៣. កុរុង្គវគ្គោ

[២១] ១. កុរុង្គមិគជាតកវណ្ណនា

ញាតមេតំ កុរុង្គស្សាតិ ឥទំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ ទេវទត្តំ អារព្ភ កថេសិ. ឯកស្មិញ្ហិ សមយេ ធម្មសភាយំ សន្និបតិតា ភិក្ខូ ‘‘អាវុសោ ទេវទត្តោ តថាគតស្ស ឃាតនត្ថាយ ធនុគ្គហេ បយោជេសិ, សិលំ បវិជ្ឈិ, ធនបាលំ វិស្សជ្ជេសិ, សព្ពថាបិ ទសពលស្ស វធាយ បរិសក្កតី’’តិ ទេវទត្តស្ស អវណ្ណំ កថេន្តា និសីទិំសុ. សត្ថា អាគន្ត្វា បញ្ញត្តាសនេ និសិន្នោ ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិ. ភន្តេ, ទេវទត្តោ តុម្ហាកំ វធាយ បរិសក្កតីតិ តស្ស អគុណកថាយ សន្និសិន្នាម្ហាតិ. សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ទេវទត្តោ ឥទានេវ មម វធាយ បរិសក្កតិ, បុព្ពេបិ មម វធាយ បរិសក្កិយេវ, ន ច បន មំ វធិតុំ អសក្ខី’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ កុរុង្គមិគោ ហុត្វា ឯកស្មិំ អរញ្ញាយតនេ ផលានិ ខាទន្តោ វសតិ. សោ ឯកស្មិំ កាលេ ផលសម្បន្នេ សេបណ្ណិរុក្ខេ សេបណ្ណិផលានិ ខាទតិ. អថេកោ គាមវាសី អដ្ដកលុទ្ទកោ ផលរុក្ខមូលេសុ មិគានំ បទានិ ឧបធារេត្វា ឧបរិរុក្ខេ អដ្ដកំ ពន្ធិត្វា តត្ថ និសីទិត្វា ផលានិ ខាទិតុំ អាគតាគតេ មិគេ សត្តិយា វិជ្ឈិត្វា តេសំ មំសំ វិក្កិណន្តោ ជីវិកំ កប្បេតិ. សោ ឯកទិវសំ តស្មិំ រុក្ខមូលេ ពោធិសត្តស្ស បទវឡញ្ជំ ទិស្វា តស្មិំ សេបណ្ណិរុក្ខេ អដ្ដកំ ពន្ធិត្វា បាតោវ ភុញ្ជិត្វា សត្តិំ អាទាយ វនំ បវិសិត្វា តំ រុក្ខំ អារុហិត្វា អដ្ដកេ និសីទិ. ពោធិសត្តោបិ បាតោវ វសនដ្ឋានា និក្ខមិត្វា ‘‘សេបណ្ណិផលានិ ខាទិស្សាមី’’តិ អាគម្ម តំ រុក្ខមូលំ សហសាវ អបវិសិត្វា ‘‘កទាចិ អដ្ដកលុទ្ទកា រុក្ខេសុ អដ្ដកំ ពន្ធន្តិ, អត្ថិ នុ ខោ ឯវរូបោ ឧបទ្ទវោ’’តិ បរិគ្គណ្ហន្តោ ពាហិរតោវ អដ្ឋាសិ.

លុទ្ទកោបិ ពោធិសត្តស្ស អនាគមនភាវំ ញត្វា អដ្ដកេ និសិន្នោវ សេបណ្ណិផលានិ ខិបិត្វា ខិបិត្វា តស្ស បុរតោ បាតេសិ. ពោធិសត្តោ ‘‘ឥមានិ ផលានិ អាគន្ត្វា មយ្ហំ បុរតោ បតន្តិ, អត្ថិ នុ ខោ ឧបរិ លុទ្ទកោ’’តិ បុនប្បុនំ ឧល្លោកេន្តោ លុទ្ទកំ ទិស្វា អបស្សន្តោ វិយ ហុត្វា ‘‘អម្ភោ, រុក្ខ-បុព្ពេ ត្វំ ឱលម្ពកំ ចារេន្តោ វិយ ឧជុកមេវ ផលានិ បាតេសិ, អជ្ជ បន តេ រុក្ខធម្មោ បរិច្ចត្តោ, ឯវំ តយា រុក្ខធម្មេ បរិច្ចត្តេ អហម្បិ អញ្ញំ រុក្ខមូលំ ឧបសង្កមិត្វា មយ្ហំ អាហារំ បរិយេសិស្សាមី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

២១. ‘‘ញាតមេតំ កុរុង្គស្ស, យំ ត្វំ សេបណ្ណិ សេយ្យសិ;

អញ្ញំ សេបណ្ណិ គច្ឆាមិ, ន មេ តេ រុច្ចតេ ផល’’ន្តិ.

តត្ថ ញាតន្តិ បាកដំ ជាតំ. ឯតន្តិ ឥទំ. កុរុង្គស្សាតិ កុរុង្គមិគស្ស. យំ ត្វំ សេបណ្ណិ សេយ្យសីតិ យំ ត្វំ អម្ភោ សេបណ្ណិរុក្ខ បុរតោ ផលានិ បាតយមានោ សេយ្យសិ វិសេយ្យសិ វិសិណ្ណផលោ ហោសិ, តំ សព្ពំ កុរុង្គមិគស្ស បាកដំ ជាតំ. ន មេ តេ រុច្ចតេ ផលន្តិ ឯវំ ផលំ ទទមានាយ ន មេ តវ ផលំ រុច្ចតិ, តិដ្ឋ ត្វំ, អហំ អញ្ញត្ថ គច្ឆិស្សាមីតិ អគមាសិ.

អថស្ស លុទ្ទកោ អដ្ដកេ និសិន្នោវ សត្តិំ ខិបិត្វា ‘‘គច្ឆ, វិរទ្ធោ ទានិម្ហិ ត’’ន្តិ អាហ. ពោធិសត្តោ និវត្តិត្វា ឋិតោ អាហ ‘‘អម្ភោ បុរិស, ឥទានីសិ កិញ្ចាបិ មំ វិរទ្ធោ, អដ្ឋ បន មហានិរយេ សោឡសឧស្សទនិរយេ បញ្ចវិធពន្ធនាទីនិ ច កម្មការណានិ អវិរទ្ធោយេវាសី’’តិ. ឯវញ្ច បន វត្វា បលាយិត្វា យថារុចិំ គតោ, លុទ្ទោបិ ឱតរិត្វា យថារុចិំ គតោ.

សត្ថាបិ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ទេវទត្តោ ឥទានេវ មម វធាយ បរិសក្កតិ, បុព្ពេបិ បរិសក្កិយេវ, ន ច បន មំ វធិតុំ អសក្ខី’’តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា អដ្ដកលុទ្ទកោ ទេវទត្តោ អហោសិ, កុរុង្គមិគោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

កុរុង្គមិគជាតកវណ្ណនា បឋមា.

[២២] ២. កុក្កុរជាតកវណ្ណនា

យេ កុក្កុរាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ញាតត្ថចរិយំ អារព្ភ កថេសិ. សា ទ្វាទសកនិបាតេ ភទ្ទសាលជាតកេ អាវិភវិស្សតិ. ឥទំ បន វត្ថុំ បតិដ្ឋបេត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ តថារូបំ កម្មំ បដិច្ច កុក្កុរយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា អនេកសតកុក្កុរបរិវុតោ មហាសុសានេ វសតិ. អថេកទិវសំ រាជា សេតសិន្ធវយុត្តំ សព្ពាលង្ការបដិមណ្ឌិតំ រថំ អារុយ្ហ ឧយ្យានំ គន្ត្វា តត្ថ ទិវសភាគំ កីឡិត្វា អត្ថង្គតេ សូរិយេ នគរំ បាវិសិ. តស្ស តំ រថវរត្តំ យថានទ្ធមេវ រាជង្គណេ ឋបយិំសុ, សោ រត្តិភាគេ ទេវេ វស្សន្តេ តិន្តោ. ឧបរិបាសាទតោ កោលេយ្យកសុនខា ឱតរិត្វា តស្ស ចម្មញ្ច នទ្ធិញ្ច ខាទិំសុ. បុនទិវសេ រញ្ញោ អារោចេសុំ ‘‘ទេវ, និទ្ធមនមុខេន សុនខា បវិសិត្វា រថស្ស ចម្មញ្ច នទ្ធិញ្ច ខាទិំសូ’’តិ. រាជា សុនខានំ កុជ្ឈិត្វា ‘‘ទិដ្ឋទិដ្ឋដ្ឋានេ សុនខេ ឃាតេថា’’តិ អាហ. តតោ បដ្ឋាយ សុនខានំ មហាព្យសនំ ឧទបាទិ. តេ ទិដ្ឋិទិដ្ឋដ្ឋានេ ឃាតិយមានា បលាយិត្វា សុសានំ គន្ត្វា ពោធិសត្តស្ស សន្តិកំ អគមំសុ.

ពោធិសត្តោ ‘តុម្ហេ ពហូ សន្និបតិតា, កិំ នុ ខោ ការណ’’ន្តិ បុច្ឆិ. តេ ‘‘អន្តេបុរេ កិរ រថស្ស ចម្មញ្ច នទ្ធិ ច សុនខេហិ ខាទិតា’តិ កុទ្ធោ រាជា សុនខវធំ អាណាបេសិ, ពហូ សុនខា វិនស្សន្តិ, មហាភយំ ឧប្បន្ន’’ន្តិ អាហំសុ. ពោធិសត្តោ ចិន្តេសិ ‘‘អារក្ខដ្ឋានេ ពហិ សុនខានំ ឱកាសោ នត្ថិ, អន្តោរាជនិវេសនេ កោលេយ្យកសុនខានមេវ តំ កម្មំ ភវិស្សតិ. ឥទានិ បន ចោរានំ កិញ្ចិ ភយំ នត្ថិ, អចោរា មរណំ លភន្តិ, យំនូនាហំ ចោរេ រញ្ញោ ទស្សេត្វា ញាតិសង្ឃស្ស ជីវិតទានំ ទទេយ្យ’’ន្តិ. សោ ញាតកេ សមស្សាសេត្វា ‘‘តុម្ហេ មា ភាយិត្ថ, អហំ វោ អភយំ អាហរិស្សាមិ, យាវ រាជានំ បស្សាមិ, តាវ ឥធេវ ហោថា’’តិ បារមិយោ អាវជ្ជេត្វា មេត្តាភាវនំ បុរេចារិកំ កត្វា ‘‘មយ្ហំ ឧបរិ លេឌ្ឌុំ វា មុគ្គរំ វា មា កោចិ ខិបិតុំ ឧស្សហី’’តិ អធិដ្ឋាយ ឯកកោវ អន្តោនគរំ បាវិសិ. អថ នំ ទិស្វា ឯកសត្តោបិ កុជ្ឈិត្វា ឱលោកេន្តោ នាម នាហោសិ. រាជាបិ សុនខវធំ អាណាបេត្វា សយំ វិនិច្ឆយេ និសិន្នោ ហោតិ. ពោធិសត្តោ តត្ថេវ គន្ត្វា បក្ខន្ទិត្វា រញ្ញោ អាសនស្ស ហេដ្ឋា បាវិសិ. អថ នំ រាជបុរិសា នីហរិតុំ អារទ្ធា, រាជា បន វារេសិ.

សោ ថោកំ វិស្សមិត្វា ហេដ្ឋាសនា និក្ខមិត្វា រាជានំ វន្ទិត្វា ‘‘ទេវ, តុម្ហេ កុក្កុរេ មារាបេថា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អាម, មារាបេមហ’’ន្តិ. ‘‘កោ នេសំ អបរាធោ នរិន្ទា’’តិ? ‘‘រថស្ស មេ បរិវារចម្មញ្ច នទ្ធិញ្ច ខាទិំសូ’’តិ. ‘‘យេ ខាទិំសុ, តេ ជានាថា’’តិ? ‘‘ន ជានាមា’’តិ. ‘‘‘ឥមេ នាម ចម្មខាទកចោរា’តិ តថតោ អជានិត្វា ទិដ្ឋទិដ្ឋដ្ឋានេយេវ មារាបនំ ន យុត្តំ, ទេវា’’តិ. ‘‘រថចម្មស្ស កុក្កុរេហិ ខាទិតត្តា ‘ទិដ្ឋទិដ្ឋេ សព្ពេវ មារេថា’តិ សុនខវធំ អាណាបេសិ’’ន្តិ. ‘‘កិំ បន វោ មនុស្សា សព្ពេវ កុក្កុរេ មារេន្តិ, ឧទាហុ មរណំ អលភន្តាបិ អត្ថី’’តិ? ‘‘អត្ថិ, អម្ហាកំ ឃរេ កោលេយ្យកា មរណំ ន លភន្តី’’តិ. មហារាជ ឥទានេវ តុម្ហេ ‘‘រថចម្មស្ស កុក្កុរេហិ ខាទិតត្តា ‘ទិដ្ឋទិដ្ឋេ សព្ពេវ មារេថា’តិ សុនខវធំ អាណាបេសិ’’ន្តិ អវោចុត្ថ, ឥទានិ បន ‘‘អម្ហាកំ ឃរេ កោលេយ្យកា មរណំ ន លភន្តី’’តិ វទេថ. ‘‘ននុ ឯវំ សន្តេ តុម្ហេ ឆន្ទាទិវសេន អគតិគមនំ គច្ឆថ, អគតិគមនញ្ច នាម ន យុត្តំ, ន ច រាជធម្មោ, រញ្ញា នាម ការណគវេសកេន តុលាសទិសេន ភវិតុំ វដ្ដតិ, ឥទានិ ច កោលេយ្យកា មរណំ ន លភន្តិ, ទុព្ពលសុនខាវ លភន្តិ, ឯវំ សន្តេ នាយំ សព្ពសុនខឃច្ចា, ទុព្ពលឃាតិកា នាមេសា’’តិ. ឯវញ្ច បន វត្វា មហាសត្តោ មធុរស្សរំ និច្ឆារេត្វា ‘‘មហារាជ, យំ តុម្ហេ ករោថ, នាយំ ធម្មោ’’តិ រញ្ញោ ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

២២. ‘‘យេ កុក្កុរា រាជកុលម្ហិ វទ្ធា, កោលេយ្យកា វណ្ណពលូបបន្នា;

តេមេ ន វជ្ឈា មយមស្ម វជ្ឈា, នាយំ សឃច្ចា ទុព្ពលឃាតិកាយ’’ន្តិ.

តត្ថ យេ កុក្កុរាតិ យេ សុនខា. យថា ហិ ធារុណ្ហោបិ បស្សាវោ ‘‘បូតិមុត្ត’’ន្តិ, តទហុជាតោបិ សិង្គាលោ ‘‘ជរសិង្គាលោ’’តិ, កោមលាបិ គលោចិលតា ‘‘បូតិលតា’’តិ, សុវណ្ណវណ្ណោបិ កាយោ ‘‘បូតិកាយោ’’តិ វុច្ចតិ, ឯវមេវំ វស្សសតិកោបិ សុនខោ ‘‘កុក្កុរោ’’តិ វុច្ចតិ. តស្មា មហល្លកា កាយពលូបបន្នាបិ តេ ‘‘កុក្កុរា’’ត្វេវ វុត្តា. វទ្ធាតិ វឌ្ឍិតា. កោលេយ្យកាតិ រាជកុលេ ជាតា សម្ភូតា សំវឌ្ឍា. វណ្ណពលូបបន្នាតិ សរីរវណ្ណេន ចេវ កាយពលេន ច សម្បន្នា. តេមេ ន វជ្ឈាតិ តេ ឥមេ សស្សាមិកា សារក្ខា ន វជ្ឈា. មយមស្ម វជ្ឈាតិ អស្សាមិកា អនារក្ខា មយំ វជ្ឈា នាម ជាតា. នាយំ សឃច្ចាតិ ឯវំ សន្តេ អយំ អវិសេសេន សឃច្ចា នាម ន ហោតិ. ទុព្ពលឃាតិកាយន្តិ អយំ បន ទុព្ពលានំយេវ ឃាតនតោ ទុព្ពលឃាតិកា នាម ហោតិ. រាជូហិ នាម ចោរា និគ្គណ្ហិតព្ពា, នោ អចោរា. ឥធ បន ចោរានំ កិញ្ចិ ភយំ នត្ថិ, អចោរា មរណំ លភន្តិ. អហោ ឥមស្មិំ លោកេ អយុត្តំ វត្តតិ, អហោ អធម្មោ វត្តតីតិ.

រាជា ពោធិសត្តស្ស វចរំ សុត្វា អាហ – ‘‘ជានាសិ ត្វំ, បណ្ឌិត, អសុកេហិ នាម រថចម្មំ ខាទិត’’ន្តិ? ‘‘អាម, ជានាមី’’តិ. ‘‘កេហិ ខាទិត’’ន្តិ? ‘‘តុម្ហាកំ គេហេ វសនកេហិ កោលេយ្យកសុនខេហី’’តិ. ‘‘កថំ តេហិ ខាទិតភាវោ ជានិតព្ពោ’’តិ? ‘‘អហំ តេហិ ខាទិតភាវំ ទស្សេសាមី’’តិ. ‘‘ទស្សេហិ បណ្ឌិតា’’តិ. ‘‘តុម្ហាកំ ឃរេ កោលេយ្យកសុនខេ អាហរាបេត្វា ថោកំ តក្កញ្ច ទព្ពតិណានិ ច អាហរាបេថា’’តិ. រាជា តថា អកាសិ. អថ នំ មហាសត្តោ ‘‘ឥមានិ តិណានិ តក្កេន មទ្ទាបេត្វា ឯតេ សុនខេ បាយេថា’’តិ អាហ. រាជា តថា កត្វា បាយាបេសិ, បីតា បីតា សុនខា សទ្ធិំ ចម្មេហិ វមិំសុ. រាជា ‘‘សព្ពញ្ញុពុទ្ធស្ស ព្យាករណំ វិយា’’តិ តុដ្ឋោ ពោធិសត្តស្ស សេតច្ឆត្តេន បូជំ អកាសិ. ពោធិសត្តោ ‘‘ធម្មំ ចរ, មហារាជ, មាតាបិតូសុ ខត្តិយា’’តិអាទីហិ (ជា. ២.១៧.៣៩) តេសកុណជាតកេ អាគតាហិ ទសហិ ធម្មចរិយគាថាហិ រញ្ញោ ធម្មំ ទេសេត្វា ‘‘មហារាជ, ឥតោ បដ្ឋាយ អប្បមត្តោ ហោហី’’តិ រាជានំ បញ្ចសុ សីលេសុ បតិដ្ឋាបេត្វា សេតច្ឆត្តំ រញ្ញោវ បដិអទាសិ.

រាជា មហាសត្តស្ស ធម្មកថំ សុត្វា សព្ពសត្តានំ អភយំ ទត្វា ពោធិសត្តំ អាទិំ កត្វា សព្ពសុនខានំ អត្តនោ ភោជនសទិសមេវ និច្ចភត្តំ បដ្ឋបេត្វា ពោធិសត្តស្ស ឱវាទេ ឋិតោ យាវតាយុកំ ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា កាលំ កត្វា ទេវលោកេ ឧប្បជ្ជិ. កុក្កុរោវាទោ ទស វស្សសហស្សានិ បវត្តិ. ពោធិសត្តោបិ យាវតាយុកំ ឋត្វា យថាកម្មំ គតោ.

សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, តថាគតោ ឥទានេវ ញាតកានំ អត្ថំ ចរតិ, បុព្ពេបិ ចរិយេវា’’តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា រាជា អានន្ទោ អហោសិ, អវសេសា បរិសា ពុទ្ធបរិសា, កុក្កុរបណ្ឌិតោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

កុក្កុរជាតកវណ្ណនា ទុតិយា.

[២៣] ៣. ភោជាជានីយជាតកវណ្ណនា

អបិ បស្សេន សេមានោតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ ឱស្សដ្ឋវីរិយំ ភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. តស្មិញ្ហិ សមយេ សត្ថា តំ ភិក្ខុំ អាមន្តេត្វា ‘‘ភិក្ខុ, បុព្ពេ បណ្ឌិតា អនាយតនេបិ វីរិយំ អកំសុ, បហារំ លទ្ធាបិ នេវ ឱស្សជិំសូ’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ភោជាជានីយសិន្ធវកុលេ និព្ពត្តោ សព្ពាលង្ការសម្បន្នោ ពារាណសិរញ្ញោ មង្គលស្សោ អហោសិ. សោ សតសហស្សគ្ឃនិកាយ សុវណ្ណបាតិយំយេវ នានគ្គរសសម្បន្នំ តិវស្សិកគន្ធសាលិភោជនំ ភុញ្ជតិ, ចាតុជ្ជាតិកគន្ធូបលិត្តាយមេវ ភូមិយំ តិដ្ឋតិ, តំ ឋានំ រត្តកម្ពលសាណិបរិក្ខិត្តំ ឧបរិ សុវណ្ណតារកខចិតចេលវិតានំ សមោសរិតគន្ធទាមមាលាទាមំ អវិជហិតគន្ធតេលបទីបំ ហោតិ. ពារាណសិរជ្ជំ បន អបត្ថេន្តា រាជានោ នាម នត្ថិ. ឯកំ សមយំ សត្ត រាជានោ ពារាណសិំ បរិក្ខិបិត្វា ‘‘អម្ហាកំ រជ្ជំ វា ទេតុ, យុទ្ធំ វា’’តិ ពារាណសិរញ្ញោ បណ្ណំ បេសេសុំ. រាជា អមច្ចេ សន្និបាតេត្វា តំ បវត្តិំ អាចិក្ខិត្វា ‘‘ឥទានិ កិំ ករោម, តាតា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ទេវ, តុម្ហេហិ តាវ អាទិតោវ យុទ្ធាយ ន គន្តព្ពំ, អសុកំ នាម អស្សារោហំ បេសេត្វា យុទ្ធំ ការេថ, តស្មិំ អសក្កោន្តេ បច្ឆា ជានិស្សាមា’’តិ. រាជា តំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘សក្ខិស្សសិ, តាត, សត្តហិ រាជូហិ សទ្ធិំ យុទ្ធំ កាតុ’’ន្តិ អាហ. ‘‘ទេវ, សចេ ភោជាជានីយសិន្ធវំ លភាមិ, តិដ្ឋន្តុ សត្ត រាជានោ, សកលជម្ពុទីបេ រាជូហិបិ សទ្ធិំ យុជ្ឈិតុំ សក្ខិស្សាមី’’តិ. ‘‘តាត, ភោជាជានីយសិន្ធវោ វា ហោតុ អញ្ញោ វា, យំ ឥច្ឆសិ, តំ គហេត្វា យុទ្ធំ ករោហី’’តិ.

សោ ‘‘សាធុ, ទេវា’’តិ រាជានំ វន្ទិត្វា បាសាទា ឱរុយ្ហ ភោជាជានីយសិន្ធវំ អាហរាបេត្វា សុវម្មិតំ កត្វា អត្តនាបិ សព្ពសន្នាហសន្នទ្ធោ ខគ្គំ ពន្ធិត្វា សិន្ធវបិដ្ឋិវរគតោ នគរា និក្ខម្ម វិជ្ជុលតា វិយ ចរមានោ បឋមំ ពលកោដ្ឋកំ ភិន្ទិត្វា ឯកំ រាជានំ ជីវគ្គាហមេវ គហេត្វា អាគន្ត្វា នគរេ ពលស្ស និយ្យាទេត្វា បុន គន្ត្វា ទុតិយំ ពលកោដ្ឋកំ ភិន្ទិត្វា តថា តតិយន្តិ ឯវំ បញ្ច រាជានោ ជីវគ្គាហំ គហេត្វា ឆដ្ឋំ ពលកោដ្ឋកំ ភិន្ទិត្វា ឆដ្ឋស្ស រញ្ញោ គហិតកាលេ ភោជាជានីយោ បហារំ លភតិ, លោហិតំ បគ្ឃរតិ, វេទនា ពលវតិយោ វត្តន្តិ. អស្សារោហោ តស្ស បហដភាវំ ញត្វា ភោជាជានីយសិន្ធវំ រាជទ្វារេ និបជ្ជាបេត្វា សន្នាហំ សិថិលំ កត្វា អញ្ញំ អស្សំ សន្នយ្ហិតុំ អារទ្ធោ. ពោធិសត្តោ មហាផាសុកបស្សេន និបន្នោវ អក្ខីនិ ឧម្មិលេត្វា អស្សារោហំ ទិស្វា ‘‘អយំ អញ្ញំ អស្សំ សន្នយ្ហតិ, អយញ្ច អស្សោ សត្តមំ ពលកោដ្ឋកំ ភិន្ទិត្វា សត្តមំ រាជានំ គណ្ហិតុំ ន សក្ខិស្សតិ, មយា កតកម្មញ្ច នស្សិស្សតិ, អប្បដិសមោ អស្សារោហោបិ នស្សិស្សតិ, រាជាបិ បរហត្ថំ គមិស្សតិ, ឋបេត្វា មំ អញ្ញោ អស្សោ សត្តមំ ពលកោដ្ឋកំ ភិន្ទិត្វា សត្តមំ រាជានំ គហេតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថី’’តិ និបន្នកោវ អស្សារោហំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘សម្ម អស្សារោហ, សត្តមំ ពលកោដ្ឋកំ ភិន្ទិត្វា សត្តមំ រាជានំ គហេតុំ សមត្ថោ ឋបេត្វា មំ អញ្ញោ អស្សោ នាម នត្ថិ, នាហំ មយា កតកម្មំ នាសេស្សាមិ, មមញ្ញេវ ឧដ្ឋាបេត្វា សន្នយ្ហាហី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

២៣. ‘‘អបិ បស្សេន សេមានោ, សល្លេភិ សល្លលីកតោ;

សេយ្យោវ វឡវា ភោជ្ឈោ, យុញ្ជ មញ្ញេវ សារថី’’តិ.

តត្ថ អបិ បស្សេន សេមានោតិ ឯកេន បស្សេន សយមានកោបិ. សល្លេភិ សល្លលីកតោតិ សល្លេហិ វិទ្ធោបិ សមានោ. សេយ្យោវ វឡវា ភោជ្ឈោតិ វឡវាតិ សិន្ធវកុលេសុ អជាតោ ខលុង្កស្សោ. ភោជ្ឈោតិ ភោជាជានីយសិន្ធវោ. ឥតិ ឯតស្មា វឡវា សល្លេហិ វិទ្ធោបិ ភោជាជានីយសិន្ធវោវ សេយ្យោ វរោ ឧត្តមោ. យុញ្ជ មញ្ញេវ សារថីតិ យស្មា ឯវ គតោបិ អហមេវ សេយ្យោ, តស្មា មមញ្ញេវ យោជេហិ, មំ វម្មេហីតិ វទតិ.

អស្សារោហោ ពោធិសត្តំ ឧដ្ឋាបេត្វា វណំ ពន្ធិត្វា សុសន្នទ្ធំ សន្នយ្ហិត្វា តស្ស បិដ្ឋិយំ និសីទិត្វា សត្តមំ ពលកោដ្ឋកំ ភិន្ទិត្វា សត្តមំ រាជានំ ជីវគ្គាហំ គហេត្វា រាជពលស្ស និយ្យាទេសិ, ពោធិសត្តម្បិ រាជទ្វារំ អានយិំសុ. រាជា តស្ស ទស្សនត្ថាយ និក្ខមិ. មហាសត្តោ រាជានំ អាហ – ‘‘មហារាជ, សត្ត រាជានោ មា ឃាតយិត្ថ, សបថំ ការេត្វា វិស្សជ្ជេថ, មយ្ហញ្ច អស្សារោហស្ស ច ទាតព្ពំ យសំ អស្សារោហស្សេវ ទេថ, សត្ត រាជានោ គហេត្វា ទិន្នយោធំ នាម នាសេតុំ ន វដ្ដតិ. តុម្ហេបិ ទានំ ទេថ, សីលំ រក្ខថ, ធម្មេន សមេន រជ្ជំ ការេថា’’តិ. ឯវំ ពោធិសត្តេន រញ្ញោ ឱវាទេ ទិន្នេ ពោធិសត្តស្ស សន្នាហំ មោចយិំសុ, សោ សន្នាហេ មុត្តមត្តេយេវ និរុជ្ឈិ. រាជា តស្ស សរីរកិច្ចំ ការេត្វា អស្សារោហស្ស មហន្តំ យសំ ទត្វា សត្ត រាជានោ បុន អត្តន្នោ អទុព្ភាយ សបថំ ការេត្វា សកសកដ្ឋានានិ បេសេត្វា ធម្មេន សមេន រជ្ជំ ការេត្វា ជីវិតបរិយោសានេ យថាកម្មំ គតោ.

សត្ថា ‘‘ឯវំ ភិក្ខុ បុព្ពេ បណ្ឌិតា អនាយតនេបិ វីរិយំ អកំសុ, ឯវរូបំ បហារំ លទ្ធាបិ ន ឱស្សជិំសុ, ត្វំ បន ឯវរូបេ និយ្យានិកសាសនេ បព្ពជិត្វា កស្មា វីរិយំ ឱស្សជសី’’តិ វត្វា ចត្តារិ សច្ចានិ បកាសេសិ, សច្ចបរិយោសានេ ឱស្សដ្ឋវីរិយោ ភិក្ខុ អរហត្តផលេ បតិដ្ឋាសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា រាជា អានន្ទោ អហោសិ, អស្សារោហោ សារិបុត្តោ, ភោជាជានីយសិន្ធវោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ភោជាជានីយជាតកវណ្ណនា តតិយា.

[២៤] ៤. អាជញ្ញជាតកវណ្ណនា

យទា យទាតិ ឥទម្បិ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឱស្សដ្ឋវីរិយមេវ ភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. តំ បន ភិក្ខុំ សត្ថា អាមន្តេត្វា ‘‘ភិក្ខុ បុព្ពេ បណ្ឌិតា អនាយតនេបិ លទ្ធប្បហារាបិ ហុត្វា វីរិយំ អកំសូ’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ បុរិមនយេនេវ សត្ត រាជានោ នគរំ បរិវារយិំសុ. អថេកោ រថិកយោធោ ទ្វេ ភាតិកសិន្ធវេ រថេ យោជេត្វា នគរា និក្ខម្ម ឆ ពលកោដ្ឋកេ ភិន្ទិត្វា ឆ រាជានោ អគ្គហេសិ. តស្មិំ ខណេ ជេដ្ឋកអស្សោ បហារំ លភិ. រថិកោ រថំ បេសេន្តោ រាជទ្វារំ អាគន្ត្វា ជេដ្ឋភាតិកំ រថា មោចេត្វា សន្នាហំ សិថិលំ កត្វា ឯកេនេវ បស្សេន និបជ្ជាបេត្វា អញ្ញំ អស្សំ សន្នយ្ហិតុំ អារទ្ធោ. ពោធិសត្តោ តំ ទិស្វា បុរិមនយេនេវ ចិន្តេត្វា រថិកំ បក្កោសាបេត្វា និបន្នកោវ ឥមំ គាថមាហ –

២៤. ‘‘យទា យទា យត្ថ យទា, យត្ថ យត្ថ យទា យទា;

អាជញ្ញោ កុរុតេ វេគំ, ហាយន្តិ តត្ថ វាឡវា’’តិ.

តត្ថ យទា យទាតិ បុព្ពណ្ហាទីសុ យស្មិំ យស្មិំ កាលេ. យត្ថាតិ យស្មិំ ឋានេ មគ្គេ វា សង្គាមសីសេ វា. យទាតិ យស្មិំ ខណេ. យត្ថ យត្ថាតិ សត្តន្នំ ពលកោដ្ឋកានំ វសេន ពហូសុ យុទ្ធមណ្ឌលេសុ. យទា យទាតិ យស្មិំ យស្មិំ កាលេ បហារំ លទ្ធកាលេ វា អលទ្ធកាលេ វា. អាជញ្ញោ កុរុតេ វេគន្តិ សារថិស្ស ចិត្តរុចិតំ ការណំ អាជាននសភាវោ អាជញ្ញោ វរសិន្ធវោ វេគំ ករោតិ វាយមតិ វីរិយំ អារភតិ. ហាយន្តិ តត្ថ វាឡវាតិ តស្មិំ វេគេ ករិយមានេ ឥតរេ វឡវសង្ខាតា ខឡុង្កស្សា ហាយន្តិ បរិហាយន្តិ, តស្មា ឥមស្មិំ រថេ មំយេវ យោជេហីតិ អាហ.

សារថិ ពោធិសត្តំ ឧដ្ឋាបេត្វា រថេ យោជេត្វា សត្តមំ ពលកោដ្ឋកំ ភិន្ទិត្វា សត្តមំ រាជានំ អាទាយ រថំ បេសេន្តោ រាជទ្វារំ អាគន្ត្វា សិន្ធវំ មោចេសិ. ពោធិសត្តោ ឯកេន បស្សេន និបន្នោ បុរិមនយេនេវ រញ្ញោ ឱវាទំ ទត្វា និរុជ្ឈិ. រាជា តស្ស សរីរកិច្ចំ ការេត្វា សារថិស្ស សម្មានំ កត្វា ធម្មេន រជ្ជំ ការេត្វា យថាកម្មំ គតោ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេសិ, សច្ចបរិយោសានេ សោ ភិក្ខុ អរហត្តេ បតិដ្ឋាសិ. សត្ថា ជាតកំ សមោធានេសិ ‘‘តទា រាជា អានន្ទត្ថេរោ អហោសិ, អស្សោ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ.

អាជញ្ញជាតកវណ្ណនា ចតុត្ថា.

[២៥] ៥. តិត្ថជាតកវណ្ណនា

អញ្ញមញ្ញេហិ តិត្ថេហីតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ធម្មសេនាបតិស្ស សទ្ធិវិហារិកំ ឯកំ សុវណ្ណការបុព្ពកំ ភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. អាសយានុសយញាណញ្ហិ ពុទ្ធានំយេវ ហោតិ, ន អញ្ញេសំ. តស្មា ធម្មសេនាបតិ អត្តនោ អាសយានុសយញាណស្ស នត្ថិតាយ សទ្ធិវិហារិកស្ស អាសយានុសយំ អជានន្តោ អសុភកម្មដ្ឋានមេវ កថេសិ, តស្ស តំ ន សប្បាយមហោសិ. កស្មា? សោ កិរ បដិបាដិយា បញ្ច ជាតិសតានិ សុវណ្ណការគេហេយេវ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ, អថស្ស ទីឃរត្តំ បរិសុទ្ធសុវណ្ណទស្សនវសេន បរិចិតត្តា អសុភំ ន សប្បាយមហោសិ. សោ តត្ថ និមិត្តមត្តម្បិ ឧប្បាទេតុំ អសក្កោន្តោ ចត្តារោ មាសេ ខេបេសិ.

ធម្មសេនាបតិ អត្តនោ សទ្ធិវិហារិកស្ស អរហត្តំ ទាតុំ អសក្កោន្តោ ‘‘អទ្ធា អយំ ពុទ្ធវេនេយ្យោ ភវិស្សតិ, តថាគតស្ស សន្តិកំ នេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា បាតោវ តំ អាទាយ សត្ថុ សន្តិកំ អគមាសិ. សត្ថា ‘‘កិំ នុ ខោ, សារិបុត្ត, ឯកំ ភិក្ខុំ អាទាយ អាគតោសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អហំ, ភន្តេ, ឥមស្ស កម្មដ្ឋានំ អទាសិំ, អយំ បន ចតូហិ មាសេហិ និមិត្តមត្តម្បិ ន ឧប្បាទេសិ, ស្វាហំ ‘ពុទ្ធវេនេយ្យោ ឯសោ ភវិស្សតី’តិ ចិន្តេត្វា តុម្ហាកំ សន្តិកំ អាទាយ អាគតោ’’តិ. ‘‘សារិបុត្ត, កតរំ បន តេ កម្មដ្ឋានំ សទ្ធិវិហារិកស្ស ទិន្ន’’ន្តិ? ‘‘អសុភកម្មដ្ឋានំ ភគវា’’តិ. ‘‘សារិបុត្ត, នត្ថិ តវ សន្តានេ អាសយានុសយញាណំ, គច្ឆ, ត្វំ សាយន្ហសមយេ អាគន្ត្វា តវ សទ្ធិវិហារិកំ អាទាយ គច្ឆេយ្យាសី’’តិ. ឯវំ សត្ថា ថេរំ ឧយ្យោជេត្វា តស្ស ភិក្ខុស្ស មនាបំ ចីវរញ្ច និវាសនញ្ច ទាបេត្វា តំ អាទាយ គាមំ បិណ្ឌាយ បវិសិត្វា បណីតំ ខាទនីយភោជនីយំ ទាបេត្វា មហាភិក្ខុសង្ឃបរិវារោ បុន វិហារំ អាគន្ត្វា គន្ធកុដិយំ ទិវសភាគំ ខេបេត្វា សាយន្ហសមយេ តំ ភិក្ខុំ គហេត្វា វិហារចារិកំ ចរមានោ អម្ពវនេ ឯកំ បោក្ខរណិំ មាបេត្វា តត្ថ មហន្តំ បទុមិនិគច្ឆំ, តត្រាបិ ច មហន្តំ ឯកំ បទុមបុប្ផំ មាបេត្វា ‘‘ភិក្ខុ ឥមំ បុប្ផំ ឱលោកេន្តោ និសីទា’’តិ និសីទាបេត្វា គន្ធកុដិំ បាវិសិ.

សោ ភិក្ខុ តំ បុប្ផំ បុនប្បុនំ ឱលោកេតិ. ភគវា តំ បុប្ផំ ជរំ បាបេសិ, តំ តស្ស បស្សន្តស្សេវ ជរំ បត្វា វិវណ្ណំ អហោសិ. អថស្ស បរិយន្តតោ បដ្ឋាយ បត្តានិ បតន្តានិ មុហុត្តេន សព្ពានិ បតិំសុ. តតោ កិញ្ជក្ខំ បតិ, កណ្ណិកាវ អវសិស្សិ. សោ ភិក្ខុ តំ បស្សន្តោ ចិន្តេសិ ‘‘ឥទំ បទុមបុប្ផំ ឥទានេវ អភិរូបំ អហោសិ ទស្សនីយំ, អថស្ស វណ្ណោ បរិណតោ, បត្តានិ ច កិញ្ចក្ខញ្ច បតិតំ, កណ្ណិកាមត្តមេវ អវសិដ្ឋំ, ឯវរូបស្ស នាម បទុមស្ស ជរា បត្តា, មយ្ហំ សរីរស្ស កិំ ន បាបុណិស្សតិ, សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា’’តិ វិបស្សនំ បដ្ឋបេសិ. សត្ថា ‘‘តស្ស ចិត្តំ វិបស្សនំ អារុឡ្ហ’’ន្តិ ញត្វា គន្ធកុដិយំ និសិន្នោវ ឱភាសំ ផរិត្វា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘ឧច្ឆិន្ទ សិនេហមត្តនោ, កុមុទំ សារទិកំវ បាណិនា;

សន្តិមគ្គមេវ ព្រូហយ, និព្ពានំ សុគតេន ទេសិត’’ន្តិ. (ធ. ប. ២៨៥);

សោ ភិក្ខុ គាថាបរិយោសានេ អរហត្តំ បត្វា ‘‘មុត្តោ វតម្ហិ សព្ពភវេហី’’តិ ចិន្តេត្វា –

‘‘សោ វុត្ថវាសោ បរិបុណ្ណមានសោ, ខីណាសវោ អន្តិមទេហធារី;

វិសុទ្ធសីលោ សុសមាហិតិន្ទ្រិយោ, ចន្ទោ យថា រាហុមុខា បមុត្តោ.

‘‘សមោតតំ មោហមហន្ធការំ, វិនោទយិំ សព្ពមលំ អសេសំ;

អាលោកបជ្ជោតករោ បភង្ករោ, សហស្សរំសី វិយ ភាណុមា នភេ’’តិ. –

អាទីហិ គាថាហិ ឧទានំ ឧទានេសិ. ឧទានេត្វា ច បន គន្ត្វា ភគវន្តំ វន្ទិ. ថេរោបិ អាគន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា អត្តនោ សទ្ធិវិហារិកំ គហេត្វា អគមាសិ. អយំ បវត្តិ ភិក្ខូនំ អន្តរេ បាកដា ជាតា. ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ ទសពលស្ស គុណេ វណ្ណយមានា និសីទិំសុ – ‘‘អាវុសោ, សារិបុត្តត្ថេរោ អាសយានុសយញាណស្ស អភាវេន អត្តនោ សទ្ធិវិហារិកស្ស អាសយំ ន ជានាតិ, សត្ថា បន ញត្វា ឯកទិវសេនេវ តស្ស សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ អទាសិ, អហោ ពុទ្ធា នាម មហានុភាវា’’តិ.

សត្ថា អាគន្ត្វា បញ្ញត្តាសនេ និសីទិត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ន ភគវា អញ្ញាយ កថាយ, តុម្ហាកញ្ញេវ បន ធម្មសេនាបតិនោ សទ្ធិវិហារិកស្ស អាសយានុសយញាណកថាយា’’តិ. សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឯតំ អច្ឆរិយំ, ស្វាហំ ឯតរហិ ពុទ្ធោ ហុត្វា តស្ស អាសយំ ជានាមិ, បុព្ពេបាហំ តស្ស អាសយំ ជានាមិយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តោ រជ្ជំ ការេសិ. តទា ពោធិសត្តោ តំ រាជានំ អត្ថេ ច ធម្មេ ច អនុសាសតិ. តទា រញ្ញោ មង្គលអស្សន្ហានតិត្ថេ អញ្ញតរំ វឡវំ ខឡុង្កស្សំ ន្ហាបេសុំ. មង្គលស្សោ វឡវេន ន្ហានតិត្ថំ ឱតារិយមានោ ជិគុច្ឆិត្វា ឱតរិតុំ ន ឥច្ឆិ. អស្សគោបកោ គន្ត្វា រញ្ញោ អារោចេសិ ‘‘ទេវ, មង្គលស្សោ តិត្ថំ ឱតរិតុំ ន ឥច្ឆតី’’តិ. រាជា ពោធិសត្តំ បេសេសិ – ‘‘គច្ឆ, បណ្ឌិត, ជានាហិ កេន ការណេន អស្សោ តិត្ថំ ឱតារិយមានោ ន ឱតរតី’’តិ. ពោធិសត្តោ ‘‘សាធុ, ទេវា’’តិ នទីតីរំ គន្ត្វា អស្សំ ឱលោកេត្វា និរោគភាវមស្ស ញត្វា ‘‘កេន នុ ខោ ការណេន អយំ ឥមំ តិត្ថំ ន ឱតរតី’’តិ ឧបធារេន្តោ ‘‘បឋមតរំ ឯត្ថ អញ្ញោ ន្ហាបិតោ ភវិស្សតិ, តេនេស ជិគុច្ឆមានោ តិត្ថំ ន ឱតរតិ មញ្ញេ’’តិ ចិន្តេត្វា អស្សគោបកេ បុច្ឆិ ‘‘អម្ភោ, ឥមស្មិំ តិត្ថេ កំ បឋមំ ន្ហាបយិត្ថា’’តិ? ‘‘អញ្ញតរំ វឡវស្សំ, សាមី’’តិ.

ពោធិសត្តោ ‘‘ឯស អត្តនោ សិន្ធវតាយ ជិគុច្ឆន្តោ ឯត្ថ ន្ហាយិតុំ ន ឥច្ឆតិ, ឥមំ អញ្ញតិត្ថេ ន្ហាបេតុំ វដ្ដតី’’តិ តស្ស អាសយំ ញត្វា ‘‘ភោ អស្សគោបក, សប្បិមធុផាណិតាទិភិសង្ខតបាយាសម្បិ តាវ បុនប្បុនំ ភុញ្ជន្តស្ស តិត្តិ ហោតិ. អយំ អស្សោ ពហូ វារេ ឥធ តិត្ថេ ន្ហាតោ, អញ្ញម្បិ តាវ នំ តិត្ថំ ឱតារេត្វា ន្ហាបេថ ច បាយេថ ចា’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

២៥. ‘‘អញ្ញមញ្ញេហិ តិត្ថេហិ, អស្សំ បាយេហិ សារថិ;

អច្ចាសនស្ស បុរិសោ, បាយាសស្សបិ តប្បតី’’តិ.

តត្ថ អញ្ញមញ្ញេហីតិ អញ្ញេហិ អញ្ញេហិ. បាយេហីតិ ទេសនាសីសមេតំ, ន្ហាបេហិ ច បាយេហិ ចាតិ អត្ថោ. អច្ចាសនស្សាតិ ករណត្ថេ សាមិវចនំ, អតិអសនេន អតិភុត្តេនាតិ អត្ថោ. បាយាសស្សបិ តប្បតីតិ សប្បិអាទីហិ អភិសង្ខតេន មធុរបាយាសេន តប្បតិ តិត្តោ ហោតិ, ធាតោ សុហិតោ ន បុន ភុញ្ជិតុកាមតំ អាបជ្ជតិ. តស្មា អយម្បិ អស្សោ ឥមស្មិំ តិត្ថេ និពទ្ធំ ន្ហានេន បរិយត្តិំ អាបន្នោ ភវិស្សតិ, អញ្ញត្ថ នំ ន្ហាបេថាតិ.

តេ តស្ស វចនំ សុត្វា អស្សំ អញ្ញតិត្ថំ ឱតារេត្វា បាយិំសុ ចេវ ន្ហាបយិំសុ ច. ពោធិសត្តោ អស្សស្ស បានីយំ បិវិត្វា ន្ហានកាលេ រញ្ញោ សន្តិកំ អគមាសិ. រាជា ‘‘កិំ, តាត, អស្សោ ន្ហាតោ ច បីតោ ចា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អាម, ទេវា’’តិ. ‘‘បឋមំ កិំ ការណា ន ឥច្ឆតី’’តិ? ‘‘ឥមិនា នាម ការណេនា’’តិ សព្ពំ អាចិក្ខិ. រាជា ‘‘ឯវរូបស្ស តិរច្ឆានស្សាបិ នាម អាសយំ ជានាតិ, អហោ បណ្ឌិតោ’’តិ ពោធិសត្តស្ស មហន្តំ យសំ ទត្វា ជីវិតបរិយោសានេ យថាកម្មំ គតោ. ពោធិសត្តោបិ យថាកម្មមេវ គតោ.

សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, អហំ ឯតស្ស ឥទានេវ អាសយំ ជានាមិ, បុព្ពេបិ ជានាមិយេវា’’តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា មង្គលអស្សោ អយំ ភិក្ខុ អហោសិ, រាជា អានន្ទោ, បណ្ឌិតាមច្ចោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

តិត្ថជាតកវណ្ណនា បញ្ចមា.

[២៦] ៦. មហិឡាមុខជាតកវណ្ណនា

បុរាណចោរាន វចោ និសម្មាតិ ឥទំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ ទេវទត្តំ អារព្ភ កថេសិ. ទេវទត្តោ អជាតសត្តុកុមារំ បសាទេត្វា លាភសក្ការំ និប្ផាទេសិ. អជាតសត្តុកុមារោ ទេវទត្តស្ស គយាសីសេ វិហារំ ការេត្វា នានគ្គរសេហិ តិវស្សិកគន្ធសាលិភោជនស្ស ទិវសេ ទិវសេ បញ្ច ថាលិបាកសតានិ អភិហរិ. លាភសក្ការំ និស្សាយ ទេវទត្តស្ស បរិវារោ មហន្តោ ជាតោ, ទេវទត្តោ បរិវារេន សទ្ធិំ វិហារេយេវ ហោតិ. តេន សមយេន រាជគហវាសិកា ទ្វេ សហាយា. តេសុ ឯកោ សត្ថុ សន្តិកេ បព្ពជិតោ, ឯកោ ទេវទត្តស្ស. តេ អញ្ញមញ្ញំ តស្មិំ តស្មិំ ឋានេបិ បស្សន្តិ, វិហារំ គន្ត្វាបិ បស្សន្តិយេវ.

អថេកទិវសំ ទេវទត្តស្ស និស្សិតកោ ឥតរំ អាហ – ‘‘អាវុសោ, កិំ ត្វំ ទេវសិកំ សេទេហិ មុច្ចមានេហិ បិណ្ឌាយ ចរសិ, ទេវទត្តោ គយាសីសវិហារេ និសីទិត្វាវ នានគ្គរសេហិ សុភោជនំ ភុញ្ជតិ, ឯវរូបោ ឧបាយោ នត្ថិ, កិំ ត្វំ ទុក្ខំ អនុភោសិ, កិំ តេ បាតោវ គយាសីសំ អាគន្ត្វា សឧត្តរិភង្គំ យាគុំ បិវិត្វា អដ្ឋារសវិធំ ខជ្ជកំ ខាទិត្វា នានគ្គរសេហិ សុភោជនំ ភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតី’’តិ? សោ បុនប្បុនំ វុច្ចមានោ គន្តុកាមោ ហុត្វា តតោ បដ្ឋាយ គយាសីសំ គន្ត្វា ភុញ្ជិត្វា កាលស្សេវ វេឡុវនំ អាគច្ឆតិ. សោ សព្ពកាលំ បដិច្ឆាទេតុំ នាសក្ខិ, ‘‘គយាសីសំ គន្ត្វា ទេវទត្តស្ស បដ្ឋបិតំ ភត្តំ ភុញ្ជតី’’តិ ន ចិរស្សេវ បាកដោ ជាតោ. អថ នំ សហាយា បុច្ឆិំសុ ‘‘សច្ចំ កិរ, ត្វំ អាវុសោ, ទេវទត្តស្ស បដ្ឋបិតំ ភត្តំ ភុញ្ជសី’’តិ. ‘‘កោ ឯវមាហា’’តិ? ‘‘អសុកោ ច អសុកោ ចា’’តិ. ‘‘សច្ចំ អហំ អាវុសោ គយាសីសំ គន្ត្វា ភុញ្ជាមិ, ន បន មេ ទេវទត្តោ ភត្តំ ទេតិ, អញ្ញេ មនុស្សា ទេន្តី’’តិ. ‘‘អាវុសោ, ទេវទត្តោ ពុទ្ធានំ បដិកណ្ដកោ ទុស្សីលោ អជាតសត្តុំ បសាទេត្វា អធម្មេន អត្តនោ លាភសក្ការំ ឧប្បាទេសិ, ត្វំ ឯវរូបេ និយ្យានិកេ ពុទ្ធសាសនេ បព្ពជិត្វា ទេវទត្តស្ស អធម្មេន ឧប្បន្នំ ភោជនំ ភុញ្ជសិ, ឯហិ តំ សត្ថុ សន្តិកំ នេស្សាមា’’តិ តំ ភិក្ខុំ អាទាយ ធម្មសភំ អាគមិំសុ.

សត្ថា ទិស្វាវ ‘‘កិំ, ភិក្ខវេ, ឯតំ ភិក្ខុំ អនិច្ឆន្តញ្ញេវ អាទាយ អាគតត្ថា’’តិ? ‘‘អាម ភន្តេ, អយំ ភិក្ខុ តុម្ហាកំ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា ទេវទត្តស្ស អធម្មេន ឧប្បន្នំ ភោជនំ ភុញ្ជតី’’តិ. ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ ភិក្ខុ ទេវទត្តស្ស អធម្មេន ឧប្បន្នំ ភោជនំ ភុញ្ជសី’’តិ? ‘‘ន ភន្តេ, ទេវទត្តោ មយ្ហំ ទេតិ, អញ្ញេ មនុស្សា ទេន្តិ, តមហំ ភុញ្ជាមី’’តិ. សត្ថា ‘‘មា ភិក្ខុ ឯត្ថ បរិហារំ ករិ, ទេវទត្តោ អនាចារោ ទុស្សីលោ, កថញ្ហិ នាម ត្វំ ឥធ បព្ពជិត្វា មម សាសនំ ភជន្តោយេវ ទេវទត្តស្ស ភត្តំ ភុញ្ជសិ, និច្ចកាលម្បិ ភជនសីលកោវ ត្វំ ទិដ្ឋទិដ្ឋេយេវ ភជសី’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ តស្ស អមច្ចោ អហោសិ. តទា រញ្ញោ មហិឡាមុខោ នាម មង្គលហត្ថី អហោសិ សីលវា អាចារសម្បន្នោ, ន កញ្ចិ វិហេឋេតិ. អថេកទិវសំ តស្ស សាលាយ សមីបេ រត្តិភាគសមនន្តរេ ចោរា អាគន្ត្វា តស្ស អវិទូរេ និសិន្នា ចោរមន្តំ មន្តយិំសុ ‘‘ឯវំ ឧម្មង្គោ ភិន្ទិតព្ពោ, ឯវំ សន្ធិច្ឆេទកម្មំ កត្តព្ពំ, ឧម្មង្គញ្ច សន្ធិច្ឆេទញ្ច មគ្គសទិសំ តិត្ថសទិសំ និជ្ជដំ និគ្គុម្ពំ កត្វា ភណ្ឌំ ហរិតុំ វដ្ដតិ, ហរន្តេន មារេត្វាវ ហរិតព្ពំ, ឯវំ ឧដ្ឋាតុំ សមត្ថោ នាម ន ភវិស្សតិ, ចោរេន ច នាម សីលាចារយុត្តេន ន ភវិតព្ពំ, កក្ខឡេន ផរុសេន សាហសិកេន ភវិតព្ព’’ន្តិ. ឯវំ មន្តេត្វា អញ្ញមញ្ញំ ឧគ្គណ្ហាបេត្វា អគមំសុ. ឯតេនេវ ឧបាយេន បុនទិវសេបិ បុនទិវសេបីតិ ពហូ ទិវសេ តត្ថ អាគន្ត្វា មន្តយិំសុ. សោ តេសំ វចនំ សុត្វា ‘‘តេ មំ សិក្ខាបេន្តី’’តិ សញ្ញាយ ‘‘ឥទានិ មយា កក្ខឡេន ផរុសេន សាហសិកេន ភវិតព្ព’’ន្តិ តថារូបោវ អហោសិ. បាតោវ អាគតំ ហត្ថិគោបកំ សោណ្ឌាយ គហេត្វា ភូមិយំ បោថេត្វា មារេសិ. អបរម្បិ តថា អបរម្បិ តថាតិ អាគតាគតំ មារេតិយេវ.

‘‘មហិឡាមុខោ ឧម្មត្តកោ ជាតោ ទិដ្ឋទិដ្ឋេ មារេតី’’តិ រញ្ញោ អារោចយិំសុ. រាជា ពោធិសត្តំ បហិណិ ‘‘គច្ឆ បណ្ឌិត, ជានាហិ កេន ការណេន សោ ទុដ្ឋោ ជាតោ’’តិ. ពោធិសត្តោ គន្ត្វា តស្ស សរីរេ អរោគភាវំ ញត្វា ‘‘កេន នុ ខោ ការណេន ឯស ទុដ្ឋោ ជាតោ’’តិ ឧបធារេន្តោ ‘‘អទ្ធា អវិទូរេ កេសញ្ចិ វចនំ សុត្វា ‘មំ ឯតេ សិក្ខាបេន្តី’តិ សញ្ញាយ ទុដ្ឋោ ជាតោ’’តិ សន្និដ្ឋានំ កត្វា ហត្ថិគោបកេ បុច្ឆិ ‘‘អត្ថិ នុ ខោ ហត្ថិសាលាយ សមីបេ រត្តិភាគេ កេហិចិ កិញ្ចិ កថិតបុព្ព’’ន្តិ? ‘‘អាម, សាមិ, ចោរា អាគន្ត្វា កថយិំសូ’’តិ. ពោធិសត្តោ គន្ត្វា រញ្ញោ អារោចេសិ ‘‘ទេវ, អញ្ញោ ហត្ថិស្ស សរីរេ វិការោ នត្ថិ, ចោរានំ កថំ សុត្វា ទុដ្ឋោ ជាតោ’’តិ. ‘‘ឥទានិ កិំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ? ‘‘សីលវន្តេ សមណព្រាហ្មណេ ហត្ថិសាលាយំ និសីទាបេត្វា សីលាចារកថំ កថាបេតុំ វដ្ដតី’’តិ. ‘‘ឯវំ ការេហិ, តាតា’’តិ.

ពោធិសត្តោ គន្ត្វា សីលវន្តេ សមណព្រាហ្មណេ ហត្ថិសាលាយំ និសីទាបេត្វា ‘‘សីលកថំ កថេថ, ភន្តេ’’តិ អាហ. តេ ហត្ថិស្ស អវិទូរេ និសិន្នា ‘‘ន កោចិ បរាមសិតព្ពោ ន មារេតព្ពោ, សីលាចារសម្បន្នេន ខន្តិមេត្តានុទ្ទយយុត្តេន ភវិតុំ វដ្ដតី’’តិ សីលកថំ កថយិំសុ. សោ តំ សុត្វា ‘‘មំ ឥមេ សិក្ខាបេន្តិ, ឥតោ ទានិ បដ្ឋាយ សីលវន្តេន ភវិតព្ព’’ន្តិ សីលវា អហោសិ. រាជា ពោធិសត្តំ បុច្ឆិ ‘‘កិំ, តាត, សីលវា ជាតោ’’តិ? ពោធិសត្តោ ‘‘អាម, ទេវា’’តិ. ‘‘ឯវរូបោ ទុដ្ឋហត្ថី បណ្ឌិតេ និស្សាយ បោរាណកធម្មេយេវ បតិដ្ឋិតោ’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

២៦. ‘‘បុរាណចោរាន វចោ និសម្ម, មហិឡាមុខោ បោថយមន្វចារី;

សុសញ្ញតានញ្ហិ វចោ និសម្ម, គជុត្តមោ សព្ពគុណេសុ អដ្ឋា’’តិ.

តត្ថ បុរាណចោរានន្តិ បោរាណចោរានំ. និសម្មាតិ សុត្វា, បឋមំ ចោរានំ វចនំ សុត្វាតិ អត្ថោ. មហិឡាមុខោតិ ហត្ថិនិមុខេន សទិសមុខោ. យថា មហិឡា បុរតោ ឱលោកិយមានា សោភតិ, ន បច្ឆតោ, តថា សោបិ បុរតោ ឱលោកិយមានោ សោភតិ. តស្មា ‘‘មហិឡាមុខោ’’តិស្ស នាមំ អកំសុ. បោថយមន្វចារីតិ បោថយន្តោ មារេន្តោ អនុចារី. អយមេវ វា បាឋោ. សុសញ្ញតានន្តិ សុដ្ឋុ សញ្ញតានំ សីលវន្តានំ. គជុត្តមោតិ ឧត្តមគជោ មង្គលហត្ថី. សព្ពគុណេសុ អដ្ឋាតិ សព្ពេសុ បោរាណគុណេសុ បតិដ្ឋិតោ. រាជា ‘‘តិរច្ឆានគតស្សាបិ អាសយំ ជានាតី’’តិ ពោធិសត្តស្ស មហន្តំ យសំ អទាសិ. សោ យាវតាយុកំ ឋត្វា សទ្ធិំ ពោធិសត្តេន យថាកម្មំ គតោ.

សត្ថា ‘‘បុព្ពេបិ ត្វំ ភិក្ខុ ទិដ្ឋទិដ្ឋេយេវ ភជិ, ចោរានំ វចនំ សុត្វា ចោរេ ភជិ, ធម្មិកានំ វចនំ សុត្វា ធម្មិកេ ភជី’’តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា មហិឡាមុខោ វិបក្ខសេវកភិក្ខុ អហោសិ, រាជា អានន្ទោ, អមច្ចោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

មហិឡាមុខជាតកវណ្ណនា ឆដ្ឋា.

[២៧] ៧. អភិណ្ហជាតកវណ្ណនា

នាលំ កពឡំ បទាតវេតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ ឧបាសកញ្ច មហល្លកត្ថេរញ្ច អារព្ភ កថេសិ. សាវត្ថិយំ កិរ ទ្វេ សហាយកា. តេសុ ឯកោ បព្ពជិត្វា ទេវសិកំ ឥតរស្ស ឃរំ គច្ឆតិ. សោ តស្ស ភិក្ខំ ទត្វា សយម្បិ ភុញ្ជិត្វា តេនេវ សទ្ធិំ វិហារំ គន្ត្វា យាវ សូរិយត្ថង្គមនា អាលាបសល្លាបេន និសីទិត្វា នគរំ បវិសតិ, ឥតរោបិ នំ យាវ នគរទ្វារា អនុគន្ត្វា និវត្តតិ. សោ តេសំ វិស្សាសោ ភិក្ខូនំ អន្តរេ បាកដោ ជាតោ. អថេកទិវសំ ភិក្ខូ តេសំ វិស្សាសកថំ កថេន្តា ធម្មសភាយំ និសីទិំសុ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិ, តេ ‘‘ឥមាយ នាម, ភន្តេ’’តិ កថយិំសុ. សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ ឥមេ វិស្សាសិកា, បុព្ពេបិ វិស្សាសិកាយេវ អហេសុ’’ន្តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ តស្ស អមច្ចោ អហោសិ. តទា ឯកោ កុក្កុរោ មង្គលហត្ថិសាលំ គន្ត្វា មង្គលហត្ថិស្ស ភុញ្ជនដ្ឋានេ បតិតានិ ភត្តសិត្ថានិ ខាទតិ. សោ តេនេវ ភោជនេន សំវទ្ធមានោ មង្គលហត្ថិស្ស វិស្សាសិកោ ជាតោ ហត្ថិស្សេវ សន្តិកេ ភុញ្ជតិ, ឧភោបិ វិនា វត្តិតុំ ន សក្កោន្តិ. សោ ហត្ថី នំ សោណ្ឌាយ គហេត្វា អបរាបរំ ករោន្តោ កីឡតិ, ឧក្ខិបិត្វា កុម្ភេ បតិដ្ឋាបេតិ. អថេកទិវសំ ឯកោ គាមិកមនុស្សោ ហត្ថិគោបកស្ស មូលំ ទត្វា តំ កុក្កុរំ អាទាយ អត្តនោ គាមំ អគមាសិ. តតោ បដ្ឋាយ សោ ហត្ថី កុក្កុរំ អបស្សន្តោ នេវ ខាទតិ ន បិវតិ ន ន្ហាយតិ. តមត្ថំ រញ្ញោ អារោចេសុំ. រាជា ពោធិសត្តំ បហិណិ ‘‘គច្ឆ បណ្ឌិត, ជានាហិ កិំការណា ហត្ថី ឯវំ ករោតី’’តិ.

ពោធិសត្តោ ហត្ថិសាលំ គន្ត្វា ហត្ថិស្ស ទុម្មនភាវំ ញត្វា ‘‘ឥមស្ស សរីរេ រោគោ ន បញ្ញាយតិ, កេនចិ បនស្ស សទ្ធិំ មិត្តសន្ថវេន ភវិតព្ពំ, តំ អបស្សន្តោ ឯស មញ្ញេ សោកាភិភូតោ’’តិ ហត្ថិគោបកេ បុច្ឆិ ‘‘អត្ថិ នុ ខោ ឥមស្ស កេនចិ សទ្ធិំ វិស្សាសោ’’តិ? ‘‘អាម, អត្ថិ សាមិ ឯកេន សុនខេន សទ្ធិំ ពលវា មេត្តី’’តិ. ‘‘កហំ សោ ឯតរហី’’តិ? ‘‘ឯកេន មនុស្សេន នីតោ’’តិ. ‘‘ជានាថ បនស្ស និវាសនដ្ឋាន’’ន្តិ? ‘‘ន ជានាម, សាមី’’តិ. ពោធិសត្តោ រញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘នត្ថិ, ទេវ, ហត្ថិស្ស កោចិ អាពាធោ, ឯកេន បនស្ស សុនខេន សទ្ធិំ ពលវវិស្សាសោ, តំ អបស្សន្តោ ន ភុញ្ជតិ មញ្ញេ’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

២៧. ‘‘នាលំ កពឡំ បទាតវេ, ន ច បិណ្ឌំ ន កុសេ ន ឃំសិតុំ;

មញ្ញាមិ អភិណ្ហទស្សនា, នាគោ ស្នេហមកាសិ កុក្កុរេ’’តិ.

តត្ថ នាលន្តិ ន សមត្ថោ. កពឡន្តិ ភោជនកាលេ បឋមមេវ ទិន្នំ កដុកកពឡំ. បទាតវេតិ បអាទាតវេ, សន្ធិវសេន អាការលោបោ វេទិតព្ពោ, គហេតុន្តិ អត្ថោ. ន ច បិណ្ឌន្តិ វឌ្ឍេត្វា ទីយមានំ ភត្តបិណ្ឌម្បិ នាលំ គហេតុំ. ន កុសេតិ ខាទនត្ថាយ ទិន្នានិ តិណានិបិ នាលំ គហេតុំ. ន ឃំសិតុន្តិ ន្ហាបិយមានោ សរីរម្បិ ឃំសិតុំ នាលំ. ឯវំ យំ យំ សោ ហត្ថី កាតុំ ន សមត្ថោ, តំ តំ សព្ពំ រញ្ញោ អារោចេត្វា តស្ស អសមត្ថភាវេ អត្តនា សល្លក្ខិតការណំ អារោចេន្តោ ‘‘មញ្ញាមី’’តិអាទិមាហ.

រាជា តស្ស វចនំ សុត្វា ‘‘ឥទានិ កិំ កាតព្ពំ បណ្ឌិតា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘‘អម្ហាកំ កិរ មង្គលហត្ថិស្ស សហាយំ សុនខំ ឯកោ មនុស្សោ គហេត្វា គតោ, យស្ស ឃរេ តំ សុនខំ បស្សន្តិ, តស្ស អយំ នាម ទណ្ឌោ’តិ ភេរិំ ចរាបេថ ទេវា’’តិ. រាជា តថា ការេសិ. តំ បវត្តិំ សុត្វា សោ បុរិសោ សុនខំ វិស្សជ្ជេសិ, សុនខោ វេគេនាគន្ត្វា ហត្ថិស្ស សន្តិកមេវ អគមាសិ. ហត្ថី តំ សោណ្ឌាយ គហេត្វា កុម្ភេ ឋបេត្វា រោទិត្វា បរិទេវិត្វា កុម្ភា ឱតារេត្វា តេន ភុត្តេ បច្ឆា អត្តនាបិ ភុញ្ជិ. ‘‘តិរច្ឆានគតស្ស អាសយំ ជានាតី’’តិ រាជា ពោធិសត្តស្ស មហន្តំ យសំ អទាសិ.

សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥមេ ឥទានេវ វិស្សាសិកា, បុព្ពេបិ វិស្សាសិកាយេវា’’តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ចតុសច្ចកថាយ វិនិវដ្ដេត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ. ឥទំ ចតុសច្ចកថាយ វិនិវដ្ដនំ នាម សព្ពជាតកេសុបិ អត្ថិយេវ. មយំ បន យត្ថស្ស អានិសំសោ បញ្ញាយតិ, តត្ថេវ ទស្សយិស្សាម.

តទា សុនខោ ឧបាសកោ អហោសិ, ហត្ថី មហល្លកត្ថេរោ, រាជា អានន្ទោ, អមច្ចបណ្ឌិតោ បន អហមេវ អហោសិន្តិ.

អភិណ្ហជាតកវណ្ណនា សត្តមា.

[២៨] ៨. នន្ទិវិសាលជាតកវណ្ណនា

មនុញ្ញមេវ ភាសេយ្យាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឆព្ពគ្គិយានំ ភិក្ខូនំ ឱមសវាទំ អារព្ភ កថេសិ. តស្មិញ្ហិ សមយេ ឆព្ពគ្គិយា កលហំ ករោន្តា បេសលេ ភិក្ខូ ខុំសេន្តិ វម្ភេន្តិ ឱវិជ្ឈន្តិ, ទសហិ អក្កោសវត្ថូហិ អក្កោសន្តិ. ភិក្ខូ ភគវតោ អារោចេសុំ. ភគវា ឆព្ពគ្គិយេ បក្កោសាបេត្វា ‘‘សច្ចំ កិរ ភិក្ខវោ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សច្ច’’ន្តិ វុត្តេ វិគរហិត្វា ‘‘ភិក្ខវេ, ផរុសវាចា នាម តិរច្ឆានគតានម្បិ អមនាបា, បុព្ពេបិ ឯកោ តិរច្ឆានគតោ អត្តានំ ផរុសេន សមុទាចរន្តំ សហស្សំ បរាជេសី’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ គន្ធាររដ្ឋេ តក្កសិលាយំ គន្ធាររាជា រជ្ជំ ការេសិ. តទា ពោធិសត្តោ គោយោនិយំ និព្ពត្តិ. អថ នំ តរុណវច្ឆកកាលេយេវ ឯកោ ព្រាហ្មណោ គោទក្ខិណាទាយកានំ សន្តិកា លភិត្វា ‘‘នន្ទិវិសាលោ’’តិ នាមំ កត្វា បុត្តដ្ឋានេ ឋបេត្វា សម្បិយាយមានោ យាគុភត្តាទីនិ ទត្វា បោសេសិ. ពោធិសត្តោ វយប្បត្តោ ចិន្តេសិ ‘‘អហំ ឥមិនា ព្រាហ្មណេន កិច្ឆេន បដិជគ្គិតោ, មយា ច សទ្ធិំ សកលជម្ពុទីបេ អញ្ញោ សមធុរោ គោណោ នាម នត្ថិ, យំនូនាហំ អត្តនោ ពលំ ទស្សេត្វា ព្រាហ្មណស្ស បោសាវនិយំ ទទេយ្យ’’ន្តិ សោ ឯកទិវសំ ព្រាហ្មណំ អាហ ‘‘គច្ឆ, ព្រាហ្មណ, ឯកំ គោវិត្តកសេដ្ឋិំ ឧបសង្កមិត្វា ‘មយ្ហំ ពលិពទ្ទោ អតិពទ្ធំ សកដសតំ បវដ្ដេតី’តិ វត្វា សហស្សេន អព្ភុតំ ករោហី’’តិ. សោ ព្រាហ្មណោ សេដ្ឋិស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា កថំ សមុដ្ឋាបេសិ ‘‘ឥមស្មិំ នគរេ កស្ស គោណោ ថាមសម្បន្នោ’’តិ. អថ នំ សេដ្ឋិ ‘‘អសុកស្ស ច អសុកស្ស ចា’’តិ វត្វា ‘‘សកលនគរេ បន អម្ហាកំ គោណេហិ សទិសោ នាម នត្ថី’’តិ អាហ. ព្រាហ្មណោ ‘‘មយ្ហំ ឯកោ គោណោ អតិពទ្ធំ សកដសតំ បវដ្ដេតុំ សមត្ថោ អត្ថី’’តិ អាហ. សេដ្ឋិ គហបតិ ‘‘កុតោ ឯវរូបោ គោណោ’’តិ អាហ. ព្រាហ្មណោ ‘‘មយ្ហំ គេហេ អត្ថី’’តិ. ‘‘តេន ហិ អព្ភុតំ ករោហី’’តិ. ‘‘សាធុ ករោមី’’តិ សហស្សេន អព្ភុតំ អកាសិ.

សោ សកដសតំ វាលុកាសក្ខរបាសាណានំយេវ បូរេត្វា បដិបាដិយា ឋបេត្វា សព្ពានិ អក្ខពន្ធនយោត្តេន ឯកតោ ពន្ធិត្វា នន្ទិវិសាលំ ន្ហាបេត្វា គន្ធបញ្ចង្គុលិកំ កត្វា កណ្ឋេ មាលំ បិឡន្ធិត្វា បុរិមសកដធុរេ ឯកកមេវ យោជេត្វា សយំ ធុរេ និសីទិត្វា បតោទំ ឧក្ខិបិត្វា ‘‘គច្ឆ កូដ, វហស្សុ កូដា’’តិ អាហ. ពោធិសត្តោ ‘‘អយំ មំ អកូដំ កូដវាទេន សមុទាចរតី’’តិ ចត្តារោ បាទេ ថម្ភេ វិយ និច្ចលេ កត្វា អដ្ឋាសិ. សេដ្ឋិ តង្ខណញ្ញេវ ព្រាហ្មណំ សហស្សំ អាហរាបេសិ. ព្រាហ្មណោ សហស្សបរាជិតោ គោណំ មុញ្ចិត្វា ឃរំ គន្ត្វា សោកាភិភូតោ និបជ្ជិ. នន្ទិវិសាលោ ចរិត្វា អាគតោ ព្រាហ្មណំ សោកាភិភូតំ ទិស្វា ឧបសង្កមិត្វា ‘‘កិំ, ព្រាហ្មណ, និទ្ទាយសី’’តិ អាហ. ‘‘កុតោ មេ, និទ្ទា, សហស្សបរាជិតស្សាតិ, ព្រាហ្មណ, មយា ឯត្តកំ កាលំ តវ គេហេ វសន្តេន អត្ថិ កិញ្ចិ ភាជនំ វា ភិន្ទិតបុព្ពំ, កោចិ វា មទ្ទិតបុព្ពោ, អដ្ឋានេ វា បន ឧច្ចារបស្សាវោ កតបុព្ពោ’’តិ? ‘‘នត្ថិ តាតា’’តិ. អថ ត្វំ មំ កស្មា កូដវាទេន សមុទាចរសិ, តវេវេសោ ទោសោ, មយ្ហំ ទោសោ នត្ថិ, គច្ឆ, តេន សទ្ធិំ ទ្វីហិ សហស្សេហិ អព្ភុតំ ករោហិ, កេវលំ មំ អកូដំ កូដវាទេន មា សមុទាចរសីតិ.

ព្រាហ្មណោ តស្ស វចនំ សុត្វា គន្ត្វា ទ្វីហិ សហស្សេហិ អព្ភុតំ កត្វា បុរិមនយេនេវ សកដសតំ អតិពន្ធិត្វា នន្ទិវិសាលំ មណ្ឌេត្វា បុរិមសកដធុរេ យោជេសិ. កថំ យោជេសីតិ? យុគំ ធុរេ និច្ចលំ ពន្ធិត្វា ឯកាយ កោដិយា នន្ទិវិសាលំ យោជេត្វា ឯកំ កោដិំ ធុរយោត្តេន បលិវេឋេត្វា យុគកោដិញ្ច អក្ខបាទញ្ច និស្សាយ មុណ្ឌរុក្ខទណ្ឌកំ ទត្វា តេន យោត្តេន និច្ចលំ ពន្ធិត្វា ឋបេសិ. ឯវញ្ហិ កតេ យុគំ ឯត្តោ វា ឥតោ វា ន គច្ឆតិ, សក្កា ហោតិ ឯកេនេវ គោណេន អាកឌ្ឍិតុំ. អថស្ស ព្រាហ្មណោ ធុរេ និសីទិត្វា នន្ទិវិសាលស្ស បិដ្ឋិំ បរិមជ្ជិត្វា ‘‘គច្ឆ ភទ្រ, វហស្សុ, ភន្ទ្រា’’តិ អាហ. ពោធិសត្តោ អតិពទ្ធំ សកដសតំ ឯកវេគេនេវ អាកឌ្ឍិត្វា បច្ឆា ឋិតំ សកដំ បុរតោ ឋិតស្ស សកដស្ស ឋានេ ឋបេសិ. គោវិត្តកសេដ្ឋិ បរាជិតោ ព្រាហ្មណស្ស ទ្វេ សហស្សានិ អទាសិ. អញ្ញេបិ មនុស្សា ពោធិសត្តស្ស ពហុំ ធនំ អទំសុ, សព្ពំ ព្រាហ្មណស្សេវ អហោសិ. ឯវំ សោ ពោធិសត្តំ និស្សាយ ពហុំ ធនំ លភិ.

សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ផរុសវចនំ នាម កស្សចិ មនាប’’ន្តិ ឆព្ពគ្គិយេ ភិក្ខូ គរហិត្វា សិក្ខាបទំ បញ្ញបេត្វា អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា ឥមំ គាថមាហ –

២៨. ‘‘មនុញ្ញមេវ ភាសេយ្យ, នាមនុញ្ញំ កុទាចនំ;

មនុញ្ញំ ភាសមានស្ស, គរុំ ភារំ ឧទទ្ធរិ;

ធនញ្ច នំ អលាភេសិ, តេន ចត្តមនោ អហូ’’តិ.

តត្ថ មនុញ្ញមេវ ភាសេយ្យាតិ បរេន សទ្ធិំ ភាសមានោ ចតុទោសវិរហិតំ មធុរំ មនាបំ សណ្ហំ មុទុកំ បិយវចនមេវ ភាសេយ្យ. គរុំ ភារំ ឧទទ្ធរីតិ នន្ទិវិសាលោ ពលិពទ្ទោ អមនាបំ ភាសមានស្ស ភារំ អនុទ្ធរិត្វា បច្ឆា មនាបំ បិយវចនំ ភាសមានស្ស ព្រាហ្មណស្ស គរុំ ភារំ ឧទ្ធរិ, ឧទ្ធរិត្វា កឌ្ឍិត្វា បវដ្ដេសីតិ អត្ថោ, ទ-ការោ បនេត្ថ ព្យញ្ជនសន្ធិវសេន បទសន្ធិករោ.

ឥតិ សត្ថា ‘‘មនុញ្ញមេវ ភាសេយ្យា’’តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ព្រាហ្មណោ អានន្ទោ អហោសិ, នន្ទិវិសាលោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

នន្ទិវិសាលជាតកវណ្ណនា អដ្ឋមា.

[២៩] ៩. កណ្ហជាតកវណ្ណនា

យតោ យតោ គរុ ធុរន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ យមកបាដិហារិយំ អារព្ភ កថេសិ. តំ សទ្ធិំ ទេវោរោហណេន តេរសកនិបាតេ សរភមិគជាតកេ (ជា. ១.១៣.១៣៤ អាទយោ) អាវិ ភវិស្សតិ. សម្មាសម្ពុទ្ធេ បន យមកបាដិហារិយំ កត្វា ទេវលោកេ តេមាសំ វសិត្វា មហាបវារណាយ សង្កស្សនគរទ្វារេ ឱរុយ្ហ មហន្តេន បរិវារេន ជេតវនំ បវិដ្ឋេ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ សន្និបតិត្វា ‘‘អាវុសោ, តថាគតោ នាម អសមធុរោ, តថាគតេន វុឡ្ហធុរំ អញ្ញោ វហិតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ, ឆ សត្ថារោ ‘មយមេវ បាដិហារិយំ ករិស្សាម, មយមេវ បាដិហារិយំ ករិស្សាមា’តិ វត្វា ឯកម្បិ បាដិហារិយំ ន អកំសុ, អហោ សត្ថា អសមធុរោ’’តិ សត្ថុ គុណកថំ កថេន្តា និសីទិំសុ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘មយំ, ភន្តេ, ន អញ្ញាយ កថាយ, ឯវរូបាយ នាម តុម្ហាកមេវ គុណកថាយា’’តិ. សត្ថា ‘‘ភិក្ខវេ, ឥទានិ មយា វុឡ្ហធុរំ កោ វហិស្សតិ, បុព្ពេ តិរច្ឆានយោនិយំ និព្ពត្តោបិ អហំ អត្តនា សមធុរំ កញ្ចិ នាលត្ថ’’ន្តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ គោយោនិយំ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. អថ នំ សាមិកា តរុណវច្ឆកកាលេយេវ ឯកិស្សា មហល្លិកាយ ឃរេ វសិត្វា តស្សា និវាសវេតនតោ បរិច្ឆិន្ទិត្វា អទំសុ. សា តំ យាគុភត្តាទីហិ បដិជគ្គមានា បុត្តដ្ឋានេ ឋបេត្វា វឌ្ឍេសិ. សោ ‘‘អយ្យិកាកាឡកោ’’ ត្វេវ នាមំ បញ្ញាយិត្ថ. វយប្បត្តោ ច អញ្ជនវណ្ណោ ហុត្វា គាមគោណេហិ សទ្ធិំ ចរតិ, សីលាចារសម្បន្នោ អហោសិ. គាមទារកា សិង្គេសុបិ កណ្ណេសុបិ គលេបិ គហេត្វា ឱលម្ពន្តិ, នង្គុដ្ឋេបិ គហេត្វា កីឡន្តិ, បិដ្ឋិយម្បិ និសីទន្តិ. សោ ឯកទិវសំ ចិន្តេសិ ‘‘មយ្ហំ មាតា ទុគ្គតា, មំ បុត្តដ្ឋានេ ឋបេត្វា ទុក្ខេន បោសេសិ, យំនូនាហំ ភតិំ កត្វា ឥមំ ទុគ្គតភាវតោ មោចេយ្យ’’ន្តិ. សោ តតោ បដ្ឋាយ ភតិំ ឧបធារេន្តោ ចរតិ.

អថេកទិវសំ ឯកោ សត្ថវាហបុត្តោ បញ្ចហិ សកដសតេហិ វិសមតិត្ថំ សម្បត្តោ, តស្ស គោណា សកដានិ ឧត្តារេតុំ ន សក្កោន្តិ, បញ្ចសុ សកដសតេសុ គោណា យុគបរម្បរាយ យោជិតា ឯកម្បិ សកដំ ឧត្តារេតុំ នាសក្ខិំសុ. ពោធិសត្តោបិ គាមគោណេហិ សទ្ធិំ តត្ថ សមីបេ ចរតិ. សត្ថវាហបុត្តោបិ គោសុត្តវិត្តកោ, សោ ‘‘អត្ថិ នុ ខោ ឯតេសំ គុន្នំ អន្តរេ ឥមានិ សកដានិ ឧត្តារេតុំ សមត្ថោ ឧសភាជានីយោ’’តិ ឧបធារយមានោ ពោធិសត្តំ ទិស្វា ‘‘អយំ អាជានីយោ សក្ខិស្សតិ មយ្ហំ សកដានិ ឧត្តារេតុំ, កោ នុ ខោ អស្ស សាមិកោ’’តិ គោបាលកេ បុច្ឆិ ‘‘កោ នុ ខោ ភោ ឥមស្ស សាមិកោ, អហំ ឥមំ សកដេ យោជេត្វា សកដេសុ ឧត្តារិតេសុ វេតនំ ទស្សាមី’’តិ. តេ អាហំសុ ‘‘គហេត្វា នំ យោជេថ, នត្ថិ ឥមស្ស ឥមស្មិំ ឋានេ សាមិកោ’’តិ. សោ នំ នាសាយ រជ្ជុកេន ពន្ធិត្វា អាកឌ្ឍេន្តោ ចាលេតុម្បិ នាសក្ខិ. ពោធិសត្តោ កិរ ‘‘ភតិយា កថិតាយ គមិស្សាមី’’តិ ន អគមាសិ. សត្ថវាហបុត្តោ តស្សាធិប្បាយំ ញត្វា ‘‘សាមិ, តយា បញ្ចសុ សកដសតេសុ ឧត្តារិតេសុ ឯកេកស្ស សកដស្ស ទ្វេ ទ្វេ កហាបណេ ភតិំ កត្វា សហស្សំ ទស្សាមី’’តិ អាហ. តទា ពោធិសត្តោ សយមេវ អគមាសិ. អថ នំ បុរិសា បុរិមសកដេសុ យោជេសុំ. អថ នំ ឯកវេគេនេវ ឧក្ខិបិត្វា ថលេ បតិដ្ឋាបេសិ. ឯតេនុបាយេន សព្ពសកដានិ ឧត្តារេសិ.

សត្ថវាហបុត្តោ ឯកេកស្ស សកដស្ស ឯកេកំ កត្វា បញ្ចសតានិ ភណ្ឌិកំ កត្វា តស្ស គលេ ពន្ធិ. សោ ‘‘អយំ មយ្ហំ យថាបរិច្ឆិន្នំ ភតិំ ន ទេតិ, ន ទានិស្ស គន្តុំ ទស្សាមី’’តិ គន្ត្វា សព្ពបុរិមសកដស្ស បុរតោ មគ្គំ និវារេត្វា អដ្ឋាសិ. អបនេតុំ វាយមន្តាបិ នំ អបនេតុំ នាសក្ខិំសុ. សត្ថវាហបុត្តោ ‘‘ជានាតិ មញ្ញេ ឯស អត្តនោ ភតិយា ឩនភាវ’’ន្តិ ឯកេកស្មិំ សកដេ ទ្វេ ទ្វេ កត្វា សហស្សភណ្ឌិកំ ពន្ធិត្វា ‘‘អយំ តេ សកដុត្តរណភតី’’តិ គីវាយំ លគ្គេសិ. សោ សហស្សភណ្ឌិកំ អាទាយ មាតុ សន្តិកំ អគមាសិ. គាមទារកា ‘‘កិំ នាមេតំ អយ្យិកាកាឡកស្ស គលេ’’តិ ពោធិសត្តស្ស សន្តិកំ អាគច្ឆន្តិ. សោ តេ អនុពន្ធិត្វា ទូរតោវ បលាបេន្តោ មាតុ សន្តិកំ គតោ. បញ្ចន្នំ បន សកដសតានំ ឧត្តារិតត្តា រត្តេហិ អក្ខីហិ កិលន្តរូបោ បញ្ញាយិត្ថ. អយ្យិកា តស្ស គីវាយ សហស្សត្ថវិកំ ទិស្វា ‘‘តាត, អយំ តេ កហំ លទ្ធា’’តិ គោបាលកទារកេ បុច្ឆិត្វា តមត្ថំ សុត្វា ‘‘តាត, កិំ អហំ តយា លទ្ធភតិយា ជីវិតុកាមា, កិំការណា ឯវរូបំ ទុក្ខំ អនុភោសី’’តិ វត្វា ពោធិសត្តំ ឧណ្ហោទកេន ន្ហាបេត្វា សកលសរីរំ តេលេន មក្ខេត្វា បានីយំ បាយេត្វា សប្បាយំ ភោជនំ ភោជេត្វា ជីវិតបរិយោសានេ សទ្ធិំ ពោធិសត្តេន យថាកម្មំ គតា.

សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, តថាគតោ ឥទានេវ អសមធុរោ, បុព្ពេបិ អសមធុរោយេវា’’តិ វត្វា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា ឥមំ គាថមាហ –

២៩. ‘‘យតោ យតោ គរុ ធុរំ, យតោ គម្ភីរវត្តនី;

តទាស្សុ កណ្ហំ យុញ្ជន្តិ, ស្វាស្សុ តំ វហតេ ធុរ’’ន្តិ.

តត្ថ យតោ យតោ គរុ ធុរន្តិ យស្មិំ យស្មិំ ឋានេ ធុរំ គរុ ភារិយំ ហោតិ, អញ្ញេ ពលិពទ្ទា ឧក្ខិបិតុំ ន សក្កោន្តិ. យតោ គម្ភីរវត្តនីតិ វត្តន្តិ ឯត្ថាតិ វត្តនី, មគ្គស្សេតំ នាមំ, យស្មិំ ឋានេ ឧទកចិក្ខល្លមហន្តតាយ វា វិសមច្ឆិន្នតដភាវេន វា មគ្គោ គម្ភីរោ ហោតីតិ អត្ថោ. តទាស្សុ កណ្ហំ យុញ្ជន្តីតិ ឯត្ថ អស្សូតិ និបាតមត្តំ, តទា កណ្ហំ យុញ្ជន្តីតិ អត្ថោ. យទា ធុរញ្ច គរុ ហោតិ មគ្គោ ច គម្ភីរោ, តទា អញ្ញេ ពលិពទ្ទេ អបនេត្វា កណ្ហមេវ យោជេន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. ស្វាស្សុ តំ វហតេ ធុរន្តិ ឯត្ថាបិ អស្សូតិ និបាតមត្តមេវ, សោ តំ ធុរំ វហតីតិ អត្ថោ.

ឯវំ ភគវា ‘‘តទា, ភិក្ខវេ, កណ្ហោវ តំ ធុរំ វហតី’’តិ ទស្សេត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា មហល្លិកា ឧប្បលវណ្ណា អហោសិ, អយ្យិកាកាឡកោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

កណ្ហជាតកវណ្ណនា នវមា.

[៣០] ១០. មុនិកជាតកវណ្ណនា

មា មុនិកស្ស បិហយីតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ថុល្លកុមារិកាបលោភនំ អារព្ភ កថេសិ. តំ តេរសកនិបាតេ ចូឡនារទកស្សបជាតកេ (ជា. ១.១៣.៤០ អាទយោ) អាវិ ភវិស្សតិ. សត្ថា បន តំ ភិក្ខុំ ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ ភិក្ខុ ឧក្កណ្ឋិតោសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិំ និស្សាយា’’តិ? ‘‘ថុល្លកុមារិកាបលោភនំ ភន្តេ’’តិ. សត្ថា ‘‘ភិក្ខុ ឯសា តវ អនត្ថការិកា, បុព្ពេបិ ត្វំ ឥមិស្សា វិវាហទិវសេ ជីវិតក្ខយំ បត្វា មហាជនស្ស ឧត្តរិភង្គភាវំ បត្តោ’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ឯកស្មិំ គាមកេ ឯកស្ស កុដុម្ពិកស្ស គេហេ គោយោនិយំ និព្ពត្តិ ‘‘មហាលោហិតោ’’តិ នាមេន, កនិដ្ឋភាតាបិស្ស ចូឡលោហិតោ នាម អហោសិ. តេយេវ ទ្វេ ភាតិកេ និស្សាយ តស្មិំ កុលេ កម្មធុរំ វត្តតិ. តស្មិំ បន កុលេ ឯកា កុមារិកា អត្ថិ, តំ ឯកោ នគរវាសី កុលបុត្តោ អត្តនោ បុត្តស្ស វារេសិ. តស្សា មាតាបិតរោ ‘‘កុមារិកាយ វិវាហកាលេ អាគតានំ បាហុនកានំ ឧត្តរិភង្គោ ភវិស្សតី’’តិ យាគុភត្តំ ទត្វា មុនិកំ នាម សូករំ បោសេសុំ. តំ ទិស្វា ចូឡលោហិតោ ភាតរំ បុច្ឆិ ‘‘ឥមស្មិំ កុលេ កម្មធុរំ វត្តមានំ អម្ហេ ទ្វេ ភាតិកេ និស្សាយ វត្តតិ, ឥមេ បន អម្ហាកំ តិណបលាលាទីនេវ ទេន្តិ, សូករំ យាគុភត្តេន បោសេន្តិ, កេន នុ ខោ ការណេន ឯស ឯតំ លភតី’’តិ. អថស្ស ភាតា ‘‘តាត ចូឡលោហិត, មា ត្វំ ឯតស្ស ភោជនំ បិហយិ, អយំ សូករោ មរណភត្តំ ភុញ្ជតិ. ឯតិស្សា ហិ កុមារិកាយ វិវាហកាលេ អាគតានំ បាហុនកានំ ឧត្តរិភង្គោ ភវិស្សតីតិ ឥមេ ឯតំ សូករំ បោសេន្តិ, ឥតោ កតិបាហច្ចយេន តេ មនុស្សា អាគមិស្សន្តិ, អថ នំ សូករំ បាទេសុ គហេត្វា កឌ្ឍេន្តា ហេដ្ឋាមញ្ចតោ នីហរិត្វា ជីវិតក្ខយំ បាបេត្វា បាហុនកានំ សូបព្យញ្ជនំ ករិយមានំ បស្សិស្សសី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៣០. ‘‘មា មុនិកស្ស បិហយិ, អាតុរន្នានិ ភុញ្ជតិ;

អប្បោស្សុក្កោ ភុសំ ខាទ, ឯតំ ទីឃាយុលក្ខណ’’ន្តិ.

តត្ថ មា មុនិកស្ស បិហយីតិ មុនិកស្ស ភោជនេ បិហំ មា ឧប្បាទយិ, ‘‘ឯស មុនិកោ សុភោជនំ ភុញ្ជតី’’តិ មា មុនិកស្ស បិហយិ, ‘‘កទា នុ ខោ អហម្បិ ឯវំ សុខិតោ ភវេយ្យ’’ន្តិ មា មុនិកភាវំ បត្ថយិ. អយញ្ហិ អាតុរន្នានិ ភុញ្ជតិ. អាតុរន្នានីតិ មរណភោជនានិ. អប្បោស្សុក្កោ ភុសំ ខាទាតិ តស្ស ភោជនេ និរុស្សុក្កោ ហុត្វា អត្តនា លទ្ធំ ភុសំ ខាទ. ឯតំ ទីឃាយុលក្ខណន្តិ ឯតំ ទីឃាយុភាវស្ស ការណំ. តតោ ន ចិរស្សេវ តេ មនុស្សា អាគមិំសុ, មុនិកំ ឃាតេត្វា នានប្បការេហិ បចិំសុ. ពោធិសត្តោ ចូឡលោហិតំ អាហ ‘‘ទិដ្ឋោ តេ, តាត, មុនិកោ’’តិ. ទិដ្ឋំ មេ, ភាតិក, មុនិកស្ស ភោជនផលំ, ឯតស្ស ភោជនតោ សតគុណេន សហស្សគុណេន អម្ហាកំ តិណបលាលភុសមត្តមេវ ឧត្តមញ្ច អនវជ្ជញ្ច ទីឃាយុលក្ខណញ្ចាតិ.

សត្ថា ‘‘ឯវំ ខោ ត្វំ ភិក្ខុ បុព្ពេបិ ឥមំ កុមារិកំ និស្សាយ ជីវិតក្ខយំ បត្វា មហាជនស្ស ឧត្តរិភង្គភាវំ គតោ’’តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេសិ, សច្ចបរិយោសានេ ឧក្កណ្ឋិតោ ភិក្ខុ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាសិ. សត្ថា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា មុនិកសូករោ ឧក្កណ្ឋិតភិក្ខុ អហោសិ, ថុល្លកុមារិកា ឯសា ឯវ, ចូឡលោហិតោ អានន្ទោ, មហាលោហិតោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

មុនិកជាតកវណ្ណនា ទសមា.

កុរុង្គវគ្គោ តតិយោ.

តស្សុទ្ទានំ –

កុរុង្គំ កុក្កុរញ្ចេវ, ភោជាជានីយញ្ច អាជញ្ញំ;

តិត្ថំ មហិឡាមុខាភិណ្ហំ, នន្ទិកណ្ហញ្ច មុនិកន្តិ.