១៤. អសម្បទានវគ្គោ

[១៣១] ១. អសម្បទានជាតកវណ្ណនា

អសម្បទានេនិតរីតរស្សាតិ ឥទំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ ទេវទត្តំ អារព្ភ កថេសិ. តស្មិញ្ហិ កាលេ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘អាវុសោ ទេវទត្តោ, អកតញ្ញូ តថាគតស្ស គុណំ ន ជានាតី’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ ទេវទត្តោ អកតញ្ញូ, បុព្ពេបិ អកតញ្ញូយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ មគធរដ្ឋេ រាជគហេ ឯកស្មិំ មគធរញ្ញេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ តស្សេវ សេដ្ឋិ អហោសិ អសីតិកោដិវិភវោ សង្ខសេដ្ឋីតិ នាមេន. ពារាណសិយំ បីឡិយសេដ្ឋិ នាម អសីតិកោដិវិភវោវ អហោសិ. តេ អញ្ញមញ្ញំ សហាយកា អហេសុំ. តេសុ ពារាណសិយំ បីឡិយសេដ្ឋិស្ស កេនចិទេវ ការណេន មហន្តំ ភយំ ឧប្បជ្ជិ, សព្ពំ សាបតេយ្យំ បរិហាយិ. សោ ទលិទ្ទោ អប្បដិសរណោ ហុត្វា ភរិយំ អាទាយ សង្ខសេដ្ឋិំ បច្ចយំ កត្វា ពារាណសិតោ និក្ខមិត្វា បទសាវ រាជគហំ បត្វា សង្ខសេដ្ឋិស្ស និវេសនំ អគមាសិ. សោ តំ ទិស្វាវ ‘‘សហាយោ មេ អាគតោ’’តិ បរិស្សជិត្វា សក្ការសម្មានំ កត្វា កតិបាហំ វីតិនាមេត្វា ឯកទិវសំ ‘‘សម្ម, កេនដ្ឋេន អាគតោសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ភយំ មេ, សម្ម, ឧប្បន្នំ, សព្ពំ ធនំ បរិក្ខីណំ, ឧបត្ថម្ភោ មេ ហោហី’’តិ. ‘‘សាធុ សម្ម, មា ភាយី’’តិ ភណ្ឌាគារំ វិវរាបេត្វា ចត្តាលីស ហិរញ្ញកោដិយោ ទាបេត្វា សេសម្បិ បរិច្ឆទបរិវារំ សព្ពំ អត្តនោ សន្តកំ សវិញ្ញាណកំ អវិញ្ញាណកំ មជ្ឈេ ភិន្ទិត្វា ឧបឌ្ឍមេវ អទាសិ. សោ តំ វិភវំ អាទាយ បុន ពារាណសិំ គន្ត្វា និវាសំ កប្បេសិ.

អបរភាគេ សង្ខសេដ្ឋិស្សបិ តាទិសមេវ ភយំ ឧប្បជ្ជិ. សោ អត្តនោ បដិសរណំ ឧបធារេន្តោ ‘‘សហាយស្ស មេ មហាឧបការោ កតោ, ឧបឌ្ឍវិភវោ ទិន្នោ. ន សោ មំ ទិស្វា បរិច្ចជិស្សតិ, តស្ស សន្តិកំ គមិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ភរិយំ អាទាយ បទសាវ ពារាណសិំ គន្ត្វា ភរិយំ អាហ ‘‘ភទ្ទេ, តវ មយា សទ្ធិំ អន្តរវីថិយា គមនំ នាម ន យុត្តំ, មយា បេសិតយានមារុយ្ហ មហន្តេន បរិវារេន បច្ឆា អាគមិស្សសិ. យាវ យានំ បេសេមិ, តាវ ឥធេវ ហោហី’’តិ វត្វា តំ សាលាយ ឋបេត្វា សយំ នគរំ បវិសិត្វា សេដ្ឋិស្ស ឃរំ គន្ត្វា ‘‘រាជគហនគរតោ តុម្ហាកំ សហាយោ សង្ខសេដ្ឋិ នាម អាគតោ’’តិ អារោចាបេសិ. សោ ‘‘អាគច្ឆតូ’’តិ បក្កោសាបេត្វា តំ ទិស្វា នេវ អាសនា វុដ្ឋាសិ, ន បដិសន្ថារំ អកាសិ, កេវលំ ‘‘កិមត្ថំ អាគតោសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘តុម្ហាកំ ទស្សនត្ថំ អាគតោម្ហី’’តិ. ‘‘និវាសោ តេ កហំ គហិតោ’’តិ? ‘‘ន តាវ និវាសដ្ឋានំ អត្ថិ, សេដ្ឋិឃរណិម្បិ សាលាយ ឋបេត្វាវ អាគតោម្ហី’’តិ. ‘‘តុម្ហាកំ ឥធ និវាសដ្ឋានំ នត្ថិ, និវាបំ គហេត្វា ឯកស្មិំ ឋានេ បចាបេត្វា ភុញ្ជិត្វា គច្ឆថ, បុន អម្ហាកំ ឃរំ មា បវិសថា’’តិ វត្វា ‘‘មយ្ហំ សហាយស្ស ទុស្សន្តេ ពន្ធិត្វា ឯកំ ពហលបលាបតុម្ពំ ទេហី’’តិ ទាសំ អាណាបេសិ. តំ ទិវសំ កិរ សោ រត្តសាលីនំ សកដសហស្សមត្តំ ឱផុនាបេត្វា កោដ្ឋាគារំ បូរាបេសិ, ចត្តាលីសកោដិធនំ គហេត្វា អាគតោ អកតញ្ញូ មហាចោរោ សហាយកស្ស តុម្ពមត្តេ បលាបេ ទាបេសិ. ទាសោ បច្ឆិយំ ឯកំ បលាបតុម្ពំ បក្ខិបិត្វា ពោធិសត្តស្ស សន្តិកំ អគមាសិ.

ពោធិសត្តោ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ អសប្បុរិសោ មម សន្តិកា ចត្តាលីសកោដិធនំ លភិត្វា ឥទានិ បលាបតុម្ពំ ទាបេសិ, គណ្ហាមិ នុ ខោ, ន គណ្ហាមី’’តិ? អថស្ស ឯតទហោសិ ‘‘អយំ តាវ អកតញ្ញូ មិត្តទុព្ភី កតវិនាសកភាវេន មយា សទ្ធិំ មិត្តភាវំ ភិន្ទិ. សចាហំ ឯតេន ទិន្នំ បលាបតុម្ពំ លាមកត្តា ន គណ្ហិស្សាមិ, អហម្បិ មិត្តភាវំ ភិន្ទិស្សាមិ. អន្ធពាលា បរិត្តកំ លទ្ធំ អគ្គណ្ហន្តា មិត្តភាវំ វិនាសេន្តិ, អហំ បន ឯតេន ទិន្នំ បលាបតុម្ពំ គហេត្វា មម វសេន មិត្តភាវំ បតិដ្ឋាបេស្សាមី’’តិ. សោ បលាបតុម្ពំ ទុស្សន្តេ ពន្ធិត្វា បាសាទា ឱរុយ្ហ សាលំ អគមាសិ. អថ នំ ភរិយា ‘‘កិំ តេ, អយ្យ, លទ្ធ’’ន្តិ បុច្ឆិ. ‘‘ភទ្ទេ អម្ហាកំ សហាយោ បីឡិយសេដ្ឋិ បលាបតុម្ពំ ទត្វា អម្ហេ អជ្ជេវ វិស្សជ្ជេសី’’តិ. សា ‘‘អយ្យ, កិមត្ថំ អគ្គហេសិ, កិំ ឯតំ ចត្តាលីសកោដិធនស្ស អនុច្ឆវិក’’ន្តិ រោទិតុំ អារភិ. ពោធិសត្តោបិ ‘‘ភទ្ទេ, មា រោទិ, អហំ តេន សទ្ធិំ មិត្តភាវភេទនភយេន មម វសេន មិត្តភាវំ បតិដ្ឋាបេតុំ គណ្ហិំ, ត្វំ កិំការណា រោទសី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១៣១. ‘‘អសម្បទានេនិតរីតរស្ស, ពាលស្ស មិត្តានិ កលីភវន្តិ;

តស្មា ហរាមិ ភុសំ អឌ្ឍមានំ, មា មេ មិត្តិ ជីយិត្ថ សស្សតាយ’’ន្តិ.

តត្ថ អសម្បទានេនាតិ អសម្បាទានេន. អការលោបេ សន្ធិ, អគ្គហណេនាតិ អត្ថោ. ឥតរីតរស្សាតិ យស្ស កស្សចិ លាមកាលាមកស្ស. ពាលស្ស មិត្តានិ កលីភវន្តីតិ ទន្ធស្ស អបញ្ញស្ស មិត្តានិ កលីនិ កាឡកណ្ណិសទិសានិ ហោន្តិ, ភិជ្ជន្តីតិ អត្ថោ. តស្មា ហរាមិ ភុសំ អឌ្ឍមានន្តិ តេន ការណេន អហំ សហាយេន ទិន្នំ ឯកបលាបតុម្ពំ ហរាមិ គណ្ហាមីតិ ទស្សេតិ. ‘‘មាន’’ន្តិ ហិ អដ្ឋន្នំ នាឡីនំ នាមំ, ចតុន្នំ អឌ្ឍមានំ, ចតស្សោ ច នាឡិយោ តុម្ពោ នាម. តេន វុត្តំ ‘‘បលាបតុម្ព’’ន្តិ. មា មេ មិត្តិ ជីយិត្ថ សស្សតាយន្តិ មម សហាយេន សទ្ធិំ មិត្តិ មា ភិជ្ជិត្ថ, សស្សតាវ អយំ ហោតូតិ អត្ថោ.

ឯវំ វុត្តេបិ សេដ្ឋិភរិយា រោទតេវ. តស្មិំ ខណេ សង្ខសេដ្ឋិនា បីឡិយសេដ្ឋិស្ស ទិន្នោ កម្មន្តទាសោ សាលាទ្វារេន អាគច្ឆន្តោ សេដ្ឋិភរិយាយ រោទនសទ្ទំ សុត្វា សាលំ បវិសិត្វា អត្តនោ សាមិកេ ទិស្វា បាទេសុ និបតិត្វា រោទិត្វា កន្ទិត្វា ‘‘កិមត្ថំ ឥធាគតត្ថ, សាមី’’តិ បុច្ឆិ. សេដ្ឋិ សព្ពំ អារោចេសិ. កម្មន្តទាសោ ‘‘ហោតុ, សាមិ, មា ចិន្តយិត្ថា’’តិ ឧភោបិ អស្សាសេត្វា អត្តនោ គេហំ នេត្វា គន្ធោទកេន ន្ហាបេត្វា ភោជេត្វា ‘‘សាមិកា, វោ អាគតា’’តិ សេសទាសេ សន្និបាតេត្វា ទស្សេត្វា កតិបាហំ វីតិនាមេត្វា សព្ពេ ទាសេ គហេត្វា រាជង្គណំ គន្ត្វា ឧបរវំ អកាសិ. រាជា បក្កោសាបេត្វា ‘‘កិំ ឯត’’ន្តិ បុច្ឆិ, តេ សព្ពំ តំ បវត្តិំ រញ្ញោ អារោចេសុំ.

រាជា តេសំ វចនំ សុត្វា ឧភោបិ សេដ្ឋី បក្កោសាបេត្វា សង្ខសេដ្ឋិំ បុច្ឆិ ‘‘សច្ចំ កិរ តយា មហាសេដ្ឋិ បីឡិយសេដ្ឋិស្ស ចត្តាលីសកោដិធនំ ទិន្ន’’ន្តិ? ‘‘អាម, មហារាជ, មម សហាយស្ស មំ តក្កេត្វា រាជគហំ អាគតស្ស ន កេវលំ ធនំ, សព្ពំ វិភវជាតំ សវិញ្ញាណកំ អវិញ្ញាណកំ ទ្វេ កោដ្ឋាសេ កត្វា សមភាគេ អទាសិន្តិ. រាជា ‘‘សច្ចមេត’’ន្តិ បីឡិយសេដ្ឋិំ បុច្ឆិ. ‘‘អាម, ទេវា’’តិ. ‘‘តយា បនស្ស តញ្ញេវ តក្កេត្វា អាគតស្ស អត្ថិ កោចិ សក្ការោ វា សម្មានោ វា កតោ’’តិ. សោ តុណ្ហី អហោសិ. អបិ បន តេ ឯតស្ស បលាបតុម្ពមត្តំ ទុស្សន្តេ បក្ខិបាបេត្វា ទាបិតំ អត្ថីតិ. តម្បិ សុត្វា តុណ្ហីយេវ អហោសិ. រាជា ‘‘កិំ កាតព្ព’’ន្តិ អមច្ចេហិ សទ្ធិំ មន្តេត្វា តំ បរិភាសិត្វា ‘‘គច្ឆថ, បីឡិយសេដ្ឋិស្ស ឃរេ សព្ពំ វិភវំ សង្ខសេដ្ឋិស្ស ទេថា’’តិ អាហ. ពោធិសត្តោ ‘‘មហារាជ, មយ្ហំ បរសន្តកេន អត្ថោ នត្ថិ, មយា ទិន្នមត្តមេវ បន ទាបេថា’’តិ អាហ. រាជា ពោធិសត្តស្ស សន្តកំ ទាបេសិ. ពោធិសត្តោ សព្ពំ អត្តនោ ទិន្នវិភវំ បដិលភិត្វា ទាសបរិវុតោ រាជគហមេវ គន្ត្វា កុដុម្ពំ សណ្ឋបេត្វា ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា យថាកម្មំ គតោ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា បីឡិយសេដ្ឋិ ទេវទត្តោ អហោសិ, សង្ខសេដ្ឋិ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

អសម្បទានជាតកវណ្ណនា បឋមា.

[១៣២] ២. ភីរុកជាតកវណ្ណនា

កុសលូបទេសេ ធិតិយា ទឡ្ហាយ ចាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អជបាលនិគ្រោធេ មារធីតានំ បលោភនសុត្តន្តំ អារព្ភ កថេសិ. ភគវតា ហិ អាទិតោ បដ្ឋាយ វុត្តំ –

‘‘ទទ្ទល្លមានា អាគញ្ឆុំ, តណ្ហា ច អរតី រគា;

តា តត្ថ បនុទី សត្ថា, តូលំ ភដ្ឋំវ មាលុតោ’’តិ. (សំ. និ. ១.១៦១);

ឯវំ យាវ បរិយោសានា តស្ស សុត្តន្តស្ស កថិតកាលេ ធម្មសភាយំ សន្និបតិតា ភិក្ខូ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘អាវុសោ, សម្មាសម្ពុទ្ធោ មារធីតរោ អនេកសតានិបិ ទិព្ពរូបានិ មាបេត្វា បលោភនត្ថាយ ឧបសង្កមន្តិយោ អក្ខីនិបិ ឧម្មីលេត្វា ន ឱលោកេសិ, អហោ ពុទ្ធពលំ នាម អច្ឆរិយ’’ន្តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ មយ្ហំ សព្ពាសវេ ខេបេត្វា សព្ពញ្ញុតំ សម្បត្តស្ស មារធីតានំ អនោលោកនំ នាម អច្ឆរិយំ, អហញ្ហិ បុព្ពេ ពោធិញាណំ បរិយេសមានោ សកិលេសកាលេបិ អភិសង្ខតំ ទិព្ពរូបំ ឥន្ទ្រិយានិ ភិន្ទិត្វា កិលេសវសេន អនោលោកេត្វាវ គន្ត្វា មហារជ្ជំ បាបុណិ’’ន្តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ភាតិកសតស្ស កនិដ្ឋោ អហោសីតិ សព្ពំ ហេដ្ឋា តក្កសិលាជាតកេ វុត្តនយេនេវ វិត្ថារេតព្ពំ. តទា បន តក្កសិលានគរវាសីហិ ពហិនគរេ សាលាយំ ពោធិសត្តំ ឧបសង្កមិត្វា យាចិត្វា រជ្ជំ បដិច្ឆាបេត្វា អភិសេកេ កតេ តក្កសិលានគរវាសិនោ នគរំ ទេវនគរំ វិយ, រាជភវនញ្ច ឥន្ទភវនំ វិយ អលង្ករិំសុ. តទា ពោធិសត្តោ នគរំ បវិសិត្វា រាជភវនេ បាសាទេ មហាតលេ សមុស្សិតសេតច្ឆត្តំ រតនវរបល្លង្កំ អភិរុយ្ហ ទេវរាជលីលាយ និសីទិ, អមច្ចា ច ព្រាហ្មណគហបតិកាទយោ ច ខត្តិយកុមារា ច សព្ពាលង្ការបដិមណ្ឌិតា បរិវារេត្វា អដ្ឋំសុ, ទេវច្ឆរាបដិភាគា សោឡសសហស្សនាដកិត្ថិយោ នច្ចគីតវាទិតកុសលា ឧត្តមវិលាសសម្បន្នា នច្ចគីតវាទិតានិ បយោជេសុំ. គីតវាទិតសទ្ទេន រាជភវនំ មេឃត្ថនិតបូរិតា មហាសមុទ្ទកុច្ឆិ វិយ ឯកនិន្នាទំ អហោសិ. ពោធិសត្តោ តំ អត្តនោ សិរិសោភគ្គំ ឱលោកយមានោវ ចិន្តេសិ ‘‘សចាហំ តាសំ យក្ខិនីនំ អភិសង្ខតំ ទិព្ពរូបំ ឱលោកេស្សំ, ជីវិតក្ខយំ បត្តោ អភវិស្សំ, ឥមំ សិរិសោភគ្គំ ន ឱលោកេស្សំ. បច្ចេកពុទ្ធានំ បន ឱវាទេ ឋិតភាវេន ឥទំ មយា សម្បត្ត’’ន្តិ. ឯវញ្ច បន ចិន្តេត្វា ឧទានំ ឧទានេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

១៣២. ‘‘កុសលូបទេសេ ធិតិយា ទឡ្ហាយ ច, អនិវត្តិតត្តា ភយភីរុតាយ ច;

ន រក្ខសីនំ វសមាគមិម្ហសេ, ស សោត្ថិភាវោ មហតា ភយេន មេ’’តិ.

តត្ថ កុសលូបទេសេតិ កុសលានំ ឧបទេសេ, បច្ចេកពុទ្ធានំ ឱវាទេតិ អត្ថោ. ធិតិយា ទឡ្ហាយ ចាតិ ទឡ្ហាយ ធិតិយា ច, ថិរេន អព្ពោច្ឆិន្ននិរន្តរវីរិយេន ចាតិ អត្ថោ. អនិវត្តិតត្តា ភយភីរុតាយ ចាតិ ភយភីរុតាយ អនិវត្តិតតាយ ច. តត្ថ ភយន្តិ ចិត្តុត្រាសមត្តំ បរិត្តភយំ. ភីរុតាតិ សរីរកម្បនប្បត្តំ មហាភយំ. ឥទំ ឧភយម្បិ មហាសត្តស្ស ‘‘យក្ខិនិយោ នាមេតា មនុស្សខាទិកា’’តិ ភេរវារម្មណំ ទិស្វាបិ នាហោសិ. តេនាហ ‘‘អនិវត្តិតត្តា ភយភីរុតាយ ចា’’តិ. ភយភីរុតាយ អភាវេនេវ ភេរវារម្មណំ ទិស្វាបិ អនិវត្តនភាវេនាតិ អត្ថោ. ន រក្ខសីនំ វសមាគមិម្ហសេតិ យក្ខកន្តារេ តាសំ រក្ខសីនំ វសំ ន អគមិម្ហ. យស្មា អម្ហាកំ កុសលូបទេសេ ធិតិ ច ទឡ្ហា អហោសិ, ភយភីរុតាភាវេន ច អនិវត្តនសភាវា អហុម្ហា, តស្មា រក្ខសីនំ វសំ ន អគមិម្ហាតិ វុត្តំ ហោតិ. ស សោត្ថិភាវោ មហតា ភយេន មេតិ សោ មយ្ហំ អយំ អជ្ជ មហតា ភយេន រក្ខសីនំ សន្តិកា បត្តព្ពេន ទុក្ខទោមនស្សេន សោត្ថិភាវោ ខេមភាវោ បីតិសោមនស្សភាវោយេវ ជាតោតិ.

ឯវំ មហាសត្តោ ឥមាយ គាថាយ ធម្មំ ទេសេត្វា ធម្មេន រជ្ជំ ការេត្វា ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា យថាកម្មំ គតោ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘អហំ តេន សមយេន តក្កសិលំ គន្ត្វា រជ្ជប្បត្តកុមារោ អហោសិ’’ន្តិ.

ភីរុកជាតកវណ្ណនា ទុតិយា.

[១៣៣] ៣. ឃតាសនជាតកវណ្ណនា

ខេមំ យហិន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អញ្ញតរំ ភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. សោ ហិ ភិក្ខុ សត្ថុ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា បច្ចន្តំ គន្ត្វា ឯកំ គាមកំ ឧបនិស្សាយ អរញ្ញសេនាសនេ វស្សំ ឧបគញ្ឆិ. តស្ស បឋមមាសេយេវ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋស្ស បណ្ណសាលា ឈាយិត្ថ. សោ វសនដ្ឋានាភាវេន កិលមន្តោ ឧបដ្ឋាកានំ អាចិក្ខិ. តេ ‘‘ហោតុ, ភន្តេ, បណ្ណសាលំ ករិស្សាម, កសាម តាវ, វបាម តាវា’’តិអាទីនិ វទន្តា តេមាសំ វីតិនាមេសុំ. សោ សេនាសនសប្បាយាភាវេន កម្មដ្ឋានំ មត្ថកំ បាបេតុំ នាសក្ខិ. សោ និមិត្តមត្តម្បិ អនុប្បាទេត្វា វុត្ថវស្សោ ជេតវនំ គន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. សត្ថា តេន សទ្ធិំ បដិសន្ថារំ កត្វា ‘‘កិំ នុ ខោ តេ, ភិក្ខុ, កម្មដ្ឋានំ សប្បាយំ ជាត’’ន្តិ បុច្ឆិ. សោ អាទិតោ បដ្ឋាយ អសប្បាយភាវំ កថេសិ. សត្ថា ‘‘បុព្ពេ ខោ, ភិក្ខុ, តិរច្ឆានាបិ អត្តនោ សប្បាយាសប្បាយំ ញត្វា សប្បាយកាលេ វសិត្វា អសប្បាយកាលេ វសនដ្ឋានំ បហាយ អញ្ញត្ថ អគមំសុ, ត្វំ កស្មា អត្តនោ សប្បាយាសប្បាយំ ន អញ្ញាសី’’តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ សកុណយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្វា សោភគ្គប្បត្តោ សកុណរាជា ហុត្វា ឯកស្មិំ អរញ្ញាយតនេ ជាតស្សរតីរេ សាខាវិដបសម្បន្នំ ពហលបត្តបលាសំ មហារុក្ខំ ឧបនិស្សាយ សបរិវារោ វាសំ កប្បេសិ. ពហូ សកុណា តស្ស រុក្ខស្ស ឧទកមត្ថកេ បត្ថដសាខាសុ វសន្តា សរីរវឡញ្ជំ ឧទកេ បាតេន្តិ. តស្មិញ្ច ជាតស្សរេ ចណ្ឌោ នាគរាជា វសតិ. តស្ស ឯតទហោសិ ‘‘ឥមេ សកុណា មយ្ហំ និវាសេ ជាតស្សរេ សរីរវឡញ្ជំ បាតេន្តិ, យំនូនាហំ ឧទកតោ អគ្គិំ ឧដ្ឋាបេត្វា រុក្ខំ ឈាបេត្វា ឯតេ បលាបេយ្យ’’ន្តិ. សោ កុទ្ធមានសោ រត្តិភាគេ សព្ពេសំ សកុណានំ សន្និបតិត្វា រុក្ខសាខាសុ និបន្នកាលេ បឋមំ តាវ ឧទ្ធនារោបិតំ វិយ ឧទកំ បក្កុធាបេត្វា ទុតិយវារេ ធូមំ ឧដ្ឋាបេត្វា តតិយវារេ តាលក្ខន្ធប្បមាណំ ជាលំ ឧដ្ឋាបេសិ. ពោធិសត្តោ ឧទកតោ ជាលំ ឧដ្ឋហមានំ ទិស្វា ‘‘ភោ, សកុណា, អគ្គិនា អាទិត្តំ នាម ឧទកេន និព្ពាបេន្តិ, ឥទានិ បន ឧទកមេវ អាទិត្តំ. ន សក្កា អម្ហេហិ ឥធ វសិតុំ, អញ្ញត្ថ គមិស្សាមា’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១៣៣. ‘‘ខេមំ យហិំ តត្ថ អរី ឧទីរិតោ, ទកស្ស មជ្ឈេ ជលតេ ឃតាសនោ;

ន អជ្ជ វាសោ មហិយា មហីរុហេ, ទិសា ភជវ្ហោ សរណាជ្ជ នោភយ’’ន្តិ.

តត្ថ ខេមំ យហិំ តត្ថ អរី ឧទីរិតោតិ យស្មិំ ឧទកបិដ្ឋេ ខេមភាវោ និព្ភយភាវោ, តស្មិំ អត្តបច្ចត្ថិកោ សបត្តោ ឧដ្ឋិតោ. ទកស្សាតិ ឧទកស្ស. ឃតាសនោតិ អគ្គិ. សោ ហិ ឃតំ អស្នាតិ, តស្មា ‘‘ឃតាសនោ’’តិ វុច្ចតិ. ន អជ្ជ វាសោតិ អជ្ជ នោ វាសោ នត្ថិ. មហិយា មហីរុហេតិ មហិរុហោ វុច្ចតិ រុក្ខោ, តស្មិំ ឥមិស្សា មហិយា ជាតេ រុក្ខេតិ អត្ថោ. ទិសា ភជវ្ហោតិ ទិសា ភជថ គច្ឆថ. សរណាជ្ជ នោ ភយន្តិ អជ្ជ អម្ហាកំ សរណតោ ភយំ ជាតំ, បដិសរណដ្ឋានតោ ភយំ ឧប្បន្នន្តិ អត្ថោ.

ឯវំ វត្វា ពោធិសត្តោ អត្តនោ វចនករេ សកុណេ អាទាយ ឧប្បតិត្វា អញ្ញត្ថ គតោ. ពោធិសត្តស្ស វចនំ អគ្គហេត្វា ឋិតសកុណា ជីវិតក្ខយំ បត្តា.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ សោ ភិក្ខុ អរហត្តេ បតិដ្ឋាសិ.

តទា ពោធិសត្តស្ស វចនករា សកុណា ពុទ្ធបរិសា អហេសុំ, សកុណរាជា បន អហមេវ អហោសិន្តិ.

ឃតាសនជាតកវណ្ណនា តតិយា.

[១៣៤] ៤. ឈានសោធនជាតកវណ្ណនា

យេ សញ្ញិនោតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ សង្កស្សនគរទ្វារេ អត្តនា សំខិត្តេន បុច្ឆិតបញ្ហស្ស ធម្មសេនាបតិនោ វិត្ថារព្យាករណំ អារព្ភ កថេសិ. តត្រិទំ អតីតវត្ថុ – អតីតេ កិរ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ អរញ្ញាយតនេ កាលំ ករោន្តោ អន្តេវាសិកេហិ បុច្ឆិតោ ‘‘នេវសញ្ញីនាសញ្ញី’’តិ អាហ…បេ… តាបសា ជេដ្ឋន្តេវាសិកស្ស កថំ ន គណ្ហិំសុ. ពោធិសត្តោ អាភស្សរតោ អាគន្ត្វា អាកាសេ ឋត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១៣៤. ‘‘យេ សញ្ញិនោ តេបិ ទុគ្គតា, យេបិ អសញ្ញិនោ តេបិ ទុគ្គតា;

ឯតំ ឧភយំ វិវជ្ជយ, តំ សមាបត្តិសុខំ អនង្គណ’’ន្តិ.

តត្ថ យេ សញ្ញិនោតិ ឋបេត្វា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនលាភិនោ អវសេសេ សចិត្តកសត្តេ ទស្សេតិ. តេបិ ទុគ្គតាតិ តស្សា សមាបត្តិយា អលាភតោ តេបិ ទុគ្គតា នាម. យេបិ អសញ្ញិនោតិ អសញ្ញភវេ និព្ពត្តេ អចិត្តកសត្តេ ទស្សេតិ. តេបិ ទុគ្គតាតិ តេបិ ឥមិស្សាយេវ សមាបត្តិយា អលាភតោ ទុគ្គតាយេវ នាម. ឯតំ ឧភយំ វិវជ្ជយាតិ ឯតំ ឧភយម្បិ សញ្ញិភវញ្ច អសញ្ញិភវញ្ច វិវជ្ជយ បជហាតិ អន្តេវាសិកំ ឱវទតិ. តំ សមាបត្តិសុខំ អនង្គណន្តិ តំ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិលាភិនោ សន្តដ្ឋេន ‘‘សុខ’’ន្តិ សង្ខំ គតំ ឈានសុខំ អនង្គណំ និទ្ទោសំ ពលវចិត្តេកគ្គតាសភាវេនបិ តំ អនង្គណំ នាម ជាតំ.

ឯវំ ពោធិសត្តោ ធម្មំ ទេសេត្វា អន្តេវាសិកស្ស គុណំ កថេត្វា ព្រហ្មលោកមេវ អគមាសិ. តទា សេសតាបសា ជេដ្ឋន្តេវាសិកស្ស សទ្ទហិំសុ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ជេដ្ឋន្តេវាសិកោ សារិបុត្តោ, មហាព្រហ្មា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ឈានសោធនជាតកវណ្ណនា ចតុត្ថា.

[១៣៥] ៥. ចន្ទាភជាតកវណ្ណនា

ចន្ទាភន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ សង្កស្សនគរទ្វារេ ថេរស្សេវ បញ្ហព្យាករណំ អារព្ភ កថេសិ. អតីតេ កិរ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ អរញ្ញាយតនេ កាលំ ករោន្តោ អន្តេវាសិកេហិ បុច្ឆិតោ ‘‘ចន្ទាភំ សូរិយាភ’’ន្តិ វត្វា អាភស្សរេ និព្ពត្តោ. តាបសា ជេដ្ឋន្តេវាសិកស្ស ន សទ្ទហិំសុ. ពោធិសត្តោ អាភស្សរតោ អាគន្ត្វា អាកាសេ ឋិតោ ឥមំ គាថមាហ –

១៣៥. ‘‘ចន្ទាភំ សូរិយាភញ្ច, យោធ បញ្ញាយ គាធតិ;

អវិតក្កេន ឈានេន, ហោតិ អាភស្សរូបគោ’’តិ.

តត្ថ ចន្ទាភន្តិ ឱទាតកសិណំ ទស្សេតិ. សូរិយាភន្តិ បីតកសិណំ. យោធ បញ្ញាយ គាធតីតិ យោ បុគ្គលោ ឥធ សត្តលោកេ ឥទំ កសិណទ្វយំ បញ្ញាយ គាធតិ, អារម្មណំ កត្វា អនុបវិសតិ, តត្ថេវ បតិដ្ឋហតិ. អថ វា ចន្ទាភំ សូរិយាភញ្ច, យោធ បញ្ញាយ គាធតីតិ យត្តកំ ឋានំ ចន្ទាភា ច សូរិយាភា ច បត្ថដា, តត្ថកេ ឋានេ បដិភាគកសិណំ វឌ្ឍេត្វា តំ អារម្មណំ កត្វា ឈានំ និព្ពត្តេន្តោ ឧភយម្បេតំ អាភំ បញ្ញាយ គាធតិ នាម. តស្មា អយម្បេត្ថ អត្ថោយេវ. អវិតក្កេន ឈានេន, ហោតិ អាភស្សរូបគោតិ សោ បុគ្គលោ តថា កត្វា បដិលទ្ធេន ទុតិយេន ឈានេន អាភស្សរព្រហ្មលោកូបគោ ហោតីតិ.

ឯវំ ពោធិសត្តោ តាបសេ ពោធេត្វា ជេដ្ឋន្តេវាសិកស្ស គុណំ កថេត្វា ព្រហ្មលោកមេវ គតោ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ជេដ្ឋន្តេវាសិកោ សារិបុត្តោ, មហាព្រហ្មា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ចន្ទាភជាតកវណ្ណនា បញ្ចមា.

[១៣៦] ៦. សុវណ្ណហំសជាតកវណ្ណនា

យំ លទ្ធំ តេន តុដ្ឋព្ពន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ថុល្លនន្ទំ ភិក្ខុនិំ អារព្ភ កថេសិ. សាវត្ថិយញ្ហិ អញ្ញតរោ ឧបាសកោ ភិក្ខុនិសង្ឃំ លសុណេន បវារេត្វា ខេត្តបាលំ អាណាបេសិ ‘‘សចេ ភិក្ខុនិយោ អាគច្ឆន្តិ, ឯកេកាយ ភិក្ខុនិយា ទ្វេ តយោ ភណ្ឌិកេ ទេហី’’តិ. តតោ បដ្ឋាយ ភិក្ខុនិយោ តស្ស គេហម្បិ ខេត្តម្បិ លសុណត្ថាយ គច្ឆន្តិ. អថេកស្មិំ ឧស្សវទិវសេ តស្ស គេហេ លសុណំ បរិក្ខយំ អគមាសិ. ថុល្លនន្ទា ភិក្ខុនី សបរិវារា គេហំ គន្ត្វា ‘‘លសុណេនាវុសោ អត្ថោ’’តិ វត្វា ‘‘នត្ថយ្យេ, យថាភតំ លសុណំ បរិក្ខីណំ, ខេត្តំ គច្ឆថា’’តិ វុត្តា ខេត្តំ គន្ត្វា ន មត្តំ ជានិត្វា លសុណំ អាហរាបេសិ. ខេត្តបាលោ ឧជ្ឈាយិ ‘‘កថញ្ហិ នាម ភិក្ខុនិយោ ន មត្តំ ជានិត្វា លសុណំ ហរាបេស្សន្តី’’តិ? តស្ស កថំ សុត្វា យា តា ភិក្ខុនិយោ អប្បិច្ឆា, តាបិ, តាសំ សុត្វា ភិក្ខូបិ, ឧជ្ឈាយិំសុ. ឧជ្ឈាយិត្វា ច បន ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. ភគវា ថុល្លនន្ទំ ភិក្ខនិំ គរហិត្វា ‘‘ភិក្ខវេ, មហិច្ឆោ បុគ្គលោ នាម វិជាតមាតុយាបិ អប្បិយោ ហោតិ អមនាបោ, អប្បសន្នេ បសាទេតុំ, បសន្នានំ វា ភិយ្យោសោមត្តាយ បសាទំ ជនេតុំ, អនុប្បន្នំ វា លាភំ ឧប្បាទេតុំ, ឧប្បន្នំ វា បន លាភំ ថិរំ កាតុំ ន សក្កោតិ. អប្បិច្ឆោ បន បុគ្គលោ អប្បសន្នេ បសាទេតុំ, បសន្នានំ វា ភិយ្យោសោមត្តាយ បសាទំ ជនេតុំ, អនុប្បន្នំ វា លាភំ ឧប្បាទេតុំ, ឧប្បន្នំ វា បន លាភំ ថិរំ កាតុំ សក្កោតី’’តិអាទិនា នយេន ភិក្ខូនំ តទនុច្ឆវិកំ ធម្មំ កថេត្វា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ថុល្លនន្ទា ឥទានេវ មហិច្ឆា, បុព្ពេបិ មហិច្ឆាយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ អញ្ញតរស្មិំ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិ. តស្ស វយប្បត្តស្ស សមានជាតិកា កុលា បជាបតិំ អាហរិំសុ. តស្សា នន្ទា នន្ទាវតី សុន្ទរីនន្ទាតិ តិស្សោ ធីតរោ អហេសុំ. តាសុ បតិកុលំ អគតាសុយេវ ពោធិសត្តោ កាលំ កត្វា សុវណ្ណហំសយោនិយំ និព្ពត្តិ, ជាតិស្សរញាណញ្ចស្ស ឧប្បជ្ជិ. សោ វយប្បត្តោ សុវណ្ណសញ្ឆន្នំ សោភគ្គប្បត្តំ មហន្តំ អត្តភាវំ ទិស្វា ‘‘កុតោ នុ ខោ ចវិត្វា អហំ ឥធូបបន្នោ’’តិ អាវជ្ជេន្តោ ‘‘មនុស្សលោកតោ’’តិ ញត្វា បុន ‘‘កថំ នុ ខោ មេ ព្រាហ្មណី ច ធីតរោ ច ជីវន្តី’’តិ ឧបធារេន្តោ ‘‘បរេសំ ភតិំ កត្វា កិច្ឆេន ជីវន្តី’’តិ ញត្វា ចិន្តេសិ ‘‘មយ្ហំ សរីរេ សោវណ្ណមយានិ បត្តានិ កោដ្ដនឃដ្ដនខមានិ, ឥតោ តាសំ ឯកេកំ បត្តំ ទស្សាមិ, តេន មេ បជាបតិ ច ធីតរោ ច សុខំ ជីវិស្សន្តី’’តិ. សោ តត្ថ គន្ត្វា បិដ្ឋិវំសកោដិយំ និលីយិ, ព្រាហ្មណី ច ធីតរោ ច ពោធិសត្តំ ទិស្វា ‘‘កុតោ អាគតោសិ, សាមី’’តិ បុច្ឆិំសុ. ‘‘អហំ តុម្ហាកំ បិតា កាលំ កត្វា សុវណ្ណហំសយោនិយំ និព្ពត្តោ តុម្ហេ ទដ្ឋុំ អាគតោ. ឥតោ បដ្ឋាយ តុម្ហាកំ បរេសំ ភតិំ កត្វា ទុក្ខជីវិកាយ ជីវនកិច្ចំ នត្ថិ, អហំ វោ ឯកេកំ បត្តំ ទស្សាមិ, តំ វិក្កិណិត្វា សុខេន ជីវថា’’តិ ឯកំ បត្តំ ទត្វា អគមាសិ. សោ ឯតេនេវ និយាមេន អន្តរន្តរា អាគន្ត្វា ឯកេកំ បត្តំ ទេតិ, ព្រាហ្មណី ច ធីតរោ ច អឌ្ឍា សុខិតា អហេសុំ.

អថេកទិវសំ សា ព្រាហ្មណី ធីតរោ អាមន្តេសិ ‘‘អម្មា, តិរច្ឆានានំ នាម ចិត្តំ ទុជ្ជានំ. កទាចិ វោ បិតា ឥធ នាគច្ឆេយ្យ, ឥទានិស្ស អាគតកាលេ សព្ពានិ បត្តានិបិ លុញ្ចិត្វា គណ្ហាមា’’តិ. តា ‘‘ឯវំ នោ បិតា កិលមិស្សតី’’តិ ន សម្បដិច្ឆិំសុ. ព្រាហ្មណី បន មហិច្ឆតាយ បុន ឯកទិវសំ សុវណ្ណហំសរាជស្ស អាគតកាលេ ‘‘ឯហិ តាវ, សាមី’’តិ វត្វា តំ អត្តនោ សន្តិកំ ឧបគតំ ឧភោហិ ហត្ថេហិ គហេត្វា សព្ពបត្តានិ លុញ្ចិ. តានិ បន ពោធិសត្តស្ស រុចិំ វិនា ពលក្ការេន គហិតត្តា សព្ពានិ ពកបត្តសទិសានិ អហេសុំ. ពោធិសត្តោ បក្ខេ បសារេត្វា គន្តុំ នាសក្ខិ. អថ នំ សា មហាចាដិយំ បក្ខិបិត្វា បោសេសិ. តស្ស បុន ឧដ្ឋហន្តានិ បត្តានិ សេតានិ សម្បជ្ជិំសុ. សោ សញ្ជាតបត្តោ ឧប្បតិត្វា អត្តនោ វសនដ្ឋានមេវ គន្ត្វា ន បុន អាគមាសិ.

សត្ថា ឥមំ អតីតំ អាហរិត្វា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ថុល្លនន្ទា ឥទានេវ មហិច្ឆា, បុព្ពេបិ មហិច្ឆាយេវ, មហិច្ឆតាយ ច បន សុវណ្ណម្ហា បរិហីនា. ឥទានិ បន អត្តនោ មហិច្ឆតាយ ឯវ លសុណម្ហាបិ បរិហាយិស្សតិ, តស្មា ឥតោ បដ្ឋាយ លសុណំ ខាទិតុំ ន លភិស្សតិ. យថា ច ថុល្លនន្ទា, ឯវំ តំ និស្សាយ សេសភិក្ខុនិយោបិ. តស្មា ពហុំ លភិត្វាបិ បមាណមេវ ជានិតព្ពំ, អប្បំ លភិត្វា បន យថាលទ្ធេនេវ សន្តោសោ កាតព្ពោ, ឧត្តរិ ន បត្ថេតព្ព’’ន្តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១៣៦. ‘‘យំ លទ្ធំ តេន តុដ្ឋព្ពំ, អតិលោភោ ហិ បាបកោ;

ហំសរាជំ គហេត្វាន, សុវណ្ណា បរិហាយថា’’តិ.

តត្ថ តុដ្ឋព្ពន្តិ តុស្សិតព្ពំ.

ឥទំ បន វត្វា សត្ថា អនេកបរិយាយេន គរហិត្វា ‘‘យា បន ភិក្ខុនី លសុណំ ខាទេយ្យ, បាចិត្តិយ’’ន្តិ (បាចិ. ៧៩៤) សិក្ខាបទំ បញ្ញាបេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ព្រាហ្មណី អយំ ថុល្លនន្ទា អហោសិ, តិស្សោ ធីតរោ ឥទានិ តិស្សោយេវ ភគិនិយោ, សុវណ្ណហំសរាជា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

សុវណ្ណហំសជាតកវណ្ណនា ឆដ្ឋា.

[១៣៧] ៧. ពព្ពុជាតកវណ្ណនា

យត្ថេកោ លភតេ ពព្ពូតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ កាណមាតុសិក្ខាបទំ (បាចិ. ២៣០ អាទយោ) អារព្ភ កថេសិ. សាវត្ថិយញ្ហិ កាណមាតា នាម ធីតុវសេន បាកដនាមា ឧបាសិកា អហោសិ សោតាបន្នា អរិយសាវិកា. សា ធីតរំ កាណំ អញ្ញតរស្មិំ គាមកេ សមានជាតិកស្ស បុរិសស្ស អទាសិ. កាណា កេនចិទេវ ករណីយេន មាតុ ឃរំ អគមាសិ. អថស្សា សាមិកោ កតិបាហច្ចយេន ទូតំ បាហេសិ ‘‘អាគច្ឆតុ កាណា, ឥច្ឆាមិ កាណាយ អាគមន’’ន្តិ. កាណា ទូតស្ស វចនំ សុត្វា ‘‘អម្ម, គមិស្សាមី’’តិ មាតរំ អាបុច្ឆិ. កាណមាតា ‘‘ឯត្តកំ កាលំ វសិត្វា កថំ តុច្ឆហត្ថាវ គមិស្សសី’’តិ បូវំ បចិ. តស្មិំយេវ ខណេ ឯកោ បិណ្ឌចារិកោ ភិក្ខុ តស្សា និវេសនំ អគមាសិ, ឧបាសិកា តំ និសីទាបេត្វា បត្តបូរំ បូវំ ទាបេសិ. សោ ភិក្ខុ និក្ខមិត្វា អញ្ញស្ស អាចិក្ខិ, តស្សបិ តថេវ ទាបេសិ. សោបិ និក្ខមិត្វា អញ្ញស្ស អាចិក្ខិ, តស្សបិ តថេវាតិ ឯវំ ចតុន្នំ ជនានំ ទាបេសិ. យថាបដិយត្តំ បូវំ បរិក្ខយំ អគមាសិ, កាណាយ គមនំ ន សម្បជ្ជិ. អថស្សា សាមិកោ ទុតិយម្បិ, តតិយម្បិ ទូតំ បាហេសិ. តតិយំ បាហេន្តោ ច ‘‘សចេ កាណា នាគច្ឆិស្សតិ, អហំ អញ្ញំ បជាបតិំ អានេស្សាមី’’តិ បាហេសិ. តយោបិ វារេ តេនេវ ឧបាយេន គមនំ ន សម្បជ្ជិ, កាណាយ សាមិកោ អញ្ញំ បជាបតិំ អានេសិ. កាណា តំ បវត្តិំ សុត្វា រោទមានា អដ្ឋាសិ.

សត្ថា តំ ការណំ ញត្វា បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ កាណមាតាយ និវេសនំ គន្ត្វា បញ្ញត្តាសនេ និសីទិត្វា កាណមាតរំ បុច្ឆិ ‘‘កិស្សាយំ កាណា រោទតី’’តិ? ‘‘ឥមិនា នាម ការណេនា’’តិ ច សុត្វា កាណមាតរំ សមស្សាសេត្វា ធម្មិំ កថំ កថេត្វា ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ អគមាសិ. អថ តេសំ ចតុន្នំ ភិក្ខូនំ តយោ វារេ យថាបដិយត្តបូវំ គហេត្វា កាណាយ គមនស្ស ឧបច្ឆិន្នភាវោ ភិក្ខុសង្ឃេ បាកដោ ជាតោ. អថេកទិវសំ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘អាវុសោ, ចតូហិ នាម ភិក្ខូហិ តយោ វារេ កាណមាតាយ បក្កបូវំ ខាទិត្វា កាណាយ គមនន្តរាយំ កត្វា សាមិកេន បរិច្ចត្តំ ធីតរំ និស្សាយ មហាឧបាសិកាយ ទោមនស្សំ ឧប្បាទិត’’ន្តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ តេ ចត្តារោ ភិក្ខូ កាណមាតាយ សន្តកំ ខាទិត្វា តស្សា ទោមនស្សំ ឧប្បាទេសុំ, បុព្ពេបិ ឧប្បាទេសុំយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ បាសាណកោដ្ដកកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ បរិយោទាតសិប្បោ អហោសិ. កាសិរដ្ឋេ ឯកស្មិំ និគមេ ឯកោ មហាវិភវោ សេដ្ឋិ អហោសិ, តស្ស និធានគតាយេវ ចត្តាលីស ហិរញ្ញកោដិយោ អហេសុំ. អថស្ស ភរិយា កាលំ កត្វា ធនសិនេហេន គន្ត្វា ធនបិដ្ឋិយំ មូសិកា ហុត្វា និព្ពត្តិ. ឯវំ អនុក្កមេន សព្ពម្បិ តំ កុលំ អព្ភត្ថំ អគមាសិ, វំសោ ឧបច្ឆិជ្ជិ. សោ គាមោបិ ឆឌ្ឌិតោ អបណ្ណត្តិកភាវំ អគមាសិ. តទា ពោធិសត្តោ តស្មិំ បុរាណគាមដ្ឋានេ បាសាណេ ឧប្បាដេត្វា កោដ្ដេតិ. អថ សា មូសិកា គោចរាយ ចរមានា ពោធិសត្តំ បុនប្បុនំ បស្សន្តី ឧប្បន្នសិនេហា ហុត្វា ចិន្តេសិ ‘‘មយ្ហំ ធនំ ពហុ និក្ការណេន នស្សិស្សតិ, ឥមិនា សទ្ធិំ ឯកតោ ហុត្វា ឥទំ ធនំ ទត្វា មំសំ វិក្កិណាបេត្វា ខាទិស្សាមី’’តិ. សា ឯកទិវសំ ឯកំ កហាបណំ មុខេន ឌំសិត្វា ពោធិសត្តស្ស សន្តិកំ អគមាសិ. សោ តំ ទិស្វា បិយវាចាយ សមាលបន្តោ ‘‘កិំ នុ ខោ, អម្ម, កហាបណំ គហេត្វា អាគតាសី’’តិ អាហ. តាត, ឥមំ គហេត្វា អត្តនាបិ បរិភុញ្ជ, មយ្ហម្បិ មំសំ អាហរាតិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា កហាបណំ អាទាយ ឃរំ គន្ត្វា ឯកេន មាសកេន មំសំ កិណិត្វា អាហរិត្វា តស្សា អទាសិ. សា តំ គហេត្វា អត្តនោ និវាសដ្ឋានំ គន្ត្វា យថារុចិយា ខាទិ. តតោ បដ្ឋាយ ឥមិនាវ និយាមេន ទិវសេ ទិវសេ ពោធិសត្តស្ស កហាបណំ ទេតិ, សោបិស្សា មំសំ អាហរតិ.

អថេកទិវសំ តំ មូសិកំ ពិឡារោ អគ្គហេសិ. អថ នំ សា ឯវមាហ ‘‘មា, សម្ម, មំ មារេសី’’តិ. កិំការណា ន មារេស្សាមិ? អហញ្ហិ ឆាតោ មំសំ ខាទិតុកាមោ, ន សក្កា មយា ន មារេតុន្តិ. កិំ បន ឯកទិវសមេវ មំសំ ខាទិតុកាមោសិ, ឧទាហុ និច្ចកាលន្តិ? ‘‘លភមានោ និច្ចកាលម្បិ ខាទិតុកាមោម្ហី’’តិ. ‘‘យទិ ឯវំ អហំ តេ និច្ចកាលំ មំសំ ទស្សាមិ, វិស្សជ្ជេហិ ម’’ន្តិ. អថ នំ ពិឡារោ ‘‘តេន ហិ អប្បមត្តា ហោហី’’តិ វិស្សជ្ជេសិ. តតោ បដ្ឋាយ សា អត្តនោ អាភតំ មំសំ ទ្វេ កោដ្ឋាសេ កត្វា ឯកំ ពិឡារស្ស ទេតិ, ឯកំ សយំ ខាទតិ. អថ នំ ឯកទិវសំ អញ្ញោបិ ពិឡារោ អគ្គហេសិ, តម្បិ តថេវ សញ្ញាបេត្វា អត្តានំ វិស្សជ្ជាបេសិ. តតោ បដ្ឋាយ តយោ កោដ្ឋាសេ កត្វា ខាទន្តិ. បុន អញ្ញោ អគ្គហេសិ, តម្បិ តថេវ សញ្ញាបេត្វា អត្តានំ មោចាបេសិ. តតោ បដ្ឋាយ ចត្តារោ កោដ្ឋាសេ កត្វា ខាទន្តិ. បុន អញ្ញោ អគ្គហេសិ, តម្បិ តថេវ សញ្ញាបេត្វា អត្តានំ មោចាបេសិ. តតោ បដ្ឋាយ បញ្ច កោដ្ឋាសេ កត្វា ខាទន្តិ. សា បញ្ចមំ កោដ្ឋាសំ ខាទមានា អប្បាហារតាយ កិលន្តា កិសា អហោសិ អប្បមំសលោហិតា

ពោធិសត្តោ តំ ទិស្វា ‘‘អម្ម, កស្មា មិលាតាសី’’តិ វត្វា ‘‘ឥមិនា នាម ការណេនា’’តិ វុត្តេ ‘‘ត្វំ ឯត្តកំ កាលំ កស្មា មយ្ហំ នាចិក្ខិ, អហមេត្ថ កាតព្ពំ ជានិស្សាមី’’តិ តំ សមស្សាសេត្វា សុទ្ធផលិកបាសាណេន គុហំ កត្វា អាហរិត្វា ‘‘អម្ម, ត្វំ ឥមំ គុហំ បវិសិត្វា និបជ្ជិត្វា អាគតាគតានំ ផរុសាហិ វាចាហិ សន្តជ្ជេយ្យាសី’’តិ អាហ. សា គុហំ បវិសិត្វា និបជ្ជិ. អថេកោ ពិឡារោ អាគន្ត្វា ‘‘ទេហិ, អជ្ជ មេ មំស’’ន្តិ អាហ. អថ នំ មូសិកា ‘‘អរេ, ទុដ្ឋពិឡារ, កិំ តេ អហំ មំសហារិកា, អត្តនោ បុត្តានំ មំសំ ខាទា’’តិ តជ្ជេសិ. ពិឡារោ ផលិកគុហាយ និបន្នភាវំ អជានន្តោ កោធវសេន មូសិកំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ សហសាវ បក្ខន្ទិត្វា ហទយេន ផលិកគុហាយំ បហរិ. តាវទេវស្ស ហទយំ ភិជ្ជិ, អក្ខីនិ និក្ខមនាការប្បត្តានិ ជាតានិ. សោ តត្ថេវ ជីវិតក្ខយំ បត្វា ឯកមន្តំ បដិច្ឆន្នដ្ឋានេ បតិ. ឯតេនូបាយេន អបរោបិ អបរោបីតិ ចត្តារោបិ ជនា ជីវិតក្ខយំ បាបុណិំសុ. តតោ បដ្ឋាយ មូសិកា និព្ភយា ហុត្វា ពោធិសត្តស្ស ទេវសិកំ ទ្វេ តយោ កហាបណេ ទេតិ. ឯវំ អនុក្កមេន សព្ពម្បិ ធនំ ពោធិសត្តស្សេវ អទាសិ. តេ ឧភោបិ យាវជីវំ មេត្តិំ អភិន្ទិត្វា យថាកម្មំ គតា.

សត្ថា ឥមំ អតីតំ អាហរិត្វា អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១៣៧. ‘‘យត្ថេកោ លភតេ ពព្ពុ, ទុតិយោ តត្ថ ជាយតិ;

តតិយោ ច ចតុត្ថោ ច, ឥទំ តេ ពព្ពុកា ពិល’’ន្តិ.

តត្ថ យត្ថាតិ យស្មិំ ឋានេ. ពព្ពូតិ ពិឡារោ. ទុតិយោ តត្ថ ជាយតីតិ យត្ថ ឯកោ មូសិកំ វា មំសំ វា លភតិ, ទុតិយោបិ តត្ថ ពិឡារោ ជាយតិ ឧប្បជ្ជតិ, តថា តតិយោ ច ចតុត្ថោ ច. ឯវំ តេ តទា ចត្តារោ ពិឡារា អហេសុំ. ហុត្វា ច បន ទិវសេ ទិវសេ មំសំ ខាទន្តា តេ ពព្ពុកា ឥទំ ផលិកមយំ ពិលំ ឧរេន បហរិត្វា សព្ពេបិ ជីវិតក្ខយំ បត្តាតិ.

ឯវំ សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ចត្តារោ ពិឡារា ចត្តារោ ភិក្ខូ អហេសុំ, មូសិកា កាណមាតា, បាសាណកោដ្ដកមណិការោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ពព្ពុជាតកវណ្ណនា សត្តមា.

[១៣៨] ៨. គោធាជាតកវណ្ណនា

កិំ តេ ជដាហិ ទុម្មេធាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ កុហកភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. បច្ចុប្បន្នវត្ថុ ហេដ្ឋា កថិតសទិសមេវ.

អតីតេ បន ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ គោធាយោនិយំ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. តទា ឯកោ បញ្ចាភិញ្ញោ ឧគ្គតបោ តាបសោ ឯកំ បច្ចន្តគាមំ និស្សាយ អរញ្ញាយតនេ បណ្ណសាលាយំ វសតិ, គាមវាសិនោ តាបសំ សក្កច្ចំ ឧបដ្ឋហន្តិ. ពោធិសត្តោ តស្ស ចង្កមនកោដិយំ ឯកស្មិំ វម្មិកេ វសតិ, វសន្តោ ច បន ទិវសេ ទិវសេ ទ្វេ តយោ វារេ តាបសំ ឧបសង្កមិត្វា ធម្មូបសំហិតំ អត្ថូបសំហិតញ្ច វចនំ សុត្វា តាបសំ វន្ទិត្វា វសនដ្ឋានមេវ គច្ឆតិ. អបរភាគេ តាបសោ គាមវាសិនោ អាបុច្ឆិត្វា បក្កាមិ. បក្កមន្តេ ច បន តស្មិំ សីលវតសម្បន្នេ តាបសេ អញ្ញោ កូដតាបសោ អាគន្ត្វា តស្មិំ អស្សមបទេ វាសំ កប្បេសិ. ពោធិសត្តោ ‘‘អយម្បិ សីលវា’’តិ សល្លក្ខេត្វា បុរិមនយេនេវ តស្ស សន្តិកំ អគមាសិ.

អថេកទិវសំ និទាឃសមយេ អកាលមេឃេ វុដ្ឋេ វម្មិកេហិ មក្ខិកា និក្ខមិំសុ, តាសំ ខាទនត្ថំ គោធា អាហិណ្ឌិំសុ. គាមវាសិនោ និក្ខមិត្វា មក្ខិកាខាទកា គោធា គហេត្វា សិនិទ្ធសម្ភារសំយុត្តំ អម្ពិលានម្ពិលំ គោធាមំសំ សម្បាទេត្វា តាបសស្ស អទំសុ. តាបសោ គោធាមំសំ ខាទិត្វា រសតណ្ហាយ ពទ្ធោ ‘‘ឥទំ មំសំ អតិមធុរំ, កិស្ស មំសំ នាមេត’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘គោធាមំស’’ន្តិ សុត្វា ‘‘មម សន្តិកំ មហាគោធា អាគច្ឆតិ, តំ មារេត្វា មំសំ ខាទិស្សាមី’’តិ ចិន្តេសិ. ចិន្តេត្វា ច បន ភាជនញ្ច សប្បិលោណាទីនិ ច អាហរាបេត្វា ឯកមន្តេ ឋបេត្វា មុគ្គរមាទាយ កាសាវេន បដិច្ឆាទេត្វា បណ្ណសាលាទ្វារេ ពោធិសត្តស្ស អាគមនំ ឱលោកយមានោ ឧបសន្តូបសន្តោ វិយ ហុត្វា និសីទិ ពោធិសត្តោ សាយន្ហសមយេ ‘‘តាបសស្ស សន្តិកំ គមិស្សាមី’’តិ និក្ខមិត្វា ឧបសង្កមន្តោវ តស្ស ឥន្ទ្រិយវិប្បការំ ទិស្វា ចិន្តេសិ ‘‘នាយំ តាបសោ អញ្ញេសុ ទិវសេសុ និសីទនាការេន និសិន្នោ, អជ្ជេស មំ ឱលោកេន្តោបិ ទុដ្ឋិន្ទ្រិយោ ហុត្វា ឱលោកេតិ, បរិគ្គណ្ហិស្សាមិ ន’’ន្តិ. សោ តាបសស្ស ហេដ្ឋាវាតេ ឋត្វា គោធាមំសគន្ធំ ឃាយិត្វា ‘‘ឥមិនា កូដតាបសេន អជ្ជ គោធាមំសំ ខាទិតំ ភវិស្សតិ, តេនេស រសតណ្ហាយ ពទ្ធោ អជ្ជ មំ អត្តនោ សន្តិកំ ឧបសង្កមន្តំ មុគ្គរេន បហរិត្វា មំសំ បចិត្វា ខាទិតុកាមោ ភវិស្សតី’’តិ តស្ស សន្តិកំ អនុបគន្ត្វាវ បដិក្កមិត្វា វិចរតិ.

តាបសោ ពោធិសត្តស្ស អនាគមនភាវំ ញត្វា ‘‘ឥមិនា ‘អយំ មំ បហរិតុកាមោ’តិ ញាតំ ភវិស្សតិ, តេន ការណេន នាគច្ឆតិ, អនាគច្ឆន្តស្សាបិស្ស កុតោ មុត្តី’’តិ មុគ្គរំ នីហរិត្វា ខិបិ. សោ តស្ស អគ្គនង្គុដ្ឋមេវ អាសាទេសិ. ពោធិសត្តោ វេគេន វម្មិកំ បវិសិត្វា អញ្ញេន ឆិទ្ទេន សីសំ ឧក្ខិបិត្វា ‘‘អម្ភោ កូដជដិល, អហំ តវ សន្តិកំ ឧបសង្កមន្តោ ‘សីលវា’តិ សញ្ញាយ ឧបសង្កមិំ, ឥទានិ បន តេ មយា កូដភាវោ ញាតោ, តាទិសស្ស មហាចោរស្ស កិំ ឥមិនា បព្ពជ្ជាលិង្គេនា’’តិ វត្វា តំ គរហន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

១៣៨. ‘‘កិំ តេ ជដាហិ ទុម្មេធ, កិំ តេ អជិនសាដិយា;

អព្ភន្តរំ តេ គហនំ, ពាហិរំ បរិមជ្ជសី’’តិ.

តត្ថ កិំ តេ ជដាហិ ទុម្មេធាតិ អម្ភោ ទុម្មេធ, និប្បញ្ញ ឯតា បព្ពជិតេន ធារេតព្ពា ជដា, បព្ពជ្ជាគុណរហិតស្ស កិំ តេ តាហិ ជដាហីតិ អត្ថោ. កិំ តេ អជិនសាដិយាតិ អជិនសាដិយា អនុច្ឆវិកស្ស សំវរស្ស អភាវកាលតោ បដ្ឋាយ កិំ តេ អជិនសាដិយា. អព្ភន្តរំ តេ គហនន្តិ តវ អព្ភន្តរំ ហទយំ រាគទោសមោហគហនេន គហនំ បដិច្ឆន្នំ. ពាហិរំ បរិមជ្ជសីតិ សោ ត្វំ អព្ភន្តរេ គហនេ ន្ហានាទីហិ ចេវ លិង្គគហនេន ច ពាហិរំ បរិមជ្ជសិ, តំ បរិមជ្ជន្តោ កញ្ជិកបូរិតលាពុ វិយ វិសបូរិតចាដិ វិយ អាសីវិសបូរិតវម្មិកោ វិយ គូថបូរិតចិត្តឃដោ វិយ ច ពហិមដ្ឋោវ ហោសិ, កិំ តយា ចោរេន ឥធ វសន្តេន, សីឃំ ឥតោ បលាយាហិ, នោ ចេ បលាយសិ, គាមវាសីនំ តេ អាចិក្ខិត្វា និគ្គហំ ការាបេស្សាមីតិ.

ឯវំ ពោធិសត្តោ កូដតាបសំ តជ្ជេត្វា វម្មិកមេវ បាវិសិ, កូដតាបសោបិ តតោ បក្កាមិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា កូដតាបសោ អយំ កុហកោ អហោសិ, បុរិមោ សីលវន្តតាបសោ សារិបុត្តោ, គោធាបណ្ឌិតោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

គោធាជាតកវណ្ណនា អដ្ឋមា.

[១៣៩] ៩. ឧភតោភដ្ឋជាតកវណ្ណនា

អក្ខី ភិន្នា បដោ នដ្ឋោតិ ឥទំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ ទេវទត្តំ អារព្ភ កថេសិ. តទា កិរ ធម្មសភាយំ ភិក្ខូ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘អាវុសោ, សេយ្យថាបិ នាម ឆវាលាតំ ឧភតោបទិត្តំ មជ្ឈេ គូថគតំ នេវារញ្ញេ កដ្ឋត្ថំ ផរតិ, ន គាមេ កដ្ឋត្ថំ ផរតិ, ឯវមេវ ទេវទត្តោ ឯវរូបេ និយ្យានិកសាសនេ បព្ពជិត្វា ឧភតោ ភដ្ឋោ ឧភតោ បរិពាហិរោ ជាតោ, គិហិបរិភោគា ច បរិហីនោ, សាមញ្ញត្ថញ្ច ន បរិបូរេតី’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ទេវទត្តោ ឥទានេវ ឧភតោ ភដ្ឋោ ហោតិ, អតីតេបិ ឧភតោ ភដ្ឋោ អហោសិយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ រុក្ខទេវតា ហុត្វា និព្ពត្តិ. តទា ឯកស្មិំ គាមកេ ពាឡិសិកា វសន្តិ. អថេកោ ពាឡិសិកោ ពឡិសំ អាទាយ ទហរេន បុត្តេន សទ្ធិំ យស្មិំ សោព្ភេ បកតិយាបិ ពាឡិសិកា មច្ឆេ គណ្ហន្តិ, តត្ថ គន្ត្វា ពឡិសំ ខិបិ. ពឡិសោ ឧទកបដិច្ឆន្នេ ឯកស្មិំ ខាណុកេ លគ្គិ. ពាឡិសិកោ តំ អាកឌ្ឍិតុំ អសក្កោន្តោ ចិន្តេសិ ‘‘អយំ ពឡិសោ មហាមច្ឆេ លគ្គោ ភវិស្សតិ, បុត្តកំ មាតុ សន្តិកំ បេសេត្វា បដិវិស្សកេហិ សទ្ធិំ កលហំ ការាបេមិ, ឯវំ ឥតោ ន កោចិ កោដ្ឋាសំ បច្ចាសីសិស្សតី’’តិ. សោ បុត្តំ អាហ ‘‘គច្ឆ, តាត, អម្ហេហិ មហាមច្ឆស្ស លទ្ធភាវំ មាតុ អាចិក្ខាហិ, ‘បដិវិស្សកេហិ កិរ សទ្ធិំ កលហំ ករោហី’តិ វទេហី’’តិ. សោ បុត្តំ បេសេត្វា ពឡិសំ អាកឌ្ឍិតុំ អសក្កោន្តោ រជ្ជុច្ឆេទនភយេន ឧត្តរិសាដកំ ថលេ ឋបេត្វា ឧទកំ ឱតរិត្វា មច្ឆលោភេន មច្ឆំ ឧបធារេន្តោ ខាណុកេហិ បហរិត្វា ទ្វេបិ អក្ខីនិ ភិន្ទិ. ថលេ ឋបិតសាដកំបិស្ស ចោរោ ហរិ. សោ វេទនាប្បត្តោ ហុត្វា ហត្ថេន អក្ខីនិ ឧប្បីឡយមានោ គហេត្វា ឧទកា ឧត្តរិត្វា កម្បមានោ សាដកំ បរិយេសតិ.

សាបិស្ស ភរិយា ‘‘កលហំ កត្វា កស្សចិ អបច្ចាសីសនភាវំ ករិស្សាមី’’តិ ឯកស្មិំយេវ កណ្ណេ តាលបណ្ណំ បិឡន្ធិត្វា ឯកំ អក្ខិំ ឧក្ខលិមសិយា អញ្ជេត្វា កុក្កុរំ អង្កេនាទាយ បដិវិស្សកឃរំ អគមាសិ. អថ នំ ឯកា សហាយិកា ឯវមាហ ‘‘ឯកស្មិំយេវ តេ កណ្ណេ តាលបណ្ណំ បិឡន្ធិតំ, ឯកំ អក្ខិ អញ្ជិតំ, បិយបុត្តំ វិយ កុក្កុរំ អង្កេនាទាយ ឃរតោ ឃរំ គច្ឆសិ, កិំ ឧម្មត្តិកាសិ ជាតា’’តិ. ‘‘នាហំ ឧម្មត្តិកា, ត្វំ បន មំ អការណេន អក្កោសសិ បរិភាសសិ, ឥទានិ តំ គាមភោជកស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា អដ្ឋ កហាបណេ ទណ្ឌាបេស្សាមី’’តិ ឯវំ កលហំ កត្វា ឧភោបិ គាមភោជកស្ស សន្តិកំ អគមំសុ. កលហេ វិសោធិយមានេ តស្សាយេវ មត្ថកេ ទណ្ឌោ បតិ. អថ នំ ពន្ធិត្វា ‘‘ទណ្ឌំ ទេហី’’តិ បោថេតុំ អារភិំសុ.

រុក្ខទេវតា គាមេ តស្សា ឥមំ បវត្តិំ, អរញ្ញេ ចស្សា បតិនោ តំ ព្យសនំ ទិស្វា ខន្ធន្តរេ ឋិតា ‘‘ភោ បុរិស, តុយ្ហំ ឧទកេបិ កម្មន្តោ បទុដ្ឋោ ថលេបិ, ឧភតោភដ្ឋោ ជាតោ’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១៣៩. ‘‘អក្ខី ភិន្នា បដោ នដ្ឋោ, សខិគេហេ ច ភណ្ឌនំ;

ឧភតោ បទុដ្ឋា កម្មន្តា, ឧទកម្ហិ ថលម្ហិ ចា’’តិ.

តត្ថ សខិគេហេ ច ភណ្ឌនន្តិ សខី នាម សហាយិកា, តស្សា ច គេហេ តវ ភរិយាយ ភណ្ឌនំ កតំ, ភណ្ឌនំ កត្វា ពន្ធិត្វា បោថេត្វា ទណ្ឌំ ទាបិយតិ. ឧភតោ បទុដ្ឋា កម្មន្តាតិ ឯវំ តវ ទ្វីសុបិ ឋានេសុ កម្មន្តា បទុដ្ឋាយេវ ភិន្នាយេវ. កតរេសុ ទ្វីសុ? ឧទកម្ហិ ថលម្ហិ ចាតិ, អក្ខិភេទេន បដនាសេន ច ឧទកេ កម្មន្តា បទុដ្ឋា, សខិគេហេ ភណ្ឌនេន ថលេ កម្មន្តា បទុដ្ឋាតិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ ‘‘តទា ពាឡិសិកោ ទេវទត្តោ អហោសិ, រុក្ខទេវតា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ឧភតោភដ្ឋជាតកវណ្ណនា នវមា.

[១៤០] ១០. កាកជាតកវណ្ណនា

និច្ចំ ឧព្ពិគ្គហទយាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ញាតត្ថចរិយំ អារព្ភ កថេសិ. បច្ចុប្បន្នវត្ថុ ទ្វាទសកនិបាតេ ភទ្ទសាលជាតកេ (ជា. ១.១២.១៣ អាទយោ) អាវិ ភវិស្សតិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ កាកយោនិយំ និព្ពត្តិ. អថេកទិវសំ រញ្ញោ បុរោហិតោ ពហិនគរេ នទិយំ ន្ហាយិត្វា គន្ធេ វិលិម្បិត្វា មាលំ បិឡន្ធិត្វា វរវត្ថនិវត្ថោ នគរំ បាវិសិ. នគរទ្វារតោរណេ ទ្វេ កាកា និសិន្នា ហោន្តិ. តេសុ ឯកោ ឯកំ អាហ – ‘‘សម្ម, អហំ ឥមស្ស ព្រាហ្មណស្ស មត្ថកេ សរីរវឡញ្ជំ បាតេស្សាមី’’តិ. ឥតរោ ‘‘មា តេ ឯតំ រុច្ចិ, អយំ ព្រាហ្មណោ ឥស្សរោ, ឥស្សរជនេន ច សទ្ធិំ វេរំ នាម បាបកំ. អយញ្ហិ កុទ្ធោ សព្ពេបិ កាកេ វិនាសេយ្យា’’តិ. ‘‘ន សក្កា មយា ន កាតុ’’ន្តិ. ‘‘តេន ហិ បញ្ញាយិស្សសី’’តិ វត្វា ឥតរោ កាកោ បលាយិ. សោ តោរណស្ស ហេដ្ឋាភាគំ សម្បត្តេ ព្រាហ្មណេ ឱលម្ពកំ ចាលេន្តោ វិយ តស្ស មត្ថកេ វច្ចំ បាតេសិ. ព្រាហ្មណោ កុជ្ឈិត្វា កាកេសុ វេរំ ពន្ធិ.

តស្មិំ កាលេ ឯកា ភតិយា វីហិកោដ្ដិកទាសី វីហិំ គេហទ្វារេ អាតបេ បត្ថរិត្វា រក្ខន្តី និសិន្នាវ និទ្ទំ ឱក្កមិ. តស្សា បមាទំ ញត្វា ឯកោ ទីឃលោមកោ ឯឡកោ អាគន្ត្វា វីហិំ ខាទិ, សា បពុជ្ឈិត្វា តំ ទិស្វា បលាបេសិ. ឯឡកោ ទុតិយម្បិ, តតិយម្បិ តស្សា តថេវ និទ្ទាយនកាលេ អាគន្ត្វា វីហិំ ខាទិ. សាបិ តំ តិក្ខត្តុំ បលាបេត្វា ចិន្តេសិ ‘‘អយំ បុនប្បុនំ ខាទន្តោ ឧបឌ្ឍវីហិំ ខាទិស្សតិ, ពហុ មេ ឆេទោ ភវិស្សតិ, ឥទានិស្ស បុន អនាគមនការណំ ករិស្សាមី’’តិ. សា អលាតំ គហេត្វា និទ្ទាយមានា វិយ និសីទិត្វា វីហិខាទនត្ថាយ ឯឡកេ សម្បត្តេ ឧដ្ឋាយ អលាតេន ឯឡកំ បហរិ, លោមានិ អគ្គិំ គណ្ហិំសុ. សោ សរីរេ ឈាយន្តេ ‘‘អគ្គិំ និព្ពាបេស្សាមី’’តិ វេគេន គន្ត្វា ហត្ថិសាលាយ សមីបេ ឯកិស្សា តិណកុដិយា សរីរំ ឃំសិ, សា បជ្ជលិ. តតោ ឧដ្ឋិតា ជាលា ហត្ថិសាលំ គណ្ហិ. ហត្ថិសាលាសុ ឈាយន្តីសុ ហត្ថិបិដ្ឋានិ ឈាយិំសុ, ពហូ ហត្ថី វណិតសរីរា អហេសុំ. វេជ្ជា ហត្ថី អរោគេ កាតុំ អសក្កោន្តា រញ្ញោ អារោចេសុំ. រាជា បុរោហិតំ អាហ ‘‘អាចរិយ, ហត្ថិវេជ្ជា ហត្ថី តិកិច្ឆិតុំ ន សក្កោន្តិ, អបិ កិញ្ចិ ភេសជ្ជំ ជានាសី’’តិ. ‘‘ជានាមិ, មហារាជា’’តិ. ‘‘កិំ លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ? ‘‘កាកវសា, មហារាជា’’តិ. រាជា ‘‘តេន ហិ កាកេ មារេត្វា វសំ អាហរថា’’តិ អាហ. តតោ បដ្ឋាយ កាកេ មារេត្វា វសំ អលភិត្វា តត្ថ តត្ថេវ រាសិំ ករោន្តិ, កាកានំ មហាភយំ ឧប្បជ្ជិ.

តទា ពោធិសត្តោ អសីតិកាកសហស្សបរិវារោ មហាសុសានេ វសតិ. អថេកោ កាកោ គន្ត្វា កាកានំ ឧប្បន្នភយំ ពោធិសត្តស្ស អារោចេសិ. សោ ចិន្តេសិ ‘‘ឋបេត្វា មំ អញ្ញោ មយ្ហំ ញាតកានំ ឧប្បន្នភយំ ហរិតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ, ហរិស្សាមិ ន’’ន្តិ ទស បារមិយោ អាវជ្ជេត្វា មេត្តាបារមិំ បុរេចារិកំ កត្វា ឯកវេគេន បក្ខន្ទិត្វា វិវដមហាវាតបានេន បវិសិត្វា រញ្ញោ អាសនស្ស ហេដ្ឋា បាវិសិ. អថ នំ ឯកោ មនុស្សោ គហិតុកាមោ អហោសិ. រាជា ‘‘សរណំ បវិដ្ឋោ, មា គណ្ហី’’តិ វារេសិ. មហាសត្តោ ថោកំ វិស្សមិត្វា មេត្តាបារមិំ អាវជ្ជេត្វា ហេដ្ឋាសនា និក្ខមិត្វា រាជានំ អាហ – ‘‘មហារាជ, រញ្ញា នាម ឆន្ទាទិវសេន អគន្ត្វា រជ្ជំ ការេតុំ វដ្ដតិ. យំ យំ កម្មំ កត្តព្ពំ ហោតិ, សព្ពំ និសម្ម ឧបធារេត្វា កាតុំ វដ្ដតិ. យញ្ច កយិរមានំ និប្ផជ្ជតិ, តទេវ កាតុំ វដ្ដតិ, ន ឥតរំ. សចេ ហិ រាជានោ យំ កយិរមានំ ន និប្ផជ្ជតិ, តំ ករោន្តិ, មហាជនស្ស មរណភយបរិយោសានំ មហាភយំ ឧប្បជ្ជតិ. បុរោហិតោ វេរវសិកោ ហុត្វា មុសាវាទំ អភាសិ, កាកានំ វសា នាម នត្ថី’’តិ. តំ សុត្វា រាជា បសន្នចិត្តោ ពោធិសត្តស្ស កញ្ចនភទ្ទបីឋំ ទាបេត្វា តត្ថ និសិន្នស្ស បក្ខន្តរានិ សតបាកសហស្សបាកតេលេហិ មក្ខាបេត្វា កញ្ចនតដ្ដកេ រាជារហំ សុភោជនំ ភោជាបេត្វា បានីយំ បាយេត្វា សុហិតំ វិគតទរថំ មហាសត្តំ ឯតទវោច ‘‘បណ្ឌិត, ត្វំ ‘កាកានំ វសា នាម នត្ថី’តិ វទេសិ, កេន ការណេន នេសំ វសា ន ហោតី’’តិ ពោធិសត្តោ ‘‘ឥមិនា ច ឥមិនា ច ការណេនា’’តិ សកលនិវេសនំ ឯករវំ កត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

១៤០. ‘‘និច្ចំ ឧព្ពិគ្គហទយា, សព្ពលោកវិហេសកា;

តស្មា នេសំ វសា នត្ថិ, កាកានម្ហាក ញាតិន’’ន្តិ.

តត្រាយំ សង្ខេបត្ថោ – មហារាជ, កាកា នាម និច្ចំ ឧព្ពិគ្គមានសា ភយប្បត្តាវ វិហរន្តិ, សព្ពលោកស្ស ច វិហេសកា, ខត្តិយាទយោ មនុស្សេបិ ឥត្ថិបុរិសេបិ កុមារកុមារិកាទយោបិ វិហេឋេន្តា កិលមេន្តាវ វិចរន្តិ, តស្មា ឥមេហិ ទ្វីហិ ការណេហិ នេសំ អម្ហាកំ ញាតីនំ កាកានំ វសា នាម នត្ថិ. អតីតេបិ ន ភូតបុព្ពា, អនាគតេបិ ន ភវិស្សតីតិ.

ឯវំ មហាសត្តោ ឥមំ ការណំ ឧត្តានំ កត្វា ‘‘មហារាជ, រញ្ញា នាម អនិសម្ម អនុបធារេត្វា កម្មំ ន កត្តព្ព’’ន្តិ រាជានំ ពោធេសិ. រាជា តុស្សិត្វា ពោធិសត្តំ រជ្ជេន បូជេសិ. ពោធិសត្តោ រជ្ជំ រញ្ញោយេវ បដិទត្វា រាជានំ បញ្ចសុ សីលេសុ បតិដ្ឋាបេត្វា សព្ពសត្តានំ អភយំ យាចិ. រាជា តស្ស ធម្មទេសនំ សុត្វា សព្ពសត្តានំ អភយំ ទត្វា កាកានំ និពទ្ធទានំ បដ្ឋបេសិ. ទិវសេ ទិវសេ តណ្ឌុលម្ពណស្ស ភត្តំ បចិត្វា នានគ្គរសេហិ ឱមទ្ទិត្វា កាកានំ ទីយតិ, មហាសត្តស្ស បន រាជភោជនមេវ ទីយិត្ថ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ពារាណសិរាជា អានន្ទោ អហោសិ, កាករាជា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

កាកជាតកវណ្ណនា ទសមា.

អសម្បទានវគ្គោ ចុទ្ទសមោ.

តស្សុទ្ទានំ –

អសម្បទានភីរុកំ, ឃតាសនឈានសោធំ;

ចន្ទាភំ សុវណ្ណហំសំ, ពព្ពុគោធុភតោភដ្ឋំ;

កាករាជាតិ តេ ទសាតិ.