១៥. កកណ្ដកវគ្គោ

[១៤១] ១. គោធាជាតកវណ្ណនា

ន បាបជនសំសេវីតិ ឥទំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ ឯកំ វិបក្ខសេវិំ ភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. បច្ចុប្បន្នវត្ថុ មហិឡាមុខជាតកេ កថិតសទិសមេវ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ គោធាយោនិយំ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. សោ វយប្បត្តោ នទីតីរេ មហាពិលេ អនេកគោធាសតបរិវារោ វាសំ កប្បេសិ. តស្ស បុត្តោ គោធាបិល្លកោ ឯកេន កកណ្ដកេន សទ្ធិំ សន្ថវំ កត្វា តេន សទ្ធិំ សម្មោទមានោ វិហរន្តោ ‘‘កកណ្ដកំ បរិស្សជិស្សាមី’’តិ អវត្ថរតិ. តស្ស តេន សទ្ធិំ វិស្សាសំ គោធារាជស្ស អារោចេសុំ. គោធារាជា បុត្តំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘តាត, ត្វំ អដ្ឋានេ វិស្សាសំ ករោសិ, កកណ្ដកា នាម នីចជាតិកា, តេហិ សទ្ធិំ វិស្សាសោ ន កត្តព្ពោ. សចេ ត្វំ តេន សទ្ធិំ វិស្សាសំ ករិស្សសិ, តំ កកណ្ដកំ និស្សាយ សព្ពម្បេតំ គោធាកុលំ វិនាសំ បាបុណិស្សតិ, ឥតោ បដ្ឋាយ ឯតេន សទ្ធិំ វិស្សាសំ មា អកាសី’’តិ អាហ. សោ ករោតិយេវ. ពោធិសត្តោ បុនប្បុនំ កថេន្តោបិ តស្ស តេន សទ្ធិំ វិស្សាសំ វារេតុំ អសក្កោន្តោ ‘‘អវស្សំ អម្ហាកំ ឯតំ កកណ្ដកំ និស្សាយ ភយំ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តស្មិំ ឧប្បន្នេ បលាយនមគ្គំ សម្បាទេតុំ វដ្ដតី’’តិ ឯកេន បស្សេន វាតពិលំ ការាបេសិ.

បុត្តោបិស្ស អនុក្កមេន មហាសរីរោ អហោសិ, កកណ្ដកោ បន បុរិមប្បមាណោយេវ. ឥតរោ ‘‘កកណ្ដកំ បរិស្សជិស្សាមី’’តិ អន្តរន្តរា អវត្ថរតិយេវ, កកណ្ដកស្ស បព្ពតកូដេន អវត្ថរណកាលោ វិយ ហោតិ. សោ កិលមន្តោ ចិន្តេសិ ‘‘សចេ អយំ អញ្ញានិ កតិបយានិ ទិវសានិ មំ ឯវំ បរិស្សជិស្សតិ, ជីវិតំ មេ នត្ថិ, ឯកេន លុទ្ទកេន សទ្ធិំ ឯកតោ ហុត្វា ឥមំ គោធាកុលំ វិនាសេស្សាមី’’តិ. អថេកទិវសំ និទាឃសមយេ មេឃេ វុដ្ឋេ វម្មិកមក្ខិកា ឧដ្ឋហិំសុ, តតោ តតោ គោធា និក្ខមិត្វា មក្ខិកាយោ ខាទន្តិ. ឯកោ គោធាលុទ្ទកោ គោធាពិលំ ភិន្ទនត្ថាយ កុទ្ទាលំ គហេត្វា សុនខេហិ សទ្ធិំ អរញ្ញំ បាវិសិ. កកណ្ដកោ តំ ទិស្វា ‘‘អជ្ជ អត្តនោ មនោរថំ បូរេស្សាមី’’តិ តំ ឧបសង្កមិត្វា អវិទូរេ និបជ្ជិត្វា ‘‘ភោ បុរិស, កស្មា អរញ្ញេ វិចរសី’’តិ បុច្ឆិ. សោ ‘‘គោធានំ អត្ថាយា’’តិ អាហ. ‘‘អហំ អនេកសតានំ គោធានំ អាសយំ ជានាមិ, អគ្គិញ្ច បលាលញ្ច អាទាយ ឯហី’’តិ តំ តត្ថ នេត្វា ‘‘ឥមស្មិំ ឋានេ បលាលំ បក្ខិបិត្វា អគ្គិំ ទត្វា ធូមំ កត្វា សមន្តា សុនខេ ឋបេត្វា សយំ មហាមុគ្គរំ គហេត្វា និក្ខន្តា និក្ខន្តា គោធា បហរិត្វា មារេត្វា រាសិំ កត្វា យាហី’’តិ ឯវញ្ច បន វត្វា ‘‘អជ្ជ បច្ចាមិត្តស្ស បិដ្ឋិំ បស្សិស្សាមី’’តិ ឯកស្មិំ ឋានេ សីសំ ឧក្ខិបិត្វា និបជ្ជិ. លុទ្ទកោបិ បលាលធូមំ អកាសិ, ធូមោ ពិលំ បាវិសិ, គោធា ធូមន្ធា មរណភយតជ្ជិតា និក្ខមិត្វា បលាយិតុំ អារទ្ធា. លុទ្ទកោ និក្ខន្តំ និក្ខន្តំ បហរិត្វា មារេសិ, តស្ស ហត្ថតោ មុត្តា សុនខា គណ្ហិំសុ. គោធានំ មហាវិនាសោ ឧប្បជ្ជិ.

ពោធិសត្តោ ‘‘កកណ្ដកំ និស្សាយ ភយំ ឧប្បន្ន’’ន្តិ ញត្វា ‘‘បាបបុរិសសំសគ្គោ នាម ន កត្តព្ពោ, បាបេ និស្សាយ ហិតសុខំ នាម នត្ថិ, ឯកស្ស បាបកកណ្ដកស្ស វសេន ឯត្តកានំ គោធានំ វិនាសោ ជាតោ’’តិ វាតពិលេន បលាយន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

១៤១. ‘‘ន បាបជនសំសេវី, អច្ចន្តសុខមេធតិ;

គោធាកុលំ កកណ្ដាវ, កលិំ បាបេតិ អត្តាន’’ន្តិ.

តត្រាយំ សង្ខេបត្ថោ – បាបជនសំសេវី បុគ្គលោ អច្ចន្តសុខំ ឯកន្តសុខំ និរន្តរសុខំ នាម ន ឯធតិ ន វិន្ទតិ ន បដិលភតិ. យថា កិំ? គោធាកុលំ កកណ្ដាវ. យថា កកណ្ដកតោ គោធាកុលំ សុខំ ន លភតិ, ឯវំ បាបជនសំសេវី បុគ្គលោ សុខំ ន លភតិ. បាបជនំ បន សេវន្តោ ឯកន្តេនេវ កលិំ បាបេតិ អត្តានំ, កលិ វុច្ចតិ វិនាសោ, ឯកន្តេនេវ បាបសេវី អត្តានញ្ច អញ្ញេ ច អត្តនា សទ្ធិំ វសន្តេ វិនាសំ បាបេតិ. បាឡិយំ បន ‘‘ផលំ បាបេយ្យា’’តិ លិខន្តិ. តំ ព្យញ្ជនំ អដ្ឋកថាយំ នត្ថិ, អត្ថោបិស្ស ន យុជ្ជតិ. តស្មា យថាវុត្តមេវ គហេតព្ពំ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា កកណ្ដកោ ទេវទត្តោ អហោសិ, ពោធិសត្តស្ស បុត្តោ អនោវាទកោ គោធាបិល្លកោ វិបក្ខសេវី ភិក្ខុ, គោធារាជា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

គោធាជាតកវណ្ណនា បឋមា.

[១៤២] ២. សិង្គាលជាតកវណ្ណនា

ឯតញ្ហិ តេ ទុរាជានន្តិ ឥទំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ ទេវទត្តស្ស វធាយ បរិសក្កនំ អារព្ភ កថេសិ. ធម្មសភាយញ្ហិ ភិក្ខូនំ កថំ សុត្វា សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ទេវទត្តោ ឥទានេវ មយ្ហំ វធាយ បរិសក្កតិ, បុព្ពេបិ បរិសក្កិយេវ, ន ច មំ មារេតុំ អសក្ខិ, សយមេវ បន កិលន្តោ’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ សិង្គាលយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា សិង្គាលរាជា ហុត្វា សិង្គាលគណបរិវុតោ សុសានវនេ វិហាសិ. តេន សមយេន រាជគហេ ឧស្សវោ អហោសិ, យេភុយ្យេន មនុស្សា សុរំ បិវន្តិ, សុរាឆណោយេវ កិរេសោ. អថេត្ថ សម្ពហុលា ធុត្តា ពហុំ សុរញ្ច មំសញ្ច អាហរាបេត្វា មណ្ឌិតបសាធិតា គាយិត្វា គាយិត្វា សុរញ្ច បិវន្តិ, មំសញ្ច ខាទន្តិ. តេសំ បឋមយាមាវសានេ មំសំ ខីយិ, សុរា បន ពហុកាវ. អថេកោ ធុត្តោ ‘‘មំសខណ្ឌំ ទេហី’’តិ អាហ. ‘‘មំសំ ខីណ’’ន្តិ ច វុត្តេ ‘‘មយិ ឋិតេ មំសក្ខយោ នាម នត្ថី’’តិ វត្វា ‘‘អាមកសុសានេ មតមនុស្សមំសំ ខាទនត្ថាយ អាគតេ សិង្គាលេ មារេត្វា មំសំ អាហរិស្សាមី’’តិ មុគ្គរំ គហេត្វា និទ្ធមនមគ្គេន នគរា និក្ខមិត្វា សុសានំ គន្ត្វា មុគ្គរំ គហេត្វា មតកោ វិយ ឧត្តានោ និបជ្ជិ. តស្មិំ ខណេ ពោធិសត្តោ សិង្គាលគណបរិវុតោ តត្ថ គតោ តំ ទិស្វា ‘‘នាយំ មតកោ’’តិ ញត្វាបិ ‘‘សុដ្ឋុតរំ ឧបបរិក្ខិស្សាមី’’តិ តស្ស អធោវាតេន គន្ត្វា សរីរគន្ធំ ឃាយិត្វា តថតោវស្ស អមតកភាវំ ញត្វា ‘‘លជ្ជាបេត្វា នំ ឧយ្យោជេស្សាមី’’តិ គន្ត្វា មុគ្គរកោដិយំ ឌំសិត្វា អាកឌ្ឍិ, ធុត្តោ មុគ្គរំ ន វិស្សជិ, ឧបសង្កមន្តម្បិ ន ឱលោកេន្តោ នំ គាឡ្ហតរំ អគ្គហេសិ. ពោធិសត្តោ បដិក្កមិត្វា ‘‘ភោ បុរិស, សចេ ត្វំ មតកោ ភវេយ្យាសិ, ន មយិ មុគ្គរំ អាកឌ្ឍន្តេ គាឡ្ហតរំ គណ្ហេយ្យាសិ, ឥមិនា ការណេន តវ មតកភាវោ វា អមតកភាវោ វា ទុជ្ជានោ’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១៤២. ‘‘ឯតញ្ហិ តេ ទុរាជានំ, យំ សេសិ មតសាយិកំ;

យស្ស តេ កឌ្ឍមានស្ស, ហត្ថា ទណ្ឌោ ន មុច្ចតី’’តិ.

តត្ថ ឯតញ្ហិ តេ ទុរាជានន្តិ ឯតំ ការណំ តវ ទុវិញ្ញេយ្យំ. យំ សេសិ មតសាយិកន្តិ យេន ការណេន ត្វំ មតសាយិកំ សេសិ, មតកោ វិយ ហុត្វា សយសិ. យស្ស តេ កឌ្ឍមានស្សាតិ យស្ស តវ ទណ្ឌកោដិយំ គហេត្វា កឌ្ឍិយមានស្ស ហត្ថតោ ទណ្ឌោ ន មុច្ចតិ, សោ ត្វំ តថតោ មតកោ នាម ន ហោសីតិ.

ឯវំ វុត្តេ សោ ធុត្តោ ‘‘អយំ មម អមតកភាវំ ជានាតី’’តិ ឧដ្ឋាយ ទណ្ឌំ ខិបិ, ទណ្ឌោ វិរជ្ឈិ. ធុត្តោ ‘‘គច្ឆ, វិរទ្ធោ ទានិសិ មយា’’តិ អាហ. ពោធិសត្តោ និវត្តិត្វា ‘‘ភោ បុរិស, មំ វិរជ្ឈន្តោបិ ត្វំ អដ្ឋ មហានិរយេ សោឡស ច ឧស្សទនិរយេ អវិរទ្ធោយេវា’’តិ វត្វា បក្កាមិ. ធុត្តោ កិញ្ចិ អលភិត្វា សុសានា និក្ខមិត្វា បរិខាយំ ន្ហាយិត្វា អាគតមគ្គេនេវ នគរំ បាវិសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ធុត្តោ ទេវទត្តោ អហោសិ, សិង្គាលរាជា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

សិង្គាលជាតកវណ្ណនា ទុតិយា.

[១៤៣] ៣. វិរោចជាតកវណ្ណនា

លសី ច តេ និប្ផលិតាតិ ឥទំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ ទេវទត្តស្ស គយាសីសេ សុគតាលយស្ស ទស្សិតភាវំ អារព្ភ កថេសិ. ទេវទត្តោ ហិ បរិហីនជ្ឈានោ លាភសក្ការបរិហីនោ ‘‘អត្ថេកោ ឧបាយោ’’តិ ចិន្តេត្វា សត្ថារំ បញ្ច វត្ថូនិ យាចិត្វា អលភមានោ ទ្វិន្នំ អគ្គសាវកានំ សទ្ធិវិហារិកេ អធុនា បព្ពជិតេ ធម្មវិនយម្ហិ អកោវិទេ បញ្ចសតេ ភិក្ខូ គហេត្វា គយាសីសំ គន្ត្វា សង្ឃំ ភិន្ទិត្វា ឯកសីមាយំ អាវេណិកំ សង្ឃកម្មំ អកាសិ. សត្ថា តេសំ ភិក្ខូនំ ញាណបរិបាកកាលំ ញត្វា ទ្វេ អគ្គសាវកេ បេសេសិ. តេ ទិស្វា ទេវទត្តោ តុដ្ឋមានសោ រត្តិំ ធម្មំ ទេសយមានោ ‘‘ពុទ្ធលីលំ ករិស្សាមី’’តិ សុគតាលយំ ទស្សេន្តោ ‘‘វិគតថិនមិទ្ធោ ខោ, អាវុសោ សារិបុត្ត, ភិក្ខុសង្ឃោ, បដិភាតុ តំ ភិក្ខូនំ ធម្មីកថា, បិដ្ឋិ មេ អាគិលាយតិ, តមហំ អាយមិស្សាមី’’តិ វត្វា និទ្ទំ ឧបគតោ. ទ្វេ អគ្គសាវកា តេសំ ភិក្ខូនំ ធម្មំ ទេសេត្វា មគ្គផលេហិ បពោធេត្វា សព្ពេ អាទាយ វេឡុវនមេវ បច្ចាគមិំសុ.

កោកាលិកោ វិហារំ តុច្ឆំ ទិស្វា ទេវទត្តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘អាវុសោ ទេវទត្ត, បរិសំ តេ ភិន្ទិត្វា ទ្វេ អគ្គសាវកា វិហារំ តុច្ឆំ កត្វា គតា, ត្វំ បន និទ្ទាយសិយេវា’’តិ វត្វា ឧត្តរាសង្គមស្ស អបនេត្វា ភិត្តិយំ បិដ្ឋិកណ្ដកំ ផុសន្តោ វិយ បណ្ហិយា នំ ហទយេ បហរិ. តាវទេវស្ស មុខតោ លោហិតំ ឧគ្គញ្ឆិ. សោ តតោ បដ្ឋាយ គិលានោ អហោសិ. សត្ថា ថេរំ បុច្ឆិ ‘‘សារិបុត្ត, តុម្ហាកំ គតកាលេ ទេវទត្តោ កិំ អកាសី’’តិ? ភន្តេ, ទេវទត្តោ អម្ហេ ទិស្វា ‘‘ពុទ្ធលីលំ ករិស្សាមី’’តិ សុគតាលយំ ទស្សេត្វា មហាវិនាសំ បត្តោតិ. សត្ថា ‘‘ន ខោ សារិបុត្ត, ទេវទត្តោ ឥទានេវ មម អនុករោន្តោ វិនាសំ បត្តោ, បុព្ពេបិ បត្តោយេវា’’តិ វត្វា ថេរេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ កេសរសីហោ ហុត្វា ហិមវន្តប្បទេសេ កញ្ចនគុហាយំ វាសំ កប្បេសិ. សោ ឯកទិវសំ កញ្ចនគុហាយ និក្ខមិត្វា វិជម្ភិត្វា ចតុទ្ទិសំ ឱលោកេត្វា សីហនាទំ នទិត្វា គោចរាយ បក្កន្តោ មហាមហិំសំ វធិត្វា វរមំសំ ខាទិត្វា ឯកំ សរំ ឱតរិត្វា មណិវណ្ណស្ស ឧទកស្ស កុច្ឆិំ បូរេត្វា គុហំ សន្ធាយ បាយាសិ. អថេកោ សិង្គាលោ គោចរប្បសុតោ សហសាវ សីហំ ទិស្វា បលាយិតុំ អសក្កោន្តោ សីហស្ស បុរតោ បាទេសុ បតិត្វា និបជ្ជិ. ‘‘កិំ, ជម្ពុកា’’តិ ច វុត្តេ ‘‘អហំ តេ, សាមិ, បាទេ ឧបដ្ឋាតុកាមោ’’តិ អាហ. សីហោ ‘‘សាធុ ឯហិ, មំ ឧបដ្ឋហ, វរមំសានិ តំ ខាទាបេស្សាមី’’តិ វត្វា សិង្គាលំ អាទាយ កញ្ចនគុហំ អគមាសិ. សិង្គាលោ តតោ បដ្ឋាយ សីហវិឃាសំ ខាទតិ. សោ កតិបាហច្ចយេនេវ ថូលសរីរោ អហោសិ.

អថ នំ ឯកទិវសំ គុហាយ និបន្នកោវ សីហោ អាហ ‘‘គច្ឆ ជម្ពុក, បព្ពតសិខរេ ឋត្វា បព្ពតបាទេ សញ្ចរន្តេសុ ហត្ថិអស្សមហិំសាទីសុ យស្ស មំសំ ខាទិតុកាមោសិ, តំ ឱលោកេត្វា អាគន្ត្វា ‘អសុកមំសំ ខាទិតុកាមោម្ហី’តិ វត្វា មំ វន្ទិត្វា ‘វិរោច, សាមី’តិ វទាហិ, អហំ តំ វធិត្វា មធុរមំសំ ខាទិត្វា តុយ្ហម្បិ ទស្សាមី’’តិ. សិង្គាលោ បព្ពតសិខរំ អភិរុហិត្វា នានប្បការេ មិគេ ឱលោកេត្វា យស្សេវ មំសំ ខាទិតុកាមោ ហោតិ, កញ្ចនគុហំ បវិសិត្វា តមេវ សីហស្ស អារោចេត្វា បាទេសុ បតិត្វា ‘‘វិរោច, សាមី’’តិ វទតិ. សីហោ វេគេន បក្ខន្ទិត្វា សចេបិ មត្តវរវារណោ ហោតិ, តត្ថេវ នំ ជីវិតក្ខយំ បាបេត្វា សយម្បិ វរមំសំ ខាទតិ, សិង្គាលស្សបិ ទេតិ. សិង្គាលោ កុច្ឆិបូរំ មំសំ ខាទិត្វា គុហំ បវិសិត្វា និទ្ទាយតិ. សោ គច្ឆន្តេ គច្ឆន្តេ កាលេ មានំ វឌ្ឍេសិ ‘‘អហម្បិ ចតុប្បទោវ, កិំការណា ទិវសេ ទិវសេ បរេហិ បោសិយមានោ វិហរាមិ, ឥតោ បដ្ឋាយ អហម្បិ ហត្ថិអាទយោ ហនិត្វា មំសំ ខាទិស្សាមិ, សីហោបិ មិគរាជា ‘វិរោច, សាមី’តិ វុត្តមេវ បទំ និស្សាយ វរវារណេ វធេតិ, អហម្បិ សីហេន ‘វិរោច, ជម្ពុកា’តិ មំ វទាបេត្វា ឯកំ វរវារណំ វធិត្វា មំសំ ខាទិស្សាមី’’តិ.

សោ សីហំ ឧបសង្កមិត្វា ឯតទវោច ‘‘សាមិ, មយា ទីឃរត្តំ តុម្ហេហិ វធិតវរវារណានំ មំសំ ខាទិតំ, អហម្បិ ឯកំ វរវារណំ មារេត្វា មំសំ ខាទិតុកាមោ, តស្មា តុម្ហេហិ និបន្នដ្ឋានេ កញ្ចនគុហាយំ និបជ្ជិស្សាមិ, តុម្ហេ បព្ពតបាទេ វិចរន្តំ វរវារណំ ឱលោកេត្វា មម សន្តិកំ អាគន្ត្វា ‘វិរោច, ជម្ពុកា’តិ វទេថ, ឯត្តកមត្តស្មិំ មច្ឆេរំ មា ករិត្ថា’’តិ. អថ នំ សីហោ អាហ ‘‘ន, ត្វំ ជម្ពុក, វារណេ វធិតុំ សមត្ថេ សីហកុលេ ឧប្បន្នោ, វារណំ វធិត្វា មំសំ ខាទនសមត្ថោ សិង្គាលោ នាម លោកេ នត្ថិ, មា តេ ឯតំ រុច្ចិ, មយា វធិតវរវារណានញ្ញេវ មំសំ ខាទិត្វា វសា’’តិ. សោ ឯវំ វុត្តេបិ វិរមិតុំ ន ឥច្ឆិ, បុនប្បុនំ យាចិយេវ. សីហោ តំ វារេតុំ អសក្កោន្តោ សម្បដិច្ឆិត្វា ‘‘តេន ហិ មម វសនដ្ឋានំ បវិសិត្វា និបជ្ជា’’តិ ជម្ពុកំ កញ្ចនគុហាយំ និបជ្ជាបេត្វា សយំ បព្ពតបាទេ មត្តវរវារណំ ឱលោកេត្វា គុហាទ្វារំ គន្ត្វា ‘‘វិរោច, ជម្ពុកា’’តិ អាហ. សិង្គាលោ កញ្ចនគុហាយ និក្ខមិត្វា វិជម្ភិត្វា ចតុទ្ទិសំ ឱលោកេត្វា តិក្ខត្តុំ វស្សិត្វា ‘‘មត្តវរវារណស្ស កុម្ភេ បតិស្សាមី’’តិ បក្ខន្ទិត្វា វិរជ្ឈិត្វា បាទមូលេ បតិ. វារណោ ទក្ខិណបាទំ ឧក្ខិបិត្វា តស្ស សីសំ អក្កមិ, សីសដ្ឋីនិ ចុណ្ណវិចុណ្ណានិ អហេសុំ. អថស្ស សរីរំ វារណោ បាទេន សង្ឃរិត្វា រាសិំ កត្វា ឧបរិ លណ្ឌំ បាតេត្វា កោញ្ចនាទំ នទន្តោ អរញ្ញំ បាវិសិ.

ពោធិសត្តោ ឥមំ បវត្តិំ ទិស្វា ‘‘ឥទានិ វិរោច, ជម្ពុកា’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១៤៣. ‘‘លសី ច តេ និប្ផលិតា, មត្ថកោ ច បទាលិតោ;

សព្ពា តេ ផាសុកា ភគ្គា, អជ្ជ ខោ ត្វំ វិរោចសី’’តិ.

តត្ថ លសីតិ មត្ថលុង្គំ. និប្ផលិតាតិ និក្ខន្តា. ឯវំ ពោធិសត្តោ ឥមំ គាថំ វត្វា យាវតាយុកំ ឋត្វា យថាកម្មំ គតោ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា សិង្គាលោ ទេវទត្តោ អហោសិ, សីហោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

វិរោចជាតកវណ្ណនា តតិយា.

[១៤៤] ៤. នង្គុដ្ឋជាតកវណ្ណនា

ពហុម្បេតំ អសព្ភិ ជាតវេទាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អាជីវកានំ មិច្ឆាតបំ អារព្ភ កថេសិ. តទា កិរ អាជីវកា ជេតវនបិដ្ឋិយំ នានប្បការំ មិច្ឆាតបំ ចរន្តិ. សម្ពហុលា ភិក្ខូ តេសំ ឧក្កុដិកប្បធានវគ្គុលិវតកណ្ដកាបស្សយបញ្ចាតបតបនាទិភេទំ មិច្ឆាតបំ ទិស្វា ភគវន្តំ បុច្ឆិំសុ ‘‘អត្ថិ នុ ខោ, ភន្តេ, ឥមំ មិច្ឆាតបំ និស្សាយ កុសលំ វា វុឌ្ឍិ វា’’តិ. សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឯវរូបំ មិច្ឆាតបំ និស្សាយ កុសលំ វា វុឌ្ឍិ វា អត្ថិ, បុព្ពេ បណ្ឌិតា ‘ឯវរូបំ តបំ និស្សាយ កុសលំ វា វុឌ្ឍិ វា ភវិស្សតី’តិ សញ្ញាយ ជាតគ្គិំ គហេត្វា អរញ្ញំ បវិសិត្វា អគ្គិជុហនាទិវសេន កិញ្ចិ វុឌ្ឍិំ អបស្សន្តា អគ្គិំ ឧទកេន និព្ពាបេត្វា កសិណបរិកម្មំ កត្វា អភិញ្ញា ច សមាបត្តិយោ ច និព្ពត្តេត្វា ព្រហ្មលោកបរាយណា អហេសុ’’ន្តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ឧទិច្ចព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិ. តស្ស ជាតទិវសេ មាតាបិតរោ ជាតគ្គិំ គហេត្វា ឋបេសុំ. អថ នំ សោឡសវស្សកាលេ ឯតទវោចុំ ‘‘មយំ តេ, បុត្ត, ជាតទិវសេ អគ្គិំ គណ្ហិម្ហ. សចេសិ អគារំ អជ្ឈាវសិតុកាមោ, តយោ វេទេ ឧគ្គណ្ហ. អថ ព្រហ្មលោកំ គន្តុកាមោ, អគ្គិំ គហេត្វា អរញ្ញំ បវិសិត្វា អគ្គិំ បរិចរន្តោ មហាព្រហ្មានំ អារាធេត្វា ព្រហ្មលោកបរាយណោ ហោហី’’តិ. សោ ‘‘ន មយ្ហំ អគារេន អត្ថោ’’តិ អគ្គិំ គហេត្វា អរញ្ញំ បវិសិត្វា អស្សមបទំ មាបេត្វា អគ្គិំ បរិចរន្តោ អរញ្ញេ វិហាសិ. សោ ឯកទិវសំ បច្ចន្តគាមកេ គោទក្ខិណំ លភិត្វា តំ គោណំ អស្សមបទំ នេត្វា ចិន្តេសិ ‘‘អគ្គិភគវន្តំ គោមំសំ ខាទាបេស្សាមី’’តិ. អថស្ស ឯតទហោសិ ‘‘ឥធ លោណំ នត្ថិ, អគ្គិភគវា អលោណំ ខាទិតុំ ន សក្ខិស្សតិ, គាមតោ លោណំ អាហរិត្វា អគ្គិភគវន្តំ សលោណកំ ខាទាបេស្សាមី’’តិ. សោ តំ តត្ថេវ ពន្ធិត្វា លោណត្ថាយ គាមកំ អគមាសិ. តស្មិំ គតេ សម្ពហុលា លុទ្ទកា តំ ឋានំ អាគតា. គោណំ ទិស្វា វធិត្វា មំសំ បចិត្វា ខាទិត្វា នង្គុដ្ឋញ្ច ជង្ឃញ្ច ចម្មញ្ច តត្ថេវ ឆឌ្ឌេត្វា អវសេសមំសំ អាទាយ អគមំសុ.

ព្រាហ្មណោ អាគន្ត្វា នង្គុដ្ឋាទិមត្តមេវ ទិស្វា ចិន្តេសិ ‘‘អយំ អគ្គិភគវា អត្តនោ សន្តកម្បិ រក្ខិតុំ ន សក្កោតិ, មំ បន កទា រក្ខិស្សតិ. ឥមិនា អគ្គិបរិចរណេន និរត្ថកេន ភវិតព្ពំ, នត្ថិ ឥតោនិទានំ កុសលំ វា វុឌ្ឍិ វា’’តិ. សោ អគ្គិបរិចរិយាយ វិគតច្ឆន្ទោ ‘‘ហម្ភោ អគ្គិភគវា, ត្វំ អត្តនោបិ សន្តកំ រក្ខិតុំ អសក្កោន្តោ មំ កទា រក្ខិស្សសិ, មំសំ នត្ថិ, ឯត្តកេនបិ តុស្សាហី’’តិ នង្គុដ្ឋាទីនិ អគ្គិម្ហិ បក្ខិបន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

១៤៤. ‘‘ពហុម្បេតំ អសព្ភិ ជាតវេទ, យំ តំ វាលធិនាភិបូជយាម;

មំសារហស្ស នត្ថជ្ជ មំសំ, នង្គុដ្ឋម្បិ ភវំ បដិគ្គហាតូ’’តិ.

តត្ថ ពហុម្បេតន្តិ ឯត្តកម្បិ ពហុំ. អសព្ភីតិ អសប្បុរិស អសាធុជាតិក. ជាតវេទាតិ អគ្គិំ អាលបតិ. អគ្គិ ហិ ជាតមត្តោវ វេទិយតិ បញ្ញាយតិ បាកដោ ហោតិ, តស្មា ‘‘ជាតវេទោ’’តិ វុច្ចតិ. យំ តំ វាលធិនាភិបូជយាមាតិ យំ អជ្ជ មយំ អត្តនោបិ សន្តកំ រក្ខិតុំ អសមត្ថំ ភគវន្តំ វាលធិនា អភិបូជយាម, ឯតម្បិ តវ ពហុមេវាតិ ទស្សេតិ. មំសារហស្សាតិ មំសំ អរហស្ស តុយ្ហំ នត្ថិ អជ្ជ មំសំ. នង្គុដ្ឋម្បិ ភវំ បដិគ្គហាតូតិ អត្តនោ សន្តកំ រក្ខិតុំ អសក្កោន្តោ ភវំ ឥមំ សជង្ឃចម្មំ នង្គុដ្ឋម្បិ បដិគ្គណ្ហាតូតិ.

ឯវំ វត្វា មហាសត្តោ អគ្គិំ ឧទកេន និព្ពាបេត្វា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា អភិញ្ញា ច សមាបត្តិយោ ច និព្ពត្តេត្វា ព្រហ្មលោកបរាយណោ អហោសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘និព្ពុតគ្គិតាបសោ អហមេវ តេន សមយេនា’’តិ.

នង្គុដ្ឋជាតកវណ្ណនា ចតុត្ថា.

[១៤៥] ៥. រាធជាតកវណ្ណនា

ន ត្វំ រាធ វិជានាសីតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ បុរាណទុតិយិកាបលោភនំ អារព្ភ កថេសិ. បច្ចុប្បន្នវត្ថុ ឥន្ទ្រិយជាតកេ អាវិ ភវិស្សតិ. សត្ថា បន តំ ភិក្ខុំ អាមន្តេត្វា ‘‘ភិក្ខុ មាតុគាមោ នាម អរក្ខិយោ, អារក្ខំ ឋបេត្វា រក្ខន្តាបិ រក្ខិតុំ ន សក្កោន្តិ. ត្វម្បិ បុព្ពេ ឯតំ អារក្ខំ ឋបេត្វា រក្ខន្តោបិ រក្ខិតុំ នាសក្ខិ, ឥទានិ កថំ រក្ខិស្សសី’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ សុកយោនិយំ និព្ពត្តិ. កាសិរដ្ឋេ ឯកោ ព្រាហ្មណោ ពោធិសត្តញ្ច កនិដ្ឋភាតរញ្ចស្ស បុត្តដ្ឋានេ ឋបេត្វា បោសេសិ. តេសុ ពោធិសត្តស្ស ‘‘បោដ្ឋបាទោ’’តិ នាមំ អហោសិ, ឥតរស្ស ‘‘រាធោ’’តិ. តស្ស បន ព្រាហ្មណស្ស ភរិយា អនាចារា ហោតិ ទុស្សីលា. សោ វោហារត្ថាយ គច្ឆន្តោ ឧភោបិ ភាតរោ អាហ – ‘‘តាតា, សចេ វោ មាតា ព្រាហ្មណី អនាចារំ អាចរតិ, វារេយ្យាថ ន’’ន្តិ. ពោធិសត្តោ អាហ ‘‘សាធុ, តាត, វារេតុំ សក្កោន្តា វារេយ្យាម, អសក្កោន្តា តុណ្ហី ភវិស្សាមា’’តិ. ឯវំ ព្រាហ្មណោ ព្រាហ្មណិំ សុកានំ និយ្យាទេត្វា វោហារត្ថាយ គតោ.

តស្ស បន គតទិវសតោ បដ្ឋាយ ព្រាហ្មណី អតិចរិតុំ អារទ្ធា, បវិសន្តានញ្ច និក្ខមន្តានញ្ច អន្តោ នត្ថិ, តស្សា កិរិយំ ទិស្វា រាធោ ពោធិសត្តំ អាហ – ‘‘ភាតិក, អម្ហាកំ បិតា ‘សចេ វោ មាតា អនាចារំ អាចរតិ, វារេយ្យាថា’តិ វត្វា គតោ, ឥទានិ ចេសា អនាចារំ អាចរតិ, វារេម ន’’ន្តិ. ពោធិសត្តោ ‘‘តាត, ត្វំ អត្តនោ អព្យត្តតាយ ពាលភាវេន ឯវំ វទេសិ, មាតុគាមំ នាម ឧក្ខិបិត្វា ចរន្តាបិ រក្ខិតុំ ន សក្កោន្តិ. យំ កម្មំ កាតុំ ន សក្កា, ន តំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១៤៥. ‘‘ន ត្វំ រាធ វិជានាសិ, អឌ្ឍរត្តេ អនាគតេ;

អព្យយតំ វិលបសិ, វិរត្តា កោសិយាយនេ’’តិ.

តត្ថ ន ត្វំ រាធ វិជានាសិ, អឌ្ឍរត្តេ អនាគតេតិ តាត រាធ, ត្វំ ន ជានាសិ, អឌ្ឍរត្តេ អនាគតេ បឋមយាមេយេវ ឯត្តកា ជនា អាគតា, ឥទានិ កោ ជានាតិ, កិត្តកាបិ អាគមិស្សន្តិ. អព្យយតំ វិលបសីតិ ត្វំ អព្យត្តវិលាបំ វិលបសិ. វិរត្តា កោសិយាយនេតិ មាតា នោ កោសិយាយនី ព្រាហ្មណី វិរត្តា អម្ហាកំ បិតរិ និប្បេមា ជាតា. សចស្សា តស្មិំ សិនេហោ វា បេមំ វា ភវេយ្យ, ន ឯវរូបំ អនាចារំ ករេយ្យាតិ ឥមមត្ថំ ឯតេហិ ព្យញ្ជនេហិ បកាសេសិ.

ឯវំ បកាសេត្វា ច បន ព្រាហ្មណិយា សទ្ធិំ រាធស្ស វត្តុំ ន អទាសិ. សាបិ យាវ ព្រាហ្មណស្ស អនាគមនា យថារុចិយា វិចរិ. ព្រាហ្មណោ អាគន្ត្វា បោដ្ឋបាទំ បុច្ឆិ – ‘‘តាត, កីទិសី វោ មាតា’’តិ. ពោធិសត្តោ ព្រាហ្មណស្ស សព្ពំ យថាភូតំ កថេត្វា ‘‘កិំ តេ, តាត, ឯវរូបាយ ទុស្សីលាយា’’តិ វត្វា ‘‘តាត, អម្ហេហិ មាតុយា ទោសស្ស កថិតកាលតោ បដ្ឋាយ ន សក្កា ឥធ វសិតុ’’ន្តិ ព្រាហ្មណស្ស បាទេ វន្ទិត្វា សទ្ធិំ រាធេន ឧប្បតិត្វា អរញ្ញំ អគមាសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេសិ, សច្ចបរិយោសានេ ឧក្កណ្ឋិតភិក្ខុ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. ‘‘តទា ព្រាហ្មណោ ច ព្រាហ្មណី ច ឯតេយេវ ទ្វេ ជនា អហេសុំ, រាធោ អានន្ទោ, បោដ្ឋបាទោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

រាធជាតកវណ្ណនា បញ្ចមា.

[១៤៦] ៦. សមុទ្ទកាកជាតកវណ្ណនា

អបិ នុ ហនុកា សន្តាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ សម្ពហុលេ មហល្លកេ ភិក្ខូ អារព្ភ កថេសិ. តេ កិរ គិហិកាលេ សាវត្ថិយំ កុដុម្ពិកា អឌ្ឍា មហទ្ធនា អញ្ញមញ្ញសហាយកា ឯកតោ ហុត្វា បុញ្ញានិ ករោន្តា សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុត្វា ‘‘មយំ មហល្លកា, កិំ នោ ឃរាវាសេន, សត្ថុ សន្តិកេ រមណីយេ ពុទ្ធសាសនេ បព្ពជិត្វា ទុក្ខស្សន្តំ ករិស្សាមា’’តិ សព្ពំ សាបតេយ្យំ បុត្តធីតាទីនំ ទត្វា អស្សុមុខំ ញាតិសង្ឃំ បហាយ សត្ថារំ បព្ពជ្ជំ យាចិត្វា បព្ពជិំសុ. បព្ពជិត្វា បន បព្ពជ្ជានុរូបំ សមណធម្មំ ន ករិំសុ, មហល្លកភាវេន ធម្មម្បិ ន បរិយាបុណិំសុ, គិហិកាលេ វិយ បព្ពជិតកាលេបិ វិហារបរិយន្តេ បណ្ណសាលំ ការេត្វា ឯកតោវ វសិំសុ. បិណ្ឌាយ ចរន្តាបិ អញ្ញត្ថ អគន្ត្វា យេភុយ្យេន អត្តនោ បុត្តទារស្សេវ គេហំ គន្ត្វា ភុញ្ជិំសុ. តេសុ ឯកស្ស បុរាណទុតិយិកា សព្ពេសម្បិ មហល្លកត្ថេរានំ ឧបការា អហោសិ, តស្មា សេសាបិ អត្តនា លទ្ធំ អាហារំ គហេត្វា តស្សាយេវ គេហេ និសីទិត្វា ភុញ្ជន្តិ. សាបិ តេសំ យថាសន្និហិតំ សូបព្យញ្ជនំ ទេតិ. សា អញ្ញតរេន រោគេន ផុដ្ឋា កាលមកាសិ. អថ តេ មហល្លកត្ថេរា វិហារំ គន្ត្វា អញ្ញមញ្ញំ គីវាសុ គហេត្វា ‘‘មធុរហត្ថរសា ឧបាសិកា កាលកតា’’តិ វិហារបច្ចន្តេ រោទន្តា វិចរិំសុ. តេសំ សទ្ទំ សុត្វា ឥតោ ចិតោ ច ភិក្ខូ សន្និបតិត្វា ‘‘អាវុសោ, កស្មា រោទថា’’តិ បុច្ឆិំសុ. តេ ‘‘អម្ហាកំ សហាយស្ស បុរាណទុតិយិកា មធុរហត្ថរសា កាលកតា អម្ហាកំ អតិវិយ ឧបការា, ‘ឥទានិ កុតោ តថារូបិំ លភិស្សាមា’តិ ឥមិនា ការណេន រោទិម្ហា’’តិ អាហំសុ.

តេសំ តំ វិប្បការំ ទិស្វា ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘អាវុសោ, ឥមិនា នាម ការណេន មហល្លកត្ថេរា អញ្ញមញ្ញំ គីវាសុ គហេត្វា វិហារបច្ចន្តេ រោទន្តា វិចរន្តី’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវេតេ តស្សា កាលកិរិយាយ រោទន្តា វិចរន្តិ, បុព្ពេបេតេ ឥមំ កាកយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា សមុទ្ទេ មតំ និស្សាយ ‘សមុទ្ទឧទកំ ឧស្សិញ្ចិត្វា ឯតំ នីហរិស្សាមា’តិ វាយមន្តា បណ្ឌិតេ និស្សាយ ជីវិតំ លភិំសូ’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ សមុទ្ទទេវតា ហុត្វា និព្ពត្តិ. អថេកោ កាកោ អត្តនោ ភរិយំ កាកិំ អាទាយ គោចរំ បរិយេសមានោ សមុទ្ទតីរំ អគមាសិ. តស្មិំ កាលេ មនុស្សា សមុទ្ទតីរេ ខីរបាយាសមច្ឆមំសសុរាទីហិ នាគពលិកម្មំ កត្វា បក្កមិំសុ. អថ សោ កាកោ ពលិកម្មដ្ឋានំ គន្ត្វា ខីរាទីនិ ទិស្វា សទ្ធិំ កាកិយា ខីរបាយាសមច្ឆមំសាទីនិ ភុញ្ជិត្វា ពហុំ សុរំ បិវិ. តេ ឧភោបិ សុរាមទមត្តា ‘‘សមុទ្ទកីឡំ កីឡិស្សាមា’’តិ វេលន្តេ និសីទិត្វា ន្ហាយិតុំ អារភិំសុ អថេកា ឩមិ អាគន្ត្វា កាកិំ គហេត្វា សមុទ្ទំ បវេសេសិ. តមេកោ មច្ឆោ មំសំ ខាទិត្វា អជ្ឈោហរិ. កាកោ ‘‘ភរិយា មេ មតា’’តិ រោទិ បរិទេវិ. អថស្ស បរិទេវនសទ្ទំ សុត្វា ពហូ កាកា សន្និបតិត្វា ‘‘កិំការណា រោទសី’’តិ បុច្ឆិំសុ. ‘‘សហាយិកា វោ វេលន្តេ ន្ហាយមានា ឩមិយា ហដា’’តិ. តេ សព្ពេបិ ឯករវំ រវន្តា រោទិំសុ. អថ នេសំ ឯតទហោសិ ‘‘ឥទំ សមុទ្ទឧទកំ នាម អម្ហាកំ កិំ បហោសិ, ឧទកំ ឧស្សិញ្ចិត្វា សមុទ្ទំ តុច្ឆំ កត្វា សហាយិកំ នីហរិស្សាមា’’តិ. តេ មុខំ បូរេត្វា បូរេត្វា ឧទកំ ពហិ ឆឌ្ឌេន្តិ, លោណូទកេន ច គលេ សុស្សមានេ ឧដ្ឋាយុដ្ឋាយ ថលំ គន្ត្វា វិស្សមន្តិ.

តេ ហនូសុ កិលន្តេសុ មុខេសុ សុក្ខន្តេសុ អក្ខីសុ រត្តេសុ ទីនា កិលន្តា ហុត្វា អញ្ញមញ្ញំ អាមន្តេត្វា ‘‘អម្ភោ, មយំ សមុទ្ទឧទកំ គហេត្វា ពហិ បាតេម, គហិតគហិតដ្ឋានំ បុន ឧទកេន បូរតិ, សមុទ្ទំ តុច្ឆំ កាតុំ ន សក្ខិស្សាមា’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហំសុ –

១៤៦. ‘‘អបិ នុ ហនុកា សន្តា, មុខញ្ច បរិសុស្សតិ;

ឱរមាម ន បារេម, បូរតេវ មហោទធី’’តិ.

តត្ថ អបិ នុ ហនុកា សន្តាតិ អបិ នោ ហនុកា សន្តា, អបិ អម្ហាកំ ហនុកា កិលន្តា. ឱរមាម ន បារេមាតិ មយំ អត្តនោ ពលេន មហាសមុទ្ទឧទកំ អាកឌ្ឍាម ឱសារេម, តុច្ឆំ បន នំ កាតុំ ន សក្កោម. អយញ្ហិ បូរតេវ មហោទធីតិ.

ឯវញ្ច បន វត្វា សព្ពេបិ តេ កាកា ‘‘តស្សា កាកិយា ឯវរូបំ នាម តុណ្ឌំ អហោសិ, ឯវរូបានិ វដ្ដក្ខីនិ, ឯវរូបំ ឆវិសណ្ឋានំ, ឯវរូបោ មធុរសទ្ទោ. សា នោ ឥមំ ចោរសមុទ្ទំ និស្សាយ នដ្ឋា’’តិ ពហុំ វិប្បលបិំសុ. តេ ឯវំ វិប្បលបមានេ សមុទ្ទទេវតា ភេរវរូបំ ទស្សេត្វា បលាបេសិ, ឯវំ តេសំ សោត្ថិ អហោសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា កាកី អយំ បុរាណទុតិយិកា អហោសិ, កាកោ មហល្លកត្ថេរោ, សេសកាកា សេសមហល្លកត្ថេរា, សមុទ្ទទេវតា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

សមុទ្ទកាកជាតកវណ្ណនា ឆដ្ឋា.

[១៤៧] ៧. បុប្ផរត្តជាតកវណ្ណនា

នយិទំ ទុក្ខំ អទុំ ទុក្ខន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ ឧក្កណ្ឋិតភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. សោ ហិ ភគវតា ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ ភិក្ខុ ឧក្កណ្ឋិតោ’’តិ វុត្តេ ‘‘សច្ច’’ន្តិ វត្វា ‘‘កេន ឧក្កណ្ឋាបិតោសី’’តិ ច បុដ្ឋោ ‘‘បុរាណទុតិយិកាយា’’តិ វត្វា ‘‘មធុរហត្ថរសា, ភន្តេ, សា ឥត្ថី, ន សក្កោមិ តំ វិនា វសិតុ’’ន្តិ អាហ. អថ នំ សត្ថា ‘‘ឯសា តេ ភិក្ខុ អនត្ថការិកា, បុព្ពេបិ ត្វំ ឯតំ និស្សាយ សូលេ ឧត្តាសិតោ ឯតញ្ញេវ បត្ថយមានោ កាលំ កត្វា និរយេ និព្ពត្តោ, ឥទានិ នំ កស្មា បុន បត្ថេសី’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ អាកាសដ្ឋទេវតា អហោសិ. អថ ពារាណសិយំ កត្តិករត្តិវារឆណោ សម្បត្តោ ហោតិ, នគរំ ទេវនគរំ វិយ អលង្ករិំសុ. សព្ពោ ជនោ ខណកីឡានិស្សិតោ អហោសិ. ឯកស្ស បន ទុគ្គតមនុស្សស្ស ឯកមេវ ឃនសាដកយុគំ អហោសិ. សោ តំ សុធោតំ ធោវាបេត្វា ឱភញ្ជាបេត្វា សតវលិកំ សហស្សវលិកំ ការេត្វា ឋបេសិ. អថ នំ ភរិយា ឯវមាហ ‘‘ឥច្ឆាមហំ, សាមិ, ឯកំ កុសុម្ភរត្តំ និវាសេត្វា ឯកំ បារុបិត្វា តវ កណ្ឋេ លគ្គា កត្តិករត្តិវារំ ចរិតុ’’ន្តិ. ‘‘ភទ្ទេ, កុតោ អម្ហាកំ ទលិទ្ទានំ កុសុម្ភំ, សុទ្ធវត្ថំ និវាសេត្វា កីឡាហី’’តិ? ‘‘កុសុម្ភរត្តំ អលភមានា ឆណកីឡំ ន កីឡិស្សាមិ, ត្វំ អញ្ញំ ឥត្ថិំ គហេត្វា កីឡស្សូ’’តិ. ‘‘ភទ្ទេ, កិំ មំ បីឡេសិ, កុតោ អម្ហាកំ កុសុម្ភ’’ន្តិ? ‘‘សាមិ, បុរិសស្ស ឥច្ឆាយ សតិ កិំ នាម នត្ថិ, ននុ រញ្ញោ កុសុម្ភវត្ថុស្មិំ ពហុ កុសុម្ភ’’ន្តិ. ‘‘ភទ្ទេ, តំ ឋានំ រក្ខសបរិគ្គហិតបោក្ខរណិសទិសំ, ពលវារក្ខា, ន សក្កា ឧបសង្កមិតុំ, មា តេ ឯតំ រុច្ចិ, យថាលទ្ធេនេវ តុស្សស្សូ’’តិ. ‘‘សាមិ, រត្តិភាគេ អន្ធការេ សតិ បុរិសស្ស អគមនីយដ្ឋានំ នាម នត្ថី’’តិ. ឥតិ សោ តាយ បុនប្បុនំ កថេន្តិយា កិលេសវសេន តស្សា វចនំ គហេត្វា ‘‘ហោតុ ភទ្ទេ, មា ចិន្តយិត្ថា’’តិ តំ សមស្សាសេត្វា រត្តិភាគេ ជីវិតំ បរិច្ចជិត្វា នគរា និក្ខមិត្វា រញ្ញោ កុសុម្ភវត្ថុំ គន្ត្វា វតិំ មទ្ទិត្វា អន្តោវត្ថុំ បាវិសិ. អារក្ខមនុស្សា វតិសទ្ទំ សុត្វា ‘‘ចោរោ ចោរោ’’តិ បរិវារេត្វា គហេត្វា បរិភាសិត្វា កោដ្ដេត្វា ពន្ធិត្វា បភាតាយ រត្តិយា រញ្ញោ ទស្សេសុំ. រាជា ‘‘គច្ឆថ, នំ សូលេ ឧត្តាសេថា’’តិ អាហ. អថ នំ បច្ឆាពាហំ ពន្ធិត្វា វជ្ឈភេរិយា វជ្ជមានាយ នគរា និក្ខមាបេត្វា សូលេ ឧត្តាសេសុំ. ពលវវេទនា បវត្តន្តិ, កាកា សីសេ និលីយិត្វា កណយគ្គសទិសេហិ តុណ្ហេហិ អក្ខីនិ វិជ្ឈន្តិ.

សោ តថារូបម្បិ ទុក្ខំ អមនសិករិត្វា តមេវ ឥត្ថិំ អនុស្សរិត្វា ‘‘តាយ នាមម្ហិ ឃនបុប្ផរត្តវត្ថនិវត្ថាយ កណ្ឋេ អាសត្តពាហុយុគឡាយ សទ្ធិំ កត្តិករត្តិវារតោ បរិហីនោ’’តិ ចិន្តេត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១៤៧. ‘‘នយិទំ ទុក្ខំ អទុំ ទុក្ខំ, យំ មំ តុទតិ វាយសោ;

យំ សាមា បុប្ផរត្តេន, កត្តិកំ នានុភោស្សតី’’តិ.

តត្ថ នយិទំ ទុក្ខំ អទុំ ទុក្ខំ, យំ មំ តុទតិ វាយសោតិ យញ្ច ឥទំ សូលេ លគ្គនបច្ចយំ កាយិកចេតសិកទុក្ខំ, យញ្ច លោហមយេហិ វិយ តុណ្ឌេហិ វាយសោ តុទតិ, ឥទំ សព្ពម្បិ មយ្ហំ ន ទុក្ខំ, អទុំ ទុក្ខំ ឯតំយេវ បន មេ ទុក្ខន្តិ អត្ថោ. កតរំ? យំ សាមា បុប្ផរត្តេន, កត្តិកំ នានុភោស្សតីតិ, យំ សា បិយង្គុសាមា មម ភរិយា ឯកំ កុសុម្ភរត្តំ និវាសេត្វា ឯកំ បារុបិត្វា ឯវំ ឃនបុប្ផរត្តេន វត្ថយុគេន អច្ឆន្នា មម កណ្ឋេ គហេត្វា កត្តិករត្តិវារំ នានុភវិស្សតិ, ឥទំ មយ្ហំ ទុក្ខំ, ឯតទេវ ហិ មំ ពាធតីតិ? សោ ឯវំ មាតុគាមំ អារព្ភ វិប្បលបន្តោយេវ កាលំ កត្វា និរយេ និព្ពត្តិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ជយម្បតិកាវ ឥទានិ ជយម្បតិកា, តំ ការណំ បច្ចក្ខំ កត្វា ឋិតា អាកាសដ្ឋទេវតា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

បុប្ផរត្តជាតកវណ្ណនា សត្តមា.

[១៤៨] ៨. សិង្គាលជាតកវណ្ណនា

នាហំ បុនំ ន ច បុនន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ កិលេសនិគ្គហំ អារព្ភ កថេសិ. សាវត្ថិយំ កិរ បញ្ចសតមត្តា សហាយកា មហាវិភវា សេដ្ឋិបុត្តា សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុត្វា សាសនេ ឧរំ ទត្វា បព្ពជិត្វា ជេតវនេ អន្តោកោដិសន្ថារេ វិហរិំសុ. អថេកទិវសំ តេសំ អឌ្ឍរត្តសមយេ កិលេសនិស្សិតោ សង្កប្បោ ឧប្បជ្ជិ. តេ ឧក្កណ្ឋិត្វា អត្តនា ជហិតកិលេសេ បុន គណ្ហិតុំ ចិត្តំ ឧប្បាទយិំសុ. អថ សត្ថា អឌ្ឍរត្តសមនន្តរេ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណទណ្ឌទីបកំ ឧក្ខិបិត្វា ‘‘កតរាយ នុ ខោ រតិយា ជេតវនេ ភិក្ខូ វិហរន្តី’’តិ ភិក្ខូនំ អជ្ឈាសយំ ឱលោកេន្តោ តេសំ ភិក្ខូនំ អព្ភន្តរេ កាមរាគសង្កប្បស្ស ឧប្បន្នភាវំ អញ្ញាសិ. សត្ថា ច នាម ឯកបុត្តិកា ឥត្ថី អត្តនោ បុត្តំ វិយ, ឯកចក្ខុកោ បុរិសោ ចក្ខុំ វិយ អត្តនោ សាវកេ រក្ខតិ. បុព្ពណ្ហាទីសុ យស្មិំ យស្មិំ សមយេ តេសំ កិលេសា ឧប្បជ្ជន្តិ, តេ តេសំ កិលេសេ តតោ បរំ វឌ្ឍិតុំ អទត្វា តស្មិំ តស្មិំយេវ សមយេ និគ្គណ្ហាតិ. តេនស្ស ឯតទហោសិ ‘‘អយំ ចក្កវត្តិរញ្ញោ អន្តោនគរេយេវ ចោរានំ ឧប្បន្នកាលោ វិយ វត្តតិ, ឥទានេវ តេសំ ធម្មទេសនំ កត្វា តេ កិលេសេ និគ្គណ្ហិត្វា អរហត្តំ ទស្សាមី’’តិ. សោ សុរភិគន្ធកុដិតោ និក្ខមិត្វា មធុរស្សរេន ‘‘អានន្ទា’’តិ អាយស្មន្តំ ធម្មភណ្ឌាគារិកំ អានន្ទត្ថេរំ អាមន្តេសិ. ថេរោ ‘‘កិំ, ភន្តេ’’តិ អាគន្ត្វា វន្ទិត្វា អដ្ឋាសិ. ‘‘អានន្ទ, យត្តកា ភិក្ខូ អន្តោកោដិសន្ថារេ វិហរន្តិ, សព្ពេវ គន្ធកុដិបរិវេណេ សន្និបាតេហី’’តិ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ ‘‘សចាហំ តេយេវ បញ្ចសតេ ភិក្ខូ បក្កោសាបេស្សាមិ. ‘សត្ថារា នោ អព្ភន្តរេ កិលេសានំ ឧប្បន្នភាវោ ញាតោ’តិ សំវិគ្គមានសា ធម្មទេសនំ សម្បដិច្ឆិតុំ ន សក្ខិស្សន្តី’’តិ. តស្មា ‘‘សព្ពេ សន្និបាតេហី’’តិ អាហ. ថេរោ ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ អវាបុរណំ អាទាយ បរិវេណេន បរិវេណំ អាហិណ្ឌិត្វា សព្ពេ ភិក្ខូ គន្ធកុដិបរិវេណេ សន្និបាតេត្វា ពុទ្ធាសនំ បញ្ញបេសិ.

សត្ថា បល្លង្កំ អាភុជិត្វា ឧជុំ កាយំ បណិធាយ សិលាបថវិយំ បតិដ្ឋហមានោ សិនេរុ វិយ បញ្ញត្តេ ពុទ្ធាសនេ និសីទិ អាវេឡាវេឡា យមកយមកា ឆព្ពណ្ណឃនពុទ្ធរស្មិយោ វិស្សជ្ជេន្តោ. តាបិ រស្មិយោ បាតិមត្តា ឆត្តមត្តា កូដាគារកុច្ឆិមត្តា ឆិជ្ជិត្វា ឆិជ្ជិត្វា គគនតលេ វិជ្ជុលតា វិយ សញ្ចរិំសុ, អណ្ណវកុច្ឆិំ ខោភេត្វា ពាលសូរិយុគ្គមនកាលោ វិយ អហោសិ. ភិក្ខុសង្ឃោបិ សត្ថារំ វន្ទិត្វា គរុចិត្តំ បច្ចុបដ្ឋបេត្វា រត្តកម្ពលសាណិយា បរិក្ខិបន្តោ វិយ បរិវារេត្វា និសីទិ. សត្ថា ព្រហ្មស្សរំ និច្ឆារេន្តោ ភិក្ខូ អាមន្តេត្វា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា នាម កាមវិតក្កំ ព្យាបាទវិតក្កំ វិហិំសាវិតក្កន្តិ ឥមេ តយោ អកុសលវិតក្កេ វិតក្កេតុំ វដ្ដតិ. អន្តោ ឧប្បន្នកិលេសោ ហិ ‘បរិត្តកោ’តិ អវមញ្ញិតុំ ន វដ្ដតិ, កិលេសោ នាម បច្ចាមិត្តសទិសោ. បច្ចាមិត្តោ ច ខុទ្ទកោ នាម នត្ថិ, ឱកាសំ លភិត្វា វិនាសមេវ បាបេតិ, ឯវមេវ អប្បមត្តកោបិ កិលេសោ ឧប្បជ្ជិត្វា វឌ្ឍិតុំ លភន្តោ មហាវិនាសំ បាបេតិ. កិលេសោ នាមេស ហលាហលវិសូបមោ ឧប្បាដិតច្ឆវិគណ្ឌសទិសោ អាសីវិសបដិភាគោ អសនិអគ្គិសទិសោ អល្លីយិតុំ ន យុត្តោ អាសង្កិតព្ពោ. ឧប្បន្នុប្បន្នក្ខណេយេវ បដិសង្ខានពលេន ភាវនាពលេន យថា មុហុត្តម្បិ ហទយេ អដ្ឋត្វា បទុមិនិបត្តា ឧទកពិន្ទុ វិយ វិវដ្ដតិ, ឯវំ បជហិតព្ពោ. បោរាណកបណ្ឌិ តាបិ អប្បមត្តកម្បិ កិលេសំ គរហិត្វា យថា បុន អព្ភន្តរេ នុប្បជ្ជតិ, ឯវំ និគ្គណ្ហិំសូ’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ សិង្គាលយោនិយំ បដិសន្ធិំ គហេត្វា អរញ្ញេ នទីតីរេ និវាសំ កប្បេសិ. អថេកោ ជរហត្ថី គង្គាតីរេ កាលមកាសិ. សិង្គាលោ គោចរប្បសុតោ តំ មតហត្ថិសរីរំ ទិស្វា ‘‘មហា មេ គោចរោ ឧប្បន្នោ’’តិ គន្ត្វា តំ សោណ្ឌេ ឌំសិ, នង្គលីសាយ ទដ្ឋកាលោ វិយ អហោសិ. សោ ‘‘នត្ថេត្ថ ខាទិតព្ពយុត្តក’’ន្តិ ទន្តេសុ ឌំសិ, ថម្ភេ ទដ្ឋកាលោ វិយ អហោសិ. កណ្ណេ ឌំសិ, សុប្បកោដិយំ ទដ្ឋកាលោ វិយ អហោសិ. ឧទរេ ឌំសិ, កុសូលេ ទដ្ឋកាលោ វិយ អហោសិ. បាទេ ឌំសិ, ឧទុក្ខលេ ទដ្ឋកាលោ វិយ អហោសិ. នង្គុដ្ឋេ ឌំសិ, មុសលេ ទដ្ឋកាលោ វិយ អហោសិ. សោ ‘‘ឯត្ថាបិ នត្ថិ ខាទិតព្ពយុត្តក’’ន្តិ សព្ពត្ថ អស្សាទំ អលភន្តោ វច្ចមគ្គេ ឌំសិ, មុទុបូវេ ទដ្ឋកាលោ វិយ អហោសិ. សោ ‘‘លទ្ធំ ទានិ មេ ឥមស្មិំ សរីរេ មុទុ ខាទិតព្ពយុត្តកដ្ឋាន’’ន្តិ តតោ បដ្ឋាយ ខាទន្តោ អន្តោកុច្ឆិំ បវិសិត្វា វក្កហទយាទីនិ ខាទិត្វា បិបាសិតកាលេ លោហិតំ បិវិត្វា និបជ្ជិតុកាមកាលេ ឧទរំ បត្ថរិត្វា និបជ្ជតិ.

អថស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘ឥទំ ហត្ថិសរីរំ មយ្ហំ និវាសសុខតាយ គេហសទិសំ, ខាទិតុកាមតាយ សតិ បហូតមំសំ, កិំ ទានិ មេ អញ្ញត្ថ កម្ម’’ន្តិ សោ អញ្ញត្ថ អគន្ត្វា ហត្ថិកុច្ឆិយំយេវ មំសំ ខាទិត្វា វសតិ. គច្ឆន្តេ គច្ឆន្តេ កាលេ និទាឃេ វាតសម្ផស្សេន ចេវ សូរិយរស្មិសន្តាបេន ច តំ កុណបំ សុស្សិត្វា វលិយោ គណ្ហិ, សិង្គាលស្ស បវិដ្ឋទ្វារំ បិហិតំ, អន្តោកុច្ឆិយំ អន្ធការោ អហោសិ. សិង្គាលស្ស លោកន្តរិកនិវាសោ វិយ ជាតោ. កុណបេ សុស្សន្តេ មំសម្បិ សុស្សិ, លោហិតម្បិ បច្ឆិជ្ជិ. សោ និក្ខមនទ្វារំ អលភន្តោ ភយប្បត្តោ ហុត្វា សន្ធាវន្តោ ឥតោ ចិតោ ច បហរិត្វា និក្ខមនទ្វារំ បរិយេសមានោ វិចរតិ. ឯវំ តស្មិំ ឧក្ខលិយំ បិដ្ឋបិណ្ឌិ វិយ អន្តោកុច្ឆិយំ បច្ចមានេ កតិបាហច្ចយេន មហាមេឃោ បាវស្សិ. អថ នំ កុណបំ តេមេត្វា ឧដ្ឋាយ បកតិសណ្ឋានេន អដ្ឋាសិ. វច្ចមគ្គោ វិវដោ ហុត្វា តារកា វិយ បញ្ញាយិ. សិង្គាលោ តំ ឆិទ្ទំ ទិស្វា ‘‘ឥទានិ មេ ជីវិតំ លទ្ធ’’ន្តិ យាវ ហត្ថិសីសា បដិក្កមិត្វា វេគេន បក្ខន្ទិត្វា វច្ចមគ្គំ សីសេន បហរិត្វា និក្ខមិ. តស្ស សញ្ឆន្នសរីរត្តា សព្ពលោមានិ វច្ចមគ្គេ អល្លីយិំសុ. សោ តាលក្ខន្ធសទិសេន និល្លោមេន សរីរេន ឧព្ពិគ្គចិត្តោ មុហុត្តំ ធាវិត្វា និវត្តិត្វា និសិន្នោ សរីរំ ឱលោកេត្វា ‘‘ឥទំ ទុក្ខំ មយ្ហំ ន អញ្ញេន កតំ, លោភហេតុ បន លោភការណា លោភំ និស្សាយ មយា ឯតំ កតំ, ឥតោ ទានិ បដ្ឋាយ ន លោភវសិកោ ភវិស្សាមិ, បុន ហត្ថិសរីរំ នាម ន បវិសិស្សាមី’’តិ សំវិគ្គហទយោ ហុត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១៤៨. ‘‘នាហំ បុនំ ន ច បុនំ, ន ចាបិ អបុនប្បុនំ;

ហត្ថិពោន្ទិំ បវេក្ខាមិ, តថា ហិ ភយតជ្ជិតោ’’តិ.

តត្ថ ន ចាបិ អបុនប្បុនន្តិ អ-ការោ និបាតមត្តោ. អយំ បនេតិស្សា សកលាយបិ គាថាយ អត្ថោ – អហញ្ហិ ឥតោ បុន, តតោ ច បុនាតិ វុត្តវារតោ បុន តតោបិ ច បុនប្បុនំ វារណសរីរសង្ខាតំ ហត្ថិពោន្ទិំ ន បវេក្ខាមិ. កិំការណា? តថា ហិ ភយតជ្ជិតោ, តថា ហិ អហំ ឥមស្មិញ្ញេវ បវេសនេ ភយតជ្ជិតោ មរណភយេន សន្តាសំ សំវេគំ អាបាទិតោតិ.

ឯវញ្ច បន វត្វា តតោវ បលាយិត្វា បុន តំ វា អញ្ញំ វា ហត្ថិសរីរំ និវត្តិត្វាបិ ន ឱលោកេសិ. តតោ បដ្ឋាយ ន លោភវសិកោ អហោសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ‘‘ភិក្ខវេ, អន្តោ ឧប្បន្នកិលេសស្ស នាម វឌ្ឍិតុំ អទត្វា តត្ថ តត្ថេវ នំ និគ្គណ្ហិតុំ វដ្ដតី’’តិ វត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ. សច្ចបរិយោសានេ បញ្ចសតាបិ តេ ភិក្ខូ អរហត្តេ បតិដ្ឋហិំសុ, អវសេសេសុ កេចិ សោតាបន្នា, កេចិ សកទាគាមិនោ, កេចិ អនាគាមិនោ អហេសុំ. តទា សិង្គាលោ អហមេវ អហោសិន្តិ.

សិង្គាលជាតកវណ្ណនា អដ្ឋមា.

[១៤៩] ៩. ឯកបណ្ណជាតកវណ្ណនា

ឯកបណ្ណោ អយំ រុក្ខោតិ ឥទំ សត្ថា វេសាលិំ ឧបនិស្សាយ មហាវនេ កូដាគារសាលាយំ វិហរន្តោ វេសាលិកំ ទុដ្ឋលិច្ឆវិកុមារំ អារព្ភ កថេសិ. តស្មិញ្ហិ កាលេ វេសាលិនគរំ គាវុតគាវុតន្តរេ តីហិ បាការេហិ បរិក្ខិត្តំ តីសុ ឋានេសុ គោបុរដ្ដាលកយុត្តំ បរមសោភគ្គប្បត្តំ. តត្ថ និច្ចកាលំ រជ្ជំ ការេត្វា វសន្តានញ្ញេវ រាជូនំ សត្ត សហស្សានិ សត្ត សតានិ សត្ត ច រាជានោ ហោន្តិ, តត្តកាយេវ ឧបរាជានោ, តត្តកា សេនាបតិនោ, តត្តកា ភណ្ឌាគារិកា. តេសំ រាជកុមារានំ អន្តរេ ឯកោ ទុដ្ឋលិច្ឆវិកុមារោ នាម អហោសិ កោធនោ ចណ្ឌោ ផរុសោ សាហសិកោ, ទណ្ឌេន ឃដ្ដិតអាសីវិសោ វិយ និច្ចំ បជ្ជលិតោ កោធេន. តស្ស បុរតោ ទ្វេ តីណិ វចនានិ កថេតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ. តំ នេវ មាតាបិតរោ, ន ញាតយោ, ន មិត្តសុហជ្ជា សិក្ខាបេតុំ សក្ខិំសុ. អថស្ស មាតាបិតូនំ ឯតទហោសិ ‘‘អយំ កុមារោ អតិផរុសោ សាហសិកោ, ឋបេត្វា សម្មាសម្ពុទ្ធំ អញ្ញោ ឥមំ វិនេតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ, ពុទ្ធវេនេយ្យេន ភវិតព្ព’’ន្តិ. តេ តំ អាទាយ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា អាហំសុ ‘‘ភន្តេ, អយំ កុមារោ ចណ្ឌោ ផរុសោ កោធេន បជ្ជលតិ, ឥមស្ស ឱវាទំ ទេថា’’តិ.

សត្ថា តំ កុមារំ ឱវទិ – ‘‘កុមារ, ឥមេសុ នាម សត្តេសុ ចណ្ឌេន ផរុសេន សាហសិកេន វិហេឋកជាតិកេន ន ភវិតព្ពំ, ផរុសវាចោ ច នាម វិជាតមាតុយាបិ បិតុនោបិ បុត្តទារស្សបិ ភាតិភគិនីនម្បិ បជាបតិយាបិ មិត្តពន្ធវានម្បិ អប្បិយោ ហោតិ អមនាបោ, ឌំសិតុំ អាគច្ឆន្តោ សប្បោ វិយ, អដវិយំ ឧដ្ឋិតចោរោ វិយ, ខាទិតុំ អាគច្ឆន្តោ យក្ខោ វិយ ច ឧព្ពេជនីយោ ហុត្វា ទុតិយចិត្តវារេ និរយាទីសុ និព្ពត្តតិ. ទិដ្ឋេយេវ ច ធម្មេ កោធនោ បុគ្គលោ មណ្ឌិតបសាធិតោបិ ទុព្ពណ្ណោវ ហោតិ, បុណ្ណចន្ទសស្សិរិកម្បិស្ស មុខំ ជាលាភិហតបទុមំ វិយ មលគ្គហិតកញ្ចនាទាសមណ្ឌលំ វិយ ច វិរូបំ ហោតិ ទុទ្ទសិកំ. កោធំ និស្សាយ ហិ សត្តា សត្ថំ អាទាយ អត្តនាវ អត្តានំ បហរន្តិ, វិសំ ខាទន្តិ, រជ្ជុយា ឧព្ពន្ធន្តិ, បបាតា បបតន្តិ. ឯវំ កោធវសេន កាលំ កត្វា និរយាទីសុ ឧប្បជ្ជន្តិ, វិហេឋកជាតិកាបិ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ គរហំ បត្វា កាយស្ស ភេទា និរយាទីសុ ឧប្បជ្ជន្តិ, បុន មនុស្សត្តំ លភិត្វា វិជាតកាលតោ បដ្ឋាយ រោគពហុលាវ ហោន្តិ. ចក្ខុរោគោ សោតរោគោតិអាទីសុ ច រោគេសុ ឯកតោ ឧដ្ឋាយ ឯកស្មិំ បតន្តិ, រោគេន អបរិមុត្តាវ ហុត្វា និច្ចំ ទុក្ខិតាវ ហោន្តិ, តស្មា សព្ពេសុ សត្តេសុ មេត្តចិត្តេន ហិតចិត្តេន មុទុចិត្តេន ភវិតព្ពំ. ឯវរូបោ ហិ បុគ្គលោ និរយាទិភយេហិ ន បរិមុច្ចតី’’តិ. សោ កុមារោ សត្ថុ ឱវាទំ សុត្វា ឯកោវាទេនេវ និហតមានោ ទន្តោ និព្ពិសេវនោ មេត្តចិត្តោ មុទុចិត្តោ អហោសិ. អញ្ញំ អក្កោសន្តម្បិ បហរន្តម្បិ និវត្តិត្វា ន ឱលោកេសិ, ឧទ្ធដទាឋោ វិយ សប្បោ, អឡច្ឆិន្នោ វិយ កក្កដកោ, ឆិន្នវិសាណោ វិយ ច ឧសភោ អហោសិ.

តស្ស តំ បវត្តិំ ញត្វា ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘អាវុសោ, ទុដ្ឋលិច្ឆវិកុមារំ សុចិរម្បិ ឱវទិត្វា នេវ មាតាបិតរោ, ន ញាតិមិត្តាទយោ ទមេតុំ សក្ខិំសុ, សម្មាសម្ពុទ្ធោ បន តំ ឯកោវាទេនេវ ទមេត្វា និព្ពិសេវនំ កត្វា មត្តវរវារណំ វិយ សមុគ្គហិតានេញ្ជការណំ អកាសិ. យាវ សុភាសិតំ ចិទំ – ‘ហត្ថិទមកេន, ភិក្ខវេ, ហត្ថិទម្មោ សារិតោ ឯកំយេវ ទិសំ ធាវតិ បុរត្ថិមំ វា បច្ឆិមំ វា ឧត្តរំ វា ទក្ខិណំ វា. អស្សទមកេន…បេ… គោទមកេន…បេ… ទក្ខិណំ វា. តថាគតេន ហិ, ភិក្ខវេ, អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន បុរិសទម្មោ សារិតោ អដ្ឋ ទិសា វិធាវតិ, រូបី រូបានិ បស្សតិ. អយមេកា ទិសា…បេ… សោ វុច្ចតិ ‘យោគ្គាចរិយានំ អនុត្តរោ បុរិសទម្មសារថី’តិ (ម. និ. ៣.៣១២). ន ហិ, អាវុសោ, សម្មាសម្ពុទ្ធេន សទិសោ បុរិសទម្មសារថី នាម អត្ថី’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវេស មយា ឯកោវាទេនេវ ទមិតោ, បុព្ពេបាហំ ឥមំ ឯកោវាទេនេវ ទមេសិ’’ន្តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ឧទិច្ចព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ តក្កសិលាយំ តយោ វេទេ សព្ពសិប្បានិ ច ឧគ្គហេត្វា កិញ្ចិ កាលំ ឃរាវាសំ វសិត្វា មាតាបិតូនំ អច្ចយេន ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា អភិញ្ញា ច សមាបត្តិយោ ច និព្ពត្តេត្វា ហិមវន្តេ វាសំ កប្បេសិ. តត្ថ ចិរំ វសិត្វា លោណម្ពិលសេវនត្ថាយ ជនបទំ គន្ត្វា ពារាណសិំ បត្វា រាជុយ្យានេ វសិត្វា បុនទិវសេ សុនិវត្ថោ សុបារុតោ តាបសាកប្បសម្បន្នោ ភិក្ខាយ នគរំ បវិសិត្វា រាជង្គណំ បាបុណិ. រាជា សីហបញ្ជរេន ឱលោកេន្តោ តំ ទិស្វា ឥរិយាបថេ បសីទិត្វា ‘‘អយំ តាបសោ សន្តិន្ទ្រិយោ សន្តមានសោ យុគមត្តទសោ, បទវារេ បទវារេ សហស្សត្ថវិកំ ឋបេន្តោ វិយ សីហវិជម្ភិតេន អាគច្ឆតិ. សចេ សន្តធម្មោ នាមេកោ អត្ថិ, ឥមស្ស តេនព្ភន្តរេ ភវិតព្ព’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ឯកំ អមច្ចំ ឱលោកេសិ. សោ ‘‘កិំ ករោមិ, ទេវា’’តិ អាហ. ឯតំ ‘‘តាបសំ អានេហី’’តិ. សោ ‘‘សាធុ, ទេវា’’តិ ពោធិសត្តំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ហត្ថតោ ភិក្ខាភាជនំ គហេត្វា ‘‘កិំ, មហាបុញ្ញា’’តិ វុត្តេ ‘‘ភន្តេ, រាជា តំ បក្កោសតី’’តិ អាហ. ពោធិសត្តោ ‘‘ន មយំ រាជកុលូបកា, ហេមវន្តិកា នាមម្ហា’’តិ អាហ. អមច្ចោ គន្ត្វា តមត្ថំ រញ្ញោ អារោចេសិ. រាជា ‘‘អញ្ញោ អម្ហាកំ កុលូបកោ នត្ថិ, អានេហិ ន’’ន្តិ អាហ. អមច្ចោ គន្ត្វា ពោធិសត្តំ វន្ទិត្វា យាចិត្វា រាជនិវេសនំ បវេសេសិ.

រាជា ពោធិសត្តំ វន្ទិត្វា សមុស្សិតសេតច្ឆត្តេ កញ្ចនបល្លង្កេ និសីទាបេត្វា អត្តនោ បដិយត្តំ នានគ្គរសភោជនំ ភោជេត្វា ‘‘កហំ, ភន្តេ, វសថា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ហេមវន្តិកា មយំ, មហារាជា’’តិ. ‘‘ឥទានិ កហំ គច្ឆថា’’តិ? ‘‘វស្សារត្តានុរូបំ សេនាសនំ ឧបធារេម, មហារាជា’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ភន្តេ, អម្ហាកញ្ញេវ ឧយ្យានេ វសថា’’តិ បដិញ្ញំ គហេត្វា សយម្បិ ភុញ្ជិត្វា ពោធិសត្តំ អាទាយ ឧយ្យានំ គន្ត្វា បណ្ណសាលំ មាបេត្វា រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានាបិ ការេត្វា បព្ពជិតបរិក្ខារេ ទត្វា ឧយ្យានបាលំ បដិច្ឆាបេត្វា នគរំ បាវិសិ. តតោ បដ្ឋាយ ពោធិសត្តោ ឧយ្យានេ វសតិ. រាជាបិស្ស ទិវសេ ទិវសេ ទ្វត្តិក្ខត្តុំ ឧបដ្ឋានំ គច្ឆតិ.

តស្ស បន រញ្ញោ ទុដ្ឋកុមារោ នាម បុត្តោ អហោសិ ចណ្ឌោ ផរុសោ, នេវ នំ រាជា ទមេតុំ អសក្ខិ, ន សេសញាតកា. អមច្ចាបិ ព្រាហ្មណគហបតិកាបិ ឯកតោ ហុត្វា ‘‘សាមិ, មា ឯវំ ករិ, ឯវំ កាតុំ ន លព្ភា’’តិ កុជ្ឈិត្វា កថេន្តាបិ កថំ គាហាបេតុំ នាសក្ខិំសុ. រាជា ចិន្តេសិ ‘‘ឋបេត្វា មម អយ្យំ ហិមវន្តតាបសំ អញ្ញោ ឥមំ កុមារំ ទមេតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ, សោយេវ នំ ទមេស្សតី’’តិ. សោ កុមារំ អាទាយ ពោធិសត្តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘ភន្តេ, អយំ កុមារោ ចណ្ឌោ ផរុសោ, មយំ ឥមំ ទមេតុំ ន សក្កោម, តុម្ហេ នំ ឯកេន ឧបាយេន សិក្ខាបេថា’’តិ កុមារំ ពោធិសត្តស្ស និយ្យាទេត្វា បក្កាមិ. ពោធិសត្តោ កុមារំ គហេត្វា ឧយ្យានេ វិចរន្តោ ឯកតោ ឯកេន, ឯកតោ ឯកេនាតិ ទ្វីហិយេវ បត្តេហិ ឯកំ និម្ពបោតកំ ទិស្វា កុមារំ អាហ – ‘‘កុមារ, ឯតស្ស តាវ រុក្ខបោតកស្ស បណ្ណំ ខាទិត្វា រសំ ជានាហី’’តិ? សោ តស្ស ឯកំ បត្តំ ខាទិត្វា រសំ ញត្វា ‘‘ធី’’តិ សហ ខេឡេន ភូមិយំ នុដ្ឋាភិ. ‘‘កិំ ឯតំ, កុមារា’’តិ វុត្តេ ‘‘ភន្តេ, ឥទានេវេស រុក្ខោ ហលាហលវិសូបមោ, វឌ្ឍន្តោ បន ពហូ មនុស្សេ មារេស្សតី’’តិ តំ និម្ពបោតកំ ឧប្បាដេត្វា ហត្ថេហិ បរិមទ្ទិត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១៤៩. ‘‘ឯកបណ្ណោ អយំ រុក្ខោ, ន ភូម្យា ចតុរង្គុលោ;

ផលេន វិសកប្បេន, មហាយំ កិំ ភវិស្សតី’’តិ.

តត្ថ ឯកបណ្ណោតិ ឧភោសុ បស្សេសុ ឯកេកបណ្ណោ. ន ភូម្យា ចតុរង្គុលោតិ ភូមិតោ ចតុរង្គុលមត្តម្បិ ន វឌ្ឍិតោ. ផលេនាតិ ផលរសេន. វិសកប្បេនាតិ ហលាហលវិសសទិសេន. ឯវំ ខុទ្ទកោបិ សមានោ ឯវរូបេន តិត្តកេន បណ្ណេន សមន្នាគតោតិ អត្ថោ. មហាយំ កិំ ភវិស្សតីតិ យទា បនាយំ វុទ្ធិប្បត្តោ មហា ភវិស្សតិ, តទា កិំ នាម ភវិស្សតិ, អទ្ធា មនុស្សមារកោ ភវិស្សតីតិ ឯតំ ឧប្បាដេត្វា មទ្ទិត្វា ឆឌ្ឌេសិន្តិ អាហ.

អថ នំ ពោធិសត្តោ ឯតទវោច ‘‘កុមារ, ត្វំ ឥមំ និម្ពបោតកំ ‘ឥទានេវ ឯវំតិត្តកោ, មហល្លកកាលេ កិំ ភវិស្សតិ, កុតោ ឥមំ និស្សាយ វុឌ្ឍី’តិ ឧប្បាដេត្វា មទ្ទិត្វា ឆឌ្ឌេសិ? យថា ត្វំ ឯតស្មិំ បដិបជ្ជិ, ឯវមេវ តវ រដ្ឋវាសិនោបិ ‘អយំ កុមារោ ទហរកាលេយេវ ឯវំ ចណ្ឌោ ផរុសោ, មហល្លកកាលេ រជ្ជំ បត្វា កិំ នាម ករិស្សតិ, កុតោ អម្ហាកំ ឯតំ និស្សាយ វុឌ្ឍី’តិ តវ កុលសន្តកំ រជ្ជំ អទត្វា និម្ពបោតកំ វិយ តំ ឧប្បាដេត្វា រដ្ឋា បព្ពាជនីយកម្មំ ករិស្សន្តិ, តស្មា និម្ពរុក្ខបដិភាគតំ ហិត្វា ឥតោ បដ្ឋាយ ខន្តិមេត្តានុទ្ទយសម្បន្នោ ហោហី’’តិ. សោ តតោ បដ្ឋាយ និហតមានោ និព្ពិសេវនោ ខន្តិមេត្តានុទ្ទយសម្បន្នោ ហុត្វា ពោធិសត្តស្ស ឱវាទេ ឋត្វា បិតុ អច្ចយេន រជ្ជំ បត្វា ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា យថាកម្មំ អគមាសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវេស ទុដ្ឋលិច្ឆវិកុមារោ មយា ទមិតោ, បុព្ពេបាហំ ឯតំ ទមេសិំយេវា’’តិ វត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ទុដ្ឋកុមារោ អយំ លិច្ឆវិកុមារោ អហោសិ, រាជា អានន្ទោ, ឱវាទទាយកតាបសោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ឯកបណ្ណជាតកវណ្ណនា នវមា.

[១៥០] ១០. សញ្ជីវជាតកវណ្ណនា

អសន្តំ យោ បគ្គណ្ហាតីតិ ឥទំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ អជាតសត្តុស្ស រញ្ញោ អសន្តបគ្គហំ អារព្ភ កថេសិ. សោ ហិ ពុទ្ធានំ បដិកណ្ដកភូតេ ទុស្សីលេ បាបធម្មេ ទេវទត្តេ បសីទិត្វា តំ អសន្តំ អសប្បុរិសំ បគ្គយ្ហ ‘‘តស្ស សក្ការំ ករិស្សាមី’’តិ ពហុំ ធនំ បរិច្ចជិត្វា គយាសីសេ វិហារំ ការេត្វា តស្សេវ វចនំ គហេត្វា បិតរំ ធម្មរាជានំ សោតាបន្នំ អរិយសាវកំ ឃាតេត្វា អត្តនោ សោតាបត្តិមគ្គស្ស ឧបនិស្សយំ ភិន្ទិត្វា មហាវិនាសំ បត្តោ. សោ ហិ ‘‘ទេវទត្តោ បថវិយំ បវិដ្ឋោ’’តិ សុត្វា ‘‘កច្ចិ នុ ខោ មម្បិ បថវី គិលេយ្យា’’តិ ភីតតសិតោ រជ្ជសុខំ ន លភតិ, សយនេ អស្សាទសុខំ ន វិន្ទតិ, តិព្ពការណាភិតុន្នោ ហត្ថិបោតោ វិយ កម្បមានោ វិចរតិ. សោ បថវិំ ផលមានំ វិយ, អវីចិជាលំ និក្ខមន្តិំ វិយ, បថវិយា អត្តានំ គិលិយមានំ វិយ, អាទិត្តាយ លោហបថវិយា ឧត្តានកំ និបជ្ជាបេត្វា អយសូលេហិ កោដិយមានំ វិយ ច សមនុបស្សិ. តេនស្ស បហដកុក្កុដស្សេវ មុហុត្តម្បិ កម្បមានស្ស អវត្ថានំ នាម នាហោសិ. សោ សម្មាសម្ពុទ្ធំ បស្សិតុកាមោ ខមាបេតុកាមោ បញ្ហំ បុច្ឆិតុកាមោ អហោសិ, អត្តនោ បន អបរាធមហន្តតាយ ឧបសង្កមិតុំ ន សក្កោតិ.

អថស្ស រាជគហនគរេ កត្តិករត្តិវារេ សម្បត្តេ ទេវនគរំ វិយ នគរេ អលង្កតេ មហាតលេ អមច្ចគណបរិវុតស្ស កញ្ចនាសនេ និសិន្នស្ស ជីវកំ កោមារភច្ចំ អវិទូរេ និសិន្នំ ទិស្វា ឯតទហោសិ ‘‘ជីវកំ គហេត្វា សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សន្តិកំ គមិស្សាមិ, ន ខោ បន សក្កា មយា ឧជុកមេវ វត្តុំ ‘អហំ, សម្ម ជីវក, សយំ គន្តុំ ន សក្កោមិ, ឯហិ មំ សត្ថុ សន្តិកំ នេហី’តិ, បរិយាយេន បន រត្តិសម្បទំ វណ្ណេត្វា ‘កំ នុ ខ្វជ្ជ មយំ សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វា បយិរុបាសេយ្យាម, យំ នោ បយិរុបាសតំ ចិត្តំ បសីទេយ្យា’តិ វក្ខាមិ, តំ សុត្វា អមច្ចា អត្តនោ អត្តនោ សត្ថារានំ វណ្ណំ កថេស្សន្តិ, ជីវកោបិ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស វណ្ណំ កថេស្សតិ. អថ នំ គហេត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គមិស្សាមី’’តិ. សោ បញ្ចហិ បទេហិ រត្តិំ វណ្ណេសិ ‘‘លក្ខញ្ញា វត ភោ ទោសិនា រត្តិ, អភិរូបា វត ភោ ទោសិនា រត្តិ, ទស្សនីយា វត ភោ ទោសិនា រត្តិ, បាសាទិកា វត ភោ ទោសិនា រត្តិ, រមណីយា វត ភោ ទោសិនា រត្តិ, កំ នុ ខ្វជ្ជ មយំ សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វា បយិរុបាសេយ្យាម, យំ នោ បយិរុបាសតំ ចិត្តំ បសីទេយ្យា’’តិ (ទី. និ. ១.១៥០).

អថេកោ អមច្ចោ បូរណកស្សបស្ស វណ្ណំ កថេសិ, ឯកោ មក្ខលិគោសាលស្ស, ឯកោ អជិតកេសកម្ពលស្ស, ឯកោ បកុធកច្ចាយនស្ស, ឯកោ សញ្ចយស្ស ពេលដ្ឋបុត្តស្ស, ឯកោ នាដបុត្តនិគណ្ឋស្សាតិ. រាជា តេសំ កថំ សុត្វា តុណ្ហី អហោសិ. សោ ហិ ជីវកស្សេវ មហាអមច្ចស្ស កថំ បច្ចាសីសតិ. ជីវកោបិ ‘‘រញ្ញា មំ អារព្ភ កថិតេយេវ ជានិស្សាមី’’តិ អវិទូរេ តុណ្ហី និសីទិ. អថ នំ រាជា អាហ ‘‘ត្វំ បន, សម្ម ជីវក, កិំ តុណ្ហី’’តិ? តស្មិំ ខណេ ជីវកោ ឧដ្ឋាយាសនា យេន ភគវា តេនញ្ជលិំ បណាមេត្វា ‘‘ឯសោ, ទេវ, ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ អម្ហាកំ អម្ពវនេ វិហរតិ សទ្ធិំ អឌ្ឍតេឡសេហិ ភិក្ខុសតេហិ. តំ ខោ បន ភគវន្តំ ឯវំ កល្យាណោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គតោ’’តិ នវ អរហាទិគុណេ វត្វា ជាតិតោ បដ្ឋាយ បុព្ពនិមិត្តាទិភេទំ ភគវតោ អានុភាវំ បកាសេត្វា ‘‘តំ ភគវន្តំ ទេវោ បយិរុបាសតុ, ធម្មំ សុណាតុ, បញ្ហំ បុច្ឆតូ’’តិ អាហ.

រាជា សម្បុណ្ណមនោរថោ ហុត្វា ‘‘តេន ហិ, សម្ម ជីវក, ហត្ថិយានានិ កប្បាបេហី’’តិ យានានិ កប្បាបេត្វា មហន្តេន រាជានុភាវេន ជីវកម្ពវនំ គន្ត្វា តត្ថ មណ្ឌលមាឡេ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតំ តថាគតំ ទិស្វា សន្តវីចិមជ្ឈេ មហានាវំ វិយ និច្ចលំ ភិក្ខុសង្ឃំ ឥតោ ចិតោ ច អនុវិលោកេត្វា ‘‘ឯវរូបា នាម មេ បរិសា ន ទិដ្ឋបុព្ពា’’តិ ឥរិយាបថេយេវ បសីទិត្វា សង្ឃស្ស អញ្ជលិំ បគ្គណ្ហិត្វា ថុតិំ កត្វា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នោ សាមញ្ញផលបញ្ហំ បុច្ឆិ. អថស្ស ភគវា ទ្វីហិ ភាណវារេហិ បដិមណ្ឌិតំ សាមញ្ញផលសុត្តំ (ទី. និ. ១.១៥០ អាទយោ) កថេសិ. សោ សុត្តបរិយោសានេ អត្តមនោ ភគវន្តំ ខមាបេត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ. សត្ថា អចិរបក្កន្តស្ស រញ្ញោ ភិក្ខូ អាមន្តេត្វា ‘‘ខតាយំ, ភិក្ខវេ, រាជា, ឧបហតាយំ, ភិក្ខវេ, រាជា. សចាយំ, ភិក្ខវេ, រាជា ឥស្សរិយស្ស ការណា បិតរំ ធម្មិកំ ធម្មរាជានំ ជីវិតា ន វោរោបេស្សថ, ឥមស្មិំយេវ អាសនេ វិរជំ វីតមលំ ធម្មចក្ខុំ ឧប្បជ្ជិស្សថ. ទេវទត្តំ និស្សាយ អសន្តបគ្គហំ កត្វា សោតាបត្តិផលា បរិហីនោ’’តិ អាហ.

បុនទិវសេ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘អាវុសោ, អជាតសត្តុ កិរ អសន្តបគ្គហំ កត្វា ទុស្សីលំ បាបធម្មំ ទេវទត្តំ និស្សាយ បិតុឃាតកកម្មស្ស កតត្តា សោតាបត្តិផលា បរិហីនោ, ទេវទត្តេន នាសិតោ រាជា’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, អជាតសត្តុ ឥទានេវ អសន្តបគ្គហំ កត្វា មហាវិនាសំ បត្តោ, បុព្ពេបេស អសន្តបគ្គហេនេវ អត្តានំ នាសេសី’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ មហាវិភវេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ តក្កសិលំ គន្ត្វា សព្ពសិប្បានិ ឧគ្គណ្ហិត្វា ពារាណសិយំ ទិសាបាមោក្ខោ អាចរិយោ ហុត្វា បញ្ច មាណវកសតានិ សិប្បំ វាចេសិ. តេសុ មាណវេសុ ឯកោ សញ្ជីវោ នាម មាណវោ អត្ថិ, ពោធិសត្តោ តស្ស មតកុដ្ឋាបនកមន្តំ អទាសិ. សោ ឧដ្ឋាបនកមន្តមេវ គហេត្វា បដិពាហនមន្តំ បន អគ្គហេត្វាវ ឯកទិវសំ មាណវេហិ សទ្ធិំ ទារុអត្ថាយ អរញ្ញំ គន្ត្វា ឯកំ មតព្យគ្ឃំ ទិស្វា មាណវេ អាហ ‘‘ភោ, ឥមំ មតព្យគ្ឃំ ឧដ្ឋាបេស្សាមី’’តិ. មាណវា ‘‘ន សក្ខិស្សសី’’តិ អាហំសុ. ‘‘បស្សន្តានញ្ញេវ វោ តំ ឧដ្ឋាបេស្សាមី’’តិ. ‘‘សចេ, មាណវ, សក្កោសិ, ឧដ្ឋាបេហី’’តិ. ឯវញ្ច បន វត្វា តេ មាណវា រុក្ខំ អភិរុហិំសុ. សញ្ជីវោ មន្តំ បរិវត្តេត្វា មតព្យគ្ឃំ សក្ខរាហិ បហរិ, ព្យគ្ឃោ ឧដ្ឋាយ វេគេនាគន្ត្វា សញ្ជីវំ គលនាឡិយំ ឌំសិត្វា ជីវិតក្ខយំ បាបេត្វា តត្ថេវ បតិ, សញ្ជីវោបិ តត្ថេវ បតិ. ឧភោបិ ឯកដ្ឋានេយេវ មតា និបជ្ជិំសុ.

មាណវា ទារូនិ អាទាយ អាគន្ត្វា តំ បវត្តិំ អាចរិយស្ស អារោចេសុំ. អាចរិយោ មាណវេ អាមន្តេត្វា ‘‘តាតា, អសន្តបគ្គហការា នាម អយុត្តដ្ឋានេ សក្ការសម្មានំ ករោន្តា ឯវរូបំ ទុក្ខំ បដិលភន្តិយេវា’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១៥០. ‘‘អសន្តំ យោ បគ្គណ្ហាតិ, អសន្តំ ចូបសេវតិ;

តមេវ ឃាសំ កុរុតេ, ព្យគ្ឃោ សញ្ជីវិកោ យថា’’តិ.

តត្ថ អសន្តន្តិ តីហិ ទុច្ចរិតេហិ សមន្នាគតំ ទុស្សីលំ បាបធម្មំ. យោ បគ្គណ្ហាតីតិ ខត្តិយាទីសុ យោ កោចិ ឯវរូបំ ទុស្សីលំ បព្ពជិតំ វា ចីវរាទិសម្បទានេន, គហដ្ឋំ វា ឧបរជ្ជសេនាបតិដ្ឋានាទិសម្បទានេន បគ្គណ្ហាតិ, សក្ការសម្មានំ ករោតីតិ អត្ថោ. អសន្តំ ចូបសេវតីតិ យោ ច ឯវរូបំ អសន្តំ ទុស្សីលំ ឧបសេវតិ ភជតិ បយិរុបាសតិ. តមេវ ឃាសំ កុរុតេតិ តមេវ អសន្តបគ្គណ្ហកំ សោ ទុស្សីលោ បាបបុគ្គលោ ឃសតិ សំខាទតិ វិនាសំ បាបេតិ. កថំ? ព្យគ្ឃោ សញ្ជីវិកោ យថាតិ, យថា សញ្ជីវេន មាណវេន មន្តំ បរិវត្តេត្វា មតព្យគ្ឃោ សញ្ជីវិកោ ជីវិតសម្បទានេន សម្បគ្គហិតោ អត្តនោ ជីវិតទាយកំ សញ្ជីវមេវ ជីវិតា វោរោបេត្វា តត្ថេវ បាតេសិ, ឯវំ អញ្ញោបិ យោ អសន្តបគ្គហំ ករោតិ, សោ ទុស្សីលោ តំ អត្តនោ សម្បគ្គាហកមេវ វិនាសេតិ. ឯវំ អសន្តសម្បគ្គាហកា វិនាសំ បាបុណន្តីតិ.

ពោធិសត្តោ ឥមាយ គាថាយ មាណវានំ ធម្មំ ទេសេត្វា ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា យថាកម្មំ គតោ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា មតព្យគ្ឃុដ្ឋាបនកោ មាណវោ អជាតសត្តុ អហោសិ, ទិសាបាមោក្ខោ អាចរិយោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

សញ្ជីវជាតកវណ្ណនា ទសមា.

កកណ្ដកវគ្គោ បន្នរសមោ.

តស្សុទ្ទានំ –

គោធសិង្គាលវិរោចំ, នង្គុដ្ឋរាធកាកញ្ច;

បុប្ផរត្តញ្ច សិង្គាលំ, ឯកបណ្ណញ្ច សញ្ជីវំ.

អថ វគ្គុទ្ទានំ –

អបណ្ណកោ សីលវគ្គោ, កុរុង្គោ ច កុលាវកោ;

អត្ថកាមោ ច អាសីសោ, ឥត្ថីវរុណបាយិម្ហា.

លិត្តោ បរោសតំ ហំចិ, កុសនាឡា សម្បទានោ;

កកណ្ដកោ បន្នរស, សតបណ្ណាស ជាតកាតិ.

ឯកកនិបាតវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

(បឋមោ ភាគោ និដ្ឋិតោ).