២. សីលវគ្គោ

[១១] ១. លក្ខណមិគជាតកវណ្ណនា

ហោតិ សីលវតំ អត្ថោតិ ឥទំ សត្ថា រាជគហំ ឧបនិស្សាយ វេឡុវនេ វិហរន្តោ ទេវទត្តំ អារព្ភ កថេសិ. ទេវទត្តស្ស វត្ថុ យាវ អភិមារប្បយោជនា ខណ្ឌហាលជាតកេ អាវិភវិស្សតិ, យាវ ធនបាលកវិស្សជ្ជនា បន ចូឡហំសជាតកេ អាវិភវិស្សតិ, យាវ បថវិប្បវេសនា ទ្វាទសនិបាតេ សមុទ្ទវាណិជជាតកេ អាវិភវិស្សតិ.

ឯកស្មិញ្ហិ សមយេ ទេវទត្តោ បញ្ច វត្ថូនិ យាចិត្វា អលភន្តោ សង្ឃំ ភិន្ទិត្វា បញ្ច ភិក្ខុសតានិ អាទាយ គយាសីសេ វិហរតិ. អថ តេសំ ភិក្ខូនំ ញាណំ បរិបាកំ អគមាសិ. តំ ញត្វា សត្ថា ទ្វេ អគ្គសាវកេ អាមន្តេសិ ‘‘សារិបុត្តា, តុម្ហាកំ និស្សិតកា បញ្ចសតា ភិក្ខូ ទេវទត្តស្ស លទ្ធិំ រោចេត្វា តេន សទ្ធិំ គតា, ឥទានិ បន តេសំ ញាណំ បរិបាកំ គតំ, តុម្ហេ ពហូហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ តត្ថ គន្ត្វា តេសំ ធម្មំ ទេសេត្វា តេ ភិក្ខូ មគ្គផលេហិ បពោធេត្វា គហេត្វា អាគច្ឆថា’’តិ. តេ តថេវ គន្ត្វា តេសំ ធម្មំ ទេសេត្វា មគ្គផលេហិ បពោធេត្វា បុនទិវសេ អរុណុគ្គមនវេលាយ តេ ភិក្ខូ អាទាយ វេឡុវនមេវ អាគមំសុ. អាគន្ត្វា ច បន សារិបុត្តត្ថេរស្ស ភគវន្តំ វន្ទិត្វា ឋិតកាលេ ភិក្ខូ ថេរំ បសំសិត្វា ភគវន្តំ អាហំសុ – ‘‘ភន្តេ, អម្ហាកំ ជេដ្ឋភាតិកោ ធម្មសេនាបតិ បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ បរិវុតោ អាគច្ឆន្តោ អតិវិយ សោភតិ, ទេវទត្តោ បន បរិហីនបរិវារោ ជាតោ’’តិ. ន, ភិក្ខវេ, សារិបុត្តោ ឥទានេវ ញាតិសង្ឃបរិវុតោ អាគច្ឆន្តោ សោភតិ, បុព្ពេបិ សោភិយេវ. ទេវទត្តោបិ ន ឥទានេវ គណតោ បរិហីនោ, បុព្ពេបិ បរិហីនោយេវាតិ. ភិក្ខូ តស្សត្ថស្សាវិភាវត្ថាយ ភគវន្តំ យាចិំសុ, ភគវា ភវន្តរេន បដិច្ឆន្នំ ការណំ បាកដំ អកាសិ.

អតីតេ មគធរដ្ឋេ រាជគហនគរេ ឯកោ មគធរាជា រជ្ជំ ការេសិ. តទា ពោធិសត្តោ មិគយោនិយំ បដិសន្ធិំ គហេត្វា វុទ្ធិប្បត្តោ មិគសហស្សបរិវារោ អរញ្ញេ វសតិ. តស្ស លក្ខណោ ច កាឡោ ចាតិ ទ្វេ បុត្តា អហេសុំ. សោ អត្តនោ មហល្លកកាលេ ‘‘តាតា, អហំ ឥទានិ មហល្លកោ, តុម្ហេ ឥមំ គណំ បរិហរថា’’តិ បញ្ច បញ្ច មិគសតានិ ឯកេកំ បុត្តំ បដិច្ឆាបេសិ. តតោ បដ្ឋាយ តេ ទ្វេ ជនា មិគគណំ បរិហរន្តិ. មគធរដ្ឋស្មិញ្ច សស្សបាកសមយេ កិដ្ឋសម្ពាធេ អរញ្ញេ មិគានំ បរិបន្ថោ ហោតិ. មនុស្សា សស្សខាទកានំ មិគានំ មារណត្ថាយ តត្ថ តត្ថ ឱបាតំ ខណន្តិ, សូលានិ រោបេន្តិ, បាសាណយន្តានិ សជ្ជេន្តិ, កូដបាសាទយោ បាសេ ឱឌ្ឌេន្តិ, ពហូ មិគា វិនាសំ អាបជ្ជន្តិ. ពោធិសត្តោ កិដ្ឋសម្ពាធសមយំ ញត្វា ទ្វេ បុត្តេ បក្កោសាបេត្វា អាហ – ‘‘តាតា, អយំ កិដ្ឋសម្ពាធសមយោ, ពហូ មិគា វិនាសំ បាបុណន្តិ, មយំ មហល្លកា យេន កេនចិ ឧបាយេន ឯកស្មិំ ឋានេ វីតិនាមេស្សាម, តុម្ហេ តុម្ហាកំ មិគគណេ គហេត្វា អរញ្ញេ បព្ពតបាទំ បវិសិត្វា សស្សានំ ឧទ្ធដកាលេ អាគច្ឆេយ្យាថា’’តិ. តេ ‘‘សាធូ’’តិ បិតុ វចនំ សុត្វា សបរិវារា និក្ខមិំសុ. តេសំ បន គមនមគ្គំ មនុស្សា ជានន្តិ ‘‘ឥមស្មិំ កាលេ មិគា បព្ពតមារោហន្តិ, ឥមស្មិំ កាលេ ឱរោហន្តី’’តិ. តេ តត្ថ តត្ថ បដិច្ឆន្នដ្ឋានេ និលីនា ពហូ មិគេ វិជ្ឈិត្វា មារេន្តិ.

កាឡមិគោ អត្តនោ ទន្ធតាយ ‘‘ឥមាយ នាម វេលាយ គន្តព្ពំ, ឥមាយ វេលាយ ន គន្តព្ព’’ន្តិ អជានន្តោ មិគគណំ អាទាយ បុព្ពណ្ហេបិ សាយន្ហេបិ បទោសេបិ បច្ចូសេបិ គាមទ្វារេន គច្ឆតិ. មនុស្សា តត្ថ តត្ថ បកតិយា ឋិតា ច និលីនា ច ពហូ មិគេ វិនាសំ បាបេន្តិ. ឯវំ សោ អត្តនោ ទន្ធតាយ ពហូ មិគេ វិនាសំ បាបេត្វា អប្បកេហេវ មិគេហិ អរញ្ញំ បាវិសិ. លក្ខណមិគោ បន បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ ឧបាយកុសលោ ‘‘ឥមាយ វេលាយ គន្តព្ពំ, ឥមាយ វេលាយ ន គន្តព្ព’’ន្តិ ជានាតិ. សោ គាមទ្វារេនបិ ន គច្ឆតិ, ទិវាបិ ន គច្ឆតិ, បទោសេបិ ន គច្ឆតិ, បច្ចូសេបិ ន គច្ឆតិ, មិគគណំ អាទាយ អឌ្ឍរត្តសមយេយេវ គច្ឆតិ. តស្មា ឯកម្បិ មិគំ អវិនាសេត្វា អរញ្ញំ បាវិសិ. តេ តត្ថ ចត្តារោ មាសេ វសិត្វា សស្សេសុ ឧទ្ធដេសុ បព្ពតា ឱតរិំសុ.

កាឡោ បច្ចាគច្ឆន្តោបិ បុរិមនយេនេវ អវសេសមិគេ វិនាសំ បាបេន្តោ ឯកកោវ អាគមិ. លក្ខណោ បន ឯកមិគម្បិ អវិនាសេត្វា បញ្ចហិ មិគសតេហិ បរិវុតោ មាតាបិតូនំ សន្តិកំ អាគមិ. ពោធិសត្តោ ទ្វេបិ បុត្តេ អាគច្ឆន្តេ ទិស្វា មិគគណេន សទ្ធិំ មន្តេន្តោ ឥមំ គាថំ សមុដ្ឋាបេសិ –

១១. ‘‘ហោតិ សីលវតំ អត្ថោ, បដិសន្ថារវុត្តិនំ;

លក្ខណំ បស្ស អាយន្តំ, ញាតិសង្ឃបុរក្ខតំ;

អថ បស្សសិមំ កាឡំ, សុវិហីនំវ ញាតិភី’’តិ.

តត្ថ សីលវតន្តិ សុខសីលតាយ សីលវន្តានំ អាចារសម្បន្នានំ. អត្ថោតិ វុឌ្ឍិ. បដិសន្ថារវុត្តិនន្តិ ធម្មបដិសន្ថារោ ច អាមិសបដិសន្ថារោ ច ឯតេសំ វុត្តីតិ បដិសន្ថារវុត្តិនោ, តេសំ បដិសន្ថារវុត្តិនំ. ឯត្ថ ច បាបនិវារណឱវាទានុសាសនិវសេន ធម្មបដិសន្ថារោ ច, គោចរលាភាបនគិលានុបដ្ឋានធម្មិករក្ខាវសេន អាមិសបដិសន្ថារោ ច វេទិតព្ពោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ឥមេសុ ទ្វីសុ បដិសន្ថារេសុ ឋិតានំ អាចារសម្បន្នានំ បណ្ឌិតានំ វុឌ្ឍិ នាម ហោតីតិ. ឥទានិ តំ វុឌ្ឍិំ ទស្សេតុំ បុត្តមាតរំ អាលបន្តោ វិយ ‘‘លក្ខណំ បស្សា’’តិអាទិមាហ. តត្រាយំ សង្ខេបត្ថោ – អាចារបដិសន្ថារសម្បន្នំ អត្តនោ បុត្តំ ឯកមិគម្បិ អវិនាសេត្វា ញាតិសង្ឃេន បុរក្ខតំ បរិវារិតំ អាគច្ឆន្តំ បស្ស. តាយ បន អាចារបដិសន្ថារសម្បទាយ វិហីនំ ទន្ធបញ្ញំ អថ បស្សសិមំ កាឡំ ឯកម្បិ ញាតិំ អនវសេសេត្វា សុវិហីនមេវ ញាតីហិ ឯកកំ អាគច្ឆន្តន្តិ. ឯវំ បុត្តំ អភិនន្ទិត្វា បន ពោធិសត្តោ យាវតាយុកំ ឋត្វា យថាកម្មំ គតោ.

សត្ថាបិ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, សារិបុត្តោ ឥទានេវ ញាតិសង្ឃបរិវារិតោ សោភតិ, បុព្ពេបិ សោភតិយេវ. ន ច ទេវទត្តោ ឯតរហិយេវ គណម្ហា បរិហីនោ, បុព្ពេបិ បរិហីនោយេវា’’តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ ទស្សេត្វា ទ្វេ វត្ថូនិ កថេត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា កាឡោ ទេវទត្តោ អហោសិ, បរិសាបិស្ស ទេវទត្តបរិសាវ, លក្ខណោ សារិបុត្តោ, បរិសា បនស្ស ពុទ្ធបរិសា, មាតា រាហុលមាតា, បិតា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

លក្ខណមិគជាតកវណ្ណនា បឋមា.

[១២] ២. និគ្រោធមិគជាតកវណ្ណនា

និគ្រោធមេវ សេវេយ្យាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ កុមារកស្សបត្ថេរស្ស មាតរំ អារព្ភ កថេសិ. សា កិរ រាជគហនគរេ មហាវិភវស្ស សេដ្ឋិនោ ធីតា អហោសិ ឧស្សន្នកុសលមូលា បរិមទ្ទិតសង្ខារា បច្ឆិមភវិកា, អន្តោឃដេ បទីបោ វិយ តស្សា ហទយេ អរហត្តូបនិស្សយោ ជលតិ. សា អត្តានំ ជាននកាលតោ បដ្ឋាយ គេហេ អនភិរតា បព្ពជិតុកាមា ហុត្វា មាតាបិតរោ អាហ – ‘‘អម្មតាតា, មយ្ហំ ឃរាវាសេ ចិត្តំ នាភិរមតិ, អហំ និយ្យានិកេ ពុទ្ធសាសនេ បព្ពជិតុកាមា, បព្ពាជេថ ម’’ន្តិ. អម្ម, កិំ វទេសិ, ឥទំ កុលំ ពហុវិភវំ, ត្វញ្ច អម្ហាកំ ឯកធីតា, ន លព្ភា តយា បព្ពជិតុន្តិ. សា បុនប្បុនំ យាចិត្វាបិ មាតាបិតូនំ សន្តិកា បព្ពជ្ជំ អលភមានា ចិន្តេសិ ‘‘ហោតុ, បតិកុលំ គតា សាមិកំ អារាធេត្វា បព្ពជិស្សាមី’’តិ. សា វយប្បត្តា បតិកុលំ គន្ត្វា បតិទេវតា ហុត្វា សីលវតី កល្យាណធម្មា អគារំ អជ្ឈាវសិ.

អថស្សា សំវាសមន្វាយ កុច្ឆិយំ គព្ភោ បតិដ្ឋហិ. សា គព្ភស្ស បតិដ្ឋិតភាវំ ន អញ្ញាសិ. អថ តស្មិំ នគរេ នក្ខត្តំ ឃោសយិំសុ, សកលនគរវាសិនោ នក្ខត្តំ កីឡិំសុ, នគរំ ទេវនគរំ វិយ អលង្កតបដិយត្តំ អហោសិ. សា បន តាវ ឧឡារាយបិ នក្ខត្តកីឡាយ វត្តមានាយ អត្តនោ សរីរំ ន វិលិម្បតិ នាលង្ករោតិ, បកតិវេសេនេវ វិចរតិ.

អថ នំ សាមិកោ អាហ – ‘‘ភទ្ទេ, សកលនគរំ នក្ខត្តនិស្សិតំ, ត្វំ បន សរីរំ នប្បដិជគ្គសី’’តិ. អយ្យបុត្ត, ទ្វត្តិំសាយ មេ កុណបេហិ បូរិតំ សរីរំ, កិំ ឥមិនា អលង្កតេន, អយញ្ហិ កាយោ នេវ ទេវនិម្មិតោ, ន ព្រហ្មនិម្មិតោ, ន សុវណ្ណមយោ, ន មណិមយោ, ន ហរិចន្ទនមយោ, ន បុណ្ឌរីកកុមុទុប្បលគព្ភសម្ភូតោ, ន អមតោសធបូរិតោ, អថ ខោ កុណបេ ជាតោ, មាតាបេត្តិកសម្ភវោ, អនិច្ចុច្ឆាទនបរិមទ្ទនភេទនវិទ្ធំសនធម្មោ, កដសិវឌ្ឍនោ, តណ្ហូបាទិន្នោ, សោកានំ និទានំ, បរិទេវានំ វត្ថុ, សព្ពរោគានំ អាលយោ, កម្មករណានំ បដិគ្គហោ, អន្តោបូតិ, ពហិ និច្ចបគ្ឃរណោ, កិមិកុលានំ អាវាសោ, សិវថិកបយាតោ, មរណបរិយោសានោ, សព្ពលោកស្ស ចក្ខុបថេ វត្តមានោបិ –

‘‘អដ្ឋិនហារុសំយុត្តោ, តចមំសាវលេបនោ;

ឆវិយា កាយោ បដិច្ឆន្នោ, យថាភូតំ ន ទិស្សតិ.

‘‘អន្តបូរោ ឧទរបូរោ, យកនបេឡស្ស វត្ថិនោ;

ហទយស្ស បប្ផាសស្ស, វក្កស្ស បិហកស្ស ច.

‘‘សិង្ឃាណិកាយ ខេឡស្ស, សេទស្ស ច មេទស្ស ច;

លោហិតស្ស លសិកាយ, បិត្តស្ស ច វសាយ ច.

‘‘អថស្ស នវហិ សោតេហិ, អសុចី សវតិ សព្ពទា;

អក្ខិម្ហា អក្ខិគូថកោ, កណ្ណម្ហា កណ្ណគូថកោ.

‘‘សិង្ឃាណិកា ច នាសតោ, មុខេន វមតេកទា;

បិត្តំ សេម្ហញ្ច វមតិ, កាយម្ហា សេទជល្លិកា.

‘‘អថស្ស សុសិរំ សីសំ, មត្ថលុង្គស្ស បូរិតំ;

សុភតោ នំ មញ្ញតិ ពាលោ, អវិជ្ជាយ បុរក្ខតោ. (សុ. និ. ១៩៦-២០១);

‘‘អនន្តាទីនវោ កាយោ, វិសរុក្ខសមូបមោ;

អាវាសោ សព្ពរោគានំ, បុញ្ជោ ទុក្ខស្ស កេវលោ. (អប. ថេរ ២.៥៤.៥៥);

‘‘សចេ ឥមស្ស កាយស្ស, អន្តោ ពាហិរកោ សិយា;

ទណ្ឌំ នូន គហេត្វាន, កាកេ សោណេ ច វារយេ.

‘‘ទុគ្គន្ធោ អសុចិ កាយោ, កុណបោ ឧក្ករូបមោ;

និន្ទិតោ ចក្ខុភូតេហិ, កាយោ ពាលាភិនន្ទិតោ.

‘‘អល្លចម្មបដិច្ឆន្នោ, នវទ្វារោ មហាវណោ;

សមន្តតោ បគ្ឃរតិ, អសុចី បូតិគន្ធិយោ’’តិ. (វិសុទ្ធិ. ១.១២២);

អយ្យបុត្ត, ឥមំ កាយំ អលង្ករិត្វា កិំ ករិស្សាមិ? ននុ ឥមស្ស អលង្កតករណំ គូថបុណ្ណឃដស្ស ពហិ ចិត្តកម្មករណំ វិយ ហោតីតិ? សេដ្ឋិបុត្តោ តស្សា វចនំ សុត្វា អាហ ‘‘ភទ្ទេ, ត្វំ ឥមស្ស សរីរស្ស ឥមេ ទោសេ បស្សមានា កស្មា ន បព្ពជសី’’តិ? ‘‘អយ្យបុត្ត, អហំ បព្ពជ្ជំ លភមានា អជ្ជេវ បព្ពជេយ្យ’’ន្តិ. សេដ្ឋិបុត្តោ ‘‘សាធុ, អហំ តំ បព្ពាជេស្សាមី’’តិ វត្វា មហាទានំ បវត្តេត្វា មហាសក្ការំ កត្វា មហន្តេន បរិវារេន ភិក្ខុនុបស្សយំ នេត្វា តំ បព្ពាជេន្តោ ទេវទត្តបក្ខិយានំ ភិក្ខុនីនំ សន្តិកេ បព្ពាជេសិ. សា បព្ពជ្ជំ លភិត្វា បរិបុណ្ណសង្កប្បា អត្តមនា អហោសិ.

អថស្សា គព្ភេ បរិបាកំ គច្ឆន្តេ ឥន្ទ្រិយានំ អញ្ញថត្តំ ហត្ថបាទបិដ្ឋីនំ ពហលត្តំ ឧទរបដលស្ស ច មហន្តតំ ទិស្វា ភិក្ខុនិយោ តំ បុច្ឆិំសុ ‘‘អយ្យេ, ត្វំ គព្ភិនី វិយ បញ្ញាយសិ, កិំ ឯត’’ន្តិ? អយ្យេ, ‘‘ឥទំ នាម ការណ’’ន្តិ ន ជានាមិ, សីលំ បន មេ បរិបុណ្ណន្តិ. អថ នំ តា ភិក្ខុនិយោ ទេវទត្តស្ស សន្តិកំ នេត្វា ទេវទត្តំ បុច្ឆិំសុ ‘‘អយ្យ, អយំ កុលធីតា កិច្ឆេន សាមិកំ អារាធេត្វា បព្ពជ្ជំ លភិ, ឥទានិ បនស្សា គព្ភោ បញ្ញាយតិ, មយំ ឥមស្ស គព្ភស្ស គិហិកាលេ វា បព្ពជិតកាលេ វា លទ្ធភាវំ ន ជានាម, កិំទានិ ករោមា’’តិ? ទេវទត្តោ អត្តនោ អពុទ្ធភាវេន ច ខន្តិមេត្តានុទ្ទយានញ្ច នត្ថិតាយ ឯវំ ចិន្តេសិ ‘‘ទេវទត្តបក្ខិកា ភិក្ខុនី កុច្ឆិនា គព្ភំ បរិហរតិ, ទេវទត្តោ ច តំ អជ្ឈុបេក្ខតិយេវាតិ មយ្ហំ គរហា ឧប្បជ្ជិស្សតិ, មយា ឥមំ ឧប្បព្ពាជេតុំ វដ្ដតី’’តិ. សោ អវីមំសិត្វាវ សេលគុឡំ បវដ្ដយមានោ វិយ បក្ខន្ទិត្វា ‘‘គច្ឆថ, ឥមំ ឧប្បព្ពាជេថា’’តិ អាហ. តា តស្ស វចនំ សុត្វា ឧដ្ឋាយ វន្ទិត្វា ឧបស្សយំ គតា.

អថ សា ទហរា តា ភិក្ខុនិយោ អាហ – ‘‘អយ្យេ, ន ទេវទត្តត្ថេរោ ពុទ្ធោ, នាបិ មយ្ហំ តស្ស សន្តិកេ បព្ពជ្ជា, លោកេ បន អគ្គបុគ្គលស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សន្តិកេ មយ្ហំ បព្ពជ្ជា, សា ច បន មេ ទុក្ខេន លទ្ធា, មា នំ អន្តរធាបេថ, ឯថ មំ គហេត្វា សត្ថុ សន្តិកំ ជេតវនំ គច្ឆថា’’តិ. តា តំ អាទាយ រាជគហា បញ្ចចត្តាលីសយោជនិកំ មគ្គំ អតិក្កម្ម អនុបុព្ពេន ជេតវនំ បត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា តមត្ថំ អារោចេសុំ. សត្ថា ចិន្តេសិ – ‘‘កិញ្ចាបិ គិហិកាលេ ឯតិស្សា គព្ភោ បតិដ្ឋិតោ, ឯវំ សន្តេបិ ‘សមណោ គោតមោ ទេវទត្តេន ជហិតំ អាទាយ ចរតី’តិ តិត្ថិយានំ ឱកាសោ ភវិស្សតិ. តស្មា ឥមំ កថំ បច្ឆិន្ទិតុំ សរាជិកាយ បរិសាយ មជ្ឈេ ឥមំ អធិករណំ វិនិច្ឆិតុំ វដ្ដតី’’តិ. បុនទិវសេ រាជានំ បសេនទិកោសលំ មហាអនាថបិណ្ឌិកំ ចូឡអនាថបិណ្ឌិកំ វិសាខំ មហាឧបាសិកំ អញ្ញានិ ច អភិញ្ញាតានិ មហាកុលានិ បក្កោសាបេត្វា សាយន្ហសមយេ ចតូសុ បរិសាសុ សន្និបតិតាសុ ឧបាលិត្ថេរំ អាមន្តេសិ ‘‘គច្ឆ, ត្វំ ចតុបរិសមជ្ឈេ ឥមិស្សា ទហរភិក្ខុនិយា កម្មំ សោធេហី’’តិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ ថេរោ បរិសមជ្ឈំ គន្ត្វា អត្តនោ បញ្ញត្តាសនេ និសីទិត្វា រញ្ញោ បុរតោ វិសាខំ ឧបាសិកំ បក្កោសាបេត្វា ឥមំ អធិករណំ បដិច្ឆាបេសិ ‘‘គច្ឆ វិសាខេ, ‘អយំ ទហរា អសុកមាសេ អសុកទិវសេ បព្ពជិតា’តិ តថតោ ញត្វា ឥមស្ស គព្ភស្ស បុរេ វា បច្ឆា វា លទ្ធភាវំ ជានាហី’’តិ. ឧបាសិកា ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា សាណិំ បរិក្ខិបាបេត្វា អន្តោសាណិយំ ទហរភិក្ខុនិយា ហត្ថបាទនាភិឧទរបរិយោសានាទីនិ ឱលោកេត្វា មាសទិវសេ សមានេត្វា គិហិភាវេ គព្ភស្ស លទ្ធភាវំ តថតោ ញត្វា ថេរស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា តមត្ថំ អារោចេសិ. ថេរោ ចតុបរិសមជ្ឈេ តំ ភិក្ខុនិំ សុទ្ធំ អកាសិ. សា សុទ្ធា ហុត្វា ភិក្ខុសង្ឃញ្ច សត្ថារញ្ច វន្ទិត្វា ភិក្ខុនីហិ សទ្ធិំ ឧបស្សយមេវ គតា. សា គព្ភបរិបាកមន្វាយ បទុមុត្តរបាទមូលេ បត្ថិតបត្ថនំ មហានុភាវំ បុត្តំ វិជាយិ.

អថេកទិវសំ រាជា ភិក្ខុនុបស្សយសមីបេន គច្ឆន្តោ ទារកសទ្ទំ សុត្វា អមច្ចេ បុច្ឆិ. អមច្ចា តំ ការណំ ញត្វា ‘‘ទេវ, ទហរភិក្ខុនី បុត្តំ វិជាតា, តស្សេសោ សទ្ទោ’’តិ អាហំសុ. ‘‘ភិក្ខុនីនំ, ភណេ, ទារកបដិជគ្គនំ នាម បលិពោធោ, មយំ នំ បដិជគ្គិស្សាមា’’តិ រាជា តំ ទារកំ នាដកិត្ថីនំ ទាបេត្វា កុមារបរិហារេន វឌ្ឍាបេសិ. នាមគ្គហណទិវសេ ចស្ស ‘‘កស្សបោ’’តិ នាមំ អកំសុ. អថ នំ កុមារបរិហារេន វឌ្ឍិតត្តា ‘‘កុមារកស្សបោ’’តិ សញ្ជានិំសុ. សោ សត្តវស្សិកកាលេ សត្ថុ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា បរិបុណ្ណវស្សោ ឧបសម្បទំ លភិត្វា គច្ឆន្តេ គច្ឆន្តេ កាលេ ធម្មកថិកេសុ ចិត្រកថី អហោសិ. អថ នំ សត្ថា ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ ចិត្តកថិកានំ យទិទំ កុមារកស្សបោ’’តិ (អ. និ. ១.២០៩, ២១៧) ឯតទគ្គេ ឋបេសិ. សោ បច្ឆា វម្មិកសុត្តេ (ម. និ. ១.២៤៩ អាទយោ) អរហត្តំ បាបុណិ. មាតាបិស្ស ភិក្ខុនី វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អគ្គផលំ បត្តា. កុមារកស្សបត្ថេរោ ពុទ្ធសាសនេ គគនមជ្ឈេ បុណ្ណចន្ទោ វិយ បាកដោ ជាតោ.

អថេកទិវសំ តថាគតោ បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ ភិក្ខូនំ ឱវាទំ ទត្វា គន្ធកុដិំ បាវិសិ. ភិក្ខូ ឱវាទំ គហេត្វា អត្តនោ អត្តនោ រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានេសុ ទិវសភាគំ ខេបេត្វា សាយន្ហសមយេ ធម្មសភាយំ សន្និបតិត្វា ‘‘អាវុសោ, ទេវទត្តេន អត្តនោ អពុទ្ធភាវេន ចេវ ខន្តិមេត្តាទីនញ្ច អភាវេន កុមារកស្សបត្ថេរោ ច ថេរី ច ឧភោ នាសិតា, សម្មាសម្ពុទ្ធោ បន អត្តនោ ធម្មរាជតាយ ចេវ ខន្តិមេត្តានុទ្ទយសម្បត្តិយា ច ឧភិន្នម្បិ តេសំ បច្ចយោ ជាតោ’’តិ ពុទ្ធគុណេ វណ្ណយមានា និសីទិំសុ. សត្ថា ពុទ្ធលីលាយ ធម្មសភំ អាគន្ត្វា បញ្ញត្តាសនេ និសីទិត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ភន្តេ, តុម្ហាកមេវ គុណកថាយា’’តិ សព្ពំ អារោចយិំសុ. ន, ភិក្ខវេ, តថាគតោ ឥទានេវ ឥមេសំ ឧភិន្នំ បច្ចយោ ច បតិដ្ឋា ច ជាតោ, បុព្ពេបិ អហោសិយេវាតិ. ភិក្ខូ តស្សត្ថស្សាវិភាវត្ថាយ ភគវន្តំ យាចិំសុ. ភគវា ភវន្តរេន បដិច្ឆន្នំ ការណំ បាកដំ អកាសិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការយមានេ ពោធិសត្តោ មិគយោនិយំ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. សោ មាតុកុច្ឆិតោ និក្ខន្តោ សុវណ្ណវណ្ណោ អហោសិ, អក្ខីនិ បនស្ស មណិគុឡសទិសានិ អហេសុំ, សិង្គានិ រជតវណ្ណានិ, មុខំ រត្តកម្ពលបុញ្ជវណ្ណំ, ហត្ថបាទបរិយន្តា លាខារសបរិកម្មកតា វិយ, វាលធិ ចមរស្ស វិយ អហោសិ, សរីរំ បនស្ស មហន្តំ អស្សបោតកប្បមាណំ អហោសិ. សោ បញ្ចសតមិគបរិវារោ អរញ្ញេ វាសំ កប្បេសិ នាមេន និគ្រោធមិគរាជា នាម. អវិទូរេ បនស្ស អញ្ញោបិ បញ្ចសតមិគបរិវារោ សាខមិគោ នាម វសតិ, សោបិ សុវណ្ណវណ្ណោវ អហោសិ.

តេន សមយេន ពារាណសិរាជា មិគវធប្បសុតោ ហោតិ, វិនា មំសេន ន ភុញ្ជតិ, មនុស្សានំ កម្មច្ឆេទំ កត្វា សព្ពេ នេគមជានបទេ សន្និបាតេត្វា ទេវសិកំ មិគវំ គច្ឆតិ. មនុស្សា ចិន្តេសុំ – ‘‘អយំ រាជា អម្ហាកំ កម្មច្ឆេទំ ករោតិ, យំនូន មយំ ឧយ្យានេ មិគានំ និវាបំ វបិត្វា បានីយំ សម្បាទេត្វា ពហូ មិគេ ឧយ្យានំ បវេសេត្វា ទ្វារំ ពន្ធិត្វា រញ្ញោ និយ្យាទេយ្យាមា’’តិ. តេ សព្ពេ ឧយ្យានេ មិគានំ និវាបតិណានិ រោបេត្វា ឧទកំ សម្បាទេត្វា ទ្វារំ យោជេត្វា វាគុរានិ អាទាយ មុគ្គរាទិនានាវុធហត្ថា អរញ្ញំ បវិសិត្វា មិគេ បរិយេសមានា ‘‘មជ្ឈេ ឋិតេ មិគេ គណ្ហិស្សាមា’’តិ យោជនមត្តំ ឋានំ បរិក្ខិបិត្វា សង្ខិបមានា និគ្រោធមិគសាខមិគានំ វសនដ្ឋានំ មជ្ឈេ កត្វា បរិក្ខិបិំសុ. អថ នំ មិគគណំ ទិស្វា រុក្ខគុម្ពាទយោ ច ភូមិញ្ច មុគ្គរេហិ បហរន្តា មិគគណំ គហនដ្ឋានតោ នីហរិត្វា អសិសត្តិធនុអាទីនិ អាវុធានិ ឧគ្គិរិត្វា មហានាទំ នទន្តា តំ មិគគណំ ឧយ្យានំ បវេសេត្វា ទ្វារំ បិធាយ រាជានំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ទេវ, និពទ្ធំ មិគវំ គច្ឆន្តា អម្ហាកំ កម្មំ នាសេថ, អម្ហេហិ អរញ្ញតោ មិគេ អានេត្វា តុម្ហាកំ ឧយ្យានំ បូរិតំ, ឥតោ បដ្ឋាយ តេសំ មំសានិ ខាទថា’’តិ រាជានំ អាបុច្ឆិត្វា បក្កមិំសុ.

រាជា តេសំ វចនំ សុត្វា ឧយ្យានំ គន្ត្វា មិគេ ឱលោកេន្តោ ទ្វេ សុវណ្ណមិគេ ទិស្វា តេសំ អភយំ អទាសិ. តតោ បដ្ឋាយ បន កទាចិ សយំ គន្ត្វា ឯកំ មិគំ វិជ្ឈិត្វា អានេតិ, កទាចិស្ស ភត្តការកោ គន្ត្វា វិជ្ឈិត្វា អាហរតិ. មិគា ធនុំ ទិស្វាវ មរណភយេន តជ្ជិតា បលាយន្តិ, ទ្វេ តយោ បហារេ លភិត្វា កិលមន្តិបិ, គិលានាបិ ហោន្តិ, មរណម្បិ បាបុណន្តិ. មិគគណោ តំ បវត្តិំ ពោធិសត្តស្ស អារោចេសិ. សោ សាខំ បក្កោសាបេត្វា អាហ – ‘‘សម្ម, ពហូ មិគា នស្សន្តិ, ឯកំសេន មរិតព្ពេ សតិ ឥតោ បដ្ឋាយ មា កណ្ឌេន មិគេ វិជ្ឈន្តុ, ធម្មគណ្ឌិកដ្ឋានេ មិគានំ វារោ ហោតុ. ឯកទិវសំ មម បរិសាយ វារោ បាបុណាតុ, ឯកទិវសំ តវ បរិសាយ, វារប្បត្តោ មិគោ គន្ត្វា ធម្មគណ្ឌិកាយ គីវំ ឋបេត្វា និបជ្ជតុ, ឯវំ សន្តេ មិគា កិលន្តា ន ភវិស្សន្តី’’តិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិ. តតោ បដ្ឋាយ វារប្បត្តោវ មិគោ គន្ត្វា ធម្មគណ្ឌិកាយ គីវំ ឋបេត្វា និបជ្ជតិ, ភត្តការកោ អាគន្ត្វា តត្ថ និបន្នកមេវ គហេត្វា គច្ឆតិ.

អថេកទិវសំ សាខមិគស្ស បរិសាយ ឯកិស្សា គព្ភិនិមិគិយា វារោ បាបុណិ. សា សាខំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘សាមិ, អហំ គព្ភិនី, បុត្តំ វិជាយិត្វា ទ្វេ ជនា វារំ គមិស្សាម, មយ្ហំ វារំ អតិក្កាមេហី’’តិ អាហ. សោ ‘‘ន សក្កា តវ វារំ អញ្ញេសំ បាបេតុំ, ត្វមេវ តុយ្ហំ វារំ ជានិស្សសិ, គច្ឆាហី’’តិ អាហ. សា តស្ស សន្តិកា អនុគ្គហំ អលភមានា ពោធិសត្តំ ឧបសង្កមិត្វា តមត្ថំ អារោចេសិ. សោ តស្សា វចនំ សុត្វា ‘‘ហោតុ គច្ឆ ត្វំ, អហំ តេ វារំ អតិក្កាមេស្សាមី’’តិ សយំ គន្ត្វា ធម្មគណ្ឌិកាយ សីសំ កត្វា និបជ្ជិ. ភត្តការកោ តំ ទិស្វា ‘‘លទ្ធាភយោ មិគរាជា ធម្មគណ្ឌិកាយ និបន្នោ, កិំ នុ ខោ ការណ’’ន្តិ វេគេន គន្ត្វា រញ្ញោ អារោចេសិ.

រាជា តាវទេវ រថំ អារុយ្ហ មហន្តេន បរិវារេន អាគន្ត្វា ពោធិសត្តំ ទិស្វា អាហ ‘‘សម្ម មិគរាជ, ននុ មយា តុយ្ហំ អភយំ ទិន្នំ, កស្មា ត្វំ ឥធ និបន្នោ’’តិ. មហារាជ, គព្ភិនី មិគី អាគន្ត្វា ‘‘មម វារំ អញ្ញស្ស បាបេហី’’តិ អាហ, ន សក្កា ខោ បន មយា ឯកស្ស មរណទុក្ខំ អញ្ញស្ស ឧបរិ និក្ខិបិតុំ, ស្វាហំ អត្តនោ ជីវិតំ តស្សា ទត្វា តស្សា សន្តកំ មរណំ គហេត្វា ឥធ និបន្នោ, មា អញ្ញំ កិញ្ចិ អាសង្កិត្ថ, មហារាជាតិ. រាជា អាហ – ‘‘សាមិ, សុវណ្ណវណ្ណមិគរាជ, មយា ន តាទិសោ ខន្តិមេត្តានុទ្ទយសម្បន្នោ មនុស្សេសុបិ ទិដ្ឋបុព្ពោ, តេន តេ បសន្នោស្មិ, ឧដ្ឋេហិ, តុយ្ហញ្ច តស្សា ច អភយំ ទម្មី’’តិ. ‘‘ទ្វីហិ អភយេ លទ្ធេ អវសេសា កិំ ករិស្សន្តិ, នរិន្ទា’’តិ? ‘‘អវសេសានម្បិ អភយំ ទម្មិ, សាមី’’តិ. ‘‘មហារាជ, ឯវម្បិ ឧយ្យានេយេវ មិគា អភយំ លភិស្សន្តិ, សេសា កិំ ករិស្សន្តី’’តិ? ‘‘ឯតេសម្បិ អភយំ ទម្មិ, សាមី’’តិ. ‘‘មហារាជ, មិគា តាវ អភយំ លភន្តុ, សេសា ចតុប្បទា កិំ ករិស្សន្តី’’តិ? ‘‘ឯតេសម្បិ អភយំ ទម្មិ, សាមី’’តិ. ‘‘មហារាជ, ចតុប្បទា តាវ អភយំ លភន្តុ, ទិជគណា កិំ ករិស្សន្តី’’តិ? ‘‘ឯតេសម្បិ អភយំ ទម្មិ, សាមី’’តិ. ‘‘មហារាជ, ទិជគណា តាវ អភយំ លភន្តុ, ឧទកេ វសន្តា មច្ឆា កិំ ករិស្សន្តី’’តិ? ‘‘ឯតេសម្បិ អភយំ ទម្មិ, សាមី’’តិ. ឯវំ មហាសត្តោ រាជានំ សព្ពសត្តានំ អភយំ យាចិត្វា ឧដ្ឋាយ រាជានំ បញ្ចសុ សីលេសុ បតិដ្ឋាបេត្វា ‘‘ធម្មំ ចរ, មហារាជ, មាតាបិតូសុ បុត្តធីតាសុ ព្រាហ្មណគហបតិកេសុ នេគមជានបទេសុ ធម្មំ ចរន្តោ សមំ ចរន្តោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ គមិស្សសី’’តិ រញ្ញោ ពុទ្ធលីលាយ ធម្មំ ទេសេត្វា កតិបាហំ ឧយ្យានេ វសិត្វា រញ្ញោ ឱវាទំ ទត្វា មិគគណបរិវុតោ អរញ្ញំ បាវិសិ. សាបិ ខោ មិគធេនុ បុប្ផកណ្ណិកសទិសំ បុត្តំ វិជាយិ. សោ កីឡមានោ សាខមិគស្ស សន្តិកំ គច្ឆតិ. អថ នំ មាតា តស្ស សន្តិកំ គច្ឆន្តំ ទិស្វា ‘‘បុត្ត, ឥតោ បដ្ឋាយ មា ឯតស្ស សន្តិកំ គច្ឆ, និគ្រោធស្សេវ សន្តិកំ គច្ឆេយ្យាសី’’តិ ឱវទន្តី ឥមំ គាថមាហ –

១២. ‘‘និគ្រោធមេវ សេវេយ្យ, ន សាខមុបសំវសេ;

និគ្រោធស្មិំ មតំ សេយ្យោ, យញ្ចេ សាខស្មិ ជីវិត’’ន្តិ.

តត្ថ និគ្រោធមេវ សេវេយ្យាតិ តាត ត្វំ វា អញ្ញោ វា អត្តនោ ហិតកាមោ និគ្រោធមេវ សេវេយ្យ ភជេយ្យ ឧបសង្កមេយ្យ, ន សាខមុបសំវសេតិ សាខមិគំ បន ន ឧបសំវសេ ឧបគម្ម ន សំវសេយ្យ, ឯតំ និស្សាយ ជីវិកំ ន កប្បេយ្យ. និគ្រោធស្មិំ មតំ សេយ្យោតិ និគ្រោធរញ្ញោ បាទមូលេ មរណម្បិ សេយ្យោ វរំ ឧត្តមំ. យញ្ចេ សាខស្មិ ជីវិតន្តិ យំ បន សាខស្ស សន្តិកេ ជីវិតំ, តំ នេវ សេយ្យោ ន វរំ ន ឧត្តមន្តិ អត្ថោ.

តតោ បដ្ឋាយ ច បន អភយលទ្ធកា មិគា មនុស្សានំ សស្សានិ ខាទន្តិ, មនុស្សា ‘‘លទ្ធាភយា ឥមេ មិគា’’តិ មិគេ បហរិតុំ វា បលាបេតុំ វា ន វិសហន្តិ, តេ រាជង្គណេ សន្និបតិត្វា រញ្ញោ តមត្ថំ អារោចេសុំ. រាជា ‘‘មយា បសន្នេន និគ្រោធមិគរាជស្ស វរោ ទិន្នោ, អហំ រជ្ជំ ជហេយ្យំ, ន ច តំ បដិញ្ញំ ភិន្ទាមិ, គច្ឆថ ន កោចិ មម វិជិតេ មិគេ បហរិតុំ លភតី’’តិ អាហ. និគ្រោធមិគោ តំ បវត្តិំ សុត្វា មិគគណំ សន្និបាតាបេត្វា ‘‘ឥតោ បដ្ឋាយ បរេសំ សស្សំ ខាទិតុំ ន លភិស្សថា’’តិ មិគេ ឱវទិត្វា មនុស្សានំ អារោចាបេសិ ‘‘ឥតោ បដ្ឋាយ សស្សការកា មនុស្សា សស្សរក្ខណត្ថំ វតិំ មា ករោន្តុ, ខេត្តំ បន អាវិជ្ឈិត្វា បណ្ណសញ្ញំ ពន្ធន្តូ’’តិ. តតោ បដ្ឋាយ កិរ ខេត្តេសុ បណ្ណពន្ធនសញ្ញា ឧទបាទិ. តតោ បដ្ឋាយ បណ្ណសញ្ញំ អតិក្កមនមិគោ នាម នត្ថិ. អយំ កិរ នេសំ ពោធិសត្តតោ លទ្ធឱវាទោ. ឯវំ មិគគណំ ឱវទិត្វា ពោធិសត្តោ យាវតាយុកំ ឋត្វា សទ្ធិំ មិគេហិ យថាកម្មំ គតោ, រាជាបិ ពោធិសត្តស្ស ឱវាទេ ឋត្វា បុញ្ញានិ កត្វា យថាកម្មំ គតោ.

សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវាហំ ថេរិយា ច កុមារកស្សបស្ស ច អវស្សយោ, បុព្ពេបិ អវស្សយោ ឯវា’’តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ចតុសច្ចធម្មទេសនំ វិនិវដ្ដេត្វា ទ្វេ វត្ថូនិ កថេត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ ‘‘តទា សាខមិគោ ទេវទត្តោ អហោសិ, បរិសាបិស្ស ទេវទត្តបរិសាវ, មិគធេនុ ថេរី អហោសិ, បុត្តោ កុមារកស្សបោ, រាជា អានន្ទោ, និគ្រោធមិគរាជា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

និគ្រោធមិគជាតកវណ្ណនា ទុតិយា.

[១៣] ៣. កណ្ឌិជាតកវណ្ណនា

ធិរត្ថុ កណ្ឌិនំ សល្លន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ បុរាណទុតិយិកាបលោភនំ អារព្ភ កថេសិ. តំ អដ្ឋកនិបាតេ ឥន្ទ្រិយជាតកេ អាវិភវិស្សតិ. ភគវា បន តំ ភិក្ខុំ ឯតទវោច ‘‘ភិក្ខុ, បុព្ពេបិ ត្វំ ឯតំ មាតុគាមំ និស្សាយ ជីវិតក្ខយំ បត្វា វីតច្ចិតេសុ អង្គារេសុ បក្កោ’’តិ. ភិក្ខូ តស្សត្ថស្សាវិភាវត្ថាយ ភគវន្តំ យាចិំសុ, ភគវា ភវន្តរេន បដិច្ឆន្នការណំ បាកដំ អកាសិ. ឥតោ បរំ បន ភិក្ខូនំ យាចនំ ភវន្តរបដិច្ឆន្នតញ្ច អវត្វា ‘‘អតីតំ អាហរី’’តិ ឯត្តកមេវ វក្ខាម, ឯត្តកេ វុត្តេបិ យាចនញ្ច វលាហកគព្ភតោ ចន្ទនីហរណូបមាយ ភវន្តរបដិច្ឆន្នការណភាវោ ចាតិ សព្ពមេតំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ យោជេត្វា វេទិតព្ពំ.

អតីតេ មគធរដ្ឋេ រាជគហេ មគធរាជា រជ្ជំ ការេសិ. មគធវាសិកានំ សស្សសមយេ មិគានំ មហាបរិបន្ថោ ហោតិ. តេ អរញ្ញេ បព្ពតបាទំ បវិសន្តិ. តត្ថ ឯកោ អរញ្ញវាសី បព្ពតេយ្យមិគោ ឯកាយ គាមន្តវាសិនិយា មិគបោតិកាយ សទ្ធិំ សន្ថវំ កត្វា តេសំ មិគានំ បព្ពតបាទតោ ឱរុយ្ហ បុន គាមន្តំ ឱតរណកាលេ មិគបោតិកាយ បដិពទ្ធចិត្តត្តា តេហិ សទ្ធិំយេវ ឱតរិ. អថ នំ សា អាហ – ‘‘ត្វំ ខោសិ, អយ្យ, បព្ពតេយ្យោ ពាលមិគោ, គាមន្តោ ច នាម សាសង្កោ សប្បដិភយោ, មា អម្ហេហិ សទ្ធិំ ឱតរី’’តិ. សោ តស្សា បដិពទ្ធចិត្តត្តា អនិវត្តិត្វា សទ្ធិំយេវ អគមាសិ. មគធវាសិនោ ‘‘ឥទានិ មិគានំ បព្ពតបាទា ឱតរណកាលោ’’តិ ញត្វា មគ្គេ បដិច្ឆន្នកោដ្ឋកេសុ តិដ្ឋន្តិ. តេសម្បិ ទ្វិន្នំ អាគមនមគ្គេ ឯកោ លុទ្ទកោ បដិច្ឆន្នកោដ្ឋកេ ឋិតោ ហោតិ. មិគបោតិកា មនុស្សគន្ធំ ឃាយិត្វា ‘‘ឯកោ លុទ្ទកោ ឋិតោ ភវិស្សតី’’តិ តំ ពាលមិគំ បុរតោ កត្វា សយំ បច្ឆតោ អហោសិ. លុទ្ទកោ ឯកេនេវ សរប្បហារេន មិគំ តត្ថេវ បាតេតិ. មិគបោតិកា តស្ស វិទ្ធភាវំ ញត្វា ឧប្បតិត្វា វាតគតិយាវ បលាយិ. លុទ្ទកោ កោដ្ឋកតោ និក្ខមិត្វា មិគំ ឱក្កន្តិត្វា អគ្គិំ កត្វា វីតច្ចិតេសុ អង្គារេសុ មធុរមំសំ បចិត្វា ខាទិត្វា បានីយំ បិវិត្វា អវសេសំ លោហិតពិន្ទូហិ បគ្ឃរន្តេហិ កាជេនាទាយ ទារកេ តោសេន្តោ ឃរំ អគមាសិ.

តទា ពោធិសត្តោ តស្មិំ វនសណ្ឌេ រុក្ខទេវតា ហុត្វា និព្ពត្តោ ហោតិ. សោ តំ ការណំ ទិស្វា ‘‘ឥមស្ស ពាលមិគស្ស មរណំ នេវ មាតរំ និស្សាយ, ន បិតរំ និស្សាយ, អថ ខោ កាមំ និស្សាយ. កាមនិមិត្តញ្ហិ សត្តា សុគតិយំ ហត្ថច្ឆេទាទិកំ, ទុគ្គតិយញ្ច បញ្ចវិធពន្ធនាទិនានប្បការកំ ទុក្ខំ បាបុណន្តិ, បរេសំ មរណទុក្ខុប្បាទនម្បិ នាម ឥមស្មិំ លោកេ គរហិតមេវ. យំ ជនបទំ មាតុគាមោ វិចារេតិ អនុសាសតិ, សោ ឥត្ថិបរិណាយកោ ជនបទោបិ គរហិតោយេវ. យេ សត្តា មាតុគាមស្ស វសំ គច្ឆន្តិ, តេបិ គរហិតាយេវា’’តិ ឯកាយ គាថាយ តីណិ គរហវត្ថូនិ ទស្សេត្វា វនទេវតាសុ សាធុការំ ទត្វា គន្ធបុប្ផាទីហិ បូជយមានាសុ មធុរេន សរេន តំ វនសណ្ឌំ ឧន្នាទេន្តោ ឥមាយ គាថាយ ធម្មំ ទេសេសិ –

១៣. ‘‘ធិរត្ថុ កណ្ឌិនំ សល្លំ, បុរិសំ គាឡ្ហវេធិនំ;

ធិរត្ថុ តំ ជនបទំ, យត្ថិត្ថី បរិណាយិកា;

តេ ចាបិ ធិក្កិតា សត្តា, យេ ឥត្ថីនំ វសំ គតា’’តិ.

តត្ថ ធិរត្ថូតិ គរហណត្ថេ និបាតោ, ស្វាយមិធ ឧត្តាសុព្ពេគវសេន គរហណេ ទដ្ឋព្ពោ. ឧត្តសិតុព្ពិគ្គោ ហិ ហោន្តោ ពោធិសត្តោ ឯវមាហ. កណ្ឌមស្ស អត្ថីតិ កណ្ឌី, តំ កណ្ឌិនំ. តំ បន កណ្ឌំ អនុបវិសនដ្ឋេន ‘‘សល្ល’’ន្តិ វុច្ចតិ, តស្មា កណ្ឌិនំ សល្លន្តិ ឯត្ថ សល្លកណ្ឌិនន្តិ អត្ថោ. សល្លំ វា អស្សត្ថីតិបិ សល្លោ, តំ សល្លំ. មហន្តំ វណមុខំ កត្វា ពលវប្បហារំ ទេន្តោ គាឡ្ហំ វិជ្ឈតីតិ គាឡ្ហវេធី, តំ គាឡ្ហវេធិនំ. នានប្បការេន កណ្ឌេន, កុមុទបត្តសណ្ឋានថលេន ឧជុកគមនេនេវ សល្លេន ច សមន្នាគតំ គាឡ្ហវេធិនំ បុរិសំ ធិរត្ថូតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. បរិណាយិកាតិ ឥស្សរា សំវិធាយិកា. ធិក្កិតាតិ គរហិតា. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវ. ឥតោ បរំ បន ឯត្តកម្បិ អវត្វា យំ យំ អនុត្តានំ, តំ តទេវ វណ្ណយិស្សាម. ឯវំ ឯកាយ គាថាយ តីណិ គរហវត្ថូនិ ទស្សេត្វា ពោធិសត្តោ វនំ ឧន្នាទេត្វា ពុទ្ធលីលាយ ធម្មំ ទេសេសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេសិ, សច្ចបរិយោសានេ ឧក្កណ្ឋិតភិក្ខុ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. សត្ថា ទ្វេ វត្ថូនិ កថេត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ. ឥតោ បរំ បន ‘‘ទ្វេ វត្ថូនិ កថេត្វា’’តិ ឥទំ អវត្វា ‘‘អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា’’តិ ឯត្តកមេវ វក្ខាម, អវុត្តម្បិ បន ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ យោជេត្វា គហេតព្ពំ.

តទា បព្ពតេយ្យមិគោ ឧក្កណ្ឋិតភិក្ខុ អហោសិ, មិគបោតិកា បុរាណទុតិយិកា, កាមេសុ ទោសំ ទស្សេត្វា ធម្មទេសកទេវតា បន អហមេវ អហោសិន្តិ.

កណ្ឌិជាតកវណ្ណនា តតិយា.

[១៤] ៤. វាតមិគជាតកវណ្ណនា

ន កិរត្ថិ រសេហិ បាបិយោតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ចូឡបិណ្ឌបាតិកតិស្សត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ. សត្ថរិ កិរ រាជគហំ ឧបនិស្សាយ វេឡុវនេ វិហរន្តេ តិស្សកុមារោ នាម មហាវិភវស្ស សេដ្ឋិកុលស្ស បុត្តោ ឯកទិវសំ វេឡុវនំ គន្ត្វា សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុត្វា បព្ពជិតុកាមោ បព្ពជ្ជំ យាចិត្វា មាតាបិតូហិ អននុញ្ញាតត្តា បដិក្ខិត្តោ សត្តាហំ ភត្តច្ឆេទំ កត្វា រដ្ឋបាលត្ថេរោ វិយ មាតាបិតរោ អនុជានាបេត្វា សត្ថុ សន្តិកេ បព្ពជិ. សត្ថា តំ បព្ពាជេត្វា អឌ្ឍមាសមត្តំ វេឡុវនេ វិហរិត្វា ជេតវនំ អគមាសិ. តត្រាយំ កុលបុត្តោ តេរស ធុតង្គានិ សមាទាយ សាវត្ថិយំ សបទានំ បិណ្ឌាយ ចរមានោ កាលំ វីតិនាមេតិ, ‘‘ចូឡបិណ្ឌបាតិកតិស្សត្ថេរោ នាមា’’តិ វុត្តេ គគនតលេ បុណ្ណចន្ទោ វិយ ពុទ្ធសាសនេ បាកដោ បញ្ញាតោ អហោសិ.

តស្មិំ កាលេ រាជគហេ នក្ខត្តកីឡាយ វត្តមានាយ ថេរស្ស មាតាបិតរោ យំ តស្ស គិហិកាលេ អហោសិ អាភរណភណ្ឌកំ, តំ រតនចង្កោដកេ និក្ខិបិត្វា ឧរេ ឋបេត្វា ‘‘អញ្ញាសុ នក្ខត្តកីឡាសុ អម្ហាកំ បុត្តោ ឥមិនា អលង្ការេន អលង្កតោ នក្ខត្តំ កីឡតិ, តំ នោ ឯកបុត្តំ គហេត្វា សមណោ គោតមោ សាវត្ថិនគរំ គតោ, កហំ នុ ខោ សោ ឯតរហិ និសិន្នោ, កហំ ឋិតោ’’តិ វត្វា រោទន្តិ.

អថេកា វណ្ណទាសី តំ កុលំ គន្ត្វា សេដ្ឋិភរិយំ រោទន្តិំ ទិស្វា បុច្ឆិ ‘‘កិំ បន, អយ្យេ, រោទសី’’តិ? ‘‘សា តមត្ថំ អារោចេសិ’’. ‘‘កិំ បន, អយ្យេ, អយ្យបុត្តោ បិយាយតី’’តិ? ‘‘អសុកញ្ច អសុកញ្ចា’’តិ. ‘‘សចេ តុម្ហេ ឥមស្មិំ គេហេ សព្ពំ ឥស្សរិយំ មយ្ហំ ទេថ, អហំ វោ បុត្តំ អានេស្សាមី’’តិ. សេដ្ឋិភរិយា ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា បរិព្ពយំ ទត្វា មហន្តេន បរិវារេន តំ ឧយ្យោជេសិ ‘‘គច្ឆ, អត្តនោ ពលេន មម បុត្តំ អានេហី’’តិ. សា បដិច្ឆន្នយានេ និសិន្នា សាវត្ថិំ គន្ត្វា ថេរស្ស ភិក្ខាចារវីថិយំ និវាសំ គហេត្វា សេដ្ឋិកុលា អាគតេ មនុស្សេ ថេរស្ស អទស្សេត្វា អត្តនោ បរិវារេនេវ បរិវុតា ថេរស្ស បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋស្ស អាទិតោវ ឧឡុង្កយាគុញ្ច រសកភិក្ខញ្ច ទត្វា រសតណ្ហាយ ពន្ធិត្វា អនុក្កមេន គេហេ និសីទាបេត្វា ភិក្ខំ ទទមានា ច អត្តនោ វសំ ឧបគតភាវំ ញត្វា គិលានាលយំ ទស្សេត្វា អន្តោគព្ភេ និបជ្ជិ. ថេរោបិ ភិក្ខាចារវេលាយ សបទានំ ចរន្តោ គេហទ្វារំ អគមាសិ. បរិជនោ ថេរស្ស បត្តំ គហេត្វា ថេរំ ឃរេ និសីទាបេសិ. ថេរោ និសីទិត្វាវ ‘‘កហំ ឧបាសិកា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘គិលានា, ភន្តេ, តុម្ហាកំ ទស្សនំ ឥច្ឆតី’’តិ. សោ រសតណ្ហាយ ពទ្ធោ អត្តនោ វតសមាទានំ ភិន្ទិត្វា តស្សា និបន្នដ្ឋានំ បាវិសិ. សា អត្តនោ អាគតការណំ កថេត្វា តំ បលោភេត្វា រសតណ្ហាយ ពន្ធិត្វា ឧប្បព្ពាជេត្វា អត្តនោ វសេ ឋបេត្វា យានេ និសីទាបេត្វា មហន្តេន បរិវារេន រាជគហមេវ អគមាសិ. សា បវត្តិ បាកដា ជាតា.

ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ សន្និសិន្នា ‘‘ចូឡបិណ្ឌបាតិកតិស្សត្ថេរំ កិរ ឯកា វណ្ណទាសី រសតណ្ហាយ ពន្ធិត្វា អាទាយ គតា’’តិ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ. សត្ថា ធម្មសភំ ឧបគន្ត្វា អលង្កតធម្មាសនេ និសីទិត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ អាហ. តេ តំ បវត្តិំ កថយិំសុ. ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ ឯសោ ភិក្ខុ រសតណ្ហាយ ពជ្ឈិត្វា តស្សា វសំ គតោ, បុព្ពេបិ តស្សា វសំ គតោយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ រញ្ញោ ព្រហ្មទត្តស្ស សញ្ជយោ នាម ឧយ្យានបាលោ អហោសិ. អថេកោ វាតមិគោ តំ ឧយ្យានំ អាគន្ត្វា សញ្ជយំ ទិស្វា បលាយតិ, សញ្ជយោបិ ន តំ តជ្ជេត្វា នីហរតិ. សោ បុនប្បុនំ អាគន្ត្វា ឧយ្យានេយេវ ចរតិ. ឧយ្យានបាលោ ឧយ្យានេ នានប្បការានិ បុប្ផផលានិ គហេត្វា ទិវសេ ទិវសេ រញ្ញោ អភិហរតិ. អថ នំ ឯកទិវសំ រាជា បុច្ឆិ ‘‘សម្ម ឧយ្យានបាល, ឧយ្យានេ កិញ្ចិ អច្ឆរិយំ បស្សសី’’តិ? ‘‘ទេវ, អញ្ញំ ន បស្សាមិ, ឯកោ បន វាតមិគោ អាគន្ត្វា ឧយ្យានេ ចរតិ, ឯតំ បស្សាមី’’តិ. ‘‘សក្ខិស្សតិ បន តំ គហេតុ’’ន្តិ. ‘‘ថោកំ មធុំ លភន្តោ អន្តោ រាជនិវេសនម្បិ នំ អានេតុំ សក្ខិស្សាមិ, ទេវា’’តិ. រាជា តស្ស មធុំ ទាបេសិ. សោ តំ គហេត្វា ឧយ្យានំ គន្ត្វា វាតមិគស្ស ចរណដ្ឋានេ តិណានិ មធុនា មក្ខេត្វា និលីយិ. មិគោ អាគន្ត្វា មធុមក្ខិតានិ តិណានិ ខាទិត្វា រសតណ្ហាយ ពទ្ធោ អញ្ញត្រ អគន្ត្វា ឧយ្យានមេវ អាគច្ឆតិ. ឧយ្យានបាលោ តស្ស មធុមក្ខិតតិណេសុ បលុទ្ធភាវំ ញត្វា អនុក្កមេន អត្តានំ ទស្សេសិ. សោ តំ ទិស្វា កតិបាហំ បលាយិត្វា បុនប្បុនំ បស្សន្តោ វិស្សាសំ អាបជ្ជិត្វា អនុក្កមេន ឧយ្យានបាលស្ស ហត្ថេ ឋិតតិណានិ ខាទិតុំ អារភិ.

សោ តស្ស វិស្សាសំ អាបន្នភាវំ ញត្វា យាវ រាជនិវេសនា វីថិំ កិលញ្ជេហិ បរិក្ខិបិត្វា តហិំ តហិំ សាខាភង្គំ បាតេត្វា មធុលាពុកំ អំសេ លគ្គេត្វា តិណកលាបំ ឧបកច្ឆកេ ឋបេត្វា មធុមក្ខិតានិ តិណានិ មិគស្ស បុរតោ បុរតោ វិកិរន្តោ អន្តោរាជនិវេសនំយេវ អគមាសិ. មិគេ អន្តោ បវិដ្ឋេ ទ្វារំ បិទហិំសុ. មិគោ មនុស្សេ ទិស្វា កម្បមានោ មរណភយតជ្ជិតោ អន្តោនិវេសនង្គណេ អាធាវតិ បរិធាវតិ. រាជា បាសាទា ឱរុយ្ហ តំ កម្បមានំ ទិស្វា ‘‘វាតមិគោ នាម មនុស្សានំ ទិដ្ឋដ្ឋានំ សត្តាហំ ន គច្ឆតិ, តជ្ជិតដ្ឋានំ យាវជីវំ ន គច្ឆតិ, សោ ឯវរូបោ គហននិស្សិតោ វាតមិគោ រសតណ្ហាយ ពទ្ធោ ឥទានិ ឯវរូបំ ឋានំ អាគតោ, នត្ថិ វត ភោ លោកេ រសតណ្ហាយ បាបតរំ នាមា’’តិ ឥមាយ គាថាយ ធម្មទេសនំ បដ្ឋបេសិ –

១៤. ‘‘ន កិរត្ថិ រសេហិ បាបិយោ, អាវាសេហិវ សន្ថវេហិ វា;

វាតមិគំ គហននិស្សិតំ, វសមានេសិ រសេហិ សញ្ជយោ’’តិ.

តត្ថ កិរាតិ អនុស្សវនត្ថេ និបាតោ. រសេហីតិ ជិវ្ហាវិញ្ញេយ្យេហិ មធុរម្ពិលាទីហិ. បាបិយោតិ បាបតរោ. អាវាសេហិវ សន្ថវេហិ វាតិ និពទ្ធវសនដ្ឋានសង្ខាតេសុ ហិ អាវាសេសុបិ មិត្តសន្ថវេសុបិ ឆន្ទរាគោ បាបកោវ, តេហិ បន សច្ឆន្ទរាគបរិភោគេហិ អាវាសេហិ វា មិត្តសន្ថវេហិ វា សតគុណេន ច សហស្សគុណេន ច សតសហស្សគុណេន ច ធុវបដិសេវនដ្ឋេន អាហារំ វិនា ជីវិតិន្ទ្រិយបាលនាយ អភាវេន ច សច្ឆន្ទរាគបរិភោគរសាវ បាបតរាតិ. ពោធិសត្តោ បន អនុស្សវាគតំ វិយ ឥមមត្ថំ កត្វា ‘‘ន កិរត្ថិ រសេហិ បាបិយោ, អាវាសេហិវ សន្ថវេហិ វា’’តិ អាហ. ឥទានិ តេសំ បាបិយភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘វាតមិគ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ គហននិស្សិតន្តិ គហនដ្ឋាននិស្សិតំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – បស្សថ រសានំ បាបិយភាវំ, ឥទំ នាម អរញ្ញាយតនេ គហននិស្សិតំ វាតមិគំ សញ្ជយោ ឧយ្យានបាលោ មធុរសេហិ អត្តនោ វសំ អានេសិ, សព្ពថាបិ សច្ឆន្ទរាគបរិភោគេហិ រសេហិ នាម អញ្ញំ បាបតរំ លាមកតរំ នត្ថីតិ រសតណ្ហាយ អាទីនវំ កថេសិ. កថេត្វា ច បន តំ មិគំ អរញ្ញមេវ បេសេសិ.

សត្ថាបិ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, សា វណ្ណទាសី ឥទានេវ ឯតំ រសតណ្ហាយ ពន្ធិត្វា អត្តនោ វសេ ករោតិ, បុព្ពេបិ អកាសិយេវា’’តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ. ‘‘តទា សញ្ជយោ អយំ វណ្ណទាសី អហោសិ, វាតមិគោ ចូឡបិណ្ឌបាតិកោ, ពារាណសិរាជា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

វាតមិគជាតកវណ្ណនា ចតុត្ថា.

[១៥] ៥. ខរាទិយជាតកវណ្ណនា

អដ្ឋក្ខុរំ ខរាទិយេតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អញ្ញតរំ ទុព្ពចភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. សោ កិរ ភិក្ខុ ទុព្ពចោ ឱវាទំ ន គណ្ហាតិ. អថ នំ សត្ថា បុច្ឆិ ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ ភិក្ខុ ទុព្ពចោ ឱវាទំ ន គណ្ហាសី’’តិ? ‘‘សច្ចំ ភគវា’’តិ. សត្ថា ‘‘បុព្ពេបិ ត្វំ ទុព្ពចតាយ បណ្ឌិតានំ ឱវាទំ អគ្គហេត្វា បាសេន ពទ្ធោ ជីវិតក្ខយំ បត្តោ’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ មិគោ ហុត្វា មិគគណបរិវុតោ អរញ្ញេ វសតិ. អថស្ស ភគិនិមិគី បុត្តកំ ទស្សេត្វា ‘‘ភាតិក, អយំ តេ ភាគិនេយ្យោ, ឯតំ មិគមាយំ ឧគ្គណ្ហាបេហី’’តិ បដិច្ឆាបេសិ. សោ តំ ភាគិនេយ្យំ ‘‘អសុកវេលាយ នាម អាគន្ត្វា ឧគ្គណ្ហាហី’’តិ អាហ. សោ វុត្តវេលាយ នាគច្ឆតិ. យថា ច ឯកទិវសំ, ឯវំ សត្ត ទិវសេ សត្តោវាទេ អតិក្កន្តោ សោ មិគមាយំ អនុគ្គណ្ហិត្វាវ វិចរន្តោ បាសេ ពជ្ឈិ. មាតាបិស្ស ភាតរំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘កិំ តេ, ភាតិក, ភាគិនេយ្យោ មិគមាយំ ឧគ្គណ្ហាបិតោ’’តិ បុច្ឆិ. ពោធិសត្តោ ច ‘‘តស្ស អនោវាទកស្ស មា ចិន្តយិ, ន តេ បុត្តេន មិគមាយា ឧគ្គហិតា’’តិ វត្វា ឥទានិបិ តំ អនោវទិតុកាមោវ ហុត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១៥. ‘‘អដ្ឋក្ខុរំ ខរាទិយេ, មិគំ វង្កាតិវង្កិនំ;

សត្តហិ កាលាតិក្កន្តំ, ន នំ ឱវទិតុស្សហេ’’តិ.

តត្ថ អដ្ឋក្ខុរន្តិ ឯកេកស្មិំ បាទេ ទ្វិន្នំ ទ្វិន្នំ វសេន អដ្ឋក្ខុរំ. ខរាទិយេតិ តំ នាមេន អាលបតិ. មិគន្តិ សព្ពសង្គាហិកវចនំ. វង្កាតិវង្កិនន្តិ មូលេ វង្កានិ, អគ្គេ អតិវង្កានីតិ វង្កាតិវង្កានិ, តាទិសានិ សិង្គានិ អស្ស អត្ថីតិ វង្កាតិវង្កី, តំ វង្កាតិវង្កិនំ. សត្តហិ កាលាតិក្កន្តន្តិ សត្តហិ ឱវាទកាលេហិ ឱវាទំ អតិក្កន្តំ. ន នំ ឱវទិតុស្សហេតិ ឯតំ ទុព្ពចមិគំ អហំ ឱវទិតុំ ន ឧស្សហាមិ, ឯតស្ស មេ ឱវាទត្ថាយ ចិត្តម្បិ ន ឧប្បជ្ជតីតិ ទស្សេតិ. អថ នំ ទុព្ពចមិគំ បាសេ ពទ្ធំ លុទ្ទោ មារេត្វា មំសំ អាទាយ បក្កាមិ.

សត្ថាបិ ‘‘ន ត្វំ ភិក្ខុ ឥទានេវ ទុព្ពចោ, បុព្ពេបិ ទុព្ពចោយេវា’’តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ. ‘‘តទា ភាគិនេយ្យោ មិគោ ទុព្ពចភិក្ខុ អហោសិ, ភគិនី ឧប្បលវណ្ណា, ឱវាទមិគោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ខរាទិយជាតកវណ្ណនា បញ្ចមា.

[១៦] ៦. តិបល្លត្ថមិគជាតកវណ្ណនា

មិគំ តិបល្លត្ថន្តិ ឥទំ សត្ថា កោសម្ពិយំ ពទរិការាមេ វិហរន្តោ សិក្ខាកាមំ រាហុលត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ. ឯកស្មិញ្ហិ កាលេ សត្ថរិ អាឡវិនគរំ ឧបនិស្សាយ អគ្គាឡវេ ចេតិយេ វិហរន្តេ ពហូ ឧបាសកា ឧបាសិកា ភិក្ខូ ភិក្ខុនិយោ ច វិហារំ ធម្មស្សវនត្ថាយ គច្ឆន្តិ, ទិវា ធម្មស្សវនំ ហោតិ. គច្ឆន្តេ បន កាលេ ឧបាសិកាយោ ភិក្ខុនិយោ ច ន គច្ឆិំសុ, ភិក្ខូ ចេវ ឧបាសកា ច អហេសុំ. តតោ បដ្ឋាយ រត្តិំ ធម្មស្សវនំ ជាតំ. ធម្មស្សវនបរិយោសានេ ថេរា ភិក្ខូ អត្តនោ អត្តនោ វសនដ្ឋានានិ គច្ឆន្តិ. ទហរា សាមណេរា ច ឧបាសកេហិ សទ្ធិំ ឧបដ្ឋានសាលាយំ សយន្តិ. តេសុ និទ្ទំ ឧបគតេសុ ឯកច្ចេ ឃុរុឃុរុបស្សាសា កាកច្ឆមានា ទន្តេ ខាទន្តា និបជ្ជិំសុ, ឯកច្ចេ មុហុត្តំ និទ្ទាយិត្វា ឧដ្ឋហិំសុ. តេ តំ វិប្បការំ ទិស្វា ភគវតោ អារោចេសុំ. ភគវា ‘‘យោ បន ភិក្ខុ អនុបសម្បន្នេន សហសេយ្យំ កប្បេយ្យ បាចិត្តិយ’’ន្តិ (បាចិ. ៤៩) សិក្ខាបទំ បញ្ញបេត្វា កោសម្ពិំ អគមាសិ.

តត្ថ ភិក្ខូ អាយស្មន្តំ រាហុលំ អាហំសុ – ‘‘អាវុសោ រាហុល, ភគវតា សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ, ឥទានិ ត្វំ អត្តនោ វសនដ្ឋានំ ជានាហី’’តិ. បុព្ពេ បន តេ ភិក្ខូ ភគវតិ ច គារវំ តស្ស ចាយស្មតោ សិក្ខាកាមតំ បដិច្ច តំ អត្តនោ វសនដ្ឋានំ អាគតំ អតិវិយ សង្គណ្ហន្តិ, ខុទ្ទកមញ្ចកំ បញ្ញបេត្វា ឧស្សីសកករណត្ថាយ ចីវរំ ទេន្តិ. តំ ទិវសំ បន សិក្ខាបទភយេន វសនដ្ឋានម្បិ ន អទំសុ. រាហុលភទ្ទោបិ ‘‘បិតា មេ’’តិ ទសពលស្ស វា, ‘‘ឧបជ្ឈាយោ មេ’’តិ ធម្មសេនាបតិនោ វា, ‘‘អាចរិយោ មេ’’តិ មហាមោគ្គល្លានស្ស វា, ‘‘ចូឡបិតា មេ’’តិ អានន្ទត្ថេរស្ស វា សន្តិកំ អគន្ត្វា ទសពលស្ស វឡញ្ជនវច្ចកុដិំ ព្រហ្មវិមានំ បវិសន្តោ វិយ បវិសិត្វា វាសំ កប្បេសិ. ពុទ្ធានញ្ហិ វឡញ្ជនកុដិយំ ទ្វារំ សុបិហិតំ ហោតិ, គន្ធបរិភណ្ឌកតា ភូមិ, គន្ធទាមមាលាទាមានិ ឱសារិតានេវ ហោន្តិ, សព្ពរត្តិំ ទីបោ ឈាយតិ. រាហុលភទ្ទោ បន ន តស្សា កុដិយា ឥមំ សម្បត្តិំ បដិច្ច តត្ថ វាសំ ឧបគតោ, ភិក្ខូហិ បន ‘‘វសនដ្ឋានំ ជានាហី’’តិ វុត្តត្តា ឱវាទគារវេន សិក្ខាកាមតាយ តត្ថ វាសំ ឧបគតោ. អន្តរន្តរា ហិ ភិក្ខូ តំ អាយស្មន្តំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា តស្ស វីមំសនត្ថាយ មុដ្ឋិសម្មជ្ជនិំ វា កចវរឆឌ្ឌនកំ វា ពហិ ខិបិត្វា តស្មិំ អាគតេ ‘‘អាវុសោ, ឥមំ កេន ឆឌ្ឌិត’’ន្តិ វទន្តិ. តត្ថ កេហិចិ ‘‘រាហុលោ ឥមិនា មគ្គេន គតោ’’តិ វុត្តេ សោ អាយស្មា ‘‘នាហំ, ភន្តេ, ឯតំ ជានាមី’’តិ អវត្វាវ តំ បដិសាមេត្វា ‘‘ខមថ មេ, ភន្តេ’’តិ ខមាបេត្វា គច្ឆតិ. ឯវមេស សិក្ខាកាមោ.

សោ តំ សិក្ខាកាមតំយេវ បដិច្ច តត្ថ វាសំ ឧបគតោ. អថ សត្ថា បុរេអរុណំយេវ វច្ចកុដិទ្វារេ ឋត្វា ឧក្កាសិ, សោបាយស្មា ឧក្កាសិ. ‘‘កោ ឯសោ’’តិ? ‘‘អហំ រាហុលោ’’តិ និក្ខមិត្វា វន្ទិ. ‘‘កស្មា ត្វំ រាហុល ឥធ និបន្នោសី’’តិ? ‘‘វសនដ្ឋានស្ស អភាវតោ’’. ‘‘បុព្ពេ ហិ, ភន្តេ, ភិក្ខូ មម សង្គហំ ករោន្តិ, ឥទានិ អត្តនោ អាបត្តិភយេន វសនដ្ឋានំ ន ទេន្តិ, ស្វាហំ ‘ឥទំ អញ្ញេសំ អសង្ឃដ្ដនដ្ឋាន’ន្តិ ឥមិនា ការណេន ឥធ និបន្នោស្មីតិ. អថ ភគវតោ ‘‘រាហុលំ តាវ ភិក្ខូ ឯវំ បរិច្ចជន្តិ, អញ្ញេ កុលទារកេ បព្ពាជេត្វា កិំ ករិស្សន្តី’’តិ ធម្មសំវេគោ ឧទបាទិ.

អថ ភគវា បាតោវ ភិក្ខូ សន្និបាតាបេត្វា ធម្មសេនាបតិំ បុច្ឆិ ‘‘ជានាសិ បន ត្វំ, សារិបុត្ត, អជ្ជ កត្ថចិ រាហុលស្ស វុត្ថភាវ’’ន្តិ? ‘‘ន ជានាមិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘សារិបុត្ត, អជ្ជ រាហុលោ វច្ចកុដិយំ វសិ, សារិបុត្ត, តុម្ហេ រាហុលំ ឯវំ បរិច្ចជន្តា អញ្ញេ កុលទារកេ បព្ពាជេត្វា កិំ ករិស្សថ? ឯវញ្ហិ សន្តេ ឥមស្មិំ សាសនេ បព្ពជិតា ន បតិដ្ឋា ភវិស្សន្តិ, ឥតោ ទានិ បដ្ឋាយ អនុបសម្បន្នេន ឯកំ ទ្វេ ទិវសេ អត្តនោ សន្តិកេ វសាបេត្វា តតិយទិវសេ តេសំ វសនដ្ឋានំ ញត្វា ពហិ វាសេថា’’តិ ឥមំ អនុបញ្ញត្តិំ កត្វា បុន សិក្ខាបទំ បញ្ញបេសិ.

តស្មិំ សមយេ ធម្មសភាយំ សន្និសិន្នា ភិក្ខូ រាហុលស្ស គុណកថំ កថេន្តិ ‘‘បស្សថាវុសោ, យាវ សិក្ខាកាមោ វតាយំ រាហុលោ, ‘តវ វសនដ្ឋានំ ជានាហី’តិ វុត្តោ នាម ‘អហំ ទសពលស្ស បុត្តោ, តុម្ហាកំ សេនាសនស្មា តុម្ហេយេវ និក្ខមថា’តិ ឯកំ ភិក្ខុម្បិ អប្បដិប្ផរិត្វា វច្ចកុដិយំ វាសំ កប្បេសី’’តិ. ឯវំ តេសុ កថយមានេសុ សត្ថា ធម្មសភំ គន្ត្វា អលង្កតាសនេ និសីទិត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ អាហ. ‘‘ភន្តេ, រាហុលស្ស សិក្ខាកាមកថាយ, ន អញ្ញាយ កថាយា’’តិ. សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, រាហុលោ ឥទានេវ សិក្ខាកាមោ, បុព្ពេ តិរច្ឆានយោនិយំ និព្ពត្តោបិ សិក្ខាកាមោយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ រាជគហេ ឯកោ មគធរាជា រជ្ជំ ការេសិ. តទា ពោធិសត្តោ មិគយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា មិគគណបរិវុតោ អរញ្ញេ វសតិ. អថស្ស ភគិនី អត្តនោ បុត្តកំ ឧបនេត្វា ‘‘ភាតិក, ឥមំ តេ ភាគិនេយ្យំ មិគមាយំ សិក្ខាបេហី’’តិ អាហ. ពោធិសត្តោ ‘‘សាធូ’’តិ បដិស្សុណិត្វា ‘‘គច្ឆ, តាត, អសុកវេលាយ នាម អាគន្ត្វា សិក្ខេយ្យាសី’’តិ អាហ. សោ មាតុលេន វុត្តវេលំ អនតិក្កមិត្វា តំ ឧបសង្កមិត្វា មិគមាយំ សិក្ខិ. សោ ឯកទិវសំ វនេ វិចរន្តោ បាសេន ពទ្ធោ ពទ្ធរវំ រវិ, មិគគណោ បលាយិត្វា ‘‘បុត្តោ តេ បាសេន ពទ្ធោ’’តិ តស្ស មាតុយា អារោចេសិ. សា ភាតុ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘ភាតិក, ភាគិនេយ្យោ តេ មិគមាយំ សិក្ខាបិតោ’’តិ បុច្ឆិ. ពោធិសត្តោ ‘‘មា ត្វំ បុត្តស្ស កិញ្ចិ បាបកំ អាសង្កិ, សុគ្គហិតា តេន មិគមាយា, ឥទានិ តំ ហាសយមានោ អាគច្ឆិស្សតី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១៦. ‘‘មិគំ តិបល្លត្ថមនេកមាយំ, អដ្ឋក្ខុរំ អឌ្ឍរត្តាបបាយិំ;

ឯកេន សោតេន ឆមាស្សសន្តោ, ឆហិ កលាហិតិភោតិ ភាគិនេយ្យោ’’តិ.

តត្ថ មិគន្តិ ភាគិនេយ្យមិគំ. តិបល្លត្ថន្តិ បល្លត្ថំ វុច្ចតិ សយនំ, ឧភោហិ បស្សេហិ ឧជុកមេវ ច និបន្នកវសេនាតិ តីហាការេហិ បល្លត្ថំ អស្ស, តីណិ វា បល្លត្ថានិ អស្សាតិ តិបល្លត្ថោ, តំ តិបល្លត្ថំ. អនេកមាយន្តិ ពហុមាយំ ពហុវញ្ចនំ. អដ្ឋក្ខុរន្តិ ឯកេកស្មិំ បាទេ ទ្វិន្នំ ទ្វិន្នំ វសេន អដ្ឋហិ ខុរេហិ សមន្នាគតំ. អឌ្ឍរត្តាបបាយិន្តិ បុរិមយាមំ អតិក្កមិត្វា មជ្ឈិមយាមេ អរញ្ញតោ អាគម្ម បានីយស្ស បិវនតោ អឌ្ឍរត្តេ អាបំ បិវតីតិ អឌ្ឍរត្តាបបាយី. តំ អឌ្ឍរត្តេ អបាយិន្តិ អត្ថោ. មម ភាគិនេយ្យំ មិគំ អហំ សាធុកំ មិគមាយំ ឧគ្គណ្ហាបេសិំ. កថំ? យថា ឯកេន សោតេន ឆមាស្សសន្តោ, ឆហិ កលាហិតិភោតិ ភាគិនេយ្យោតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – អហញ្ហិ តវ បុត្តំ តថា ឧគ្គណ្ហាបេសិំ, យថា ឯកស្មិំ ឧបរិមនាសិកាសោតេ វាតំ សន្និរុម្ភិត្វា បថវិយា អល្លីនេន ឯកេន ហេដ្ឋិមសោតេន តត្ថេវ ឆមាយំ អស្សសន្តោ ឆហិ កលាហិ លុទ្ទកំ អតិភោតិ, ឆហិ កោដ្ឋាសេហិ អជ្ឈោត្ថរតិ វញ្ចេតីតិ អត្ថោ. កតមាហិ ឆហិ? ចត្តារោ បាទេ បសារេត្វា ឯកេន បស្សេន សេយ្យាយ, ខុរេហិ តិណបំសុខណនេន, ជិវ្ហានិន្នាមនេន ឧទរស្ស ឧទ្ធុមាតភាវករណេន, ឧច្ចារបស្សាវវិស្សជ្ជនេន, វាតសន្និរុម្ភនេនាតិ.

អបរោ នយោ – បាទេន បំសុំ គហេត្វា អភិមុខាកឌ្ឍនេន, បដិបណាមនេន, ឧភោសុ បស្សេសុ សញ្ចរណេន, ឧទរំ ឧទ្ធំ បក្ខិបនេន, អធោ អវក្ខិបនេនាតិ ឥមាហិ ឆហិ កលាហិ យថា អតិភោតិ, ‘‘មតោ អយ’’ន្តិ សញ្ញំ ឧប្បាទេត្វា វញ្ចេតិ, ឯវំ តំ មិគមាយំ ឧគ្គណ្ហាបេសិន្តិ ទីបេតិ.

អបរោ នយោ – តថា នំ ឧគ្គណ្ហាបេសិំ, យថា ឯកេន សោតេន ឆមាស្សសន្តោ ឆហិ កលាហិតិ ទ្វីសុបិ នយេសុ ទស្សិតេហិ ឆហិ ការណេហិ កលាហិតិ កលាយិស្សតិ, លុទ្ទំ វញ្ចេស្សតីតិ អត្ថោ. ភោតីតិ ភគិនិំ អាលបតិ. ភាគិនេយ្យោតិ ឯវំ ឆហិ ការណេហិ វញ្ចនកំ ភាគិនេយ្យំ និទ្ទិសតិ. ឯវំ ពោធិសត្តោ ភាគិនេយ្យស្ស មិគមាយាយ សាធុកំ ឧគ្គហិតភាវំ ទស្សេន្តោ ភគិនិំ សមស្សាសេតិ.

សោបិ មិគបោតកោ បាសេ ពទ្ធោ អវិប្ផន្ទិត្វាយេវ ភូមិយំ មហាផាសុកបស្សេន បាទេ បសារេត្វា និបន្នោ បាទានំ អាសន្នដ្ឋានេ ខុរេហេវ បហរិត្វា បំសុញ្ច តិណានិ ច ឧប្បាដេត្វា ឧច្ចារបស្សាវំ វិស្សជ្ជេត្វា សីសំ បាតេត្វា ជិវ្ហំ និន្នាមេត្វា សរីរំ ខេឡកិលិន្នំ កត្វា វាតគ្គហណេន ឧទរំ ឧទ្ធុមាតកំ កត្វា អក្ខីនិ បរិវត្តេត្វា ហេដ្ឋា នាសិកាសោតេន វាតំ សញ្ចរាបេន្តោ ឧបរិមនាសិកាសោតេន វាតំ សន្និរុម្ភិត្វា សកលសរីរំ ថទ្ធភាវំ គាហាបេត្វា មតាការំ ទស្សេសិ. នីលមក្ខិកាបិ នំ សម្បរិវារេសុំ, តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ កាកា និលីយិំសុ. លុទ្ទោ អាគន្ត្វា ឧទរំ ហត្ថេន បហរិត្វា ‘‘អតិបាតោវ ពទ្ធោ ភវិស្សតិ, បូតិកោ ជាតោ’’តិ តស្ស ពន្ធនរជ្ជុកំ មោចេត្វា ‘‘ឯត្ថេវទានិ នំ ឧក្កន្តិត្វា មំសំ អាទាយ គមិស្សាមី’’តិ និរាសង្កោ ហុត្វា សាខាបលាសំ គហេតុំ អារទ្ធោ. មិគបោតកោបិ ឧដ្ឋាយ ចតូហិ បាទេហិ ឋត្វា កាយំ វិធុនិត្វា គីវំ បសារេត្វា មហាវាតេន ឆិន្នវលាហកោ វិយ វេគេន មាតុ សន្តិកំ អគមាសិ.

សត្ថាបិ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, រាហុលោ ឥទានេវ សិក្ខាកាមោ, បុព្ពេបិ សិក្ខាកាមោយេវា’’តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ភាគិនេយ្យមិគបោតកោ រាហុលោ អហោសិ, មាតា ឧប្បលវណ្ណា, មាតុលមិគោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

តិបល្លត្ថមិគជាតកវណ្ណនា ឆដ្ឋា.

[១៧] ៧. មាលុតជាតកវណ្ណនា

កាឡេ វា យទិ វា ជុណ្ហេតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ទ្វេ វុឌ្ឍបព្ពជិតេ អារព្ភ កថេសិ. តេ កិរ កោសលជនបទេ ឯកស្មិំ អរញ្ញាវាសេ វសន្តិ. ឯកោ កាឡត្ថេរោ នាម, ឯកោ ជុណ្ហត្ថេរោ នាម. អថេកទិវសំ ជុណ្ហោ កាឡំ បុច្ឆិ ‘‘ភន្តេ កាឡ, សីតំ នាម កស្មិំ កាលេ ហោតី’’តិ. សោ ‘‘កាឡេ ហោតី’’តិ អាហ. អថេកទិវសំ កាឡោ ជុណ្ហំ បុច្ឆិ – ‘‘ភន្តេ ជុណ្ហ, សីតំ នាម កស្មិំ កាលេ ហោតី’’តិ. សោ ‘‘ជុណ្ហេ ហោតី’’តិ អាហ. តេ ឧភោបិ អត្តនោ កង្ខំ ឆិន្ទិតុំ អសក្កោន្តា សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ‘‘ភន្តេ, សីតំ នាម កស្មិំ កាលេ ហោតី’’តិ បុច្ឆិំសុ. សត្ថា តេសំ កថំ សុត្វា ‘‘បុព្ពេបិ អហំ, ភិក្ខវេ, តុម្ហាកំ ឥមំ បញ្ហំ កថេសិំ, ភវសង្ខេបគតត្តា បន ន សល្លក្ខយិត្ថា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ឯកស្មិំ បព្ពតបាទេ សីហោ ច ព្យគ្ឃោ ច ទ្វេ សហាយា ឯកិស្សាយេវ គុហាយ វសន្តិ. តទា ពោធិសត្តោបិ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា តស្មិំយេវ បព្ពតបាទេ វសតិ. អថេកទិវសំ តេសំ សហាយកានំ សីតំ និស្សាយ វិវាទោ ឧទបាទិ. ព្យគ្ឃោ ‘‘កាឡេយេវ សីតំ ហោតី’’តិ អាហ. សីហោ ‘‘ជុណ្ហេយេវ សីតំ ហោតី’’តិ អាហ. តេ ឧភោបិ អត្តនោ កង្ខំ ឆិន្ទិតុំ អសក្កោន្តា ពោធិសត្តំ បុច្ឆិំសុ. ពោធិសត្តោ ឥមំ គាថមាហ –

១៧. ‘‘កាឡេ វា យទិ វា ជុណ្ហេ, យទា វាយតិ មាលុតោ;

វាតជានិ ហិ សីតានិ, ឧភោត្ថមបរាជិតា’’តិ.

តត្ថ កាឡេ វា យទិ វា ជុណ្ហេតិ កាឡបក្ខេ វា ជុណ្ហបក្ខេ វា. យទា វាយតិ មាលុតោតិ យស្មិំ សមយេ បុរត្ថិមាទិភេទោ វាតោ វាយតិ, តស្មិំ សមយេ សីតំ ហោតិ. កិំការណា? វាតជានិ ហិ សីតានិ, យស្មា វាតេ វិជ្ជន្តេយេវ សីតានិ ហោន្តិ, កាឡបក្ខោ វា ជុណ្ហបក្ខោ វា ឯត្ថ អបមាណន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ឧភោត្ថមបរាជិតាតិ ឧភោបិ តុម្ហេ ឥមស្មិំ បញ្ហេ អបរាជិតាតិ. ឯវំ ពោធិសត្តោ តេ សហាយកេ សញ្ញាបេសិ.

សត្ថាបិ ‘‘ភិក្ខវេ, បុព្ពេបិ មយា តុម្ហាកំ អយំ បញ្ហោ កថិតោ’’តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេសិ, សច្ចបរិយោសានេ ទ្វេបិ ថេរា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិំសុ. សត្ថា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ ‘‘តទា ព្យគ្ឃោ កាឡោ អហោសិ, សីហោ ជុណ្ហោ, បញ្ហវិស្សជ្ជនកតាបសោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

មាលុតជាតកវណ្ណនា សត្តមា.

[១៨] ៨. មតកភត្តជាតកវណ្ណនា

ឯវំ ចេ សត្តា ជានេយ្យុន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ មតកភត្តំ អារព្ភ កថេសិ. តស្មិញ្ហិ កាលេ មនុស្សា ពហូ អជេឡកាទយោ មារេត្វា កាលកតេ ញាតកេ ឧទ្ទិស្ស មតកភត្តំ នាម ទេន្តិ. ភិក្ខូ តេ មនុស្សេ តថា ករោន្តេ ទិស្វា សត្ថារំ បុច្ឆិំសុ ‘‘ឯតរហិ, ភន្តេ, មនុស្សា ពហូ បាណេ ជីវិតក្ខយំ បាបេត្វា មតកភត្តំ នាម ទេន្តិ. អត្ថិ នុ ខោ, ភន្តេ, ឯត្ថ វុឌ្ឍី’’តិ? សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ‘មតកភត្តំ ទស្សាមា’តិ កតេបិ បាណាតិបាតេ កាចិ វុឌ្ឍិ នាម អត្ថិ, បុព្ពេ បណ្ឌិតា អាកាសេ និសជ្ជ ធម្មំ ទេសេត្វា ឯត្ថ អាទីនវំ កថេត្វា សកលជម្ពុទីបវាសិកេ ឯតំ កម្មំ ជហាបេសុំ. ឥទានិ បន ភវសង្ខេបគតត្តា បុន បាតុភូត’’ន្តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ឯកោ តិណ្ណំ វេទានំ បារគូ ទិសាបាមោក្ខោ អាចរិយព្រាហ្មណោ ‘‘មតកភត្តំ ទស្សាមី’’តិ ឯកំ ឯឡកំ គាហាបេត្វា អន្តេវាសិកេ អាហ – ‘‘តាតា, ឥមំ ឯឡកំ នទិំ នេត្វា ន្ហាបេត្វា កណ្ឋេ មាលំ បរិក្ខិបិត្វា បញ្ចង្គុលិកំ ទត្វា មណ្ឌេត្វា អានេថា’’តិ. តេ ‘‘សាធូ’’តិ បដិស្សុណិត្វា តំ អាទាយ នទិំ គន្ត្វា ន្ហាបេត្វា មណ្ឌេត្វា នទីតីរេ ឋបេសុំ. សោ ឯឡកោ អត្តនោ បុព្ពកម្មំ ទិស្វា ‘‘ឯវរូបា នាម ទុក្ខា អជ្ជ មុច្ចិស្សាមី’’តិ សោមនស្សជាតោ មត្តិកាឃដំ ភិន្ទន្តោ វិយ មហាហសិតំ ហសិត្វា បុន ‘‘អយំ ព្រាហ្មណោ មំ ឃាតេត្វា មយា លទ្ធទុក្ខំ លភិស្សតី’’តិ ព្រាហ្មណេ ការុញ្ញំ ឧប្បាទេត្វា មហន្តេន សទ្ទេន បរោទិ.

អថ នំ តេ មាណវា បុច្ឆិំសុ ‘‘សម្ម ឯឡក, ត្វំ មហាសទ្ទេន ហសិ ចេវ រោទិ ច, កេន នុ ខោ ការណេន ហសិ, កេន ការណេន បរោទី’’តិ? ‘‘តុម្ហេ មំ ឥមំ ការណំ អត្តនោ អាចរិយស្ស សន្តិកេ បុច្ឆេយ្យាថា’’តិ. តេ តំ អាទាយ គន្ត្វា ឥទំ ការណំ អាចរិយស្ស អារោចេសុំ. អាចរិយោ តេសំ វចនំ សុត្វា ឯឡកំ បុច្ឆិ ‘‘កស្មា ត្វំ ឯឡក, ហសិ, កស្មា រោទី’’តិ? ឯឡកោ អត្តនា កតកម្មំ ជាតិស្សរញាណេន អនុស្សរិត្វា ព្រាហ្មណស្ស កថេសិ ‘‘អហំ, ព្រាហ្មណ, បុព្ពេ តាទិសោវ មន្តជ្ឈាយកព្រាហ្មណោ ហុត្វា ‘មតកភត្តំ ទស្សាមី’តិ ឯកំ ឯឡកំ មារេត្វា មតកភត្តំ អទាសិំ, ស្វាហំ ឯកស្ស ឯឡកស្ស ឃាតិតត្តា ឯកេនូនេសុ បញ្ចសុ អត្តភាវសតេសុ សីសច្ឆេទំ បាបុណិំ, អយំ មេ កោដិយំ ឋិតោ បញ្ចសតិមោ អត្តភាវោ, ស្វាហំ ‘អជ្ជ ឯវរូបា ទុក្ខា មុច្ចិស្សាមី’តិ សោមនស្សជាតោ ឥមិនា ការណេន ហសិំ. រោទន្តោ បន ‘អហំ តាវ ឯកំ ឯឡកំ មារេត្វា បញ្ច ជាតិសតានិ សីសច្ឆេទទុក្ខំ បត្វា អជ្ជ តម្ហា ទុក្ខា មុច្ចិស្សាមិ, អយំ បន ព្រាហ្មណោ មំ មារេត្វា អហំ វិយ បញ្ច ជាតិសតានិ សីសច្ឆេទទុក្ខំ លភិស្សតី’តិ តយិ ការុញ្ញេន រោទិ’’ន្តិ. ‘‘ឯឡក, មា ភាយិ, នាហំ តំ មារេស្សាមី’’តិ. ‘‘ព្រាហ្មណ, កិំ វទេសិ, តយិ មារេន្តេបិ អមារេន្តេបិ ន សក្កា អជ្ជ មយា មរណា មុច្ចិតុ’’ន្តិ. ‘‘ឯឡក, មា ភាយិ, អហំ តេ អារក្ខំ គហេត្វា តយា សទ្ធិំយេវ វិចរិស្សាមី’’តិ. ‘‘ព្រាហ្មណ, អប្បមត្តកោ តវ អារក្ខោ, មយា កតបាបំ បន មហន្តំ ពលវ’’ន្តិ.

ព្រាហ្មណោ ឯឡកំ មុញ្ចិត្វា ‘‘ឥមំ ឯឡកំ កស្សចិបិ មារេតុំ ន ទស្សាមី’’តិ អន្តេវាសិកេ អាទាយ ឯឡកេនេវ សទ្ធិំ វិចរិ. ឯឡកោ វិស្សដ្ឋមត្តោវ ឯកំ បាសាណបិដ្ឋិំ និស្សាយ ជាតគុម្ពេ គីវំ ឧក្ខិបិត្វា បណ្ណានិ ខាទិតុំ អារទ្ធោ. តង្ខណញ្ញេវ តស្មិំ បាសាណបិដ្ឋេ អសនិ បតិ, តតោ ឯកា បាសាណសកលិកា ឆិជ្ជិត្វា ឯឡកស្ស បសារិតគីវាយ បតិត្វា សីសំ ឆិន្ទិ, មហាជនោ សន្និបតិ. តទា ពោធិសត្តោ តស្មិំ ឋានេ រុក្ខទេវតា ហុត្វា និព្ពត្តោ. សោ បស្សន្តស្សេវ តស្ស មហាជនស្ស ទេវតានុភាវេន អាកាសេ បល្លង្កេន និសីទិត្វា ‘‘ឥមេ សត្តា ឯវំ បាបស្ស ផលំ ជានមានា អប្បេវនាម បាណាតិបាតំ ន ករេយ្យុ’’ន្តិ មធុរស្សរេន ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

១៨. ‘‘ឯវំ ចេ សត្តា ជានេយ្យុំ, ទុក្ខាយំ ជាតិសម្ភវោ;

ន បាណោ បាណិនំ ហញ្ញេ, បាណឃាតី ហិ សោចតី’’តិ.

តត្ថ ឯវំ ចេ សត្តា ជានេយ្យុន្តិ ឥមេ សត្តា ឯវំ ចេ ជានេយ្យុំ. កថំ? ទុក្ខាយំ ជាតិសម្ភវោតិ អយំ តត្ថ តត្ថ ជាតិ ច ជាតស្ស អនុក្កមេន វឌ្ឍិសង្ខាតោ សម្ភវោ ច ជរាព្យាធិមរណអប្បិយសម្បយោគបិយវិប្បយោគហត្ថបាទច្ឆេទាទីនំ ទុក្ខានំ វត្ថុភូតត្តា ‘‘ទុក្ខោ’’តិ យទិ ជានេយ្យុំ. ន បាណោ បាណិនំ ហញ្ញេតិ ‘‘បរំ វធន្តោ ជាតិសម្ភវេ វធំ លភតិ, បីឡេន្តោ បីឡំ លភតី’’តិ ជាតិសម្ភវស្ស ទុក្ខវត្ថុតាយ ទុក្ខភាវំ ជានន្តោ កោចិ បាណោ អញ្ញំ បាណិនំ ន ហញ្ញេ, សត្តោ សត្តំ ន ហនេយ្យាតិ អត្ថោ. កិំការណា? បាណឃាតី ហិ សោចតីតិ, យស្មា សាហត្ថិកាទីសុ ឆសុ បយោគេសុ យេន កេនចិ បយោគេន បរស្ស ជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទនេន បាណឃាតី បុគ្គលោ អដ្ឋសុ មហានិរយេសុ សោឡសសុ ឧស្សទនិរយេសុ នានប្បការាយ តិរច្ឆានយោនិយា បេត្តិវិសយេ អសុរកាយេតិ ឥមេសុ ចតូសុ អបាយេសុ មហាទុក្ខំ អនុភវមានោ ទីឃរត្តំ អន្តោនិជ្ឈាយនលក្ខណេន សោកេន សោចតិ. យថា វាយំ ឯឡកោ មរណភយេន សោចតិ, ឯវំ ទីឃរត្តំ សោចតីតិបិ ញត្វា ន បាណោ បាណិនំ ហញ្ញេ, កោចិ បាណាតិបាតកម្មំ នាម ន ករេយ្យ. មោហេន បន មូឡ្ហា អវិជ្ជាយ អន្ធីកតា ឥមំ អាទីនវំ អបស្សន្តា បាណាតិបាតំ ករោន្តីតិ.

ឯវំ មហាសត្តោ និរយភយេន តជ្ជេត្វា ធម្មំ ទេសេសិ. មនុស្សា តំ ធម្មទេសនំ សុត្វា និរយភយភីតា បាណាតិបាតា វិរមិំសុ. ពោធិសត្តោបិ ធម្មំ ទេសេត្វា មហាជនំ សីលេ បតិដ្ឋាបេត្វា យថាកម្មំ គតោ, មហាជនោបិ ពោធិសត្តស្ស ឱវាទេ ឋត្វា ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា ទេវនគរំ បូរេសិ. សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ ‘‘អហំ តេន សមយេន រុក្ខទេវតា អហោសិ’’ន្តិ.

មតកភត្តជាតកវណ្ណនា អដ្ឋមា.

[១៩] ៩. អាយាចិតភត្តជាតកវណ្ណនា

សចេ មុច្ចេ បេច្ច មុច្ចេតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ទេវតានំ អាយាចនពលិកម្មំ អារព្ភ កថេសិ. តទា កិរ មនុស្សា វណិជ្ជាយ គច្ឆន្តា បាណេ វធិត្វា ទេវតានំ ពលិកម្មំ កត្វា ‘‘មយំ អនន្តរាយេន អត្ថសិទ្ធិំ បត្វា អាគន្ត្វា បុន តុម្ហាកំ ពលិកម្មំ ករិស្សាមា’’តិ អាយាចិត្វា គច្ឆន្តិ. តត្ថានន្តរាយេន អត្ថសិទ្ធិំ បត្វា អាគតា ‘‘ទេវតានុភាវេន ឥទំ ជាត’’ន្តិ មញ្ញមានា ពហូ បាណេ វធិត្វា អាយាចនតោ មុច្ចិតុំ ពលិកម្មំ ករោន្តិ, តំ ទិស្វា ភិក្ខូ ‘‘អត្ថិ នុ ខោ, ភន្តេ, ឯត្ថ អត្ថោ’’តិ ភគវន្តំ បុច្ឆិំសុ. ភគវា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ កាសិរដ្ឋេ ឯកស្មិំ គាមកេ កុដុម្ពិកោ គាមទ្វារេ ឋិតនិគ្រោធរុក្ខេ ទេវតាយ ពលិកម្មំ បដិជានិត្វា អនន្តរាយេន អាគន្ត្វា ពហូ បាណេ វធិត្វា ‘‘អាយាចនតោ មុច្ចិស្សាមី’’តិ រុក្ខមូលំ គតោ. រុក្ខទេវតា ខន្ធវិដបេ ឋត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១៩. ‘‘សចេ មុច្ចេ បេច្ច មុច្ចេ, មុច្ចមានោ ហិ ពជ្ឈតិ;

ន ហេវំ ធីរា មុច្ចន្តិ, មុត្តិ ពាលស្ស ពន្ធន’’ន្តិ.

តត្ថ សចេ មុច្ចេ បេច្ច មុច្ចេតិ ភោ បុរិស, ត្វំ សចេ មុច្ចេ យទិ មុច្ចិតុកាមោសិ. បេច្ច មុច្ចេតិ យថា បរលោកេ ន ពជ្ឈសិ, ឯវំ មុច្ចាហិ. មុច្ចមានោ ហិ ពជ្ឈតីតិ យថា បន ត្វំ បាណំ វធិត្វា មុច្ចិតុំ ឥច្ឆសិ, ឯវំ មុច្ចមានោ ហិ បាបកម្មេន ពជ្ឈតិ. តស្មា ន ហេវំ ធីរា មុច្ចន្តីតិ យេ បណ្ឌិតបុរិសា, តេ ឯវំ បដិស្សវតោ ន មុច្ចន្តិ. កិំការណា? ឯវរូបា ហិ មុត្តិ ពាលស្ស ពន្ធនំ, ឯសា បាណាតិបាតំ កត្វា មុត្តិ នាម ពាលស្ស ពន្ធនមេវ ហោតីតិ ធម្មំ ទេសេសិ. តតោ បដ្ឋាយ មនុស្សា ឯវរូបា បាណាតិបាតកម្មា វិរតា ធម្មំ ចរិត្វា ទេវនគរំ បូរយិំសុ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ ‘‘អហំ តេន សមយេន រុក្ខទេវតា អហោសិ’’ន្តិ.

អាយាចិតភត្តជាតកវណ្ណនា នវមា.

[២០] ១០. នឡបានជាតកវណ្ណនា

ទិស្វា បទមនុត្តិណ្ណន្តិ ឥទំ សត្ថា កោសលេសុ ចារិកំ ចរមានោ នឡកបានគាមំ បត្វា នឡកបានបោក្ខរណិយំ កេតកវនេ វិហរន្តោ នឡទណ្ឌកេ អារព្ភ កថេសិ. តទា កិរ ភិក្ខូ នឡកបានបោក្ខរណិយំ ន្ហត្វា សូចិឃរត្ថាយ សាមណេរេហិ នឡទណ្ឌកេ គាហាបេត្វា តេ សព្ពត្ថកមេវ ឆិទ្ទេ ទិស្វា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ភន្តេ, មយំ សូចិឃរត្ថាយ នឡទណ្ឌកេ គណ្ហាបេម, តេ មូលតោ យាវ អគ្គា សព្ពត្ថកមេវ ឆិទ្ទា, កិំ នុ ខោ ឯត’’ន្តិ បុច្ឆិំសុ. សត្ថា ‘‘ឥទំ, ភិក្ខវេ, មយ្ហំ បោរាណកអធិដ្ឋាន’’ន្តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

បុព្ពេ កិរ សោ វនសណ្ឌោ អរញ្ញោ អហោសិ. តស្សាបិ បោក្ខរណិយា ឯកោ ទករក្ខសោ ឱតិណ្ណោតិណ្ណេ ខាទតិ. តទា ពោធិសត្តោ រោហិតមិគបោតកប្បមាណោ កបិរាជា ហុត្វា អសីតិសហស្សមត្តវានរបរិវុតោ យូថំ បរិហរន្តោ តស្មិំ អរញ្ញេ វសតិ. សោ វានរគណស្ស ឱវាទំ អទាសិ ‘‘តាតា, ឥមស្មិំ អរញ្ញេ វិសរុក្ខាបិ អមនុស្សបរិគ្គហិតបោក្ខរណិយោបិ ហោន្តិ, តុម្ហេ អខាទិតបុព្ពំ ផលាផលំ ខាទន្តា វា អបីតបុព្ពំ បានីយំ បិវន្តា វា មំ បដិបុច្ឆេយ្យាថា’’តិ. តេ ‘‘សាធូ’’តិ បដិស្សុណិត្វា ឯកទិវសំ អគតបុព្ពដ្ឋានំ គតា តត្ថ ពហុទេវ ទិវសំ ចរិត្វា បានីយំ គវេសមានា ឯកំ បោក្ខរណិំ ទិស្វា បានីយំ អបិវិត្វាវ ពោធិសត្តស្សាគមនំ ឱលោកយមានា និសីទិំសុ. ពោធិសត្តោ អាគន្ត្វា ‘‘កិំ តាតា, បានីយំ ន បិវថា’’តិ អាហ. ‘‘តុម្ហាកំ អាគមនំ ឱលោកេមា’’តិ. ‘‘សុដ្ឋុ, តាតា’’តិ ពោធិសត្តោ បោក្ខរណិំ អាវិជ្ឈិត្វា បទំ បរិច្ឆិន្ទន្តោ ឱតិណ្ណមេវ បស្សិ, ន ឧត្តិណ្ណំ. សោ ‘‘និស្សំសយំ ឯសា អមនុស្សបរិគ្គហិតា’’តិ ញត្វា ‘‘សុដ្ឋុ វោ កតំ, តាតា, បានីយំ អបិវន្តេហិ, អមនុស្សបរិគ្គហិតា អយ’’ន្តិ អាហ.

ទករក្ខសោបិ តេសំ អនោតរណភាវំ ញត្វា នីលោទរោ បណ្ឌរមុខោ សុរត្តហត្ថបាទោ ពីភច្ឆទស្សនោ ហុត្វា ឧទកំ ទ្វិធា កត្វា និក្ខមិត្វា ‘‘កស្មា និសិន្នាត្ថ, ឱតរិត្វា បានីយំ បិវថា’’តិ អាហ. អថ នំ ពោធិសត្តោ បុច្ឆិ ‘‘ត្វំ ឥធ និព្ពត្តទករក្ខសោសី’’តិ? ‘‘អាម, អហ’’ន្តិ. ‘‘ត្វំ បោក្ខរណិំ ឱតិណ្ណកេ លភសី’’តិ? ‘‘អាម, លភាមិ, អហំ ឥធោតិណ្ណំ អន្តមសោ សកុណិកំ ឧបាទាយ ន កិញ្ចិ មុញ្ចាមិ, តុម្ហេបិ សព្ពេ ខាទិស្សាមី’’តិ. ‘‘ន មយំ អត្តានំ តុយ្ហំ ខាទិតុំ ទស្សាមា’’តិ. ‘‘បានីយំ បន បិវិស្សថា’’តិ. ‘‘អាម, បានីយំ បិវិស្សាម, ន ច តេ វសំ គមិស្សាមា’’តិ. ‘‘អថ កថំ បានីយំ បិវិស្សថា’’តិ? កិំ បន ត្វំ មញ្ញសិ ‘‘ឱតរិត្វា បិវិស្សន្តី’’តិ. ‘‘មយញ្ហិ អនោតរិត្វា អសីតិសហស្សានិបិ ឯកមេកំ នឡទណ្ឌកំ គហេត្វា ឧប្បលនាឡេន ឧទកំ បិវន្តា វិយ តវ បោក្ខរណិយា បានីយំ បិវិស្សាម, ឯវំ នោ ត្វំ ខាទិតុំ ន សក្ខិស្សសី’’តិ. ឯតមត្ថំ វិទិត្វា សត្ថា អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា ឥមិស្សា គាថាយ បុរិមបទទ្វយំ អភាសិ –

២០. ‘‘ទិស្វា បទមនុត្តិណ្ណំ, ទិស្វានោតរិតំ បទ’’ន្តិ.

តស្សត្ថោ – ភិក្ខវេ, សោ កបិរាជា តស្សា បោក្ខរណិយា ឯកម្បិ ឧត្តិណ្ណបទំ នាទ្ទស, ឱតរិតំ បន ឱតិណ្ណបទមេវ អទ្ទស. ឯវំ ទិស្វា បទំ អនុត្តិណ្ណំ ទិស្វាន ឱតរិតំ បទំ ‘‘អទ្ធាយំ បោក្ខរណី អមនុស្សបរិគ្គហិតា’’តិ ញត្វា តេន សទ្ធិំ សល្លបន្តោ សបរិសោ អាហ –

‘‘នឡេន វារិំ បិស្សាមា’’តិ;

តស្សត្ថោ – មយំ តវ បោក្ខរណិយំ នឡេន បានីយំ បិវិស្សាមាតិ. បុន មហាសត្តោ អាហ –

‘‘នេវ មំ ត្វំ វធិស្សសី’’តិ;

ឯវំ នឡេន បានីយំ បិវន្តំ សបរិសម្បិ មំ ត្វំ នេវ វធិស្សសីតិ អត្ថោ.

ឯវញ្ច បន វត្វា ពោធិសត្តោ ឯកំ នឡទណ្ឌកំ អាហរាបេត្វា បារមិយោ អាវជ្ជេត្វា សច្ចកិរិយំ កត្វា មុខេន ធមិ, នឡោ អន្តោ កិញ្ចិ គណ្ឋិំ អសេសេត្វា សព្ពត្ថកមេវ សុសិរោ អហោសិ. ឥមិនា និយាមេន អបរម្បិ អបរម្បិ អាហរាបេត្វា មុខេន ធមិត្វា អទាសិ. ឯវំ សន្តេបិ ន សក្កា និដ្ឋាបេតុំ, តស្មា ឯវំ ន គហេតព្ពំ. ពោធិសត្តោ បន ‘‘ឥមំ បោក្ខរណិំ បរិវារេត្វា ជាតា សព្ពេបិ នឡា ឯកច្ឆិទ្ទា ហោន្តូ’’តិ អធិដ្ឋាសិ. ពោធិសត្តានញ្ហិ ហិតូបចារស្ស មហន្តតាយ អធិដ្ឋានំ សមិជ្ឈតិ. តតោ បដ្ឋាយ សព្ពេបិ តំ បោក្ខរណិំ បរិវារេត្វា ឧដ្ឋិតនឡា ឯកច្ឆិទ្ទា ជាតា. ឥមស្មិញ្ហិ កប្បេ ចត្តារិ កប្បដ្ឋិយបាដិហារិយានិ នាម. កតមានិ ចត្តារិ? ចន្ទេ សសលក្ខណំ សកលម្បិ ឥមំ កប្បំ ឋស្សតិ, វដ្ដកជាតកេ អគ្គិនោ និព្ពុតដ្ឋានំ សកលម្បិ ឥមំ កប្បំ អគ្គិ ន ឈាយិស្សតិ, ឃដីការនិវេសនដ្ឋានំ សកលម្បិ ឥមំ កប្បំ អនោវស្សកំ ឋស្សតិ, ឥមំ បោក្ខរណិំ បរិវារេត្វា ឧដ្ឋិតនឡា សកលម្បិ ឥមំ កប្បំ ឯកច្ឆិទ្ទា ភវិស្សន្តីតិ ឥមានិ ចត្តារិ កប្បដ្ឋិយបាដិហារិយានិ នាម.

ពោធិសត្តោ ឯវំ អធិដ្ឋហិត្វា ឯកំ នឡំ អាទាយ និសីទិ. តេបិ អសីតិសហស្សវានរា ឯកេកំ អាទាយ បោក្ខរណិំ បរិវារេត្វា និសីទិំសុ. តេបិ ពោធិសត្តស្ស នឡេន អាកឌ្ឍិត្វា បានីយំ បិវនកាលេ សព្ពេ តីរេ និសិន្នាវ បិវិំសុ. ឯវំ តេហិ បានីយេ បិវិតេ ទករក្ខសោ កិញ្ចិ អលភិត្វា អនត្តមនោ សកនិវេសនមេវ គតោ. ពោធិសត្តោបិ សបរិវារោ អរញ្ញមេវ បាវិសិ.

សត្ថា បន ‘‘ឥមេសំ, ភិក្ខវេ, នឡានំ ឯកច្ឆិទ្ទភាវោ នាម មយ្ហមេវេតំ បោរាណកអធិដ្ឋាន’’ន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ទករក្ខសោ ទេវទត្តោ អហោសិ, អសីតិសហស្សវានរា ពុទ្ធបរិសា, ឧបាយកុសលោ បន កបិរាជា អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

នឡបានជាតកវណ្ណនា ទសមា.

សីលវគ្គោ ទុតិយោ.

តស្សុទ្ទានំ –

និគ្រោធំ លក្ខណំ កណ្ឌិ, វាតមិគំ ខរាទិយំ;

តិបល្លត្ថំ មាលុតញ្ច, មតភត្ត អយាចិតំ;

នឡបានន្តិ តេ ទសាតិ.