ស វចនំ សុត្វា ‘‘សាធុ, ទេវា’’តិ ទ្វាទសយោជនិកេ ពារាណសិនគរេ ភេរិំ ចរាបេសុំ. ភេរិយា អាណំ សុត្វា ឯកម្បិ ទុស្សីលកម្មំ សមាទាយ ឋិតោ ឯកបុរិសោបិ នាហោសិ. ឥតិ យាវ ពោធិសត្តោ រជ្ជំ ការេសិ, តាវ ឯកបុគ្គលោបិ បញ្ចសុ ទសសុ វា ទុស្សីលកម្មេសុ ឯកម្បិ កម្មំ ករោន្តោ ន បញ្ញាយិត្ថ. ឯវំ ពោធិសត្តោ ឯកបុគ្គលម្បិ អកិលមេន្តោ សកលរដ្ឋវាសិនោ សីលំ រក្ខាបេត្វា សយម្បិ ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា ជីវិតបរិយោសានេ អត្តនោ បរិសំ អាទាយ ទេវនគរំ បូរេន្តោ អគមាសិ.

សត្ថាបិ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, តថាគតោ ឥទានេវ លោកស្ស អត្ថំ ចរតិ, បុព្ពេបិ ចរិយេវា’’តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទាបរិសា ពុទ្ធបរិសា អហេសុំ, ពារាណសិរាជា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ទុម្មេធជាតកវណ្ណនា ទសមា.

អត្ថកាមវគ្គោ បញ្ចមោ.

តស្សុទ្ទានំ –

លោសកតិស្សកបោត, វេឡុកំ មកសម្បិ ច;

រោហិណី អារាមទូសំ, វារុណីទូសវេទព្ពំ;

នក្ខត្តំ ទុម្មេធំ ទសាតិ.

បឋមោ បណ្ណាសកោ.