៤. កុលាវកវគ្គោ

[៣១] ១. កុលាវកជាតកវណ្ណនា

កុលាវកាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អបរិស្សាវេត្វា បានីយំ បីតំ ភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. សាវត្ថិតោ កិរ ទ្វេ សហាយកា ទហរភិក្ខូ ជនបទំ គន្ត្វា ឯកស្មិំ ផាសុកដ្ឋានេ យថាជ្ឈាសយំ វសិត្វា ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធំ បស្សិស្សាមា’’តិ បុន តតោ និក្ខមិត្វា ជេតវនាភិមុខា បាយិំសុ. ឯកស្ស ហត្ថេ បរិស្សាវនំ អត្ថិ, ឯកស្ស នត្ថិ. ទ្វេបិ ឯកតោ បានីយំ បរិស្សាវេត្វា បិវន្តិ. តេ ឯកទិវសំ វិវាទំ អកំសុ. បរិស្សាវនសាមិកោ ឥតរស្ស បរិស្សាវនំ អទត្វា សយមេវ បានីយំ បរិស្សាវេត្វា បិវិ, ឥតរោ បន បរិស្សាវនំ អលភិត្វា បិបាសំ សន្ធារេតុំ អសក្កោន្តោ អបរិស្សាវេត្វា បានីយំ បិវិ. តេ ឧភោបិ អនុបុព្ពេន ជេតវនំ បត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា និសីទិំសុ. សត្ថា សម្មោទនីយំ កថំ កថេត្វា ‘‘កុតោ អាគតត្ថា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ភន្តេ, មយំ កោសលជនបទេ ឯកស្មិំ គាមកេ វសិត្វា តតោ និក្ខមិត្វា តុម្ហាកំ ទស្សនត្ថាយ អាគតា’’តិ. ‘‘កច្ចិ បន វោ សមគ្គា អាគតត្ថា’’តិ? អបរិស្សាវនកោ អាហ ‘‘អយំ, ភន្តេ, អន្តរាមគ្គេ មយា សទ្ធិំ វិវាទំ កត្វា បរិស្សាវនំ នាទាសី’’តិ. ឥតរោបិ អាហ ‘‘អយំ, ភន្តេ, អបរិស្សាវេត្វាវ ជានំ សបាណកំ ឧទកំ បិវី’’តិ. ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ ភិក្ខុ ជានំ សបាណកំ ឧទកំ បិវី’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, អបរិស្សាវិតំ ឧទកំ បិវិន្តិ. សត្ថា ‘‘ភិក្ខុ បុព្ពេ បណ្ឌិតា ទេវនគរេ រជ្ជំ ការេន្តា យុទ្ធបរាជិតា សមុទ្ទបិដ្ឋេន បលាយន្តា ‘ឥស្សរិយំ និស្សាយ បាណវធំ ន ករិស្សាមា’តិ តាវ មហន្តំ យសំ បរិច្ចជិត្វា សុបណ្ណបោតកានំ ជីវិតំ ទត្វា រថំ និវត្តយិំសូ’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ មគធរដ្ឋេ រាជគហេ ឯកោ មាគធរាជា រជ្ជំ ការេសិ. តទា ពោធិសត្តោ យថា ឯតរហិ សក្កោ បុរិមត្តភាវេ មគធរដ្ឋេ មចលគាមកេ និព្ពត្តិ, ឯវំ តស្មិំយេវ មចលគាមកេ មហាកុលស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. នាមគ្គហណទិវសេ ចស្ស ‘‘មឃកុមារោ’’ត្វេវ នាមំ អកំសុ. សោ វយប្បត្តោ ‘‘មឃមាណវោ’’តិ បញ្ញាយិត្ថ. អថស្ស មាតាបិតរោ សមានជាតិកកុលតោ ទារិកំ អានយិំសុ. សោ បុត្តធីតាហិ វឌ្ឍមានោ ទានបតិ អហោសិ, បញ្ច សីលានិ រក្ខតិ. តស្មិញ្ច គាមេ តេត្តិំសេវ កុលានិ ហោន្តិ, តេបិ តេត្តិំស កុលា មនុស្សា ឯកទិវសំ គាមមជ្ឈេ ឋត្វា គាមកម្មំ ករោន្តិ. ពោធិសត្តោ ឋិតដ្ឋានេ បាទេហិ បំសុំ វិយូហិត្វា តំ បទេសំ រមណីយំ កត្វា អដ្ឋាសិ, អថញ្ញោ ឯកោ អាគន្ត្វា តស្មិំ ឋានេ ឋិតោ. ពោធិសត្តោ អបរំ ឋានំ រមណីយំ កត្វា អដ្ឋាសិ, តត្រាបិ អញ្ញោ ឋិតោ. ពោធិសត្តោ អបរម្បិ អបរម្បីតិ សព្ពេសម្បិ ឋិតដ្ឋានំ រមណីយំ កត្វា អបរេន សមយេន តស្មិំ ឋានេ មណ្ឌបំ ការេសិ, មណ្ឌបម្បិ អបនេត្វា សាលំ ការេសិ, តត្ថ ផលកាសនានិ សន្ថរិត្វា បានីយចាដិំ ឋបេសិ.

អបរេន សមយេន តេបិ តេត្តិំសជនា ពោធិសត្តេន សមានច្ឆន្ទា អហេសុំ. តេ ពោធិសត្តោ បញ្ចសុ សីលេសុ បតិដ្ឋាបេត្វា តតោ បដ្ឋាយ តេហិ សទ្ធិំ បុញ្ញានិ ករោន្តោ វិចរតិ. តេបិ តេនេវ សទ្ធិំ បុញ្ញានិ ករោន្តា កាលស្សេវ វុដ្ឋាយ វាសិផរសុមុសលហត្ថា ចតុមហាបថាទីសុ មុសលេន បាសាណេ ឧព្ពត្តេត្វា បវដ្ដេន្តិ, យានានំ អក្ខបដិឃាតរុក្ខេ ហរន្តិ, វិសមំ សមំ ករោន្តិ, សេតុំ អត្ថរន្តិ, បោក្ខរណិយោ ខណន្តិ, សាលំ ករោន្តិ, ទានានិ ទេន្តិ, សីលានិ រក្ខន្តិ. ឯវំ យេភុយ្យេន សកលគាមវាសិនោ ពោធិសត្តស្ស ឱវាទេ ឋត្វា សីលានិ រក្ខិំសុ.

អថ នេសំ គាមភោជកោ ចិន្តេសិ ‘‘អហំ បុព្ពេ ឯតេសុ សុរំ បិវន្តេសុ បាណាតិបាតាទីនិ ករោន្តេសុ ចាដិកហាបណាទិវសេន ចេវ ទណ្ឌពលិវសេន ច ធនំ លភាមិ, ឥទានិ បន មឃោ មាណវោ សីលំ រក្ខាបេតិ, តេសំ បាណាតិបាតាទីនិ កាតុំ ន ទេតិ, ឥទានិ បន តេ បញ្ច សីលានិ ន រក្ខាបេស្សាមី’’តិ កុទ្ធោ រាជានំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ទេវ, ពហូ ចោរា គាមឃាតាទីនិ ករោន្តា វិចរន្តី’’តិ អាហ. រាជា តស្ស វចនំ សុត្វា ‘‘គច្ឆ, តេ អានេហី’’តិ អាហ. សោ គន្ត្វា សព្ពេបិ តេ ពន្ធិត្វា អានេត្វា ‘‘អានីតា, ទេវ, ចោរា’’តិ រញ្ញោ អារោចេសិ. រាជា តេសំ កម្មំ អសោធេត្វាវ ‘‘ហត្ថិនា នេ មទ្ទាបេថា’’តិ អាហ. តតោ សព្ពេបិ តេ រាជង្គណេ និបជ្ជាបេត្វា ហត្ថិំ អានយិំសុ. ពោធិសត្តោ តេសំ ឱវាទំ អទាសិ ‘‘តុម្ហេ សីលានិ អាវជ្ជេថ, បេសុញ្ញការកេ ច រញ្ញេ ច ហត្ថិម្ហិ ច អត្តនោ សរីរេ ច ឯកសទិសមេវ មេត្តំ ភាវេថា’’តិ. តេ តថា អកំសុ. អថ នេសំ មទ្ទនត្ថាយ ហត្ថិំ ឧបនេសុំ. សោ ឧបនីយមានោបិ ន ឧបគច្ឆតិ, មហាវិរវំ វិរវិត្វា បលាយតិ. អញ្ញំ អញ្ញំ ហត្ថិំ អានយិំសុ, តេបិ តថេវ បលាយិំសុ.

រាជា ‘‘ឯតេសំ ហត្ថេ កិញ្ចិ ឱសធំ ភវិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘វិចិនថា’’តិ អាហ. វិចិនន្តា អទិស្វា ‘‘នត្ថិ, ទេវា’’តិ អាហំសុ. តេន ហិ កិញ្ចិ មន្តំ បរិវត្តេស្សន្តិ, បុច្ឆថ នេ ‘‘អត្ថិ វោ បរិវត្តនមន្តោ’’តិ? រាជបុរិសា បុច្ឆិំសុ, ពោធិសត្តោ ‘‘អត្ថី’’តិ អាហ. រាជបុរិសា ‘‘អត្ថិ កិរ, ទេវា’’តិ អារោចយិំសុ, រាជា សព្ពេបិ តេ បក្កោសាបេត្វា ‘‘តុម្ហាកំ ជាននមន្តំ កថេថា’’តិ អាហ. ពោធិសត្តោ អវោច ‘‘ទេវ, អញ្ញោ អម្ហាកំ មន្តោ នាម នត្ថិ, អម្ហេ បន តេត្តិំសមត្តា ជនា បាណំ ន ហនាម, អទិន្នំ នាទិយាម, មិច្ឆាចារំ ន ចរាម, មុសាវាទំ ន ភណាម, មជ្ជំ ន បិវាម, មេត្តំ ភាវេម, ទានំ ទេម, មគ្គំ សមំ ករោម, បោក្ខរណិយោ ខណាម, សាលំ ករោម, អយំ អម្ហាកំ មន្តោ ច បរិត្តញ្ច វុឌ្ឍិ ចា’’តិ. រាជា តេសំ បសន្នោ បេសុញ្ញការកស្ស សព្ពំ គេហវិភវំ តញ្ច តេសំយេវ ទាសំ កត្វា អទាសិ, តំ ហត្ថិញ្ច គាមញ្ច តេសំយេវ អទាសិ.

តេ តតោ បដ្ឋាយ យថារុចិយា បុញ្ញានិ ករោន្តា ‘‘ចតុមហាបថេ មហន្តំ សាលំ ការេស្សាមា’’តិ វឌ្ឍកិំ បក្កោសាបេត្វា សាលំ បដ្ឋបេសុំ. មាតុគាមេសុ បន វិគតច្ឆន្ទតាយ តស្សា សាលាយ មាតុគាមានំ បត្តិំ នាទំសុ. តេន ច សមយេន ពោធិសត្តស្ស គេហេ សុធម្មា, ចិត្តា, នន្ទា, សុជាតិ ចតស្សោ ឥត្ថិយោ ហោន្តិ. តាសុ សុធម្មា វឌ្ឍកិនា សទ្ធិំ ឯកតោ ហុត្វា ‘‘ភាតិក, ឥមិស្សា សាលាយ មំ ជេដ្ឋិកំ ករោហី’’តិ វត្វា លញ្ជំ អទាសិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា បឋមមេវ កណ្ណិការុក្ខំ សុក្ខាបេត្វា តច្ឆេត្វា វិជ្ឈិត្វា កណ្ណិកំ និដ្ឋាបេត្វា វត្ថេន បលិវេឋេត្វា ឋបេសិ. អថ សាលំ និដ្ឋាបេត្វា កណ្ណិការោបនកាលេ ‘‘អហោ, អយ្យា, ឯកំ ន សរិម្ហា’’តិ អាហ. ‘‘កិំ នាម, ភោ’’តិ. ‘‘កណ្ណិកា លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ. ‘‘ហោតុ អាហរិស្សាមា’’តិ? ‘‘ឥទានិ ឆិន្នរុក្ខេន កាតុំ ន សក្កា, បុព្ពេយេវ ឆិន្ទិត្វា តច្ឆេត្វា វិជ្ឈិត្វា ឋបិតកណ្ណិកា លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ. ‘‘ឥទានិ កិំ កាតព្ព’’ន្តិ? ‘‘សចេ កស្សចិ គេហេ និដ្ឋាបេត្វា ឋបិតា វិក្កាយិកកណ្ណិកា អត្ថិ, សា បរិយេសិតព្ពា’’តិ. តេ បរិយេសន្តា សុធម្មាយ គេហេ ទិស្វា មូលេន ន លភិំសុ. ‘‘សចេ មំ សាលាយ បត្តិកំ ករោថ, ទស្សាមី’’តិ វុត្តេ ‘‘ន មយំ មាតុគាមានំ បត្តិំ ទម្ហា’’តិ អាហំសុ.

អថ នេ វឌ្ឍកី អាហ ‘‘អយ្យា, តុម្ហេ កិំ កថេថ, ឋបេត្វា ព្រហ្មលោកំ អញ្ញំ មាតុគាមរហិតដ្ឋានំ នាម នត្ថិ, គណ្ហថ កណ្ណិកំ, ឯវំ សន្តេ អម្ហាកំ កម្មំ និដ្ឋំ គមិស្សតី’’តិ. តេ ‘‘សាធូ’’តិ កណ្ណិកំ គហេត្វា សាលំ និដ្ឋាបេត្វា អាសនផលកានិ សន្ថរិត្វា បានីយចាដិយោ ឋបេត្វា យាគុភត្តំ និពន្ធិំសុ. សាលំ បាការេន បរិក្ខិបិត្វា ទ្វារំ យោជេត្វា អន្តោបាការេ វាលុកំ អាកិរិត្វា ពហិបាការេ តាលបន្តិយោ រោបេសុំ. ចិត្តាបិ តស្មិំ ឋានេ ឧយ្យានំ ការេសិ, ‘‘បុប្ផូបគផលូបគរុក្ខោ អសុកោ នាម តស្មិំ នត្ថី’’តិ នាហោសិ. នន្ទាបិ តស្មិំយេវ ឋានេ បោក្ខរណិំ ការេសិ បញ្ចវណ្ណេហិ បទុមេហិ សញ្ឆន្នំ រមណីយំ. សុជា ន កិញ្ចិ អកាសិ.

ពោធិសត្តោ មាតុ ឧបដ្ឋានំ បិតុ ឧបដ្ឋានំ កុលេ ជេដ្ឋាបចាយិកកម្មំ សច្ចវាចំ អផរុសវាចំ អបិសុណវាចំ មច្ឆេរវិនយន្តិ ឥមានិ សត្ត វតបទានិ បូរេត្វា –

‘‘មាតាបេត្តិភរំ ជន្តុំ, កុលេ ជេដ្ឋាបចាយិនំ;

សណ្ហំ សខិលសម្ភាសំ, បេសុណេយ្យប្បហាយិនំ.

‘‘មច្ឆេរវិនយេ យុត្តំ, សច្ចំ កោធាភិភុំ នរំ;

តំ វេ ទេវា តាវតិំសា, អាហុ សប្បុរិសោ ឥតី’’តិ. (សំ. និ. ១.២៥៧) –

ឯវំ បសំសិយភាវំ អាបជ្ជិត្វា ជីវិតបរិយោសានេ តាវតិំសភវនេ សក្កោ ទេវរាជា ហុត្វា និព្ពត្តិ, តេបិស្ស សហាយា តត្ថេវ និព្ពត្តិំសុ. តស្មិំ កាលេ តាវតិំសភវនេ អសុរា បដិវសន្តិ. សក្កោ ទេវរាជា ‘‘កិំ នោ សាធារណេន រជ្ជេនា’’តិ អសុរេ ទិព្ពបានំ បាយេត្វា មត្តេ សមានេ បាទេសុ គាហាបេត្វា សិនេរុបព្ពតបាទេ ខិបាបេសិ. តេ អសុរភវនមេវ សម្បាបុណិំសុ.

អសុរភវនំ នាម សិនេរុស្ស ហេដ្ឋិមតលេ តាវតិំសទេវលោកប្បមាណមេវ, តត្ថ ទេវានំ បារិច្ឆត្តកោ វិយ ចិត្តបាដលិ នាម កប្បដ្ឋិយរុក្ខោ ហោតិ. តេ ចិត្តបាដលិយា បុប្ផិតាយ ជានន្តិ ‘‘នាយំ អម្ហាកំ ទេវលោកោ, ទេវលោកស្មិញ្ហិ បារិច្ឆត្តកោ បុប្ផតី’’តិ. អថ តេ ‘‘ជរសក្កោ អម្ហេ មត្តេ កត្វា មហាសមុទ្ទបិដ្ឋេ ខិបិត្វា អម្ហាកំ ទេវនគរំ គណ្ហិ, តេ មយំ តេន សទ្ធិំ យុជ្ឈិត្វា អម្ហាកំ ទេវនគរមេវ គណ្ហិស្សាមា’’តិ កិបិល្លិកា វិយ ថម្ភំ សិនេរុំ អនុសញ្ចរមានា ឧដ្ឋហិំសុ. សក្កោ ‘‘អសុរា កិរ ឧដ្ឋិតា’’តិ សុត្វា សមុទ្ទបិដ្ឋេយេវ អព្ភុគ្គន្ត្វា យុជ្ឈមានោ តេហិ បរាជិតោ ទិយឌ្ឍយោជនសតិកេន វេជយន្តរថេន ទក្ខិណសមុទ្ទស្ស មត្ថកេន បលាយិតុំ អារទ្ធោ. អថស្ស រថោ សមុទ្ទបិដ្ឋេន វេគេន គច្ឆន្តោ សិម្ពលិវនំ បក្ខន្តោ, តស្ស គមនមគ្គេ សិម្ពលិវនំ នឡវនំ វិយ ឆិជ្ជិត្វា ឆិជ្ជិត្វា សមុទ្ទបិដ្ឋេ បតតិ. សុបណ្ណបោតកា សមុទ្ទបិដ្ឋេ បរិបតន្តា មហាវិរវំ រវិំសុ. សក្កោ មាតលិំ បុច្ឆិ ‘‘សម្ម មាតលិ, កិំ សទ្ទោ នាមេស, អតិការុញ្ញរវោ វត្តតី’’តិ? ‘‘ទេវ, តុម្ហាកំ រថវេគេន វិចុណ្ណិតេ សិម្ពលិវនេ បតន្តេ សុបណ្ណបោតកា មរណភយតជ្ជិតា ឯកវិរវំ វិរវន្តី’’តិ.

មហាសត្តោ ‘‘សម្ម មាតលិ, មា អម្ហេ និស្សាយ ឯតេ កិលមន្តុ, ន មយំ ឥស្សរិយំ និស្សាយ បាណវធកម្មំ ករោម, ឯតេសំ បន អត្ថាយ មយំ ជីវិតំ បរិច្ចជិត្វា អសុរានំ ទស្សាម, និវត្តយេតំ រថ’’ន្តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៣១. ‘‘កុលាវកា មាតលិ សិម្ពលិស្មិំ, ឦសាមុខេន បរិវជ្ជយស្សុ;

កាមំ ចជាម អសុរេសុ បាណំ, មាមេ ទិជា វិកុលាវា អហេសុ’’ន្តិ.

តត្ថ កុលាវកាតិ សុបណ្ណបោតកា. មាតលីតិ សារថិំ អាមន្តេសិ. សិម្ពលិស្មិន្តិ បស្ស ឯតេ សិម្ពលិរុក្ខេ ឱលម្ពន្តា ឋិតាតិ ទស្សេតិ. ឦសាមុខេន បរិវជ្ជយស្សូតិ ឯតេ ឯតស្ស រថស្ស ឦសាមុខេន យថា ន ហញ្ញន្តិ, ឯវំ តេ បរិវជ្ជយស្សុ. កាមំ ចជាម អសុរេសុ បាណន្តិ យទិ អម្ហេសុ អសុរានំ បាណំ ចជន្តេសុ ឯតេសំ សោត្ថិ ហោតិ, កាមំ ចជាម ឯកំសេនេវ មយំ អសុរេសុ អម្ហាកំ បាណំ ចជាម. មាមេ ទិជា វិកុលាវា អហេសុន្តិ ឥមេ បន ទិជា ឥមេ គរុឡបោតកា វិទ្ធស្តវិចុណ្ណិតកុលាវកតាយ វិកុលាវា មា អហេសុំ, មា អម្ហាកំ ទុក្ខំ ឯតេសំ ឧបរិ ខិប, និវត្តយ និវត្តយ រថន្តិ. មាតលិសង្គាហកោ តស្ស វចនំ សុត្វា រថំ និវត្តេត្វា អញ្ញេន មគ្គេន ទេវលោកាភិមុខំ អកាសិ. អសុរា បន តំ និវត្តយមានមេវ ទិស្វា ‘‘អទ្ធា អញ្ញេហិបិ ចក្កវាឡេហិ សក្កា អាគច្ឆន្តិ, ពលំ លភិត្វា រថោ និវត្តោ ភវិស្សតី’’តិ មរណភយភីតា បលាយិត្វា អសុរភវនមេវ បវិសិំសុ.

សក្កោបិ ទេវនគរំ បវិសិត្វា ទ្វីសុ ទេវលោកេសុ ទេវគណេន បរិវុតោ នគរមជ្ឈេ អដ្ឋាសិ. តស្មិំ ខណេ បថវិំ ភិន្ទិត្វា យោជនសហស្សុព្ពេធោ វេជយន្តបាសាទោ ឧដ្ឋហិ. វិជយន្តេ ឧដ្ឋិតត្តា ‘‘វេជយន្តោ’’ ត្វេវ នាមំ អកំសុ. អថ សក្កោ បុន អសុរានំ អនាគមនត្ថាយ បញ្ចសុ ឋានេសុ អារក្ខំ ឋបេសិ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ –

‘‘អន្តរា ទ្វិន្នំ អយុជ្ឈបុរានំ, បញ្ចវិធា ឋបិតា អភិរក្ខា;

ឧរគករោដិបយស្ស ច ហារី, មទនយុតា ចតុរោ ច មហន្តា’’តិ. (សំ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២៤៧);

ទ្វេ នគរានិបិ យុទ្ធេន គហេតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ អយុជ្ឈបុរានិ នាម ជាតានិ ទេវនគរញ្ច អសុរនគរញ្ច. យទា ហិ អសុរា ពលវន្តា ហោន្តិ, អថ ទេវេហិ បលាយិត្វា ទេវនគរំ បវិសិត្វា ទ្វារេ បិហិតេ អសុរានំ សតសហស្សម្បិ កិញ្ចិ កាតុំ ន សក្កោតិ. យទា ទេវា ពលវន្តា ហោន្តិ, អថ អសុរេហិ បលាយិត្វា អសុរនគរំ បវិសិត្វា ទ្វារេ បិហិតេ សក្កានំ សតសហស្សម្បិ កិញ្ចិ កាតុំ ន សក្កោតិ. ឥតិ ឥមានិ ទ្វេ នគរានិ អយុជ្ឈបុរានិ នាម. តេសំ អន្តរា ឯតេសុ ឧរគាទីសុ បញ្ចសុ ឋានេសុ សក្កេន អារក្ខា ឋបិតា. តត្ថ ឧរគ-សទ្ទេន នាគា គហិតា. តេ ឧទកេ ពលវន្តា ហោន្តិ, តស្មា សិនេរុស្ស បឋមាលិន្ទេ តេសំ អារក្ខា. ករោដិ-សទ្ទេន សុបណ្ណា គហិតា. តេសំ កិរ ករោដិ នាម បានភោជនំ, តេន តំ នាមំ លភិំសុ, ទុតិយាលិន្ទេ តេសំ អារក្ខា. បយស្សហារិ-សទ្ទេន កុម្ភណ្ឌា គហិតា. ទានវរក្ខសា កិរេតេ, តតិយាលិន្ទេ តេសំ អារក្ខា. មទនយុត-សទ្ទេន យក្ខា គហិតា. វិសមចារិនោ កិរ តេ យុទ្ធសោណ្ឌា, ចតុត្ថាលិន្ទេ តេសំ អារក្ខា. ចតុរោ ច មហន្តាតិ ចត្តារោ មហារាជានោ វុត្តា, បញ្ចមាលិន្ទេ តេសំ អារក្ខា. តស្មា យទិ អសុរា កុបិតា អាវិលចិត្តា ទេវបុរំ ឧបយន្តិ, បញ្ចវិធេសុ យំ គិរិនោ បឋមំ បរិភណ្ឌំ, តំ ឧរគា បរិពាហិយ តិដ្ឋន្តិ. ឯវំ សេសេសុ សេសា.

ឥមេសុ បន បញ្ចសុ ឋានេសុ អារក្ខំ ឋបេត្វា សក្កេ ទេវានមិន្ទេ ទិព្ពសម្បត្តិំ អនុភវមានេ សុធម្មា ចវិត្វា តស្សេវ បាទបរិចារិកា ហុត្វា និព្ពត្តិ, កណ្ណិកាយ ទិន្ននិស្សន្ទេន ចស្សា បញ្ចយោជនសតិកា សុធម្មា នាម ទេវសភា ឧទបាទិ, យត្ថ ទិព្ពសេតច្ឆត្តស្ស ហេដ្ឋា យោជនប្បមាណេ កញ្ចនបល្លង្កេ និសិន្នោ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ ទេវមនុស្សានំ កត្តព្ពកិច្ចានិ ករោតិ. ចិត្តាបិ ចវិត្វា តស្សេវ បាទបរិចារិកា ហុត្វា និព្ពត្តិ, ឧយ្យានស្ស ករណនិស្សន្ទេន ចស្សា ចិត្តលតាវនំ នាម ឧយ្យានំ ឧទបាទិ. នន្ទាបិ ចវិត្វា តស្សេវ បាទបរិចារិកា ហុត្វា និព្ពត្តិ, បោក្ខរណិយា និស្សន្ទេន ចស្សា នន្ទា នាម បោក្ខរណី ឧទបាទិ.

សុជា បន កុសលកម្មស្ស អកតត្តា ឯកស្មិំ អរញ្ញេ កន្ទរាយ ពកសកុណិកា ហុត្វា និព្ពត្តា. សក្កោ ‘‘សុជា ន បញ្ញាយតិ, កត្ថ នុ ខោ និព្ពត្តា’’តិ អាវជ្ជេន្តោ តំ ទិស្វា តត្ថ គន្ត្វា តំ អាទាយ ទេវលោកំ អាគន្ត្វា តស្សា រមណីយំ ទេវនគរំ សុធម្មំ ទេវសភំ ចិត្តលតាវនំ នន្ទាបោក្ខរណិញ្ច ទស្សេត្វា ‘‘ឯតា កុសលំ កត្វា មយ្ហំ បាទបរិចារិកា ហុត្វា និព្ពត្តា, ត្វំ បន កុសលំ អកត្វា តិរច្ឆានយោនិយំ និព្ពត្តា, ឥតោ បដ្ឋាយ សីលំ រក្ខាហី’’តិ តំ ឱវទិត្វា បញ្ចសុ សីលេសុ បតិដ្ឋាបេត្វា តត្ថេវ នេត្វា វិស្សជ្ជេសិ. សាបិ តតោ បដ្ឋាយ សីលំ រក្ខតិ. សក្កោ កតិបាហច្ចយេន ‘‘សក្កា នុ ខោ សីលំ រក្ខិតុ’’ន្តិ គន្ត្វា មច្ឆរូបេន ឧត្តានោ ហុត្វា បុរតោ និបជ្ជិ, សា ‘‘មតមច្ឆកោ’’តិ សញ្ញាយ សីសេ អគ្គហេសិ, មច្ឆោ នង្គុដ្ឋំ ចាលេសិ, អថ នំ ‘‘ជីវតិ មញ្ញេ’’តិ វិស្សជ្ជេសិ. សក្កោ ‘‘សាធុ សាធុ, សក្ខិស្សសិ សីលំ រក្ខិតុ’’ន្តិ អគមាសិ. សា តតោ ចុតា ពារាណសិយំ កុម្ភការគេហេ និព្ពត្តិ.

សក្កោ ‘‘កហំ នុ ខោ និព្ពត្តា’’តិ តត្ថ និព្ពត្តភាវំ ញត្វា សុវណ្ណឯឡាលុកានំ យានកំ បូរេត្វា មជ្ឈេ គាមស្ស មហល្លកវេសេន និសីទិត្វា ‘‘ឯឡាលុកានិ គណ្ហថ, ឯឡាលុកានិ គណ្ហថា’’តិ ឧគ្ឃោសេសិ. មនុស្សា អាគន្ត្វា ‘‘ទេហិ, តាតា’’តិ អាហំសុ. ‘‘អហំ សីលរក្ខកានំ ទម្មិ, តុម្ហេ សីលំ រក្ខថា’’តិ? ‘‘មយំ សីលំ នាម ន ជានាម, មូលេន ទេហី’’តិ. ‘‘ន មយ្ហំ មូលេន អត្ថោ, សីលរក្ខកានញ្ញេវាហំ ទម្មី’’តិ. មនុស្សា ‘‘កោ ចាយំ ឯឡាលុកោ’’តិ បក្កមិំសុ. សុជា តំ បវត្តិំ សុត្វា ‘‘មយ្ហំ អានីតំ ភវិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា គន្ត្វា តំ ‘‘ទេហិ, តាតា’’តិ អាហ. ‘‘សីលំ រក្ខសិ, អម្មា’’តិ? ‘‘អាម, រក្ខាមី’’តិ. ‘‘ឥទំ មយា តុយ្ហមេវ អត្ថាយ អាភត’’ន្តិ សទ្ធិំ យានកេន គេហទ្វារេ ឋបេត្វា បក្កាមិ.

សាបិ យាវជីវំ សីលំ រក្ខិត្វា តតោ ចុតា វេបចិត្តិស្ស អសុរិន្ទស្ស ធីតា ហុត្វា និព្ពត្តិ, សីលានិសំសេន អភិរូបា អហោសិ. សោ តស្សា វយប្បត្តកាលេ ‘‘មយ្ហំ ធីតា អត្តនោ ចិត្តរុចិតំ សាមិកំ គណ្ហតូ’’តិ អសុរេ សន្និបាតេសិ. សក្កោ ‘‘កហំ នុ ខោ សា និព្ពត្តា’’តិ ឱលោកេន្តោ តត្ថ និព្ពត្តភាវំ ញត្វា ‘‘សុជា ចិត្តរុចិតំ សាមិកំ គណ្ហន្តី មំ គណ្ហិស្សតី’’តិ អសុរវណ្ណំ មាបេត្វា តត្ថ អគមាសិ. សុជំ អលង្ករិត្វា សន្និបាតដ្ឋានំ អានេត្វា ‘‘ចិត្តរុចិតំ សាមិកំ គណ្ហា’’តិ អាហំសុ. សា ឱលោកេន្តី សក្កំ ទិស្វា បុព្ពេបិ សិនេហវសេន ឧប្បន្នបេមេន មហោឃេន វិយ អជ្ឈោត្ថដហទយា ហុត្វា ‘‘អយំ មេ សាមិកោ’’តិ វត្វា តស្ស ឧបរិ បុប្ផទាមំ ខិបិត្វា អគ្គហេសិ. អសុរា ‘‘អម្ហាកំ រាជា ឯត្តកំ កាលំ ធីតុ អនុច្ឆវិកំ អលភិត្វា ឥទានិ លភតិ, អយមេវស្សា ធីតុ បិតាមហតោ មហល្លកោ អនុច្ឆវិកោ’’តិ លជ្ជមានា បក្កមិំសុ. សោ តំ ទេវនគរំ អានេត្វា អឌ្ឍតេយ្យានំ នាដិកាកោដីនំ ជេដ្ឋិកំ កត្វា យាវតាយុកំ ឋត្វា យថាកម្មំ គតោ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ‘‘ឯវំ ភិក្ខុ បុព្ពេ បណ្ឌិតា ទេវនគរេ រជ្ជំ ការយមានា អត្តនោ ជីវិតំ បរិច្ចជន្តាបិ បាណាតិបាតំ ន ករិំសុ, ត្វំ នាម ឯវរូបេ និយ្យានិកេ សាសនេ បព្ពជិត្វា អបរិស្សាវិតំ សបាណកំ ឧទកំ បិវិស្សសី’’តិ តំ ភិក្ខុំ គរហិត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា មាតលិសង្គាហកោ អានន្ទោ អហោសិ, សក្កោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

កុលាវកជាតកវណ្ណនា បឋមា.

[៣២] ២. នច្ចជាតកវណ្ណនា

រុទំ មនុញ្ញន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ ពហុភណ្ឌិកំ ភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ ហេដ្ឋា ទេវធម្មជាតកេ (ជា. ១.១.៦) វុត្តសទិសមេវ. សត្ថា តំ ភិក្ខុំ ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ ភិក្ខុ ពហុភណ្ឌោ’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិំការណា ត្វំ ភិក្ខុ ពហុភណ្ឌោ ជាតោសី’’តិ? សោ ឯត្តកំ សុត្វាវ កុទ្ធោ និវាសនបារុបនំ ឆឌ្ឌេត្វា ‘‘ឥមិនា ទានិ នីហារេន វិចរាមី’’តិ សត្ថុ បុរតោ នគ្គោ អដ្ឋាសិ. មនុស្សា ‘‘ធី ធី’’តិ អាហំសុ. សោ តតោ បលាយិត្វា ហីនាយាវត្តោ. ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ សន្និសិន្នា ‘‘សត្ថុ នាម បុរតោ ឯវរូបំ ករិស្សតី’’តិ តស្ស អគុណកថំ កថេសុំ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ ភិក្ខូ បុច្ឆិ. ភន្តេ, ‘‘សោ ហិ នាម ភិក្ខុ តុម្ហាកំ បុរតោ ចតុបរិសមជ្ឈេ ហិរោត្តប្បំ បហាយ គាមទារកោ វិយ នគ្គោ ឋត្វា មនុស្សេហិ ជិគុច្ឆិយមានោ ហីនាយាវត្តិត្វា សាសនា បរិហីនោ’’តិ តស្ស អគុណកថាយ និសិន្នាម្ហាតិ. សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ សោ ភិក្ខុ ហិរោត្តប្បាភាវេន រតនសាសនា បរិហីនោ, បុព្ពេ ឥត្ថិរតនបដិលាភតោបិ បរិហីនោយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ បឋមកប្បេ ចតុប្បទា សីហំ រាជានំ អកំសុ, មច្ឆា អានន្ទមច្ឆំ, សកុណា សុវណ្ណហំសំ. តស្ស បន សុវណ្ណហំសរាជស្ស ធីតា ហំសបោតិកា អភិរូបា អហោសិ. សោ តស្សា វរំ អទាសិ, សា អត្តនោ ចិត្តរុចិតំ សាមិកំ វារេសិ. ហំសរាជា តស្សា វរំ ទត្វា ហិមវន្តេ សព្ពេ សកុណេ សន្និបាតាបេសិ, នានប្បការា ហំសមោរាទយោ សកុណគណា សមាគន្ត្វា ឯកស្មិំ មហន្តេ បាសាណតលេ សន្និបតិំសុ. ហំសរាជា ‘‘អត្តនោ ចិត្តរុចិតំ សាមិកំ អាគន្ត្វា គណ្ហាតូ’’តិ ធីតរំ បក្កោសាបេសិ. សា សកុណសង្ឃំ ឱលោកេន្តី មណិវណ្ណគីវំ ចិត្របេខុណំ មោរំ ទិស្វា ‘‘អយំ មេ សាមិកោ ហោតូ’’តិ អារោចេសិ. សកុណសង្ឃា មោរំ ឧបសង្កមិត្វា អាហំសុ ‘‘សម្ម មោរ, អយំ រាជធីតា ឯត្តកានំ សកុណានំ មជ្ឈេ សាមិកំ រោចេន្តី តយិ រុចិំ ឧប្បាទេសី’’តិ. មោរោ ‘‘អជ្ជាបិ តាវ មេ ពលំ ន បស្សតី’’តិ អតិតុដ្ឋិយា ហិរោត្តប្បំ ភិន្ទិត្វា តាវ មហតោ សកុណសង្ឃស្ស មជ្ឈេ បក្ខេ បសារេត្វា នច្ចិតុំ អារភិ, នច្ចន្តោ អប្បដិច្ឆន្នោ អហោសិ.

សុវណ្ណហំសរាជា លជ្ជិតោ ‘‘ឥមស្ស នេវ អជ្ឈត្តសមុដ្ឋានា ហិរី អត្ថិ, ន ពហិទ្ធាសមុដ្ឋានំ ឱត្តប្បំ, នាស្ស ភិន្នហិរោត្តប្បស្ស មម ធីតរំ ទស្សាមី’’តិ សកុណសង្ឃមជ្ឈេ ឥមំ គាថមាហ –

៣២. ‘‘រុទំ មនុញ្ញំ រុចិរា ច បិដ្ឋិ, វេឡុរិយវណ្ណូបនិភា ច គីវា;

ព្យាមមត្តានិ ច បេខុណានិ, នច្ចេន តេ ធីតរំ នោ ទទាមី’’តិ.

តត្ថ រុទំ មនុញ្ញន្តិ ត-ការស្ស ទ-ការោ កតោ, រុតំ មនាបំ, វស្សិតសទ្ទោ មធុរោតិ អត្ថោ. រុចិរា ច បិដ្ឋីតិ បិដ្ឋិបិ តេ ចិត្រា ចេវ សោភនា ច. វេឡុរិយវណ្ណូបនិភាតិ វេឡុរិយមណិវណ្ណសទិសា. ព្យាមមត្តានីតិ ឯកព្យាមប្បមាណានិ. បេខុណានីតិ បិញ្ឆានិ. នច្ចេន តេ ធីតរំ នោ ទទាមីតិ ហិរោត្តប្បំ ភិន្ទិត្វា នច្ចិតភាវេនេវ តេ ឯវរូបស្ស និល្លជ្ជស្ស ធីតរំ នោ ទទាមីតិ វត្វា ហំសរាជា តស្មិំយេវ បរិសមជ្ឈេ អត្តនោ ភាគិនេយ្យស្ស ហំសបោតកស្ស ធីតរំ អទាសិ. មោរោ ហំសបោតិកំ អលភិត្វា លជ្ជិត្វា តតោវ ឧប្បតិត្វា បលាយិ. ហំសរាជាបិ អត្តនោ វសនដ្ឋានមេវ គតោ.

សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ ឯស ហិរោត្តប្បំ ភិន្ទិត្វា រតនសាសនា បរិហីនោ, បុព្ពេបិ ឥត្ថិរតនបដិលាភតោ បរិហីនោយេវា’’តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា មោរោ ពហុភណ្ឌិកោ អហោសិ, ហំសរាជា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

នច្ចជាតកវណ្ណនា ទុតិយា.

[៣៣] ៣. សម្មោទមានជាតកវណ្ណនា

សម្មោទមានាតិ ឥទំ សត្ថា កបិលវត្ថុំ ឧបនិស្សាយ និគ្រោធារាមេ វិហរន្តោ ចុម្ពដកកលហំ អារព្ភ កថេសិ. សោ កុណាលជាតកេ (ជា. ២.២១.កុណាលជាតក) អាវិ ភវិស្សតិ. តទា បន សត្ថា ញាតកេ អាមន្តេត្វា ‘‘មហារាជា ញាតកានំ អញ្ញមញ្ញំ វិគ្គហោ នាម ន យុត្តោ, តិរច្ឆានគតាបិ ហិ បុព្ពេ សមគ្គកាលេ បច្ចាមិត្តេ អភិភវិត្វា សោត្ថិំ បត្តា យទា វិវាទមាបន្នា, តទា មហាវិនាសំ បត្តា’’តិ វត្វា ញាតិរាជកុលេហិ អាយាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ វដ្ដកយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា អនេកវដ្ដកសហស្សបរិវារោ អរញ្ញេ បដិវសតិ. តទា ឯកោ វដ្ដកលុទ្ទកោ តេសំ វសនដ្ឋានំ គន្ត្វា វដ្ដកវស្សិតំ កត្វា តេសំ សន្និបតិតភាវំ ញត្វា តេសំ ឧបរិ ជាលំ ខិបិត្វា បរិយន្តេសុ មទ្ទន្តោ សព្ពេ ឯកតោ កត្វា បច្ឆិំ បូរេត្វា ឃរំ គន្ត្វា តេ វិក្កិណិត្វា តេន មូលេន ជីវិកំ កប្បេតិ. អថេកទិវសំ ពោធិសត្តោ តេ វដ្ដកេ អាហ – ‘‘អយំ សាកុណិកោ អម្ហាកំ ញាតកេ វិនាសំ បាបេតិ, អហំ ឯកំ ឧបាយំ ជានាមិ, ឯនេស អម្ហេ គណ្ហិតុំ ន សក្ខិស្សតិ, ឥតោ ទានិ បដ្ឋាយ ឯតេន តុម្ហាកំ ឧបរិ ជាលេ ខិត្តមត្តេ ឯកេកោ ឯកេកស្មិំ ជាលក្ខិកេ សីសំ ឋបេត្វា ជាលំ ឧក្ខិបិត្វា ឥច្ឆិតដ្ឋានំ ហរិត្វា ឯកស្មិំ កណ្ដកគុម្ពេ បក្ខិបថ, ឯវំ សន្តេ ហេដ្ឋា តេន តេន ឋានេន បលាយិស្សាមា’’តិ. តេ សព្ពេ ‘‘សាធូ’’តិ បដិស្សុណិំសុ. ទុតិយទិវសេ ឧបរិ ជាលេ ខិត្តេ តេ ពោធិសត្តេន វុត្តនយេនេវ ជាលំ ឧក្ខិបិត្វា ឯកស្មិំ កណ្ដកគុម្ពេ ខិបិត្វា សយំ ហេដ្ឋាភាគេន តតោ តតោ បលាយិំសុ. សាកុណិកស្ស គុម្ពតោ ជាលំ មោចេន្តស្សេវ វិកាលោ ជាតោ, សោ តុច្ឆហត្ថោវ អគមាសិ.

បុនទិវសតោ បដ្ឋាយបិ វដ្ដកា តថេវ ករោន្តិ. សោបិ យាវ សូរិយត្ថង្គមនា ជាលមេវ មោចេន្តោ កិញ្ចិ អលភិត្វា តុច្ឆហត្ថោវ គេហំ គច្ឆតិ. អថស្ស ភរិយា កុជ្ឈិត្វា ‘‘ត្វំ ទិវសេ ទិវសេ តុច្ឆហត្ថោ អាគច្ឆសិ, អញ្ញម្បិ តេ ពហិ បោសិតព្ពដ្ឋានំ អត្ថិ មញ្ញេ’’តិ អាហ. សាកុណិកោ ‘‘ភទ្ទេ, មម អញ្ញំ បោសិតព្ពដ្ឋានំ នត្ថិ, អបិច ខោ បន តេ វដ្ដកា សមគ្គា ហុត្វា ចរន្តិ, មយា ខិត្តមត្តេ ជាលំ អាទាយ កណ្ដកគុម្ពេ ខិបិត្វា គច្ឆន្តិ, ន ខោ បនេតេ សព្ពកាលមេវ សម្មោទមានា វិហរិស្សន្តិ, ត្វំ មា ចិន្តយិ, យទា តេ វិវាទមាបជ្ជិស្សន្តិ, តទា តេ សព្ពេវ អាទាយ តវ មុខំ ហាសយមានោ អាគច្ឆិស្សាមី’’តិ វត្វា ភរិយាយ ឥមំ គាថមាហ –

៣៣. ‘‘សម្មោទមានា គច្ឆន្តិ, ជាលមាទាយ បក្ខិនោ;

យទា តេ វិវទិស្សន្តិ, តទា ឯហិន្តិ មេ វស’’ន្តិ.

តត្ថ យទា តេ វិវទិស្សន្តីតិ យស្មិំ កាលេ តេ វដ្ដកា នានាលទ្ធិកា នានាគាហា ហុត្វា វិវទិស្សន្តិ, កលហំ ករិស្សន្តីតិ អត្ថោ. តទា ឯហិន្តិ មេ វសន្តិ តស្មិំ កាលេ សព្ពេបិ តេ មម វសំ អាគច្ឆិស្សន្តិ. អថាហំ តេ គហេត្វា តវ មុខំ ហាសេន្តោ អាគច្ឆិស្សាមីតិ ភរិយំ សមស្សាសេសិ.

កតិបាហស្សេវ បន អច្ចយេន ឯកោ វដ្ដកោ គោចរភូមិំ ឱតរន្តោ អសល្លក្ខេត្វា អញ្ញស្ស សីសំ អក្កមិ, ឥតរោ ‘‘កោ មំ សីសេ អក្កមី’’តិ កុជ្ឈិំ. ‘‘អហំ អសល្លក្ខេត្វា អក្កមិំ, មា កុជ្ឈី’’តិ វុត្តេបិ កុជ្ឈិយេវ. តេ បុនប្បុនំ កថេន្តា ‘‘ត្វមេវ មញ្ញេ ជាលំ ឧក្ខិបសី’’តិ អញ្ញមញ្ញំ វិវាទំ ករិំសុ. តេសុ វិវទន្តេសុ ពោធិសត្តោ ចិន្តេសិ ‘‘វិវាទកេ សោត្ថិភាវោ នាម នត្ថិ, ឥទានេវ តេ ជាលំ ន ឧក្ខិបិស្សន្តិ, តតោ មហន្តំ វិនាសំ បាបុណិស្សន្តិ, សាកុណិកោ ឱកាសំ លភិស្សតិ, មយា ឥមស្មិំ ឋានេ ន សក្កា វសិតុ’’ន្តិ. សោ អត្តនោ បរិសំ អាទាយ អញ្ញត្ថ គតោ. សាកុណិកោបិ ខោ កតិបាហច្ចយេន អាគន្ត្វា វដ្ដកវស្សិតំ វស្សិត្វា តេសំ សន្និបតិតានំ ឧបរិ ជាលំ ខិបិ. អថេកោ វដ្ដកោ ‘‘តុយ្ហំ កិរ ជាលំ ឧក្ខិបន្តស្សេវ មត្ថកេ លោមានិ បតិតានិ, ឥទានិ ឧក្ខិបា’’តិ អាហ. អបរោ ‘‘តុយ្ហំ កិរ ជាលំ ឧក្ខិបន្តស្សេវ ទ្វីសុ បក្ខេសុ បត្តានិ បតិតានិ, ឥទានិ ឧក្ខិបា’’តិ អាហ. ឥតិ តេសំ ‘‘ត្វំ ឧក្ខិប, ត្វំ ឧក្ខិបា’’តិ វទន្តានញ្ញេវ សាកុណិកោ ជាលំ ឧក្ខិបិត្វា សព្ពេវ តេ ឯកតោ កត្វា បច្ឆិំ បូរេត្វា ភរិយំ ហាសយមានោ គេហំ អគមាសិ.

សត្ថា ‘‘ឯវំ មហារាជា ញាតកានំ កលហោ នាម ន យុត្តោ, កលហោ វិនាសមូលមេវ ហោតី’’តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា អបណ្ឌិតវដ្ដកោ ទេវទត្តោ អហោសិ, បណ្ឌិតវដ្ដកោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

សម្មោទមានជាតកវណ្ណនា តតិយា.

[៣៤] ៤. មច្ឆជាតកវណ្ណនា

ន មំ សីតំ ន មំ ឧណ្ហន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ បុរាណទុតិយិកាបលោភនំ អារព្ភ កថេសិ. តទា ហិ សត្ថា តំ ភិក្ខុំ ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ ភិក្ខុ ឧក្កណ្ឋិតោសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘សច្ចំ, ភគវា’’តិ. ‘‘កេនាសិ ឧក្កណ្ឋាបិតោ’’តិ? ‘‘បុរាណទុតិយិកា មេ, ភន្តេ មធុរហត្ថរសា, តំ ជហិតុំ ន សក្កោមី’’តិ. អថ នំ សត្ថា ‘‘ភិក្ខុ ឯសា ឥត្ថី តវ អនត្ថការិកា, បុព្ពេបិ ត្វំ ឯតំ និស្សាយ មរណំ បាបុណន្តោ មំ អាគម្ម មរណា មុត្តោ’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ តស្ស បុរោហិតោ អហោសិ. តទា កេវដ្ដា នទិយំ ជាលំ ខិបិំសុ. អថេកោ មហាមច្ឆោ រតិវសេន អត្តនោ មច្ឆិយា សទ្ធិំ កីឡមានោ អាគច្ឆតិ. តស្ស សា មច្ឆី បុរតោ គច្ឆមានា ជាលគន្ធំ ឃាយិត្វា ជាលំ បរិហរមានា គតា. សោ បន កាមគិទ្ធោ លោលមច្ឆោ ជាលកុច្ឆិមេវ បវិដ្ឋោ. កេវដ្ដា តស្ស ជាលំ បវិដ្ឋភាវំ ញត្វា ជាលំ ឧក្ខិបិត្វា មច្ឆំ គហេត្វា អមារេត្វាវ វាលិកាបិដ្ឋេ ខិបិត្វា ‘‘ឥមំ អង្គារេសុ បចិត្វា ខាទិស្សាមា’’តិ អង្គារេ ករោន្តិ, សូលំ តច្ឆេន្តិ. មច្ឆោ ‘‘ឯតំ អង្គារតាបនំ វា សូលវិជ្ឈនំ វា អញ្ញំ វា បន ទុក្ខំ ន មំ កិលមេតិ, យំ បនេសា មច្ឆី ‘អញ្ញំ សោ នូន រតិយា គតោ’តិ មយិ ទោមនស្សំ អាបជ្ជតិ, តមេវ មំ ពាធតី’’តិ បរិទេវមានោ ឥមំ គាថមាហ –

៣៤. ‘‘ន មំ សីតំ ន មំ ឧណ្ហំ, ន មំ ជាលស្មិ ពាធនំ;

យញ្ច មំ មញ្ញតេ មច្ឆី, អញ្ញំ សោ រតិយា គតោ’’តិ.

តត្ថ ន មំ សីតំ ន មំ ឧណ្ហន្តិ មច្ឆានំ ឧទកា នីហដកាលេ សីតំ ហោតិ, តស្មិំ វិគតេ ឧណ្ហំ ហោតិ, តទុភយម្បិ សន្ធាយ ‘‘ន មំ សីតំ ន មំ ឧណ្ហំ ពាធតី’’តិ បរិទេវតិ. យម្បិ អង្គារេសុ បច្ចនមូលកំ ទុក្ខំ ភវិស្សតិ, តម្បិ សន្ធាយ ‘‘ន មំ ឧណ្ហ’’ន្តិ បរិទេវតេវ. ន មំ ជាលស្មិ ពាធនន្តិ យម្បិ មេ ជាលស្មិំ ពាធនំ អហោសិ, តម្បិ មំ ន ពាធេតីតិ បរិទេវតិ. ‘‘យញ្ច ម’’ន្តិអាទីសុ អយំ បិណ្ឌត្ថោ – សា មច្ឆី មម ជាលេ បតិតស្ស ឥមេហិ កេវដ្ដេហិ គហិតភាវំ អជានន្តី មំ អបស្សមានា ‘‘សោ មច្ឆោ ឥទានិ អញ្ញំ មច្ឆិំ កាមរតិយា គតោ ភវិស្សតី’’តិ ចិន្តេតិ, តំ តស្សា ទោមនស្សប្បត្តាយ ចិន្តនំ មំ ពាធតីតិ វាលិកាបិដ្ឋេ និបន្នោ បរិទេវតិ.

តស្មិំ សមយេ បុរោហិតោ ទាសបរិវុតោ ន្ហានត្ថាយ នទីតីរំ អាគតោ. សោ បន សព្ពរុតញ្ញូ ហោតិ. តេនស្ស មច្ឆបរិទេវនំ សុត្វា ឯតទហោសិ ‘‘អយំ មច្ឆោ កិលេសវសេន បរិទេវតិ, ឯវំ អាតុរចិត្តោ ខោ បនេស មីយមានោ និរយេយេវ និព្ពត្តិស្សតិ, អហមស្ស អវស្សយោ ភវិស្សាមី’’តិ កេវដ្ដានំ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘អម្ភោ តុម្ហេ អម្ហាកំ ឯកទិវសម្បិ ព្យញ្ជនត្ថាយ មច្ឆំ ន ទេថា’’តិ អាហ. កេវដ្ដា ‘‘កិំ វទេថ, សាមិ, តុម្ហាកំ រុច្ចនកមច្ឆំ គណ្ហិត្វា គច្ឆថា’’តិ អាហំសុ. ‘‘អម្ហាកំ អញ្ញេន កម្មំ នត្ថិ, ឥមញ្ញេវ ទេថា’’តិ. ‘‘គណ្ហថ សាមី’’តិ. ពោធិសត្តោ តំ ឧភោហិ ហត្ថេហិ គហេត្វា នទីតីរេ និសីទិត្វា ‘‘អម្ភោ មច្ឆ, សចេ តាហំ អជ្ជ ន បស្សេយ្យំ, ជីវិតក្ខយំ បាបុណេយ្យាសិ, ឥទានិ ឥតោ បដ្ឋាយ មា កិលេសវសិកោ អហោសី’’តិ ឱវទិត្វា ឧទកេ វិស្សជ្ជេត្វា ន្ហត្វា នគរំ បាវិសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេសិ, សច្ចបរិយោសានេ ឧក្កណ្ឋិតភិក្ខុ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាសិ. សត្ថាបិ អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា មច្ឆី បុរាណទុតិយិកា អហោសិ, មច្ឆោ ឧក្កណ្ឋិតភិក្ខុ បុរោហិតោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

មច្ឆជាតកវណ្ណនា ចតុត្ថា.

[៣៥] ៥. វដ្ដកជាតកវណ្ណនា

សន្តិ បក្ខា អបតនាតិ ឥទំ សត្ថា មគធេសុ ចារិកំ ចរមានោ ទាវគ្គិនិព្ពានំ អារព្ភ កថេសិ. ឯកស្មិញ្ហិ សមយេ សត្ថា មគធេសុ ចារិកំ ចរមានោ អញ្ញតរស្មិំ មគធគាមកេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ ភិក្ខុគណបរិវុតោ មគ្គំ បដិបជ្ជិ. តស្មិំ សមយេ មហាឌាហោ ឧដ្ឋហិ, បុរតោ ច បច្ឆតោ ច ពហូ ភិក្ខូ ទិស្សន្តិ, សោបិ ខោ អគ្គិ ឯកធូមោ ឯកជាលោ ហុត្វា អវត្ថរមានោ អាគច្ឆតេវ. តត្ថេកេ បុថុជ្ជនភិក្ខូ មរណភយភីតា ‘‘បដគ្គិំ ទស្សាម, តេន ទឌ្ឍដ្ឋានំ ឥតរោ អគ្គិ ន ឱត្ថរិស្សតី’’តិ អរណិសហិតំ នីហរិត្វា អគ្គិំ ករោន្តិ. អបរេ អាហំសុ ‘‘អាវុសោ, តុម្ហេ កិំ នាម ករោថ, គគនមជ្ឈេ ឋិតំ ចន្ទមណ្ឌលំ, បាចីនលោកធាតុតោ ឧគ្គច្ឆន្តំ សហស្សរំសិបដិមណ្ឌិតំ សូរិយមណ្ឌលំ, វេលាយ តីរេ ឋិតា សមុទ្ទំ, សិនេរុំ និស្សាយ ឋិតា សិនេរុំ អបស្សន្តា វិយ សទេវកេ លោកេ អគ្គបុគ្គលំ អត្តនា សទ្ធិំ គច្ឆន្តមេវ សម្មាសម្ពុទ្ធំ អនោលោកេត្វា ‘បដគ្គិំ ទេមា’តិ វទថ, ពុទ្ធពលំ នាម ន ជានាថ, ឯថ សត្ថុ សន្តិកំ គមិស្សាមា’’តិ. តេ បុរតោ ច បច្ឆតោ ច គច្ឆន្តា សព្ពេបិ ឯកតោ ហុត្វា ទសពលស្ស សន្តិកំ អគមំសុ. សត្ថា មហាភិក្ខុសង្ឃបរិវារោ អញ្ញតរស្មិំ បទេសេ អដ្ឋាសិ. ទាវគ្គិ អភិភវន្តោ វិយ វិរវន្តោ អាគច្ឆតិ. អាគន្ត្វា តថាគតស្ស ឋិតដ្ឋានំ បត្វា តស្ស បទេសស្ស សមន្តា សោឡសករីសមត្តដ្ឋានំ បត្តោ ឧទកេ ឱបិលាបិតតិណុក្កា វិយ និព្ពាយិ, វិនិព្ពេធតោ ទ្វត្តិំសករីសមត្តដ្ឋានំ អវត្ថរិតុំ នាសក្ខិ.

ភិក្ខូ សត្ថុ គុណកថំ អារភិំសុ – ‘‘អហោ ពុទ្ធានំ គុណា នាម, អយញ្ហិ នាម អចេតនោ អគ្គិ ពុទ្ធានំ ឋិតដ្ឋានំ អវត្ថរិតុំ ន សក្កោតិ, ឧទកេ តិណុក្កា វិយ និព្ពាយតិ, អហោ ពុទ្ធានំ អានុភាវោ នាមា’’តិ. សត្ថា តេសំ កថំ សុត្វា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឯតំ ឯតរហិ មយ្ហំ ពលំ, យំ ឥមំ ភូមិប្បទេសំ បត្វា ឯស អគ្គិ និព្ពាយតិ. ឥទំ បន មយ្ហំ បោរាណកសច្ចពលំ. ឥមស្មិញ្ហិ បទេសេ សកលម្បិ ឥមំ កប្បំ អគ្គិ ន ជលិស្សតិ, កប្បដ្ឋិយបាដិហារិយំ នាមេត’’ន្តិ អាហ. អថាយស្មា អានន្ទោ សត្ថុ និសីទនត្ថាយ ចតុគ្គុណំ សង្ឃាដិំ បញ្ញបេសិ, និសីទិ សត្ថា បល្លង្កំ អាភុជិត្វា. ភិក្ខុសង្ឃោបិ តថាគតំ វន្ទិត្វា បរិវារេត្វា និសីទិ. អថ សត្ថា ‘‘ឥទំ តាវ, ភន្តេ, អម្ហាកំ បាកដំ, អតីតំ បដិច្ឆន្នំ, តំ នោ បាកដំ ករោថា’’តិ ភិក្ខូហិ អាយាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ មគធរដ្ឋេ តស្មិំយេវ បទេសេ ពោធិសត្តោ វដ្ដកយោនិយំ បដិសន្ធិំ គហេត្វា មាតុកុច្ឆិតោ ជាតោ អណ្ឌកោសំ បទាលេត្វា និក្ខន្តកាលេ មហាគេណ្ឌុកប្បមាណោ វដ្ដកបោតកោ អហោសិ. អថ នំ មាតាបិតរោ កុលាវកេ និបជ្ជាបេត្វា មុខតុណ្ឌកេន គោចរំ អាហរិត្វា បោសេន្តិ. តស្ស បក្ខេ បសារេត្វា អាកាសេ គមនពលំ វា បាទេ ឧក្ខិបិត្វា ថលេ គមនពលំ វា នត្ថិ. តញ្ច បទេសំ សំវច្ឆរេ សំវច្ឆរេ ទាវគ្គិ គណ្ហាតិ, សោ តស្មិម្បិ សមយេ មហារវំ រវន្តោ តំ បទេសំ គណ្ហិ, សកុណសង្ឃា អត្តនោ អត្តនោ កុលាវកេហិ និក្ខមិត្វា មរណភយភីតា វិរវន្តា បលាយន្តិ, ពោធិសត្តស្សបិ មាតាបិតរោ មរណភយភីតា ពោធិសត្តំ ឆឌ្ឌេត្វា បលាយិំសុ. ពោធិសត្តោ កុលាវកេ និបន្នកោវ គីវំ ឧក្ខិបិត្វា អវត្ថរិត្វា អាគច្ឆន្តំ អគ្គិំ ទិស្វា ចិន្តេសិ ‘‘សចេ មយ្ហំ បក្ខេ បសារេត្វា អាកាសេន គមនពលំ ភវេយ្យ, ឧប្បតិត្វា អញ្ញត្ថ គច្ឆេយ្យំ. សចេ បាទេ ឧក្ខិបិត្វា គមនពលំ ភវេយ្យ, បទវារេន អញ្ញត្ថ គច្ឆេយ្យំ. មាតាបិតរោបិ ខោ មេ មរណភយភីតា មំ ឯកកំ បហាយ អត្តានំ បរិត្តាយន្តា បលាតា. ឥទានិ មេ អញ្ញំ បដិសរណំ នត្ថិ, អតាណោម្ហិ អសរណោ, កិំ នុ ខោ អជ្ជ មយា កាតុំ វដ្ដតី’’តិ.

អថស្ស ឯតទហោសិ ‘‘ឥមស្មិំ លោកេ សីលគុណោ នាម អត្ថិ, សច្ចគុណោ នាម អត្ថិ, អតីតេ បារមិយោ បូរេត្វា ពោធិមូលេ និសីទិត្វា អភិសម្ពុទ្ធា សីលសមាធិបញ្ញាវិមុត្តិវិមុត្តិញាណទស្សនសម្បន្នា សច្ចានុទ្ទយការុញ្ញខន្តិសមន្នាគតា សព្ពសត្តេសុ សមប្បវត្តមេត្តាភាវនា សព្ពញ្ញុពុទ្ធា នាម អត្ថិ, តេហិ ច បដិវិទ្ធា ធម្មគុណា នាម អត្ថិ, មយិ ចាបិ ឯកំ សច្ចំ អត្ថិ, សំវិជ្ជមានោ ឯកោ សភាវធម្មោ បញ្ញាយតិ, តស្មា អតីតេ ពុទ្ធេ ចេវ តេហិ បដិវិទ្ធគុណេ ច អាវជ្ជេត្វា មយិ វិជ្ជមានំ សច្ចសភាវធម្មំ គហេត្វា សច្ចកិរិយំ កត្វា អគ្គិំ បដិក្កមាបេត្វា អជ្ជ មយា អត្តនោ ចេវ សេសសកុណានញ្ច សោត្ថិភាវំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ. តេន វុត្តំ –

‘‘អត្ថិ លោកេ សីលគុណោ, សច្ចំ សោចេយ្យនុទ្ទយា;

តេន សច្ចេន កាហាមិ, សច្ចកិរិយមនុត្តរំ.

‘‘អាវជ្ជេត្វា ធម្មពលំ, សរិត្វា បុព្ពកេ ជិនេ;

សច្ចពលមវស្សាយ, សច្ចកិរិយមកាសហ’’ន្តិ. (ចរិយា. ៣.៧៩-៨០);

អថ ពោធិសត្តោ អតីតេ បរិនិព្ពុតានំ ពុទ្ធានំ គុណេ អាវជ្ជេត្វា អត្តនិ វិជ្ជមានំ សច្ចសភាវំ អារព្ភ សច្ចកិរិយំ ករោន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៣៥. ‘‘សន្តិ បក្ខា អបតនា, សន្តិ បាទា អវញ្ចនា;

មាតាបិតា ច និក្ខន្តា, ជាតវេទ បដិក្កមា’’តិ.

តត្ថ សន្តិ បក្ខា អបតនាតិ មយ្ហំ បក្ខា នាម អត្ថិ ឧបលព្ភន្តិ, នោ ច ខោ សក្កា ឯតេហិ ឧប្បតិតុំ អាកាសេន គន្តុន្តិ អបតនា. សន្តិ បាទា អវញ្ចនាតិ បាទាបិ មេ អត្ថិ, តេហិ បន វញ្ចិតុំ បទវារគមនេន គន្តុំ ន សក្កាតិ អវញ្ចនា. មាតាបិតា ច និក្ខន្តាតិ យេ ច មំ អញ្ញត្ថ នេយ្យុំ, តេបិ មរណភយេន មាតាបិតរោ និក្ខន្តា. ជាតវេទាតិ អគ្គិំ អាលបតិ. សោ ហិ ជាតោវ វេទយតិ បញ្ញាយតិ, តស្មា ‘‘ជាតវេទោ’’តិ វុច្ចតិ. បដិក្កមាតិ បដិគច្ឆ និវត្តាតិ ជាតវេទំ អាណាបេតិ.

ឥតិ មហាសត្តោ ‘‘សចេ មយ្ហំ បក្ខានំ អត្ថិភាវោ, តេ ច បសារេត្វា អាកាសេ អបតនភាវោ, បាទានំ អត្ថិភាវោ, តេ ច ឧក្ខិបិត្វា អវញ្ចនភាវោ, មាតាបិតូនំ មំ កុលាវកេយេវ ឆឌ្ឌេត្វា បលាតភាវោ ច សច្ចោ សភាវភូតោយេវ, ជាតវេទ, ឯតេន សច្ចេន ត្វំ ឥតោ បដិក្កមា’’តិ កុលាវកេ និបន្នកោវ សច្ចកិរិយំ អកាសិ. តស្ស សហ សច្ចកិរិយាយ សោឡសករីសមត្តេ ឋានេ ជាតវេទោ បដិក្កមិ. បដិក្កមន្តោ ច ន ឈាយមានោវ អញ្ញំ គតោ, ឧទកេ បន ឱបិលាបិតា ឧក្កា វិយ តត្ថេវ និព្ពាយិ. តេន វុត្តំ –

‘‘សហ សច្ចេ កតេ មយ្ហំ, មហាបជ្ជលិតោ សិខី;

វជ្ជេសិ សោឡស ករីសានិ, ឧទកំ បត្វា យថា សិខី’’តិ. (ចរិយា. ៣.៨២);

តំ បន ឋានំ សកលេបិ ឥមស្មិំ កប្បេ អគ្គិនា អនភិភវនីយត្តា កប្បដ្ឋិយបាដិហារិយំ នាម ជាតំ. ឯវំ ពោធិសត្តោ សច្ចកិរិយំ កត្វា ជីវិតបរិយោសានេ យថាកម្មំ គតោ.

សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥមស្ស វនស្ស អគ្គិនា អនជ្ឈោត្ថរណំ ឯតរហិ មយ្ហំ ពលំ, បោរាណំ បនេតំ វដ្ដបោតកកាលេ មយ្ហមេវ សច្ចពល’’ន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេសិ. សច្ចបរិយោសានេ កេចិ សោតាបន្នា អហេសុំ, កេចិ សកទាគាមិនោ, កេចិ អនាគាមិនោ, កេចិ អរហត្តំ បត្តាតិ. សត្ថាបិ អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា មាតាបិតរោ ឯតរហិ មាតាបិតរោវ អហេសុំ, វដ្ដករាជា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

វដ្ដកជាតកវណ្ណនា បញ្ចមា.

[៣៦] ៦. សកុណជាតកវណ្ណនា

យំ និស្សិតាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ទឌ្ឍបណ្ណសាលំ ភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. ឯកោ កិរ ភិក្ខុ សត្ថុ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា ជេតវនតោ និក្ខម្ម កោសលេសុ ឯកំ បច្ចន្តគាមំ និស្សាយ ឯកស្មិំ អរញ្ញសេនាសនេ វសតិ. អថស្ស បឋមមាសេយេវ បណ្ណសាលា ឌយ្ហិត្ថ. សោ ‘‘បណ្ណសាលា មេ ទឌ្ឍា, ទុក្ខំ វសាមី’’តិ មនុស្សានំ អាចិក្ខិ. មនុស្សា ‘‘ឥទានិ នោ ខេត្តំ បរិសុក្ខំ, កេទារេ បាយេត្វា ករិស្សាម’’, តស្មិំ បាយិតេ ‘‘ពីជំ វបិត្វា’’, ពីជេ វុត្តេ ‘‘វតិំ កត្វា’’, វតិយា កតាយ ‘‘និទ្ទាយិត្វា, លាយិត្វា, មទ្ទិត្វា’’តិ ឯវំ តំ តំ កម្មំ អបទិសន្តាយេវ តេមាសំ វីតិនាមេសុំ. សោ ភិក្ខុ តេមាសំ អជ្ឈោកាសេ ទុក្ខំ វសន្តោ កម្មដ្ឋានំ វឌ្ឍេត្វា វិសេសំ និព្ពត្តេតុំ នាសក្ខិ. បវារេត្វា បន សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. សត្ថា តេន សទ្ធិំ បដិសន្ថារំ កត្វា ‘‘កិំ ភិក្ខុ សុខេន វស្សំវុត្ថោសិ, កម្មដ្ឋានំ តេ មត្ថកំ បត្ត’’ន្តិ បុច្ឆិ. សោ តំ បវត្តិំ អាចិក្ខិត្វា ‘‘សេនាសនសប្បាយស្ស មេ អភាវេន កម្មដ្ឋានំ មត្ថកំ ន បត្ត’’ន្តិ អាហ. សត្ថា ‘‘បុព្ពេ ភិក្ខុ តិរច្ឆានគតាបិ អត្តនោ សប្បាយាសប្បាយំ ជានិំសុ, ត្វំ កស្មា ន អញ្ញាសី’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ សកុណយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា សកុណសង្ឃបរិវុតោ អរញ្ញាយតនេ សាខាវិដបសម្បន្នំ មហារុក្ខំ និស្សាយ វសតិ. អថេកទិវសំ តស្ស រុក្ខស្ស សាខាសុ អញ្ញមញ្ញំ ឃំសន្តីសុ ចុណ្ណំ បតតិ, ធូមោ ឧដ្ឋាតិ. តំ ទិស្វា ពោធិសត្តោ ចិន្តេសិ ‘‘ឥមា ទ្វេ សាខា ឯវំ ឃំសមានា អគ្គិំ វិស្សជ្ជេស្សន្តិ, សោ បតិត្វា បុរាណបណ្ណានិ គណ្ហិស្សតិ, តតោ បដ្ឋាយ ឥមម្បិ រុក្ខំ ឈាបេស្សតិ, ន សក្កា ឥធ អម្ហេហិ វសិតុំ, ឥតោ បលាយិត្វា អញ្ញត្ថ គន្តុំ វដ្ដតី’’តិ. សោ សកុណសង្ឃស្ស ឥមំ គាថមាហ –

៣៦. ‘‘យំ និស្សិតា ជគតិរុហំ វិហង្គមា, ស្វាយំ អគ្គិំ បមុញ្ចតិ;

ទិសា ភជថ វក្កង្គា, ជាតំ សរណតោ ភយ’’ន្តិ.

តត្ថ ជគតិរុហន្តិ ជគតិ វុច្ចតិ បថវី, តត្ថ ជាតត្តា រុក្ខោ ‘‘ជគតិរុហោ’’តិ វុច្ចតិ. វិហង្គមាតិ វិហំ វុច្ចតិ អាកាសំ, តត្ថ គមនតោ បក្ខី ‘‘វិហង្គមា’’តិ វុច្ចន្តិ. ទិសា ភជថាតិ ឥមំ រុក្ខំ មុញ្ចិត្វា ឥតោ បលាយន្តា ចតស្សោ ទិសា ភជថ. វក្កង្គាតិ សកុណេ អាលបតិ. តេ ហិ ឧត្តមង្គំ គលំ កទាចិ កទាចិ វង្កំ ករោន្តិ, តស្មា ‘‘វក្កង្គា’’តិ វុច្ចន្តិ. វង្កា វា តេសំ ឧភោសុ បស្សេសុ បក្ខា ជាតាតិ វក្កង្គា. ជាតំ សរណតោ ភយន្តិ អម្ហាកំ អវស្សយរុក្ខតោយេវ ភយំ និព្ពត្តំ, ឯថ អញ្ញត្ថ គច្ឆាមាតិ.

ពោធិសត្តស្ស វចនករា បណ្ឌិតសកុណា តេន សទ្ធិំ ឯកប្បហារេនេវ ឧប្បតិត្វា អញ្ញត្ថ គតា. យេ បន អបណ្ឌិតា, តេ ‘‘ឯវមេវ ឯស ពិន្ទុមត្តេ ឧទកេ កុម្ភីលេ បស្សតី’’តិ តស្ស វចនំ អគ្គហេត្វា តត្ថេវ វសិំសុ. តតោ ន ចិរស្សេវ ពោធិសត្តេន ចិន្តិតាការេនេវ អគ្គិ និព្ពត្តិត្វា តំ រុក្ខំ អគ្គហេសិ. ធូមេសុ ច ជាលាសុ ច ឧដ្ឋិតាសុ ធូមន្ធា សកុណា អញ្ញត្ថ គន្តុំ នាសក្ខិំសុ, អគ្គិម្ហិ បតិត្វា បតិត្វា វិនាសំ បាបុណិំសុ.

សត្ថា ‘‘ឯវំ ភិក្ខុ បុព្ពេ តិរច្ឆានគតាបិ រុក្ខគ្គេ វសន្តា អត្តនោ សប្បាយាសប្បាយំ ជានន្តិ, ត្វំ កស្មា ន អញ្ញាសី’’តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេសិ. សច្ចបរិយោសានេ សោ ភិក្ខុ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋិតោ. សត្ថាបិ អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ពោធិសត្តស្ស វចនករា សកុណា ពុទ្ធបរិសា អហេសុំ, បណ្ឌិតសកុណោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

សកុណជាតកវណ្ណនា ឆដ្ឋា.

[៣៧] ៧. តិត្តិរជាតកវណ្ណនា

យេ វុឌ្ឍមបចាយន្តីតិ ឥទំ សត្ថា សាវត្ថិំ គច្ឆន្តោ សារិបុត្តត្ថេរស្ស សេនាសនបដិពាហនំ អារព្ភ កថេសិ. អនាថបិណ្ឌិកេន ហិ វិហារំ ការេត្វា ទូតេ បេសិតេ សត្ថា រាជគហា និក្ខម្ម វេសាលិំ បត្វា តត្ថ យថាភិរន្តំ វិហរិត្វា ‘‘សាវត្ថិំ គមិស្សាមី’’តិ មគ្គំ បដិបជ្ជិ. តេន ច សមយេន ឆព្ពគ្គិយានំ អន្តេវាសិកា បុរតោ បុរតោ គន្ត្វា ថេរានំ សេនាសនេសុ អគ្គហិតេស្វេវ ‘‘ឥទំ សេនាសនំ អម្ហាកំ ឧបជ្ឈាយស្ស, ឥទំ អាចរិយស្ស, ឥទំ អម្ហាកមេវ ភវិស្សតី’’តិ សេនាសនានិ បលិពុន្ធេន្តិ. បច្ឆា អាគតា ថេរា សេនាសនានិ ន លភន្តិ. សារិបុត្តត្ថេរស្សាបិ អន្តេវាសិកា ថេរស្ស សេនាសនំ បរិយេសន្តា ន លភិំសុ. ថេរោ សេនាសនំ អលភន្តោ សត្ថុ សេនាសនស្ស អវិទូរេ ឯកស្មិំ រុក្ខមូលេ និសជ្ជាយ ច ចង្កមេន ច រត្តិំ វីតិនាមេសិ. សត្ថា បច្ចូសសមយេ និក្ខមិត្វា ឧក្កាសិ, ថេរោបិ ឧក្កាសិ. ‘‘កោ ឯសោ’’តិ? ‘‘អហំ, ភន្តេ, សារិបុត្តោ’’តិ. ‘‘សារិបុត្ត, ឥមាយ វេលាយ ឥធ កិំ ករោសី’’តិ? ‘‘សោ តំ បវត្តិំ អារោចេសិ’’. សត្ថា ថេរស្ស វចនំ សុត្វា ‘‘ឥទានិ តាវ មយិ ជីវន្តេយេវ ភិក្ខូ អញ្ញមញ្ញំ អគារវា អបតិស្សា វិហរន្តិ, បរិនិព្ពុតេ កិំ នុ ខោ ករិស្សន្តី’’តិ អាវជ្ជេន្តស្ស ធម្មសំវេគោ ឧទបាទិ.

សោ បភាតាយ រត្តិយា ភិក្ខុសង្ឃំ សន្និបាតាបេត្វា ភិក្ខូ បុច្ឆិ ‘‘សច្ចំ កិរ, ភិក្ខវេ, ឆព្ពគ្គិយា ភិក្ខូ បុរតោ បុរតោ គន្ត្វា ថេរានំ ភិក្ខូនំ សេនាសនំ បដិពាហន្តី’’តិ. ‘‘សច្ចំ, ភគវា’’តិ? តតោ ឆព្ពគ្គិយេ គរហិត្វា ធម្មិំ កថំ កត្វា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ ‘‘កោ នុ ខោ, ភិក្ខវេ, អគ្គាសនំ អគ្គោទកំ អគ្គបិណ្ឌំ អរហតី’’តិ? ឯកច្ចេ ‘‘ខត្តិយកុលា បព្ពជិតោ’’តិ អាហំសុ, ឯកច្ចេ ‘‘ព្រាហ្មណកុលា, គហបតិកុលា បព្ពជិតោ’’តិ, អបរេ ‘‘វិនយធរោ, ធម្មកថិកោ, បឋមស្ស ឈានស្ស លាភី, ទុតិយស្ស, តតិយស្ស, ចតុត្ថស្ស ឈានស្ស លាភី’’តិ. អបរេ ‘‘សោតាបន្នោ, សកទាគាមី, អនាគាមី, អរហា, តេវិជ្ជោ, ឆឡភិញ្ញោ’’តិ អាហំសុ. ឯវំ តេហិ ភិក្ខូហិ អត្តនោ អត្តនោ រុចិវសេន អគ្គាសនាទិរហានំ កថិតកាលេ សត្ថា អាហ – ‘‘ន, ភិក្ខវេ, មយ្ហំ សាសនេ អគ្គាសនាទីនិ បត្វា ខត្តិយកុលា បព្ពជិតោ បមាណំ, ន ព្រាហ្មណកុលា បព្ពជិតោ, ន គហបតិកុលា បព្ពជិតោ, ន វិនយធរោ, ន សុត្តន្តិកោ, ន អាភិធម្មិកោ, ន បឋមជ្ឈានាទិលាភិនោ, ន សោតាបន្នាទយោ បមាណំ, អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ឥមស្មិំ សាសនេ យថាវុឌ្ឍំ អភិវាទនំ បច្ចុដ្ឋានំ អញ្ជលិកម្មំ សាមីចិកម្មំ កាតព្ពំ, អគ្គាសនំ អគ្គោទកំ អគ្គបិណ្ឌោ លទ្ធព្ពោ. ឥទមេត្ថ បមាណំ. តស្មា វុឌ្ឍតរោ ភិក្ខុ ឯតេសំ អនុច្ឆវិកោ. ឥទានិ ខោ បន, ភិក្ខវេ, សារិបុត្តោ មយ្ហំ អគ្គសាវកោ អនុធម្មចក្កប្បវត្តកោ មមានន្តរំ សេនាសនំ លទ្ធុំ អរហតិ, សោ ឥមំ រត្តិំ សេនាសនំ អលភន្តោ រុក្ខមូលេ វីតិនាមេសិ, តុម្ហេ ឥទានេវ ឯវំ អគារវា អបតិស្សា, គច្ឆន្តេ គច្ឆន្តេ កាលេ កិន្តិ កត្វា វិហរិស្សថា’’តិ. អថ នេសំ ឱវាទទានត្ថាយ ‘‘បុព្ពេ, ភិក្ខវេ, តិរច្ឆានគតាបិ ‘ន ខោ បនេតំ អម្ហាកំ បតិរូបំ, យំ មយំ អញ្ញមញ្ញំ អគារវា អបតិស្សា អសភាគវុត្តិនោ វិហរេយ្យាម, អម្ហេសុ មហល្លកតរំ ជានិត្វា តស្ស អភិវាទនាទីនិ ករិស្សាមា’តិ សាធុកំ វីមំសិត្វា ‘អយំ នោ មហល្លកោ’តិ ញត្វា តស្ស អភិវាទនាទីនិ កត្វា ទេវបថំ បូរយមានា គតា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ហិមវន្តប្បទេសេ ឯកំ មហានិគ្រោធំ ឧបនិស្សាយ តយោ សហាយា វិហរិំសុ – តិត្តិរោ, មក្កដោ, ហត្ថីតិ. តេ អញ្ញមញ្ញំ អគារវា អបតិស្សា អសភាគវុត្តិនោ អហេសុំ. អថ នេសំ ឯតទហោសិ ‘‘ន យុត្តំ អម្ហាកំ ឯវំ វិហរិតុំ, យំនូន មយំ យោ នោ មហល្លកតរោ, តស្ស អភិវាទនាទីនិ ករោន្តា វិហរេយ្យាមា’’តិ. ‘‘កោ បន នោ មហល្លកតរោ’’តិ ចិន្តេន្តា ឯកទិវសំ ‘‘អត្ថេសោ ឧបាយោ’’តិ តយោបិ ជនា និគ្រោធមូលេ និសីទិត្វា តិត្តិរោ ច មក្កដោ ច ហត្ថិំ បុច្ឆិំសុ ‘‘សម្ម ហត្ថិ, ត្វំ ឥមំ និគ្រោធរុក្ខំ កីវប្បមាណកាលតោ បដ្ឋាយ ជានាសី’’តិ? សោ អាហ ‘‘សម្មា, អហំ តរុណបោតកកាលេ ឥមំ និគ្រោធគច្ឆំ អន្តរសត្ថីសុ កត្វា គច្ឆាមិ, អវត្ថរិត្វា ឋិតកាលេ ច បន មេ ឯតស្ស អគ្គសាខា នាភិំ ឃដ្ដេតិ, ឯវាហំ ឥមំ គច្ឆកាលតោ បដ្ឋាយ ជានាមី’’តិ បុន ឧភោបិ ជនា បុរិមនយេនេវ មក្កដំ បុច្ឆិំសុ. សោ អាហ ‘‘អហំ សម្មា មក្កដច្ឆាបកោ សមានោ ភូមិយំ និសីទិត្វា គីវំ អនុក្ខិបិត្វាវ ឥមស្ស និគ្រោធបោតកស្ស អគ្គង្កុរេ ខាទាមិ, ឯវាហំ ឥមំ ខុទ្ទកកាលតោ បដ្ឋាយ ជានាមី’’តិ. អថ ឥតរេ ឧភោបិ បុរិមនយេនេវ តិត្តិរំ បុច្ឆិំសុ. សោ អាហ ‘‘សម្មា, បុព្ពេ អសុកស្មិំ នាម ឋានេ មហានិគ្រោធរុក្ខោ អហោសិ, អហំ តស្ស ផលានិ ខាទិត្វា ឥមស្មិំ ឋានេ វច្ចំ បាតេសិំ, តតោ ឯស រុក្ខោ ជាតោ, ឯវាហំ ឥមំ អជាតកាលតោ បដ្ឋាយ ជានាមិ, តស្មា អហំ តុម្ហេហិ ជាតិយា មហល្លកតរោ’’តិ.

ឯវំ វុត្តេ មក្កដោ ច ហត្ថី ច តិត្តិរបណ្ឌិតំ អាហំសុ ‘‘សម្ម, ត្វំ អម្ហេហិ មហល្លកតរោ, ឥតោ បដ្ឋាយ មយំ តវ សក្ការគរុការមាននវន្ទនបូជនានិ ចេវ អភិវាទនបច្ចុដ្ឋានអញ្ជលិកម្មសាមីចិកម្មានិ ច ករិស្សាម, ឱវាទេ ច តេ ឋស្សាម, ត្វំ បន ឥតោ បដ្ឋាយ អម្ហាកំ ឱវាទានុសាសនិំ ទទេយ្យាសី’’តិ. តតោ បដ្ឋាយ តិត្តិរោ តេសំ ឱវាទំ អទាសិ, សីលេសុ បតិដ្ឋាបេសិ, សយម្បិ សីលានិ សមាទិយិ. តេ តយោបិ ជនា បញ្ចសុ សីលេសុ បតិដ្ឋាយ អញ្ញមញ្ញំ សគារវា សប្បតិស្សា សភាគវុត្តិនោ ហុត្វា ជីវិតបរិយោសានេ ទេវលោកបរាយណា អហេសុំ. តេសំ តិណ្ណំ សមាទានំ តិត្តិរិយំ ព្រហ្មចរិយំ នាម អហោសិ.

តេ ហិ នាម, ភិក្ខវេ, តិរច្ឆានគតា អញ្ញមញ្ញំ សគារវា សប្បតិស្សា វិហរិំសុ, តុម្ហេ ឯវំ ស្វាខាតេ ធម្មវិនយេ បព្ពជិត្វា កស្មា អញ្ញមញ្ញំ អគារវា អបតិស្សា វិហរថ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ឥតោ បដ្ឋាយ តុម្ហាកំ យថាវុឌ្ឍំ អភិវាទនំ បច្ចុដ្ឋានំ អញ្ជលិកម្មំ សាមីចិកម្មំ, យថាវុឌ្ឍំ អគ្គាសនំ អគ្គោទកំ អគ្គបិណ្ឌំ, ន ឥតោ បដ្ឋាយ ច នវកតរេន វុឌ្ឍតរោ សេនាសនេន បដិពាហិតព្ពោ, យោ បដិពាហេយ្យ, អាបត្តិទុក្កដស្សាតិ ឯវំ សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៣៧. ‘‘យេ វុឌ្ឍមបចាយន្តិ, នរា ធម្មស្ស កោវិទា;

ទិដ្ឋេវ ធម្មេ បាសំសា, សម្បរាយេ ច សុគ្គតី’’តិ.

តត្ថ យេ វុឌ្ឍមបចាយន្តីតិ ជាតិវុឌ្ឍោ, វយោវុឌ្ឍោ, គុណវុឌ្ឍោតិ តយោ វុឌ្ឍា. តេសុ ជាតិសម្បន្នោ ជាតិវុឌ្ឍោ នាម, វយេ ឋិតោ វយោវុឌ្ឍោ នាម, គុណសម្បន្នោ គុណវុឌ្ឍោ នាម. តេសុ គុណសម្បន្នោ វយោវុឌ្ឍោ ឥមស្មិំ ឋានេ ‘‘វុឌ្ឍោ’’តិ អធិប្បេតោ. អបចាយន្តីតិ ជេដ្ឋាបចាយិកកម្មេន បូជេន្តិ. ធម្មស្ស កោវិទាតិ ជេដ្ឋាបចាយនធម្មស្ស កោវិទា កុសលា. ទិដ្ឋេវ ធម្មេតិ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ. បាសំសាតិ បសំសារហា. សម្បរាយេ ច សុគ្គតីតិ សម្បរេតព្ពេ ឥមំ លោកំ ហិត្វា គន្តព្ពេ បរលោកេបិ តេសំ សុគតិយេវ ហោតីតិ. អយំ បនេត្ថ បិណ្ឌត្ថោ – ភិក្ខវេ, ខត្តិយា វា ហោន្តុ ព្រាហ្មណា វា វេស្សា វា សុទ្ទា វា គហដ្ឋា វា បព្ពជិតា វា តិរច្ឆានគតា វា, យេ កេចិ សត្តា ជេដ្ឋាបចិតិកម្មេ ឆេកា កុសលា គុណសម្បន្នានំ វយោវុឌ្ឍានំ អបចិតិំ ករោន្តិ, តេ ឥមស្មិញ្ច អត្តភាវេ ជេដ្ឋាបចិតិការកាតិ បសំសំ វណ្ណនំ ថោមនំ លភន្តិ, កាយស្ស ច ភេទា សគ្គេ និព្ពត្តន្តីតិ.

ឯវំ សត្ថា ជេដ្ឋាបចិតិកម្មស្ស គុណំ កថេត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ហត្ថិនាគោ មោគ្គល្លានោ អហោសិ, មក្កដោ សារិបុត្តោ, តិត្តិរបណ្ឌិតោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

តិត្តិរជាតកវណ្ណនា សត្តមា.

[៣៨] ៨. ពកជាតកវណ្ណនា

នាច្ចន្តំ និកតិប្បញ្ញោតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ចីវរវឌ្ឍកំ ភិក្ខុ អារព្ភ កថេសិ. ឯកោ កិរ ជេតវនវាសិកោ ភិក្ខុ យំកិញ្ចិ ចីវរេ កត្តព្ពំ ឆេទនឃដ្ដនវិចារណសិព្ពនាទិកំ កម្មំ, តត្ថ សុកុសលោ. សោ តាយ កុសលតាយ ចីវរំ វឌ្ឍេតិ, តស្មា ‘‘ចីវរវឌ្ឍកោ’’ ត្វេវ បញ្ញាយិត្ថ. កិំ បនេស ករោតីតិ? ជិណ្ណបិលោតិកាសុ ហត្ថកម្មំ ទស្សេត្វា សុផស្សិកំ មនាបំ ចីវរំ កត្វា រជនបរិយោសានេ បិដ្ឋោទកេន រជិត្វា សង្ខេន ឃំសិត្វា ឧជ្ជលំ មនុញ្ញំ កត្វា និក្ខិបតិ. ចីវរកម្មំ កាតុំ អជានន្តា ភិក្ខូ អហតេ សាដកេ គហេត្វា តស្ស សន្តិកំ អាគន្ត្វា ‘‘មយំ ចីវរំ កាតុំ ន ជានាម, ចីវរំ នោ កត្វា ទេថា’’តិ វទន្តិ. សោ ‘‘ចីវរំ អាវុសោ ករិយមានំ ចិរេន និដ្ឋាតិ, មយា កតចីវរមេវ អត្ថិ, ឥមេ សាដកេ ឋបេត្វា តំ គណ្ហិត្វា គច្ឆថា’’តិ នីហរិត្វា ទស្សេតិ. តេ តស្ស វណ្ណសម្បត្តិមេវ ទិស្វា អន្តរំ អជានន្តា ‘‘ថិរ’’ន្តិ សញ្ញាយ អហតសាដកេ ចីវរវឌ្ឍកស្ស ទត្វា តំ គណ្ហិត្វា គច្ឆន្តិ. តំ តេហិ ថោកំ កិលិដ្ឋកាលេ ឧណ្ហោទកេន ធោវិយមានំ អត្តនោ បកតិំ ទស្សេតិ, តត្ថ តត្ថ ជិណ្ណដ្ឋានំ បញ្ញាយតិ, តេ វិប្បដិសារិនោ ហោន្តិ. ឯវំ អាគតាគតេ បិលោតិកាហិ វញ្ចេន្តោ សោ ភិក្ខុ សព្ពត្ថ បាកដោ ជាតោ.

យថា ចេស ជេតវនេ, តថា អញ្ញតរស្មិំ គាមកេបិ ឯកោ ចីវរវឌ្ឍកោ លោកំ វញ្ចេតិ. តស្ស សម្ភត្តា ភិក្ខូ ‘‘ភន្តេ, ជេតវនេ កិរ ឯកោ ចីវរវឌ្ឍកោ ឯវំ លោកំ វញ្ចេតី’’តិ អារោចេសុំ. អថស្ស ឯតទហោសិ ‘‘ហន្ទាហំ, តំ នគរវាសិកំ វញ្ចេមី’’តិ បិលោតិកចីវរំ អតិមនាបំ កត្វា សុរត្តំ រជិត្វា តំ បារុបិត្វា ជេតវនំ អគមាសិ. ឥតរោ តំ ទិស្វាវ លោភំ ឧប្បាទេត្វា ‘‘ភន្តេ, ឥមំ ចីវរំ តុម្ហេហិ កត’’ន្តិ បុច្ឆិ. ‘‘អាមាវុសោ’’តិ. ‘‘ភន្តេ, ឥមំ ចីវរំ មយ្ហំ ទេថ, តុម្ហេ អញ្ញំ លភិស្សថា’’តិ? ‘‘អាវុសោ, មយំ គាមវាសិកា ទុល្លភបច្ចយា, ឥមាហំ តុយ្ហំ ទត្វា អត្តនា កិំ បារុបិស្សាមី’’តិ? ‘‘ភន្តេ, មម សន្តិកេ អហតសាដកា អត្ថិ, តេ គហេត្វា តុម្ហាកំ ចីវរំ ករោថា’’តិ. ‘‘អាវុសោ, មយា ឯត្ថ ហត្ថកម្មំ ទស្សិតំ, តយិ បន ឯវំ វទន្តេ កិំ សក្កា កាតុំ, គណ្ហាហិ ន’’ន្តិ តស្ស បិលោតិកចីវរំ ទត្វា អហតសាដកេ អាទាយ តំ វញ្ចេត្វា បក្កាមិ. ជេតវនវាសិកោបិ តំ ចីវរំ បារុបិត្វា កតិបាហច្ចយេន ឧណ្ហោទកេន ធោវន្តោ ជិណ្ណបិលោតិកភាវំ ទិស្វា លជ្ជិតោ ‘‘គាមវាសិចីវរវឌ្ឍកេន កិរ ជេតវនវាសិកោ វញ្ចិតោ’’តិ តស្ស វញ្ចិតភាវោ សង្ឃមជ្ឈេ បាកដោ ជាតោ.

អថេកទិវសំ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ តំ កថំ កថេន្តា និសីទិំសុ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិ. តេ តមត្ថំ អារោចេសុំ. សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ជេតវនវាសី ចីវរវឌ្ឍកោ ឥទានេវ អញ្ញេ វញ្ចេតិ, បុព្ពេបិ វញ្ចេសិយេវ. ន គាមវាសិកេនាបិ ឥទានេវ ឯស ជេតវនវាសី ចីវរវឌ្ឍកោ វញ្ចិតោ, បុព្ពេបិ វញ្ចិតោយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ឯកស្មិំ អរញ្ញាយតនេ ពោធិសត្តោ អញ្ញតរំ បទុមសរំ និស្សាយ ឋិតេ វរណរុក្ខេ រុក្ខទេវតា ហុត្វា និព្ពត្តិ. តទា អញ្ញតរស្មិំ នាតិមហន្តេ សរេ និទាឃសមយេ ឧទកំ មន្ទំ អហោសិ, ពហូ ចេត្ថ មច្ឆា ហោន្តិ. អថេកោ ពកោ តេ មច្ឆេ ទិស្វា ‘‘ឯកេន ឧបាយេន ឥមេ មច្ឆេ វញ្ចេត្វា ខាទិស្សាមី’’តិ គន្ត្វា ឧទកបរិយន្តេ ចិន្តេន្តោ និសីទិ. អថ នំ មច្ឆា ទិស្វា ‘‘កិំ, អយ្យ, ចិន្តេន្តោ និសិន្នោសី’’តិ បុច្ឆិំសុ. ‘‘តុម្ហាកំ ចិន្តេន្តោ និសិន្នោម្ហី’’តិ. ‘‘កិំ អម្ហាកំ ចិន្តេសិ, អយ្យា’’តិ? ‘‘‘ឥមស្មិំ សរេ ឧទកំ បរិត្តំ, គោចរោ មន្ទោ, និទាឃោ ច មហន្តោ, ឥទានិមេ មច្ឆា កិំ នាម ករិស្សន្តី’តិ តុម្ហាកំ ចិន្តេន្តោ និសិន្នោម្ហី’’តិ. ‘‘អថ កិំ ករោម, អយ្យា’’តិ? ‘‘តុម្ហេ សចេ មយ្ហំ វចនំ ករេយ្យាថ, អហំ វោ ឯកេកំ មុខតុណ្ឌកេន គហេត្វា ឯកំ បញ្ចវណ្ណបទុមសញ្ឆន្នំ មហាសរំ នេត្វា វិស្សជ្ជេយ្យ’’ន្តិ. ‘‘អយ្យ, បឋមកប្បិកតោ បដ្ឋាយ មច្ឆានំ ចិន្តនកពកោ នាម នត្ថិ, ត្វំ អម្ហេសុ ឯកេកំ ខាទិតុកាមោសី’’តិ. ‘‘នាហំ តុម្ហេ មយ្ហំ សទ្ទហន្តេ ខាទិស្សាមិ’’. ‘‘សចេ បន សរស្ស អត្ថិភាវំ មយ្ហំ ន សទ្ទហថ, ឯកំ មច្ឆំ មយា សទ្ធិំ សរំ បស្សិតុំ បេសេថា’’តិ. មច្ឆា តស្ស សទ្ទហិត្វា ‘‘អយំ ជលេបិ ថលេបិ សមត្ថោ’’តិ ឯកំ កាឡមហាមច្ឆំ អទំសុ ‘‘ឥមំ គហេត្វា គច្ឆថា’’តិ. សោ តំ គហេត្វា នេត្វា សរេ វិស្សជ្ជេត្វា សព្ពំ សរំ ទស្សេត្វា បុន អានេត្វា តេសំ មច្ឆានំ សន្តិកេ វិស្សជ្ជេសិ. សោ តេសំ មច្ឆានំ សរស្ស សម្បត្តិំ វណ្ណេសិ. តេ តស្ស កថំ សុត្វា គន្តុកាមា ហុត្វា ‘‘សាធុ, អយ្យ, អម្ហេ គណ្ហិត្វា គច្ឆាហី’’តិ អាហំសុ.

ពកោ បឋមំ តំ កាឡមហាមច្ឆមេវ គហេត្វា សរតីរំ នេត្វា សរំ ទស្សេត្វា សរតីរេ ជាតេ វរណរុក្ខេ និលីយិត្វា តំ វិដបន្តរេ បក្ខិបិត្វា តុណ្ឌេន វិជ្ឈន្តោ ជីវិតក្ខយំ បាបេត្វា មំសំ ខាទិត្វា កណ្ដកេ រុក្ខមូលេ បាតេត្វា បុន គន្ត្វា ‘‘វិស្សដ្ឋោ, មេ សោ មច្ឆោ, អញ្ញោ អាគច្ឆតូ’’តិ ឯតេនុបាយេន ឯកេកំ គហេត្វា សព្ពេ មច្ឆេ ខាទិត្វា បុន អាគតោ ឯកំ មច្ឆម្បិ នាទ្ទស. ឯកោ បនេត្ថ កក្កដកោ អវសិដ្ឋោ. ពកោ តម្បិ ខាទិតុកាមោ ហុត្វា ‘‘ភោ, កក្កដក, មយា សព្ពេតេ មច្ឆា នេត្វា បទុមសញ្ឆន្នេ មហាសរេ វិស្សជ្ជិតា, ឯហិ តម្បិ នេស្សាមី’’តិ. ‘‘មំ គហេត្វា គច្ឆន្តោ កថំ គណ្ហិស្សសី’’តិ? ‘‘ឌំសិត្វា គណ្ហិស្សាមី’’តិ. ‘‘ត្វំ ឯវំ គហេត្វា គច្ឆន្តោ មំ បាតេស្សសិ, នាហំ តយា សទ្ធិំ គមិស្សាមី’’តិ. ‘‘មា ភាយិ, អហំ តំ សុគ្គហិតំ គហេត្វា គមិស្សាមី’’តិ. កក្កដកោ ចិន្តេសិ ‘‘ឥមស្ស មច្ឆេ នេត្វា សរេ វិស្សជ្ជនំ នាម នត្ថិ. សចេ បន មំ សរេ វិស្សជ្ជេស្សតិ, ឥច្ចេតំ កុសលំ. នោ ចេ វិស្សជ្ជេស្សតិ, គីវមស្ស ឆិន្ទិត្វា ជីវិតំ ហរិស្សាមី’’តិ.

អថ នំ ឯវមាហ ‘‘សម្ម ពក, ន ខោ ត្វំ សុគ្គហិតំ គហេតុំ សក្ខិស្សសិ, អម្ហាកំ បន គហណំ សុគ្គហណំ, សចាហំ អឡេហិ តវ គីវំ គហេតុំ លភិស្សាមិ, តវ គីវំ សុគ្គហិតំ កត្វា តយា សទ្ធិំ គមិស្សាមី’’តិ. សោ តំ ‘‘វញ្ចេតុកាមោ ឯស ម’’ន្តិ អជានន្តោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិ. កក្កដកោ អត្តនោ អឡេហិ កម្មារសណ្ឌាសេន វិយ តស្ស គីវំ សុគ្គហិតំ កត្វា ‘‘ឥទានិ គច្ឆា’’តិ អាហ. សោ តំ នេត្វា សរំ ទស្សេត្វា វរណរុក្ខាភិមុខោ បាយាសិ. កក្កដកោ អាហ ‘‘មាតុល, អយំ សរោ ឯត្តោ, ត្វំ បន ឥតោ កិំ នេសី’’តិ? ពកោ ‘‘ន តេ មាតុលោ អហំ, ន ភគិនិបុត្តោសិ វត មេ ត្វ’’ន្តិ វត្វា ‘‘ត្វំ ‘ឯស មំ ឧក្ខិបិត្វា វិចរន្តោ មយ្ហំ ទាសោ’តិ សញ្ញំ ករោសិ មញ្ញេ, បស្សេតំ វរណរុក្ខស្ស មូលេ កណ្ដករាសិំ, យថា មេ តេ សព្ពេ មច្ឆា ខាទិតា, តម្បិ តថេវ ខាទិស្សាមី’’តិ អាហ. កក្កដកោ ‘‘ឯតេ មច្ឆា អត្តនោ ពាលតាយ តយា ខាទិតា, អហំ បន តេ មំ ខាទិតុំ ន ទស្សាមិ, តញ្ញេវ បន វិនាសំ បាបេស្សាមិ. ត្វញ្ហិ ពាលតាយ មយា វញ្ចិតភាវំ ន ជានាសិ, មរន្តា ឧភោបិ មរិស្សាម, អហំ តេ សីសំ ឆិន្ទិត្វា ភូមិយំ ខិបិស្សាមី’’តិ វត្វា កម្មារសណ្ឌាសេន វិយ អឡេហិ តស្ស គីវំ និប្បីឡេសិ. សោ វិវដេន មុខេន អក្ខីហិ អស្សុនា បគ្ឃរន្តេន មរណភយតជ្ជិតោ ‘‘សាមិ, អហំ តំ ន ខាទិស្សាមិ, ជីវិតំ មេ ទេហី’’តិ អាហ. ‘‘យទិ ឯវំ ឱតរិត្វា មំ សរស្មិំ វិស្សជ្ជេហី’’តិ. សោ និវត្តិត្វា សរមេវ ឱតរិត្វា កក្កដកំ សរបរិយន្តេ បង្កបិដ្ឋេ ឋបេសិ, កក្កដកោ កត្តរិកាយ កុមុទនាឡំ កប្បេន្តោ វិយ តស្ស គីវំ កប្បេត្វា ឧទកំ បាវិសិ.

តំ អច្ឆរិយំ ទិស្វា វរណរុក្ខេ អធិវត្ថា ទេវតា សាធុការំ ទទមានា វនំ ឧន្នាទយមានា មធុរស្សរេន ឥមំ គាថមាហ –

៣៨. ‘‘នាច្ចន្តំ និកតិប្បញ្ញោ, និកត្យា សុខមេធតិ;

អារាធេតិ និកតិប្បញ្ញោ, ពកោ កក្កដកាមិវា’’តិ.

តត្ថ នាច្ចន្តំ និកតិប្បញ្ញោ, និកត្យា សុខមេធតីតិ និកតិ វុច្ចតិ វញ្ចនា, និកតិប្បញ្ញោ វញ្ចនបញ្ញោ បុគ្គលោ តាយ និកត្យា និកតិយា វញ្ចនាយ ន អច្ចន្តំ សុខមេធតិ, និច្ចកាលេ សុខស្មិំយេវ បតិដ្ឋាតុំ ន សក្កោតិ, ឯកំសេន បន វិនាសំ បាបុណាតិយេវាតិ អត្ថោ. អារាធេតីតិ បដិលភតិ. និកតិប្បញ្ញោតិ កេរាដិកភាវំ សិក្ខិតបញ្ញោ បាបបុគ្គលោ អត្តនា កតស្ស បាបស្ស ផលំ អារាធេតិ បដិលភតិ វិន្ទតីតិ អត្ថោ. កថំ? ពកោ កក្កដកាមិវ, យថា ពកោ កក្កដកា គីវច្ឆេទំ បាបុណាតិ, ឯវំ បាបបុគ្គលោ អត្តនា កតបាបតោ ទិដ្ឋធម្មេ វា សម្បរាយេ វា ភយំ អារាធេតិ បដិលភតីតិ ឥមមត្ថំ បកាសេន្តោ មហាសត្តោ វនំ ឧន្នាទេន្តោ ធម្មំ ទេសេសិ.

សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ គាមវាសិចីវរវឌ្ឍកេនេស វញ្ចិតោ, អតីតេបិ វញ្ចិតោយេវា’’តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា សោ ពកោ ជេតវនវាសី ចីវរវឌ្ឍកោ អហោសិ, កក្កដកោ គាមវាសី ចីវរវឌ្ឍកោ, រុក្ខទេវតា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ពកជាតកវណ្ណនា អដ្ឋមា.

[៣៩] ៩. នន្ទជាតកវណ្ណនា

មញ្ញេ សោវណ្ណយោ រាសីតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ សារិបុត្តត្ថេរស្ស សទ្ធិវិហារិកំ អារព្ភ កថេសិ. សោ កិរ ភិក្ខុ សុព្ពចោ អហោសិ វចនក្ខមោ, ថេរស្ស មហន្តេនុស្សាហេន ឧបការំ ករោតិ. អថេកំ សមយំ ថេរោ សត្ថារំ អាបុច្ឆិត្វា ចារិកំ ចរន្តោ ទក្ខិណាគិរិជនបទំ អគមាសិ. សោ ភិក្ខុ តត្ថ គតកាលេ មានត្ថទ្ធោ ហុត្វា ថេរស្ស វចនំ ន ករោតិ ‘‘អាវុសោ, ឥទំ នាម ករោហី’’តិ វុត្តេ បន ថេរស្ស បដិបក្ខោ ហោតិ. ថេរោ តស្ស អាសយំ ន ជានាតិ. សោ តត្ថ ចារិកំ ចរិត្វា បុន ជេតវនំ អាគតោ. សោ ភិក្ខុ ថេរស្ស ជេតវនវិហារំ អាគតកាលតោ បដ្ឋាយ បុន តាទិសោវ ជាតោ. ថេរោ តថាគតស្ស អារោចេសិ ‘‘ភន្តេ, មយ្ហំ ឯកោ សទ្ធិវិហារិកោ ឯកស្មិំ ឋានេ សតេន កីតទាសោ វិយ ហោតិ, ឯកស្មិំ ឋានេ មានត្ថទ្ធោ ហុត្វា ‘ឥទំ នាម ករោហី’តិ វុត្តេ បដិបក្ខោ ហោតី’’តិ. សត្ថា ‘‘នាយំ, សារិបុត្ត, ភិក្ខុ ឥទានេវ ឯវំសីលោ, បុព្ពេបេស ឯកំ ឋានំ គតោ សតេន កីតទាសោ វិយ ហោតិ. ឯកំ ឋានំ គតោ បដិបក្ខោ បដិសត្តុ ហោតី’’តិ វត្វា ថេរេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ឯកស្មិំ កុដុម្ពិយកុលេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. តស្សេកោ សហាយកោ កុដុម្ពិកោ សយំ មហល្លកោ, ភរិយា បនស្ស តរុណី. សា តំ និស្សាយ បុត្តំ បដិលភិ. សោ ចិន្តេសិ ‘‘អយំ ឥត្ថី តរុណត្តា មមច្ចយេន កញ្ចិទេវ បុរិសំ គហេត្វា ឥមំ ធនំ វិនាសេយ្យ, បុត្តស្ស មេ ន ទទេយ្យ, យំនូនាហំ ឥមំ ធនំ បថវិគតំ ករេយ្យ’’ន្តិ ឃរេ នន្ទំ នាម ទាសំ គហេត្វា អរញ្ញំ គន្ត្វា ឯកស្មិំ ឋានេ តំ ធនំ និទហិត្វា តស្ស អាចិក្ខិត្វា ‘‘តាត, នន្ទ, ឥមំ ធនំ មមច្ចយេន មយ្ហំ បុត្តស្ស អាចិក្ខេយ្យាសិ, មា ច នំ បរិច្ចជសី’’តិ ឱវទិត្វា កាលមកាសិ.

បុត្តោបិស្ស អនុក្កមេន វយប្បត្តោ ជាតោ. អថ នំ មាតា អាហ – ‘‘តាត, តវ បិតា នន្ទំ ទាសំ គហេត្វា ធនំ និធេសិ, តំ អាហរាបេត្វា កុដុម្ពំ សណ្ឋបេហី’’តិ. សោ ឯកទិវសំ នន្ទំ អាហ – ‘‘មាតុល, អត្ថិ កិញ្ចិ មយ្ហំ បិតរា ធនំ និទហិត’’ន្តិ. ‘‘អាម, សាមី’’តិ. ‘‘កុហិំ តំ និទហិត’’ន្តិ. ‘‘អរញ្ញេ, សាមី’’តិ. ‘‘តេន ហិ គច្ឆាមា’’តិ កុទ្ទាលបិដកំ អាទាយ និធិដ្ឋានំ គន្ត្វា ‘‘កហំ មាតុល, ធន’’ន្តិ អាហ. នន្ទោ អារុយ្ហ ធនមត្ថកេ ឋត្វា ធនំ និស្សាយ មានំ ឧប្បាទេត្វា ‘‘អរេ ទាសិបុត្ត ចេដក, កុតោ តេ ឥមស្មិំ ឋានេ ធន’’ន្តិ កុមារំ អក្កោសតិ. កុមារោ តស្ស ផរុសវចនំ សុត្វា អសុណន្តោ វិយ ‘‘តេន ហិ គច្ឆាមា’’តិ តំ គហេត្វា បដិនិវត្តិត្វា បុន ទ្វេ តយោ ទិវសេ អតិក្កមិត្វា អគមាសិ, នន្ទោ តថេវ អក្កោសតិ. កុមារោ តេន សទ្ធិំ ផរុសវចនំ អវត្វាវ និវត្តិត្វា ‘‘អយំ ទាសោ ឥតោ បដ្ឋាយ ‘ធនំ អាចិក្ខិស្សាមី’តិ គច្ឆតិ, គន្ត្វា បន មំ អក្កោសតិ, តត្ថ ការណំ ន ជានាមិ, អត្ថិ ខោ បន មេ បិតុ សហាយោ កុដុម្ពិកោ, តំ បដិបុច្ឆិត្វា ជានិស្សាមី’’តិ ពោធិសត្តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា សព្ពំ តំ បវត្តិំ អារោចេត្វា ‘‘កិំ នុ ខោ, តាត, ការណ’’ន្តិ បុច្ឆិ.

ពោធិសត្តោ ‘‘យស្មិំ តេ, តាត, ឋានេ ឋិតោ នន្ទោ អក្កោសតិ, តត្ថេវ តេ បិតុ សន្តកំ ធនំ, តស្មា យទា តេ នន្ទោ អក្កោសតិ, តទា នំ ‘ឯហិ រេ ទាស, កិំ អក្កោសសី’តិ អាកឌ្ឍិត្វា តំ ឋានំ ភិន្ទិត្វា កុលសន្តកំ ធនំ នីហរិត្វា ទាសំ ឧក្ខិបាបេត្វា ធនំ អាហរា’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៣៩. ‘‘មញ្ញេ សោវណ្ណយោ រាសិ, សោវណ្ណមាលា ច នន្ទកោ;

យត្ថ ទាសោ អាមជាតោ, ឋិតោ ថុល្លានិ គជ្ជតី’’តិ.

តត្ថ មញ្ញេតិ ឯវំ អហំ ជានាមិ. សោវណ្ណយោតិ សុន្ទរោ វណ្ណោ ឯតេសន្តិ សោវណ្ណានិ. កានិ តានិ? រជតមណិកញ្ចនបវាឡាទីនិ រតនានិ. ឥមស្មិញ្ហិ ឋានេ សព្ពានេតានិ ‘‘សុវណ្ណានី’’តិ អធិប្បេតានិ, តេសំ រាសិ សោវណ្ណយោ រាសិ. សោវណ្ណមាលា ចាតិ តុយ្ហំ បិតុសន្តកា សុវណ្ណមាលា ច ឯត្ថេវាតិ មញ្ញាមិ. នន្ទកោ យត្ថ ទាសោតិ យស្មិំ ឋានេ ឋិតោ នន្ទកោ ទាសោ. អាមជាតោតិ ‘‘អាម, អហំ វោ ទាសី’’តិ ឯវំ ទាសព្យំ ឧបគតាយ អាមទាសិសង្ខាតាយ ទាសិយា បុត្តោ. ឋិតោ ថុល្លានិ គជ្ជតីតិ ‘‘សោ យស្មិំ ឋានេ ឋិតោ ថុល្លានិ ផរុសវចនានិ វទតិ, តត្ថេវ តេ កុលសន្តកំ ធនំ, ឯវំ អហំ តំ មញ្ញាមី’’តិ ពោធិសត្តោ កុមារស្ស ធនគ្គហណូបាយំ អាចិក្ខិ.

កុមារោ ពោធិសត្តំ វន្ទិត្វា ឃរំ គន្ត្វា នន្ទំ អាទាយ និធិដ្ឋានំ គន្ត្វា យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជិត្វា តំ ធនំ អាហរិត្វា កុដុម្ពំ សណ្ឋបេត្វា ពោធិសត្តស្ស ឱវាទេ ឋិតោ ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា ជីវិតបរិយោសានេ យថាកម្មំ គតោ.

សត្ថា ‘‘បុព្ពេបេស ឯវំសីលោយេវា’’តិ វត្វា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា នន្ទោ សារិបុត្តស្ស សទ្ធិវិហារិកោ អហោសិ, បណ្ឌិតកុដុម្ពិកោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

នន្ទជាតកវណ្ណនា នវមា.

[៤០] ១០. ខទិរង្គារជាតកវណ្ណនា

កាមំ បតាមិ និរយន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អនាថបិណ្ឌិកំ អារព្ភ កថេសិ. អនាថបិណ្ឌិកោ ហិ វិហារមេវ អារព្ភ ចតុបញ្ញាសកោដិធនំ ពុទ្ធសាសនេ បរិច្ចជិត្វា វិកិរិត្វា ឋបេត្វា តីណិ រតនានិ អញ្ញត្ថ រតនសញ្ញមេវ អនុប្បាទេត្វា សត្ថរិ ជេតវនេ វិហរន្តេ ទេវសិកំ តីណិ មហាឧបដ្ឋានានិ គច្ឆតិ. បាតោវ ឯកវារំ គច្ឆតិ, កតបាតរាសោ ឯកវារំ, សាយន្ហេ ឯកវារំ. អញ្ញានិបិ អន្តរន្តរុបដ្ឋានានិ ហោន្តិយេវ. គច្ឆន្តោ ច ‘‘កិំ នុ ខោ អាទាយ អាគតោតិ សាមណេរា វា ទហរា វា ហត្ថម្បិ មេ ឱលោកេយ្យុ’’ន្តិ តុច្ឆហត្ថោ នាម ន គតបុព្ពោ. បាតោវ គច្ឆន្តោ យាគុំ គាហាបេត្វា គច្ឆតិ, កតបាតរាសោ សប្បិនវនីតមធុផាណិតាទីនិបិ, សាយន្ហសមយេ គន្ធមាលាវត្ថាទិហត្ថោតិ. ឯវំ ទិវសេ ទិវសេ បរិច្ចជន្តស្ស បនស្ស បរិច្ចាគេ បមាណំ នត្ថិ.

ពហូ វោហារូបជីវិនោបិស្ស ហត្ថតោ បណ្ណេ អារោបេត្វា អដ្ឋារសកោដិសង្ខ្យំ ធនំ ឥណំ គណ្ហិំសុ, តេ មហាសេដ្ឋិ ន អាហរាបេតិ. អញ្ញា បនស្ស កុលសន្តកា អដ្ឋារស កោដិយោ នទីតីរេ និទហិត្វា ឋបិតា អចិរវតោទកេន នទីកូលេ ភិន្នេ មហាសមុទ្ទំ បវិដ្ឋា, តា យថាបិហិតលញ្ឆិ តាវ លោហចាដិយោ អណ្ឌវកុច្ឆិយំ បវដ្ដន្តា វិចរន្តិ. គេហេ បនស្ស បញ្ចន្នំ ភិក្ខុសតានំ និច្ចភត្តំ និពទ្ធមេវ ហោតិ. សេដ្ឋិនោ ហិ គេហំ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ចតុមហាបថេ ខតបោក្ខរណិសទិសំ, សព្ពភិក្ខូនំ មាតាបិតុដ្ឋានេ ឋិតំ. តេនស្ស ឃរំ សម្មាសម្ពុទ្ធោបិ គច្ឆតិ, អសីតិមហាថេរាបិ គច្ឆន្តិយេវ. សេសភិក្ខូនំ បន គច្ឆន្តានញ្ច អាគច្ឆន្តានញ្ច បមាណំ នត្ថិ. តំ បន ឃរំ សត្តភូមកំ សត្តទ្វារកោដ្ឋកបដិមណ្ឌិតំ, តស្ស ចតុត្ថេ ទ្វារកោដ្ឋកេ ឯកា មិច្ឆាទិដ្ឋិកា ទេវតា វសតិ, សា សម្មាសម្ពុទ្ធេ គេហំ បវិសន្តេ អត្តនោ វិមានេ ឋាតុំ ន សក្កោតិ, ទារកេ គហេត្វា ឱតរិត្វា ភូមិយំ តិដ្ឋតិ. អសីតិមហាថេរេសុបិ អវសេសត្ថេរេសុបិ បវិសន្តេសុ ច និក្ខមន្តេសុ ច តថេវ ករោតិ. សា ចិន្តេសិ ‘‘សមណេ គោតមេ ច សាវកេសុ ចស្ស ឥមំ គេហំ បវិសន្តេសុ មយ្ហំ សុខំ នាម នត្ថិ, និច្ចកាលំ ឱតរិត្វា ឱតរិត្វា ភូមិយំ ឋាតុំ ន សក្ខិស្សាមិ. យថា ឥមេ ឯតំ ឃរំ ន បវិសន្តិ, តថា មយា កាតុំ វដ្ដតី’’តិ. អថេកទិវសំ សយនូបគតស្សេវ មហាកម្មន្តិកស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ឱភាសំ ផរិត្វា អដ្ឋាសិ. ‘‘កោ ឯត្ថា’’តិ ច វុត្តេ ‘‘អហំ ចតុត្ថទ្វារកោដ្ឋកេ និព្ពត្តទេវតា’’តិ អាហ. ‘‘កស្មា អាគតាសី’’តិ? ‘‘កិំ តុម្ហេ សេដ្ឋិស្ស កិរិយំ ន បស្សថ, អត្តនោ បច្ឆិមកាលំ អនោលោកេត្វា ធនំ នីហរិត្វា សមណំ គោតមំយេវ បូជេតិ, នេវ វណិជ្ជំ បយោជេតិ, ន កម្មន្តេ បដ្ឋបេតិ, តុម្ហេ សេដ្ឋិំ តថា ឱវទថ, យថា អត្តនោ កម្មន្តំ ករោតិ. យថា ច សមណោ គោតមោ សសាវកោ ឥមំ ឃរំ ន បវិសតិ, តថា ករោថា’’តិ. អថ នំ សោ អាហ ‘‘ពាលទេវតេ, សេដ្ឋិ ធនំ វិស្សជ្ជេន្តោ និយ្យានិកេ ពុទ្ធសាសនេ វិស្សជ្ជេតិ, សោ សចេ មំ ចូឡាយំ គហេត្វា វិក្កិណិស្សតិ, នេវាហំ កិញ្ចិ កថេស្សាមិ, គច្ឆ ត្វំ’’ន្តិ. សា បុនេកទិវសំ សេដ្ឋិនោ ជេដ្ឋបុត្តំ ឧបសង្កមិត្វា តថេវ ឱវទិ, សោបិ តំ បុរិមនយេនេវ តជ្ជេសិ. សេដ្ឋិនា បន សទ្ធិំ កថេតុំយេវ ន សក្កោតិ.

សេដ្ឋិនោបិ និរន្តរំ ទានំ ទេន្តស្ស វោហារេ អករោន្តស្ស អាយេ មន្ទីភូតេ ធនំ បរិក្ខយំ អគមាសិ. អថស្ស អនុក្កមេន ទាលិទ្ទិយប្បត្តស្ស បរិភោគសាដកសយនភោជនានិបិ បុរាណសទិសានិ ន ភវិំសុ. ឯវំភូតោបិ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ទានំ ទេតិ, បណីតំ បន កត្វា ទាតុំ ន សក្កោតិ. អថ នំ ឯកទិវសំ វន្ទិត្វា និសិន្នំ សត្ថា ‘‘ទីយតិ បន តេ, គហបតិ, កុលេ ទាន’’ន្តិ បុច្ឆិ. សោ ‘‘ទីយតិ, ភន្តេ, តញ្ច ខោ កណាជកំ ពិលង្គទុតិយ’’ន្តិ អាហ. អថ នំ សត្ថា ‘‘គហបតិ, ‘លូខំ ទានំ ទេមី’តិ មា ចិត្តំ សង្កោចយិត្ថ. ចិត្តស្មិញ្ហិ បណីតេ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធពុទ្ធសាវកានំ ទិន្នទានំ លូខំ នាម ន ហោតិ. កស្មា? វិបាកមហន្តត្តា’’តិ អាហ. ចិត្តញ្ហិ បណីតំ កាតុំ សក្កោន្តស្ស ទានំ លូខំ នាម នត្ថីតិ ចេតំ ឯវំ វេទិតព្ពំ –

‘‘នត្ថិ ចិត្តេ បសន្នម្ហិ, អប្បកា នាម ទក្ខិណា;

តថាគតេ វា សម្ពុទ្ធេ, អថ វា តស្ស សាវកេ. (វិ. វ. ៨០៤);

‘‘ន កិរត្ថិ អនោមទស្សិសុ, បារិចរិយា ពុទ្ធេសុ អប្បកា;

សុក្ខាយ អលោណិកាយ ច, បស្ស ផលំ កុម្មាសបិណ្ឌិយា’’តិ.

អបរម្បិ នំ អាហ ‘‘គហបតិ, ត្វំ តាវ លូខំ ទានំ ទទមានោ អដ្ឋន្នំ អរិយបុគ្គលានំ ទេសិ, អហំ វេលាមកាលេ សកលជម្ពុទីបំ ឧន្នង្គលំ កត្វា សត្ត រតនានិ ទទមានោ បញ្ច មហានទិយោ ឯកោឃបុណ្ណំ កត្វា វិយ ច មហាទានំ បវត្តយមានោ តិសរណគតំ វា បញ្ចសីលរក្ខនកំ វា កញ្ចិ នាលត្ថំ, ទក្ខិណេយ្យបុគ្គលា នាម ឯវំ ទុល្លភា. តស្មា ‘លូខំ មេ ទាន’ន្តិ មា ចិត្តំ សង្កោចយិត្ថា’’តិ ឯវញ្ច បន វត្វា វេលាមសុត្តំ (អ. និ. ៩.២០) កថេសិ.

អថ ខោ សា ទេវតា ឥស្សរកាលេ សេដ្ឋិនា សទ្ធិំ កថេតុម្បិ អសក្កោន្តី ‘‘ឥទានាយំ ទុគ្គតត្តា មម វចនំ គណ្ហិស្សតី’’តិ មញ្ញមានា អឌ្ឍរត្តសមយេ សិរិគព្ភំ បវិសិត្វា ឱភាសំ ផរិត្វា អាកាសេ អដ្ឋាសិ. សេដ្ឋិ តំ ទិស្វា ‘‘កោ ឯសោ’’តិ អាហ. ‘‘អហំ មហាសេដ្ឋិ ចតុត្ថទ្វារកោដ្ឋកេ អធិវត្ថា, ទេវតា’’តិ. ‘‘កិមត្ថមាគតាសី’’តិ? ‘‘តុយ្ហំ ឱវាទំ កថេតុកាមា ហុត្វា អាគច្ឆាមី’’តិ. ‘‘តេន ហិ កថេហី’’តិ. មហាសេដ្ឋិ ត្វំ បច្ឆិមកាលំ ន ចិន្តេសិ, បុត្តធីតរោ ន ឱលោកេសិ, សមណស្ស តេ គោតមស្ស សាសនេ ពហុំ ធនំ វិប្បកិណ្ណំ, សោ ត្វំ អតិវេលំ ធនវិស្សជ្ជនេន វា វណិជ្ជាទិកម្មានំ អករណេន វា សមណំ គោតមំ និស្សាយ ទុគ្គតោ ជាតោ, ឯវំភូតោបិ សមណំ គោតមំ ន មុញ្ចសិ, អជ្ជបិ តេ សមណា ឃរំ បវិសន្តិយេវ. យំ តាវ តេហិ នីតំ, តំ ន សក្កា បច្ចាហរាបេតុំ, គហិតំ គហិតមេវ ហោតុ, ឥតោ បដ្ឋាយ បន សយញ្ច សមណស្ស គោតមស្ស សន្តិកំ មា គមិត្ថ, សាវកានញ្ចស្ស ឥមំ ឃរំ បវិសិតុំ មា អទាសិ, សមណំ គោតមំ និវត្តិត្វាបិ អនោលោកេន្តោ អត្តនោ វោហារេ ច វណិជ្ជញ្ច កត្វា កុដុម្ពំ សណ្ឋបេហី’’តិ. អថ នំ សោ ឯវមាហ ‘‘អយំ តយា មយ្ហំ ទាតព្ពឱវាទោ’’តិ. ‘‘អាម, អយ្យា’’តិ. តាទិសានំ ទេវតានំ សតេនបិ សហស្សេនបិ សតសហស្សេនបិ អកម្បនីយោ អហំ ទសពលេន កតោ. មម ហិ សទ្ធា សិនេរុ វិយ អចលា សុប្បតិដ្ឋិតា, មយា និយ្យានិកេ រតនសាសនេ ធនំ វិស្សជ្ជិតំ, អយុត្តំ តេ កថិតំ, ពុទ្ធសាសនេ បហារោ ទិន្នោ, ឯវរូបាយ អនាចារាយ ទុស្សីលាយ កាឡកណ្ណិយា សទ្ធិំ តយា មម ឯកគេហេ វសនកិច្ចំ នត្ថិ, សីឃំ មម គេហា និក្ខមិត្វា អញ្ញត្ថ គច្ឆាតិ.

សា សោតាបន្នស្ស អរិយសាវកស្ស វចនំ សុត្វា ឋាតុំ អសក្កោន្តី អត្តនោ វសនដ្ឋានំ គន្ត្វា ទារកេ ហត្ថេន គហេត្វា និក្ខមិ. និក្ខមិត្វា ច បន អញ្ញត្ថ វសនដ្ឋានំ អលភមានា ‘‘សេដ្ឋិំ ខមាបេត្វា តត្ថេវ វសិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា នគរបរិគ្គាហកទេវបុត្តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា តំ វន្ទិត្វា អដ្ឋាសិ. ‘‘កេនដ្ឋេន អាគតាសី’’តិ ច វុត្តេ ‘‘អហំ សាមិ, អត្តនោ ពាលតាយ អនុបធារេត្វា អនាថបិណ្ឌិកេន សេដ្ឋិនា សទ្ធិំ កថេសិំ, សោ មំ កុជ្ឈិត្វា វសនដ្ឋានា និក្កឌ្ឍិ, មំ សេដ្ឋិស្ស សន្តិកំ នេត្វា ខមាបេត្វា វសនដ្ឋានំ មេ ទេថា’’តិ. ‘‘កិំ បន តយា សេដ្ឋិ វុត្តោ’’តិ ‘‘ឥតោ បដ្ឋាយ ពុទ្ធុបដ្ឋានំ សង្ឃុបដ្ឋានំ មា ករិ, សមណស្ស គោតមស្ស ឃរប្បវេសនំ មា អទាសី’’តិ ‘‘ឯវំ មេ វុត្តោ, សាមី’’តិ. អយុត្តំ តយា វុត្តំ, សាសនេ បហារោ ទិន្នោ, ‘‘អហំ តំ អាទាយ សេដ្ឋិនោ សន្តិកំ គន្តុំ ន ឧស្សហាមី’’តិ. សា តស្ស សន្តិកា សង្គហំ អលភិត្វា ចតុន្នំ មហារាជានំ សន្តិកំ អគមាសិ.

តេហិបិ តថេវ បដិក្ខិត្តា សក្កំ ទេវរាជំ ឧបសង្កមិត្វា តំ បវត្តិំ អាចិក្ខិត្វា ‘‘អហំ, ទេវ, វសនដ្ឋានំ អលភមានា ទារកេ ហត្ថេន គហេត្វា អនាថា វិចរាមិ, តុម្ហាកំ សិរិយា មយ្ហំ វសនដ្ឋានំ ទាបេថា’’តិ សុដ្ឋុតរំ យាចិ. សោបិ នំ អាហ ‘‘តយា អយុត្តំ កតំ, ជិនសាសនេ បហារោ ទិន្នោ, អហម្បិ តំ និស្សាយ សេដ្ឋិនា សទ្ធិំ កថេតុំ ន សក្កោមិ, ឯកំ បន តេ សេដ្ឋិស្ស ខមនូបាយំ កថេស្សាមី’’តិ. ‘‘សាធុ, ទេវ, កថេហី’’តិ. មហាសេដ្ឋិស្ស ហត្ថតោ មនុស្សេហិ បណ្ណេ អារោបេត្វា អដ្ឋារសកោដិសង្ខ្យំ ធនំ គហិតំ អត្ថិ, ត្វំ តស្ស អាយុត្តកវេសំ គហេត្វា កញ្ចិ អជានាបេត្វា តានិ បណ្ណានិ អាទាយ កតិបយេហិ យក្ខតរុណេហិ បរិវារិតា ឯកេន ហត្ថេន បណ្ណំ, ឯកេន លេខនិំ គហេត្វា តេសំ គេហំ គន្ត្វា គេហមជ្ឈេ ឋិតា អត្តនោ យក្ខានុភាវេន តេ ឧត្តាសេត្វា ‘‘ឥទំ តុម្ហាកំ ឥណបណ្ណំ, អម្ហាកំ សេដ្ឋិ អត្តនោ ឥស្សរកាលេ តុម្ហេ ន កិញ្ចិ អាហ, ឥទានិ ទុគ្គតោ ជាតោ, តុម្ហេហិ គហិតកហាបណានិ ទេថា’’តិ អត្តនោ យក្ខានុភាវំ ទស្សេត្វា សព្ពាបិ តា អដ្ឋារស ហិរញ្ញកោដិយោ សាធេត្វា សេដ្ឋិស្ស តុច្ឆកោដ្ឋកេ បូរេត្វា អញ្ញំ អចិរវតិនទីតីរេ និទហិតំ ធនំ នទីកូលេ ភិន្នេ សមុទ្ទំ បវិដ្ឋំ អត្ថិ, តម្បិ អត្តនោ អានុភាវេន អាហរិត្វា តុច្ឆកោដ្ឋកេ បូរេត្វា, អញ្ញម្បិ អសុកដ្ឋានេ នាម អស្សាមិកំ អដ្ឋារសកោដិមត្តមេវ ធនំ អត្ថិ, តម្បិ អាហរិត្វា តុច្ឆកោដ្ឋកេ បូរេហិ, ឥមាហិ ចតុបញ្ញាសកោដីហិ ឥមំ តុច្ឆកោដ្ឋកបូរកំ ទណ្ឌកម្មំ កត្វា មហាសេដ្ឋិំ ខមាបេហីតិ.

សា ‘‘សាធុ, ទេវា’’តិ តស្ស វចនំ សម្បដិច្ឆិត្វា វុត្តនយេនេវ សព្ពំ ធនំ អាហរិត្វា កោដ្ឋកេ បូរេត្វា អឌ្ឍរត្តសមយេ សេដ្ឋិស្ស សិរិគព្ភំ បវិសិត្វា ឱភាសំ ផរិត្វា អាកាសេ អដ្ឋាសិ. ‘‘កោ ឯសោ’’តិ វុត្តេ ‘‘អហំ តេ មហាសេដ្ឋិ ចតុត្ថទ្វារកោដ្ឋកេ អធិវត្ថា អន្ធពាលទេវតា, មយា មហាមោហមូឡ្ហាយ ពុទ្ធគុណេ អជានិត្វា បុរិមេសុ ទិវសេសុ តុម្ហេហិ សទ្ធិំ កិញ្ចិ កថិតំ អត្ថិ, តំ មេ ទោសំ ខមថ. សក្កស្ស ហិ មេ ទេវរាជស្ស វចនេន តុម្ហាកំ ឥណំ សោធេត្វា អដ្ឋារស កោដិយោ, សមុទ្ទំ គតា អដ្ឋារស កោដិយោ, តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ អស្សាមិកធនស្ស អដ្ឋារស កោដិយោតិ ចតុបណ្ណាស កោដិយោ អាហរិត្វា តុច្ឆកោដ្ឋកបូរណេន ទណ្ឌកម្មំ កតំ, ជេតវនវិហារំ អារព្ភ បរិក្ខយំ គតធនំ សព្ពំ សម្បិណ្ឌិតំ, វសនដ្ឋានំ អលភមានា កិលមាមិ, មយា អញ្ញាណតាយ កថិតំ មនសិ អកត្វា ខមថ មហាសេដ្ឋី’’តិ អាហ.

អនាថបិណ្ឌិកោ តស្សា វចនំ សុត្វា ចិន្តេសិ ‘‘អយំ ទេវតា ‘ទណ្ឌកម្មញ្ច មេ កត’ន្តិ វទតិ, អត្តនោ ច ទោសំ បដិជានាតិ, សត្ថា ឥមំ វិនេត្វា អត្តនោ គុណេ ជានាបេស្សតិ, សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស នំ ទស្សេស្សាមី’’តិ. អថ នំ អាហ ‘‘អម្ម, ទេវតេ, សចេសិ មំ ខមាបេតុកាមា, សត្ថុ សន្តិកេ មំ ខមាបេហី’’តិ. សាធុ ឯវំ ករិស្សាមិ, ‘‘សត្ថុ បន មំ សន្តិកំ គហេត្វា គច្ឆាហី’’តិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ វត្វា វិភាតាយ រត្តិយា បាតោវ តំ គហេត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា តាយ កតកម្មំ សព្ពំ តថាគតស្ស អារោចេសិ. សត្ថា តស្ស វចនំ សុត្វា ‘‘ឥធ, គហបតិ, បាបបុគ្គលោបិ យាវ បាបំ ន បច្ចតិ, តាវ ភទ្រានិ បស្សតិ. យទា បនស្ស បាបំ បច្ចតិ, តទា បាបមេវ បស្សតិ. ភទ្របុគ្គលោបិ យាវ ភទ្រំ ន បច្ចតិ, តាវ បាបានិ បស្សតិ. យទា បនស្ស ភទ្រំ បច្ចតិ, តទា ភទ្រមេវ បស្សតី’’តិ វត្វា ឥមា ធម្មបទេ ទ្វេ គាថា អភាសិ –

‘‘បាបោបិ បស្សតី ភទ្រំ, យាវ បាបំ ន បច្ចតិ;

យទា ច បច្ចតី បាបំ, អថ បាបោ បាបានិ បស្សតិ.

‘‘ភទ្រោបិ បស្សតី បាបំ, យាវ ភទ្រំ ន បច្ចតិ;

យទា ច បច្ចតី ភទ្រំ, អថ ភទ្រោ ភទ្រានិ បស្សតី’’តិ. (ធ. ប. ១១៩-១២០);

ឥមាសញ្ច បន គាថានំ បរិយោសានេ សា ទេវតា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាសិ. សា ចក្កង្កិតេសុ សត្ថុ បាទេសុ និបតិត្វា ‘‘មយា, ភន្តេ, រាគរត្តាយ ទោសបទុដ្ឋាយ មោហមូឡ្ហាយ អវិជ្ជន្ធាយ តុម្ហាកំ គុណេ អជានន្តិយា បាបកំ វចនំ វុត្តំ, តំ មេ ខមថា’’តិ សត្ថារំ ខមាបេត្វា មហាសេដ្ឋិម្បិ ខមាបេសិ.

តស្មិំ សមយេ អនាថបិណ្ឌិកោ សត្ថុ បុរតោ អត្តនោ គុណំ កថេសិ ‘‘ភន្តេ, អយំ ទេវតា ‘ពុទ្ធុបដ្ឋានាទីនិ មា ករោហី’តិ វារយមានាបិ មំ វារេតុំ នាសក្ខិ, ‘ទានំ ន ទាតព្ព’ន្តិ ឥមាយ វារិយមានោបហំ ទានំ អទាសិមេវ, នូន ឯស, ភន្តេ, មយ្ហំ គុណោ’’តិ. សត្ថា ‘‘ត្វំ ខោសិ គហបតិ សោតាបន្នោ អរិយសាវកោ អចលសទ្ធោ វិសុទ្ធទស្សនោ, តុយ្ហំ ឥមាយ អប្បេសក្ខទេវតាយ វារេន្តិយា អវារិតភាវោ ន អច្ឆរិយោ. យំ បន បុព្ពេ បណ្ឌិតា អនុប្បន្នេ ពុទ្ធេ អបរិបក្កញាណេ ឋិតា កាមាវចរិស្សរេន មារេន អាកាសេ ឋត្វា ‘សចេ ទានំ ទស្សសិ, ឥមស្មិំ និរយេ បច្ចិស្សសី’តិ អសីតិហត្ថគម្ភីរំ អង្គារកាសុំ ទស្សេត្វា ‘មា ទានំ អទាសី’តិ វារិតាបិ បទុមកណ្ណិកាមជ្ឈេ ឋត្វា ទានំ អទំសុ, ឥទំ អច្ឆរិយ’’ន្តិ វត្វា អនាថបិណ្ឌិកេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ពារាណសិសេដ្ឋិស្ស កុលេ និព្ពត្តិត្វា នានប្បការេហិ សុខូបករណេហិ ទេវកុមារោ វិយ សំវឌ្ឍិយមានោ អនុក្កមេន វិញ្ញុតំ បត្វា សោឡសវស្សកាលេយេវ សព្ពសិប្បេសុ និប្ផត្តិំ បត្តោ. សោ បិតុ អច្ចយេន សេដ្ឋិដ្ឋានេ ឋត្វា ចតូសុ នគរទ្វារេសុ ចតស្សោ ទានសាលាយោ, មជ្ឈេ នគរស្ស ឯកំ, អត្តនោ និវេសនទ្វារេ ឯកន្តិ ឆ ទានសាលាយោ ការេត្វា មហាទានំ ទេតិ, សីលំ រក្ខតិ, ឧបោសថកម្មំ ករោតិ.

អថេកទិវសំ បាតរាសវេលាយ ពោធិសត្តស្ស នានគ្គរសេ មនុញ្ញភោជនេ ឧបនីយមានេ ឯកោ បច្ចេកពុទ្ធោ សត្តាហច្ចយេន និរោធា វុដ្ឋាយ ភិក្ខាចារវេលំ សល្លក្ខេត្វា ‘‘អជ្ជ មយា ពារាណសិសេដ្ឋិស្ស គេហទ្វារំ គន្តុំ វដ្ដតី’’តិ នាគលតាទន្តកដ្ឋំ ខាទិត្វា អនោតត្តទហេ មុខធោវនំ កត្វា មនោសិលាតលេ ឋិតោ និវាសេត្វា វិជ្ជុលតាសទិសំ កាយពន្ធនំ ពន្ធិត្វា ចីវរំ បារុបិត្វា ឥទ្ធិមយមត្តិកាបត្តំ អាទាយ អាកាសេនាគន្ត្វា ពោធិសត្តស្ស ភត្តេ ឧបនីតមត្តេ គេហទ្វារេ អដ្ឋាសិ. ពោធិសត្តោ តំ ទិស្វាវ អាសនា វុដ្ឋាយ និបច្ចការំ ទស្សេត្វា បរិកម្មការកំ ឱលោកេសិ. ‘‘កិំ ករោមិ, សាមី’’តិ ច វុត្តេ ‘‘អយ្យស្ស បត្តំ អាហរថា’’តិ អាហ. តង្ខណញ្ញេវ មារោ បាបិមា វិកម្បមានោ ឧដ្ឋាយ ‘‘អយំ បច្ចេកពុទ្ធោ ឥតោ សត្តមេ ទិវសេ អាហារំ លភិ, អជ្ជ អលភមានោ វិនស្សិស្សតិ, ឥមញ្ច វិនាសេស្សាមិ, សេដ្ឋិនោ ច ទានន្តរាយំ ករិស្សាមី’’តិ តង្ខណញ្ញេវ អាគន្ត្វា អន្តរវត្ថុម្ហិ អសីតិហត្ថមត្តំ អង្គារកាសុំ និម្មិនិ. សា ខទិរង្គារបុណ្ណា សម្បជ្ជលិតា សជោតិភូតា អវីចិមហានិរយោ វិយ ខាយិត្ថ. តំ បន មាបេត្វា សយំ អាកាសេ អដ្ឋាសិ. បត្តាហរណត្ថាយ គច្ឆមានោ បុរិសោ តំ ទិស្វា មហាភយប្បត្តោ និវត្តិ. ពោធិសត្តោ ‘‘កិំ, តាត, និវត្តោសី’’តិ បុច្ឆិ. អយំ សាមិ អន្តរវត្ថុម្ហិ មហតី អង្គារកាសុ សម្បជ្ជលិតា សជោតិភូតាតិ. អថញ្ញោ អថញ្ញោតិ ឯវំ អាគតាគតា សព្ពេបិ ភយប្បត្តា វេគេន បលាយិំសុ.

ពោធិសត្តោ ចិន្តេសិ ‘‘អជ្ជ មយ្ហំ ទានន្តរាយំ កាតុកាមោ វសវត្តី មារោ ឧយ្យុត្តោ ភវិស្សតិ, ន ខោ បន ជានាតិ មារសតេន មារសហស្សេនបិ មយ្ហំ អកម្បិយភាវំ, អជ្ជ ទានិ មយ្ហំ វា មារស្ស វា ពលមហន្តតំ, អានុភាវមហន្តតំ ជានិស្សាមី’’តិ តំ យថាសជ្ជិតមេវ ភត្តបាតិំ សយំ អាទាយ គេហា និក្ខម្ម អង្គារកាសុតដេ ឋត្វា អាកាសំ ឧល្លោកេត្វា មារំ ទិស្វា ‘‘កោសិ ត្វ’’ន្តិ អាហ. ‘‘អហំ, មារោ’’តិ. ‘‘អយំ អង្គារកាសុ តយា និម្មិតា’’តិ? ‘‘អាម, មយា’’តិ. ‘‘កិមត្ថាយា’’តិ. ‘‘តវ ទានស្ស អន្តរាយករណត្ថាយ ច បច្ចេកពុទ្ធស្ស ច ជីវិតនាសនត្ថាយា’’តិ. ពោធិសត្តោ ‘‘នេវ តេ អហំ អត្តនោ ទានស្ស អន្តរាយំ, ន បច្ចេកពុទ្ធស្ស ជីវិតន្តរាយំ កាតុំ ទស្សាមិ, អជ្ជ ទានិ មយ្ហំ វា តុយ្ហំ វា ពលមហន្តតំ, អានុភាវមហន្តតំ ជានិស្សាមី’’តិ អង្គារកាសុតដេ ឋត្វា ‘‘ភន្តេ, បច្ចេកពុទ្ធ អហំ ឥមិស្សា អង្គារកាសុយា អធោសីសោ បតមានោបិ ន និវត្តិស្សាមិ, កេវលំ តុម្ហេ មយា ទិន្នំ ភោជនំ បដិគ្គណ្ហថា’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៤០. ‘‘កាមំ បតាមិ និរយំ, ឧទ្ធំបាទោ អវំសិរោ;

នានរិយំ ករិស្សាមិ, ហន្ទ បិណ្ឌំ បដិគ្គហា’’តិ.

តត្ថាយំ បិណ្ឌត្ថោ – ភន្តេ, បច្ចេកវរពុទ្ធ សចេបហំ តុម្ហាកំ បិណ្ឌបាតំ ទេន្តោ ឯកំសេនេវ ឥមំ និរយំ ឧទ្ធំបាទោ អវំសិរោ ហុត្វា បតាមិ, តថាបិ យទិទំ អទានញ្ច អសីលញ្ច អរិយេហិ អកត្តព្ពត្តា អនរិយេហិ ច កត្តព្ពត្តា ‘‘អនរិយ’’ន្តិ វុច្ចតិ, ‘‘ន តំ អនរិយំ ករិស្សាមិ, ហន្ទ ឥមំ មយា ទីយមានំ បិណ្ឌំ បដិគ្គហ បដិគ្គណ្ហាហី’’តិ. ឯត្ថ ច ហន្ទាតិ វោស្សគ្គត្ថេ និបាតោ.

ឯវំ វត្វា ពោធិសត្តោ ទឡ្ហសមាទានេន ភត្តបាតិំ គហេត្វា អង្គារកាសុមត្ថកេន បក្ខន្តោ, តាវទេវ អសីតិហត្ថគម្ភីរាយ អង្គារកាសុយា តលតោ ឧបរូបរិជាតំ សតបត្តបុប្ផិតំ ឯកំ មហាបទុមំ ឧគ្គន្ត្វា ពោធិសត្តស្ស បាទេ សម្បដិច្ឆិ. តតោ មហាតុម្ពមត្តា រេណុ ឧគ្គន្ត្វា មហាសត្តស្ស មុទ្ធនិ ឋត្វា សកលសរីរំ សុវណ្ណចុណ្ណសមោកិណ្ណមិវ អកាសិ. សោ បទុមកណ្ណិកាយ ឋត្វា នានគ្គរសភោជនំ បច្ចេកពុទ្ធស្ស បត្តេ បតិដ្ឋាបេសិ. សោ តំ បដិគ្គហេត្វា អនុមោទនំ កត្វា បត្តំ អាកាសេ ខិបិត្វា បស្សន្តស្សេវ មហាជនស្ស សយម្បិ វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា នានប្បការំ វលាហកបន្តិំ មទ្ទមានោ វិយ ហិមវន្តមេវ គតោ. មារោបិ បរាជិតោ ទោមនស្សំ បត្វា អត្តនោ វសនដ្ឋានមេវ គតោ. ពោធិសត្តោ បន បទុមកណ្ណិកាយ ឋិតកោវ មហាជនស្ស ទានសីលសំវណ្ណនេន ធម្មំ ទេសេត្វា មហាជនេន បរិវុតោ អត្តនោ និវេសនមេវ បវិសិត្វា យាវជីវំ ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា យថាកម្មំ គតោ.

សត្ថា ‘‘នយិទំ, គហបតិ, អច្ឆរិយំ, យំ ត្វំ ឯវំ ទស្សនសម្បន្នោ ឯតរហិ ទេវតាយ ន កម្បិតោ, បុព្ពេ បណ្ឌិតេហិ កតមេវ អច្ឆរិយ’’ន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ ‘‘តទា បច្ចេកពុទ្ធោ តត្ថេវ បរិនិព្ពាយិ, មារំ បរាជេត្វា បទុមកណ្ណិកាយ ឋត្វា បច្ចេកពុទ្ធស្ស បិណ្ឌបាតទាយកោ ពារាណសិសេដ្ឋិ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ខទិរង្គារជាតកវណ្ណនា ទសមា.