១៣. កុសនាឡិវគ្គោ

[១២១] ១. កុសនាឡិជាតកវណ្ណនា

ករេ សរិក្ខោតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អនាថបិណ្ឌិកស្ស មិត្តំ អារព្ភ កថេសិ. អនាថបិណ្ឌិកស្ស ហិ មិត្តសុហជ្ជញាតិពន្ធវា ឯកតោ ហុត្វា ‘‘មហាសេដ្ឋិ អយំ តយា ជាតិគោត្តធនធញ្ញាទីហិ នេវ សទិសោ, ន ឧត្តរិតរោ, កស្មា ឯតេន សទ្ធិំ សន្ថវំ ករោសិ, មា ករោហី’’តិ បុនប្បុនំ និវារេសុំ. អនាថបិណ្ឌិកោ បន ‘‘មិត្តសន្ថវោ នាម ហីនេហិបិ សមេហិបិ អតិរេកេហិបិ កត្តព្ពោយេវា’’តិ តេសំ វចនំ អគ្គហេត្វា ភោគគាមំ គច្ឆន្តោ តំ កុដុម្ពរក្ខកំ កត្វា អគមាសីតិ សព្ពំ កាឡកណ្ណិវត្ថុស្មិំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. ឥធ បន អនាថបិណ្ឌិកេន អត្តនោ ឃរេ បវត្តិយា អារោចិតាយ សត្ថា ‘‘គហបតិ, មិត្តោ នាម ខុទ្ទកោ នត្ថិ, មិត្តធម្មំ រក្ខិតុំ សមត្ថភាវោវេត្ថ បមាណំ, មិត្តោ នាម អត្តនា សមោបិ ហីនោបិ សេដ្ឋោបិ គហេតព្ពោ. សព្ពេបិ ហេតេ អត្តនោ បត្តភារំ និត្ថរន្តិយេវ, ឥទានិ តាវ ត្វំ អត្តនោ នីចមិត្តំ និស្សាយ កុដុម្ពស្ស សាមិកោ ជាតោ, បោរាណា បន នីចមិត្តំ និស្សាយ វិមានសាមិកា ជាតា’’តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ រញ្ញោ ឧយ្យានេ កុសនាឡិគច្ឆេ ទេវតា ហុត្វា និព្ពត្តិ. តស្មិំយេវ ច ឧយ្យានេ មង្គលសិលំ និស្សាយ ឧជុគតក្ខន្ធោ បរិមណ្ឌលសាខាវិដបសម្បន្នោ រញ្ញោ សន្តិកា លទ្ធសម្មានោ រុចមង្គលរុក្ខោ អត្ថិ, ‘‘មុខកោ’’តិបិ វុច្ចតិ. តស្មិំ ឯកោ មហេសក្ខោ ទេវរាជា និព្ពត្តិ. ពោធិសត្តស្ស តេន សទ្ធិំ មិត្តសន្ថវោ អហោសិ. តទា រាជា ឯកស្មិំ ឯកត្ថម្ភកេ បាសាទេ វសតិ, តស្ស សោ ថម្ភោ ចលិ. អថស្ស ចលិតភាវំ រញ្ញោ អារោចេសុំ. រាជា វឌ្ឍកី បក្កោសាបេត្វា ‘‘តាតា, មម ឯកត្ថម្ភកស្ស មង្គលបាសាទស្ស ថម្ភោ ចលិតោ, ឯកំ សារត្ថម្ភំ អាហរិត្វា តំ និច្ចលំ ករោថា’’តិ អាហ. តេ ‘‘សាធុ, ទេវា’’តិ រញ្ញោ វចនំ សម្បដិច្ឆិត្វា តទនុច្ឆវិកំ រុក្ខំ បរិយេសមានា អញ្ញត្ថ អទិស្វា ឧយ្យានំ បវិសិត្វា តំ មុខករុក្ខំ ទិស្វា រញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘កិំ, តាតា, ទិដ្ឋោ វោ តទនុច្ឆវិកោ រុក្ខោ’’តិ វុត្តេ ‘‘ទិដ្ឋោ, ទេវ, អបិច តំ ឆិន្ទិតុំ ន វិសហាមា’’តិ អាហំសុ. ‘‘កិំការណា’’តិ? មយញ្ហិ អញ្ញត្ថ រុក្ខំ អបស្សន្តា ឧយ្យានំ បវិសិម្ហ, តត្របិ ឋបេត្វា មង្គលរុក្ខំ អញ្ញំ ន បស្សាម. ឥតិ នំ មង្គលរុក្ខតាយ ឆិន្ទិតុំ ន វិសហាមាតិ. គច្ឆថ, តំ ឆិន្ទិត្វា បាសាទំ ថិរំ ករោថ, មយំ អញ្ញំ មង្គលរុក្ខំ ករិស្សាមាតិ. តេ ‘‘សាធូ’’តិ ពលិកម្មំ គហេត្វា ឧយ្យានំ គន្ត្វា ‘‘ស្វេ ឆិន្ទិស្សាមា’’តិ រុក្ខស្ស ពលិកម្មំ កត្វា និក្ខមិំសុ.

រុក្ខទេវតា តំ ការណំ ញត្វា ‘‘ស្វេ មយ្ហំ វិមានំ នាសេស្សន្តិ, ទារកេ គហេត្វា កុហិំ គមិស្សាមី’’តិ គន្តព្ពដ្ឋានំ អបស្សន្តី បុត្តកេ គីវាយ គហេត្វា បរោទិ. តស្សា សន្ទិដ្ឋសម្ភត្តា រុក្ខទេវតា អាគន្ត្វា ‘‘កិំ ឯត’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា តំ ការណំ សុត្វា សយម្បិ វឌ្ឍកីនំ បដិក្កមនូបាយំ អបស្សន្តិយោ តំ បរិស្សជិត្វា រោទិតុំ អារភិំសុ. តស្មិំ សមយេ ពោធិសត្តោ ‘‘រុក្ខទេវតំ បស្សិស្សាមី’’តិ តត្ថ គន្ត្វា តំ ការណំ សុត្វា ‘‘ហោតុ, មា ចិន្តយិត្ថ, អហំ រុក្ខំ ឆិន្ទិតុំ ន ទស្សាមិ, ស្វេ វឌ្ឍកីនំ អាគតកាលេ មម ការណំ បស្សថា’’តិ តា ទេវតា សមស្សាសេត្វា បុនទិវសេ វឌ្ឍកីនំ អាគតវេលាយ កកណ្ដកវេសំ គហេត្វា វឌ្ឍកីនំ បុរតោ គន្ត្វា មង្គលរុក្ខស្ស មូលន្តរំ បវិសិត្វា តំ រុក្ខំ សុសិរំ វិយ កត្វា រុក្ខមជ្ឈេន អភិរុហិត្វា ខន្ធមត្ថកេន និក្ខមិត្វា សីសំ កម្បយមានោ និបជ្ជិ. មហាវឌ្ឍកី តំ កកណ្ដកំ ទិស្វា រុក្ខំ ហត្ថេន បហរិត្វា ‘‘សុសិររុក្ខោ ឯសោ និស្សារោ, ហិយ្យោ អនុបធារេត្វាវ ពលិកម្មំ ករិម្ហា’’តិ ឯកឃនំ មហារុក្ខំ គរហិត្វា បក្កាមិ. រុក្ខទេវតា ពោធិសត្តំ និស្សាយ វិមានស្ស សាមិនី ជាតា.

តស្សា បដិសន្ថារត្ថាយ សន្ទិដ្ឋសម្ភត្តា ពហូ ទេវតា សន្និបតិំសុ. រុក្ខទេវតា ‘‘វិមានំ មេ លទ្ធ’’ន្តិ តុដ្ឋចិត្តា តាសំ ទេវតានំ មជ្ឈេ ពោធិសត្តស្ស គុណំ កថយមានា ‘‘ភោ, ទេវតា, មយំ មហេសក្ខា ហុត្វាបិ ទន្ធបញ្ញតាយ ឥមំ ឧបាយំ ន ជានិម្ហ, កុសនាឡិទេវតា បន អត្តនោ ញាណសម្បត្តិយា អម្ហេ វិមានសាមិកេ អកាសិ, មិត្តោ នាម សទិសោបិ អធិកោបិ ហីនោបិ កត្តព្ពោវ. សព្ពេបិ ហិ អត្តនោ ថាមេន សហាយកានំ ឧប្បន្នំ ទុក្ខំ និត្ថរិត្វា សុខេ បតិដ្ឋាបេន្តិយេវា’’តិ មិត្តធម្មំ វណ្ណេត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១២១. ‘‘ករេ សរិក្ខោ អថ វាបិ សេដ្ឋោ, និហីនកោ វាបិ ករេយ្យ ឯកោ;

ករេយ្យុមេតេ ព្យសនេ ឧត្តមត្ថំ, យថា អហំ កុសនាឡិ រុចាយ’’ន្តិ.

តត្ថ ករេ សរិក្ខោតិ ជាតិអាទីហិ សទិសោបិ មិត្តធម្មំ ករេយ្យ. អថ វាបិ សេដ្ឋោតិ ជាតិអាទីហិ អធិកោបិ ករេយ្យ. និហីនកោ វាបិ ករេយ្យ ឯកោតិ ឯកោ ជាតិអាទីហិ ហីនោបិ មិត្តធម្មំ ករេយ្យ. តស្មា សព្ពេបិ ឯតេ មិត្តា កាតព្ពាយេវាតិ ទីបេតិ. កិំការណា? ករេយ្យុមេតេ ព្យសនេ ឧត្តមត្ថន្តិ សព្ពេបេតេ សហាយស្ស ព្យសនេ ឧប្បន្នេ អត្តនោ អត្តនោ បត្តភារំ វហមានា ឧត្តមត្ថំ ករេយ្យុំ, កាយិកចេតសិកទុក្ខតោ តំ សហាយកំ មោចេយ្យុមេវាតិ អត្ថោ. តស្មា ហីនោបិ មិត្តោ កាតព្ពោយេវ, បគេវ ឥតរេ. តត្រិទំ ឱបម្មំ – យថា អហំ កុសនាឡិ រុចាយន្តិ, យថា អហំ រុចាយំ និព្ពត្តទេវតា អយញ្ច កុសនាឡិទេវតា, អប្បេសក្ខាបិ មិត្តសន្ថវំ ករិម្ហ, តត្របាហំ មហេសក្ខាបិ សមានា អត្តនោ ឧប្បន្នទុក្ខំ ពាលតាយ អនុបាយកុសលតាយ ហរិតុំ នាសក្ខិំ, ឥមំ បន អប្បេសក្ខម្បិ សមានំ បណ្ឌិតទេវតំ និស្សាយ ទុក្ខតោ មុត្តោម្ហិ. តស្មា អញ្ញេហិបិ ទុក្ខា មុច្ចិតុកាមេហិ សមវិសិដ្ឋភាវំ អនោលោកេត្វា ហីនោបិ បណ្ឌិតោ មិត្តោ កាតព្ពោតិ.

រុចាទេវតា ឥមាយ គាថាយ ទេវសង្ឃស្ស ធម្មំ ទេសេត្វា យាវតាយុកំ ឋត្វា សទ្ធិំ កុសនាឡិទេវតាយ យថាកម្មំ គតា.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា រុចាទេវតា អានន្ទោ អហោសិ, កុសនាឡិទេវតា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

កុសនាឡិជាតកវណ្ណនា បឋមា.

[១២២] ២. ទុម្មេធជាតកវណ្ណនា

យសំ លទ្ធាន ទុម្មេធោតិ ឥទំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ ទេវទត្តំ អារព្ភ កថេសិ. ធម្មសភាយញ្ហិ ភិក្ខូ ‘‘អាវុសោ ទេវទត្តោ, តថាគតស្ស បុណ្ណចន្ទសស្សិរិកមុខំ អសីតានុព្យញ្ជនទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណបដិមណ្ឌិតំ ព្យាមប្បភាបរិក្ខិត្តំ អាវេឡាវេឡាភូតា យមកយមកភូតា ឃនពុទ្ធរស្មិយោ វិស្សជ្ជេន្តំ បរមសោភគ្គប្បត្តំ អត្តភាវញ្ច ឱលោកេត្វា ចិត្តំ បសាទេតុំ ន សក្កោតិ, ឧសូយមេវ ករោតិ. ‘ពុទ្ធា នាម ឯវរូបេន សីលេន សមាធិនា បញ្ញាយ វិមុត្តិយា វិមុត្តិញាណទស្សនេន សមន្នាគតា’តិ វុច្ចមានេ វណ្ណំ សហិតុំ ន សក្កោតិ, ឧសូយមេវ ករោតី’’តិ ទេវទត្តស្ស អគុណកថំ កថយិំសុ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ ទេវទត្តោ មម វណ្ណេ ភញ្ញមានេ ឧសូយំ ករោតិ, បុព្ពេបិ អកាសិយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ មគធរដ្ឋេ រាជគហនគរេ ឯកស្មិំ មគធរាជេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ហត្ថិយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា សព្ពសេតោ អហោសិ ហេដ្ឋា វណ្ណិតសទិសាយ រូបសម្បត្តិយា សមន្នាគតោ. អថ នំ ‘‘លក្ខណសម្បន្នោ អយ’’ន្តិ សោ រាជា មង្គលហត្ថិំ អកាសិ. អថេកស្មិំ ឆណទិវសេ សកលនគរំ ទេវនគរំ វិយ អលង្ការាបេត្វា សព្ពាលង្ការបដិមណ្ឌិតំ មង្គលហត្ថិំ អភិរុហិត្វា មហន្តេន រាជានុភាវេន នគរំ បទក្ខិណំ អកាសិ. មហាជនោ តត្ថ តត្ថ ឋត្វា មង្គលហត្ថិនោ រូបសោភគ្គប្បត្តំ សរីរំ ទិស្វា ‘‘អហោ រូបំ, អហោ គតិ, អហោ លីឡា, អហោ លក្ខណសម្បត្តិ, ឯវរូបោ នាម សព្ពសេតវរវារណោ ចក្កវត្តិរញ្ញោ អនុច្ឆវិកោ’’តិ មង្គលហត្ថិមេវ វណ្ណេសិ.

រាជា មង្គលហត្ថិស្ស វណ្ណំ សុត្វា សហិតុំ អសក្កោន្តោ ឧសូយំ ឧប្បាទេត្វា ‘‘អជ្ជេវ តំ បព្ពតបាទេ បាតេត្វា ជីវិតក្ខយំ បាបេស្សាមី’’តិ ហត្ថាចរិយំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘កិន្តិ កត្វា តយា អយំ នាគោ សិក្ខាបិតោ’’តិ អាហ. ‘‘សុសិក្ខាបិតោ, ទេវា’’តិ. ‘‘ន សុសិក្ខិតោ, ទុសិក្ខិតោ’’តិ. ‘‘សុសិក្ខិតោ, ទេវា’’តិ. ‘‘យទិ សុសិក្ខិតោ, សក្ខិស្សសិ នំ វេបុល្លបព្ពតមត្ថកំ អារោបេតុ’’ន្តិ. ‘‘អាម, ទេវា’’តិ. ‘‘តេន ហិ ឯហី’’តិ សយំ ឱតរិត្វា ហត្ថាចរិយំ អារោបេត្វា បព្ពតបាទំ គន្ត្វា ហត្ថាចរិយេន ហត្ថិបិដ្ឋិយំ និសីទិត្វាវ ហត្ថិម្ហិ វេបុល្លបព្ពតមត្ថកំ អារោបិតេ សយម្បិ អមច្ចគណបរិវុតោ បព្ពតមត្ថកំ អភិរុហិត្វា ហត្ថិំ បបាតាភិមុខំ ការេត្វា ‘‘ត្វំ ‘មយា ឯស សុសិក្ខាបិតោ’តិ វទេសិ, តីហិយេវ តាវ នំ បាទេហិ ឋបេហី’’តិ អាហ. ហត្ថាចរិយោ បិដ្ឋិយំ និសីទិត្វាវ ‘‘ភោ តីហិ បាទេហិ តិដ្ឋា’’តិ ហត្ថិស្ស បណ្ហិកាយ សញ្ញំ អទាសិ, មហាសត្តោ តថា អកាសិ. បុន រាជា ‘‘ទ្វីហិ បុរិមបាទេហិយេវ ឋបេហី’’តិ អាហ, មហាសត្តោ ទ្វេ បច្ឆិមបាទេ ឧក្ខិបិត្វា បុរិមបាទេហិ អដ្ឋាសិ. ‘‘បច្ឆិមបាទេហិយេវា’’តិ វុត្តេបិ ទ្វេ បុរិមបាទេ ឧក្ខិបិត្វា បច្ឆិមបាទេហិ អដ្ឋាសិ, ‘‘ឯកេនា’’តិ វុត្តេបិ តយោ បាទេ ឧក្ខិបិត្វា ឯកេនេវ អដ្ឋាសិ. អថស្ស អបតនភាវំ ញត្វា ‘‘សចេ បហោសិ, អាកាសេ នំ ឋបេហី’’តិ អាហ.

អាចរិយោ ចិន្តេសិ – ‘‘សកលជម្ពុទីបេ ឥមិនា សទិសោ សុសិក្ខិតោ ហត្ថី នាម នត្ថិ, និស្សំសយំ បនេតំ ឯស បបាតេ បាតេត្វា មារេតុកាមោ ភវិស្សតី’’តិ. សោ តស្ស កណ្ណមូលេ មន្តេសិ ‘‘តាត, អយំ រាជា តំ បបាតេ បាតេត្វា មារេតុកាមោ, ន ត្វំ ឯតស្ស អនុច្ឆវិកោ. សចេ តេ អាកាសេន គន្តុំ ពលំ អត្ថិ, មំ យថានិសិន្នំយេវ អាទាយ វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា ពារាណសិំ គច្ឆា’’តិ. បុញ្ញិទ្ធិយា សមន្នាគតោ មហាសត្តោ តង្ខណញ្ញេវ អាកាសេ អដ្ឋាសិ. ហត្ថាចរិយោ ‘‘មហារាជ, អយំ ហត្ថី បុញ្ញិទ្ធិយា សមន្នាគតោ, ន តាទិសស្ស មន្ទបុញ្ញស្ស ទុព្ពុទ្ធិនោ អនុច្ឆវិកោ, បណ្ឌិតស្ស បុញ្ញសម្បន្នស្ស រញ្ញោ អនុច្ឆវិកោ, តាទិសា នាម មន្ទបុញ្ញា ឯវរូបំ វាហនំ លភិត្វា តស្ស គុណំ អជានន្តា តញ្ចេវ វាហនំ អវសេសញ្ច យសសម្បត្តិំ នាសេន្តិយេវា’’តិ វត្វា ហត្ថិក្ខន្ធេ និសិន្នោវ ឥមំ គាថមាហ –

១២២. ‘‘យសំ លទ្ធាន ទុម្មេធោ, អនត្ថំ ចរតិ អត្តនោ;

អត្តនោ ច បរេសញ្ច, ហិំសាយ បដិបជ្ជតី’’តិ.

តត្រាយំ សង្ខេបត្ថោ – មហារាជ, តាទិសោ ទុម្មេធោ និប្បញ្ញោ បុគ្គលោ បរិវារសម្បត្តិំ លភិត្វា អត្តនោ អនត្ថំ ចរតិ. កិំការណា? សោ ហិ យសមទមត្តោ កត្តព្ពាកត្តព្ពំ អជានន្តោ អត្តនោ ច បរេសញ្ច ហិំសាយ បដិបជ្ជតិ. ហិំសា វុច្ចតិ កិលមនំ ទុក្ខុប្បាទនំ, តទត្ថាយ ឯវ បដិបជ្ជតីតិ.

ឯវំ ឥមាយ គាថាយ រញ្ញោ ធម្មំ ទេសេត្វា ‘‘តិដ្ឋ ទានិ ត្វ’’ន្តិ វត្វា អាកាសេ ឧប្បតិត្វា ពារាណសិនគរំ គន្ត្វា រាជង្គណេ អាកាសេ អដ្ឋាសិ. សកលនគរំ សង្ខុភិត្វា ‘‘អម្ហាកំ រញ្ញោ អាកាសេន សេតវរវារណោ អាគន្ត្វា រាជង្គណេ ឋិតោ’’តិ ឯកកោលាហលំ អហោសិ. វេគេន រញ្ញោបិ អារោចេសុំ. រាជា និក្ខមិត្វា ‘‘សចេ មយ្ហំ ឧបភោគត្ថាយ អាគតោសិ, ភូមិយំ បតិដ្ឋាហី’’តិ អាហ. ពោធិសត្តោ ភូមិយំ បតិដ្ឋាសិ, អាចរិយោ ឱតរិត្វា រាជានំ វន្ទិត្វា ‘‘កុតោ អាគតោសិ, តាតា’’តិ វុត្តេ ‘‘រាជគហតោ’’តិ វត្វា សព្ពំ បវត្តិំ អារោចេសិ. រាជា ‘‘មនាបំ តេ, តាត, កតំ ឥធាគច្ឆន្តេនា’’តិ តុដ្ឋហដ្ឋោ នគរំ សជ្ជាបេត្វា វារណំ មង្គលហត្ថិដ្ឋានេ ឋបេត្វា សកលរជ្ជំ តយោ កោដ្ឋាសេ កត្វា ឯកំ ពោធិសត្តស្ស អទាសិ, ឯកំ អាចរិយស្ស, ឯកំ អត្តនា អគ្គហេសិ. ពោធិសត្តស្ស អាគតកាលតោ បដ្ឋាយេវ បន រញ្ញោ សកលជម្ពុទីបេ រជ្ជំ ហត្ថគតមេវ ជាតំ. សោ ជម្ពុទីបេ អគ្គរាជា ហុត្វា ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា យថាកម្មំ អគមាសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា មគធរាជា ទេវទត្តោ អហោសិ, ពារាណសិរាជា សារិបុត្តោ, ហត្ថាចរិយោ អានន្ទោ, ហត្ថី បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ទុម្មេធជាតកវណ្ណនា ទុតិយា.

[១២៣] ៣. នង្គលីសជាតកវណ្ណនា

អសព្ពត្ថគាមិំ វាចន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ លាឡុទាយិត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ. សោ កិរ ធម្មំ កថេន្តោ ‘‘ឥមស្មិំ ឋានេ ឥទំ កថេតព្ពំ, ឥមស្មិំ ឋានេ ឥទំ ន កថេតព្ព’’ន្តិ យុត្តាយុត្តំ ន ជានាតិ, មង្គលេ អវមង្គលំ វទន្តោ ‘‘តិរោកុដ្ដេសុ តិដ្ឋន្តិ, សន្ធិសិង្ឃាដកេសុ ចា’’តិ ឥទំ អវមង្គលំ មង្គលំ កត្វា អនុមោទនំ កថេតិ. អវមង្គលេសុ អនុមោទនំ ករោន្តោ ‘‘ពហូ ទេវា មនុស្សា ច, មង្គលានិ អចិន្តយុ’’ន្តិ វត្វា ‘‘ឯវរូបានំ មង្គលានំ សតម្បិ សហស្សម្បិ កាតុំ សមត្ថា ហោថា’’តិ វទតិ. អថេកទិវសំ ធម្មសភាយំ ភិក្ខូ ‘‘អាវុសោ, លាឡុទាយី យុត្តាយុត្តំ ន ជានាតិ, សព្ពត្ថ អភាសិតព្ពវាចំ ភាសតី’’តិ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, លាឡុទាយី ឥទានេវ ទន្ធបរិសក្កនោ យុត្តាយុត្តំ ន ជានាតិ, បុព្ពេបិ ឯវរូបោ អហោសិ, និច្ចំ លាឡកោយេវ ឯសោ’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ព្រាហ្មណមហាសាលកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ តក្កសិលាយំ សព្ពសិប្បានិ ឧគ្គណ្ហិត្វា ពារាណសិយំ ទិសាបាមោក្ខោ អាចរិយោ ហុត្វា បញ្ច មាណវកសតានិ សិប្បំ វាចេសិ. តទា តេសុ មាណវេសុ ឯកោ ទន្ធបរិសក្កនោ លាឡកោ មាណវោ ធម្មន្តេវាសិកោ ហុត្វា សិប្បំ ឧគ្គណ្ហាតិ, ទន្ធភាវេន បន ឧគ្គណ្ហិតុំ ន សក្កោតិ. ពោធិសត្តស្ស បន ឧបការោ ហោតិ, ទាសោ វិយ សព្ពកិច្ចានិ ករោតិ. អថេកទិវសំ ពោធិសត្តោ សាយមាសំ ភុញ្ជិត្វា សយនេ និបន្នោ តំ មាណវំ ហត្ថបាទបិដ្ឋិបរិកម្មានិ កត្វា គច្ឆន្តំ អាហ ‘‘តាត, មញ្ចបាទេ ឧបត្ថម្ភេត្វា យាហី’’តិ. មាណវោ ឯកំ បាទំ ឧបត្ថម្ភេត្វា ឯកស្ស ឧបត្ថម្ភកំ អលភន្តោ អត្តនោ ឩរុម្ហិ ឋបេត្វា រត្តិំ ខេបេសិ.

ពោធិសត្តោ បច្ចូសសមយេ ឧដ្ឋាយ តំ ទិស្វា ‘‘កិំ, តាត, និសិន្នោសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អាចរិយ, ឯកស្ស មញ្ចបាទស្ស ឧបត្ថម្ភកំ អលភន្តោ ឩរុម្ហិ ឋបេត្វា និសិន្នោម្ហី’’តិ. ពោធិសត្តោ សំវិគ្គមានសោ ហុត្វា ‘‘អយំ អតិ វិយ មយ្ហំ ឧបការោ, ឯត្តកានំ បន មាណវកានំ អន្តរេ អយមេវ ទន្ធោ សិប្បំ សិក្ខិតុំ ន សក្កោតិ, កថំ នុ ខោ អហំ ឥមំ បណ្ឌិតំ ករេយ្យ’’ន្តិ ចិន្តេសិ. អថស្ស ឯតទហោសិ ‘‘អត្ថេកោ ឧបាយោ, អហំ ឥមំ មាណវំ ទារុអត្ថាយ បណ្ណត្ថាយ ច វនំ គន្ត្វា អាគតំ ‘អជ្ជ តេ កិំ ទិដ្ឋំ, កិំ កត’ន្តិ បុច្ឆិស្សាមិ. អថ មេ ‘ឥទំ នាម អជ្ជ មយា ទិដ្ឋំ, ឥទំ កត’ន្តិ អាចិក្ខិស្សតិ. អថ នំ ‘តយា ទិដ្ឋញ្ច កតញ្ច កីទិស’ន្តិ បុច្ឆិស្សាមិ, សោ ‘ឯវរូបំ នាមា’តិ ឧបមាយ ច ការណេន ច កថេស្សតិ. ឥតិ នំ នវំ នវំ ឧបមញ្ច ការណញ្ច កថាបេត្វា ឥមិនា ឧបាយេន បណ្ឌិតំ ករិស្សាមី’’តិ. សោ តំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘តាត មាណវ, ឥតោ បដ្ឋាយ ទារុអត្ថាយ វា បណ្ណត្ថាយ វា គតដ្ឋានេ យំ តេ តត្ថ ទិដ្ឋំ វា សុតំ វា ភុត្តំ វា បីតំ វា ខាទិតំ វា ហោតិ, តំ អាគន្ត្វា មយ្ហំ អារោចេយ្យាសី’’តិ អាហ.

សោ ‘‘សាធូ’’តិ បដិស្សុណិត្វា ឯកទិវសំ មាណវេហិ សទ្ធិំ ទារុអត្ថាយ អរញ្ញំ គតោ តត្ថ សប្បំ ទិស្វា អាគន្ត្វា ‘‘អាចរិយ, សប្បោ មេ ទិដ្ឋោ’’តិ អារោចេសិ. ‘‘សប្បោ នាម, តាត, កីទិសោ ហោតី’’តិ? ‘‘សេយ្យថាបិ នង្គលីសា’’តិ. ‘‘សាធុ, តាត, មនាបា តេ ឧបមា អាហដា, សប្បា នាម នង្គលីសសទិសាវ ហោន្តី’’តិ. អថ ពោធិសត្តោ ‘‘មាណវកេន មនាបា ឧបមា អាហដា, សក្ខិស្សាមិ នំ បណ្ឌិតំ កាតុ’’ន្តិ ចិន្តេសិ. មាណវោ បុន ឯកទិវសំ អរញ្ញេ ហត្ថិំ ទិស្វា ‘‘ហត្ថី មេ អាចរិយ ទិដ្ឋោ’’តិ អាហ. ‘‘ហត្ថី នាម, តាត, កីទិសោ’’តិ? ‘‘សេយ្យថាបិ, នង្គលីសា’’តិ. ពោធិសត្តោ ‘‘ហត្ថិស្ស សោណ្ឌា នង្គលីសសទិសា ហោន្តិ, ទន្តាទយោ ឯវរូបា ច ឯវរូបា ច. អយំ បន ពាលតាយ វិភជិត្វា កថេតុំ អសក្កោន្តោ សោណ្ឌំ សន្ធាយ កថេសិ មញ្ញេ’’តិ តុណ្ហី អហោសិ. អថេកទិវសំ និមន្តនេ ឧច្ឆុំ លភិត្វា ‘‘អាចរិយ, អជ្ជ មយំ ឧច្ឆុ ខាទិម្ហា’’តិ អាហ. ‘‘ឧច្ឆុ នាម កីទិសោ’’តិ វុត្តេ ‘‘សេយ្យថាបិ នង្គលីសា’’តិ អាហ. អាចរិយោ ‘‘ថោកំ បតិរូបំ ការណំ កថេសី’’តិ តុណ្ហី ជាតោ.

បុនេកទិវសំ និមន្តនេ ឯកច្ចេ មាណវា គុឡំ ទធិនា ភុញ្ជិំសុ, ឯកច្ចេ ខីរេន. សោ អាគន្ត្វា ‘‘អាចរិយ, អជ្ជ មយំ ទធិនា ខីរេន ច ភុញ្ជិម្ហា’’តិ វត្វា ‘‘ទធិខីរំ នាម កីទិសំ ហោតី’’តិ វុត្តេ ‘‘សេយ្យថាបិ នង្គលីសា’’តិ អាហ. អាចរិយោ ‘‘អយំ មាណវោ ‘សប្បោ នង្គលីសសទិសោ’តិ កថេន្តោ តាវ សុកថិតំ កថេសិ, ‘ហត្ថី នង្គលីសសទិសោ’តិ កថេន្តេនាបិ សោណ្ឌំ សន្ធាយ លេសេន កថិតំ. ‘ឧច្ឆុ នង្គលីសសទិស’ន្តិ កថនេបិ លេសោ អត្ថិ, ‘ទធិខីរានិ បន និច្ចំ បណ្ឌរានិ បក្ខិត្តភាជនសណ្ឋានានី’តិ ឥធ សព្ពេន សព្ពំ ឧបមំ ន កថេសិ, ន សក្កា ឥមំ លាឡកំ សិក្ខាបេតុ’’ន្តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១២៣. ‘‘អសព្ពត្ថគាមិំ វាចំ, ពាលោ សព្ពត្ថ ភាសតិ;

នាយំ ទធិំ វេទិ ន នង្គលីសំ, ទធិប្បយំ មញ្ញតិ នង្គលីស’’ន្តិ.

តត្រាយំ សង្ខេបត្ថោ – យា វាចា ឱបម្មវសេន សព្ពត្ថ ន គច្ឆតិ, តំ អសព្ពត្ថគាមិំ វាចំ ពាលោ ទន្ធបុគ្គលោ សព្ពត្ថ ភាសតិ, ‘‘ទធិ នាម កីទិស’’ន្តិ បុដ្ឋោបិ ‘‘សេយ្យថាបិ, នង្គលីសា’’តិ វទតេវ. ឯវំ វទន្តោ នាយំ ទធិំ វេទិ ន នង្គលីសំ. កិំការណា? ទធិប្បយំ មញ្ញតិ នង្គលីសំ, យស្មា អយំ ទធិម្បិ នង្គលីសមេវ មញ្ញតិ. អថ វា ទធីតិ ទធិមេវ, បយន្តិ ខីរំ, ទធិ ច បយញ្ច ទធិប្បយំ. យស្មា ទធិខីរានិបិ អយំ នង្គលីសមេវ មញ្ញតិ, ឯទិសោ ចាយំ ពាលោ, កិំ ឥមិនាតិ អន្តេវាសិកានំ ធម្មកថំ កថេត្វា បរិព្ពយំ ទត្វា តំ ឧយ្យោជេសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា លាឡកមាណវោ លាឡុទាយី អហោសិ, ទិសាបាមោក្ខោ អាចរិយោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

នង្គលីសជាតកវណ្ណនា តតិយា.

[១២៤] ៤. អម្ពជាតកវណ្ណនា

វាយមេថេវ បុរិសោតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ វត្តសម្បន្នំ ភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. សោ កិរ សាវត្ថិវាសី កុលបុត្តោ សាសនេ ឧរំ ទត្វា បព្ពជិតោ វត្តសម្បន្នោ អហោសិ, អាចរិយុបជ្ឈាយវត្តានិ បានីយបរិភោជនីយឧបោសថាគារជន្តាឃរាទិវត្តានិ ច សាធុកំ ករោតិ, ចុទ្ទសសុ មហាវត្តេសុ អសីតិខន្ធកវត្តេសុ ច បរិបូរការីយេវ ហោតិ, វិហារំ សម្មជ្ជតិ, បរិវេណំ វិតក្កមាឡកំ វិហារមគ្គំ សម្មជ្ជតិ, មនុស្សានំ បានីយំ ទេតិ. មនុស្សា តស្ស វត្តសម្បត្តិយំ បសីទិត្វា បញ្ចសតមត្តានិ ធុវភត្តានិ អទំសុ, មហាលាភសក្ការោ ឧប្បជ្ជិ. តំ និស្សាយ ពហូនំ ផាសុវិហារោ ជាតោ. អថេកទិវសំ ធម្មសភាយំ ភិក្ខូ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘អាវុសោ, អសុកោ នាម ភិក្ខុ អត្តនោ វត្តសម្បត្តិយា មហន្តំ លាភសក្ការំ និព្ពត្តេសិ, ឯតំ ឯកំ និស្សាយ ពហូនំ ផាសុវិហារោ ជាតោ’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបាយំ ភិក្ខុ វត្តសម្បន្នោ, បុព្ពេបេតំ ឯកំ និស្សាយ បញ្ច ឥសិសតានិ ផលាផលត្ថាយ អរញ្ញំ អគន្ត្វា ឯតេនេវ អានីតផលាផលេហិ យាបេសុ’’ន្តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ឧទិច្ចព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា បញ្ចសតឥសិបរិវារោ បព្ពតបាទេ វិហាសិ. តទា ហិមវន្តេ ចណ្ឌោ និទាឃោ អហោសិ, តត្ថ តត្ថ បានីយានិ ឆិជ្ជិំសុ, តិរច្ឆានា បានីយំ អលភមានា កិលមន្តិ. អថ តេសុ តាបសេសុ ឯកោ តាបសោ តេសំ បិបាសទុក្ខំ ទិស្វា ឯកំ រុក្ខំ ឆិន្ទិត្វា ទោណិំ កត្វា បានីយំ ឧស្សិញ្ចិត្វា ទោណិំ បូរេត្វា តេសំ បានីយំ អទាសិ. ពហូសុ សន្និបតិត្វា បានីយំ បិវន្តេសុ តាបសស្ស ផលាផលត្ថាយ គមនោកាសោ នាហោសិ. សោ និរាហារោបិ បានីយំ ទេតិយេវ. មិគគណា ចិន្តេសុំ ‘‘អយំ អម្ហាកំ បានីយំ ទេន្តោ ផលាផលត្ថាយ គន្តុំ ឱកាសំ ន លភតិ, និរាហារតាយ អតិវិយ កិលមតិ, ហន្ទមយំ កតិកំ ករោមា’’តិ. តេ កតិកំ អកំសុ ‘‘ឥតោ បដ្ឋាយ បានីយំ បិវនត្ថាយ អាគច្ឆន្តេន អត្តនោ ពលានុរូបេន ផលាផលំ គហេត្វាវ អាគន្តព្ព’’ន្តិ. តេ តតោ បដ្ឋាយ ឯកេកោ តិរច្ឆានោ អត្តនោ អត្តនោ ពលានុរូបេន មធុរមធុរានិ អម្ពជម្ពុបនសាទីនិគហេត្វាវ អាគច្ឆតិ. ឯកស្ស អត្ថាយ អាភតំ ផលាផលំ អឌ្ឍតេយ្យសកដភារប្បមាណំ អហោសិ. បញ្ចសតតាបសា តទេវ បរិភុញ្ជន្តិ. អតិរេកំ ឆឌ្ឌិយិត្ថ.

ពោធិសត្តោ តំ ទិស្វា ‘‘ឯកំ នាម វត្តសម្បន្នំ និស្សាយ ឯត្តកានំ តាបសានំ ផលាផលត្ថាយ អគន្ត្វា យាបនំ ឧប្បន្នំ, វីរិយំ នាម កាតព្ពមេវា’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១២៤. ‘‘វាយមេថេវ បុរិសោ, ន និព្ពិន្ទេយ្យ បណ្ឌិតោ;

វាយាមស្ស ផលំ បស្ស, ភុត្តា អម្ពា អនីតិហ’’ន្តិ.

តត្រាយំ សង្ខេបត្ថោ – បណ្ឌិតោ អត្តនោ វត្តបូរណាទិកេ កម្មស្មិំ វាយមេថេវ, ន ឧក្កណ្ឋេយ្យ. កិំការណា? វាយាមស្ស និប្ផលតាយ អភាវតោ. ឥតិ មហាសត្តោ ‘‘វាយាមោ នាមេស សផលោវ ហោតី’’តិ ឥសិគណំ អាលបន្តោ ‘‘វាយាមស្ស ផលំ បស្សា’’តិ អាហ. កីទិសំ? ភុត្តា អម្ពា អនីតិហំ. តត្ថ អម្ពាតិ ទេសនាមត្តំ, តេហិ បន នានប្បការានិ ផលាផលានិ អាភតានិ. តេសុ សម្បន្នតរានំ ឧស្សន្នតរានំ វា វសេន ‘‘អម្ពា’’តិ វុត្តំ. យេ ឥមេហិ បញ្ចហិ ឥសិសតេហិ សយំ អរញ្ញំ អគន្ត្វា ឯកស្ស អត្ថាយ អានីតា អម្ពា ភុត្តា, ឥទំ វាយាមស្ស ផលំ. តញ្ច ខោ បន អនីតិហំ, ‘‘ឥតិ អាហ ឥតិ អាហា’’តិ ឯវំ ឥតិហីតិហេន គហេតព្ពំ ន ហោតិ, បច្ចក្ខមេវ តំ ផលំ បស្សាតិ. ឯវំ មហាសត្តោ ឥសិគណស្ស ឱវាទំ អទាសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា វត្តសម្បន្នោ តាបសោ អយំ ភិក្ខុ អហោសិ, គណសត្ថា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

អម្ពជាតកវណ្ណនា ចតុត្ថា.

[១២៥] ៥. កដាហកជាតកវណ្ណនា

ពហុម្បិ សោ វិកត្ថេយ្យាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ វិកត្ថកភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. តស្ស វត្ថុ ហេដ្ឋា កថិតសទិសមេវ.

អតីតេ បន ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ មហាវិភវោ សេដ្ឋិ អហោសិ. តស្ស ភរិយា បុត្តំ វិជាយិ, ទាសីបិស្ស តំ ទិវសញ្ញេវ បុត្តំ វិជាយិ. តេ ឯកតោវ វឌ្ឍិំសុ. សេដ្ឋិបុត្តេ លេខំ សិក្ខន្តេ ទាសោបិស្ស ផលកំ វហមានោ គន្ត្វា តេនេវ សទ្ធិំ លេខំ សិក្ខិ, គណនំ សិក្ខិ, ទ្វេ តយោ វោហារេ អកាសិ. សោ អនុក្កមេន វចនកុសលោ វោហារកុសលោ យុវា អភិរូបោ អហោសិ, នាមេន កដាហេកោ នាម. សោ សេដ្ឋិឃរេ ភណ្ឌាគារិកកម្មំ ករោន្តោ ចិន្តេសិ ‘‘ន មំ ឥមេ សព្ពកាលំ ភណ្ឌាគារិកកម្មំ ការេស្សន្តិ, កិញ្ចិទេវ ទោសំ ទិស្វា តាឡេត្វា ពន្ធិត្វា លក្ខណេន អង្កេត្វា ទាសបរិភោគេនបិ បរិភុញ្ជិស្សន្តិ. បច្ចន្តេ ខោ បន សេដ្ឋិស្ស សហាយកោ សេដ្ឋិ អត្ថិ, យំនូនាហំ សេដ្ឋិស្ស វចនេន លេខំ អាទាយ តត្ថ គន្ត្វា ‘អហំ សេដ្ឋិបុត្តោ’តិ វត្វា តំ សេដ្ឋិំ វញ្ចេត្វា តស្ស ធីតរំ គហេត្វា សុខំ វសេយ្យ’’ន្តិ. សោ សយមេវ បណ្ណំ គហេត្វា ‘‘អហំ អសុកំ នាម មម បុត្តំ តវ សន្តិកំ បហិណិំ, អាវាហវិវាហសម្ពន្ធោ នាម មយ្ហញ្ច តយា, តុយ្ហញ្ច មយា សទ្ធិំ បតិរូបោ, តស្មា ត្វំ ឥមស្ស ទារកស្ស អត្តនោ ធីតរំ ទត្វា ឯតំ តត្ថេវ វសាបេហិ, អហម្បិ ឱកាសំ លភិត្វា អាគមិស្សាមី’’តិ លិខិត្វា សេដ្ឋិស្សេវ មុទ្ទិកាយ លញ្ជេត្វា យថារុចិតំ បរិព្ពយញ្ចេវ គន្ធវត្ថាទីនិ ច គហេត្វា បច្ចន្តំ គន្ត្វា សេដ្ឋិំ ទិស្វា វន្ទិត្វា អដ្ឋាសិ.

អថ នំ សេដ្ឋិ ‘‘កុតោ អាគតោសិ, តាតា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ពារាណសិតោ’’តិ. ‘‘កស្ស បុត្តោសី’’តិ? ‘‘ពារាណសិសេដ្ឋិស្សា’’តិ. ‘‘កេនត្ថេនាគតោសី’’តិ? តស្មិំ ខណេ កដាហកោ ‘‘ឥទំ ទិស្វា ជានិស្សថា’’តិ បណ្ណំ អទាសិ. សេដ្ឋិ បណ្ណំ វាចេត្វា ‘‘ឥទានាហំ ជីវាមិ នាមា’’តិ តុដ្ឋចិត្តោ ធីតរំ ទត្វា បតិដ្ឋាបេសិ. តស្ស បរិវារោ មហន្តោ អហោសិ. សោ យាគុខជ្ជកាទីសុ វា វត្ថគន្ធាទីសុ វា ឧបនីតេសុ ‘‘ឯវម្បិ នាម យាគុំ បចន្តិ, ឯវំ ខជ្ជកំ, ឯវំ ភត្តំ, អហោ បច្ចន្តវាសិកា នាមា’’តិ យាគុអាទីនិ គរហតិ. ‘‘ឥមេ បច្ចន្តវាសិភាវេនេវ អហតសាដកេ វឡញ្ជិតុំ ន ជានន្តិ, គន្ធេ បិសិតុំ, បុប្ផានិ គន្ថិតុំ ន ជានន្តី’’តិ វត្ថកម្មន្តិកាទយោ គរហតិ.

ពោធិសត្តោបិ ទាសំ អបស្សន្តោ ‘‘កដាហកោ ន ទិស្សតិ, កហំ គតោ, បរិយេសថ ន’’ន្តិ សមន្តា មនុស្សេ បយោជេសិ. តេសុ ឯកោ តត្ថ គន្ត្វា តំ ទិស្វា សញ្ជានិត្វា អត្តានំ អជានាបេត្វា អាគន្ត្វា ពោធិសត្តស្ស អារោចេសិ. ពោធិសត្តោ តំ បវត្តិំ សុត្វា ‘‘អយុត្តំ តេន កតំ, គន្ត្វា នំ គហេត្វា អាគច្ឆិស្សាមី’’តិ រាជានំ អាបុច្ឆិត្វា មហន្តេន បរិវារេន និក្ខមិ. ‘‘សេដ្ឋិ កិរ បច្ចន្តំ គច្ឆតី’’តិ សព្ពត្ថ បាកដោ ជាតោ. កដាហកោ ‘‘សេដ្ឋិ កិរ អាគច្ឆតី’’តិ សុត្វា ចិន្តេសិ ‘‘ន សោ អញ្ញេន ការណេន អាគច្ឆិស្សតិ, មំ និស្សាយេវស្ស អាគមនេន ភវិតព្ពំ. សចេ បនាហំ បលាយិស្សាមិ, បុន អាគន្តុំ ន សក្កា ភវិស្សតិ. អត្ថិ បនេស ឧបាយោ. មម សាមិកស្ស បដិបថំ គន្ត្វា ទាសកម្មំ កត្វា តមេវ អារាធេស្សាមី’’តិ. សោ តតោ បដ្ឋាយ បរិសមជ្ឈេ ឯវំ ភាសតិ ‘‘អញ្ញេ ពាលមនុស្សា អត្តនោ ពាលភាវេន មាតាបិតូនំ គុណំ អជានន្តា តេសំ ភោជនវេលាយ អបចិតិកម្មំ អកត្វា តេហិ សទ្ធិំយេវ ភុញ្ជន្តិ, មយំ បន មាតាបិតូនំ ភោជនកាលេ បដិគ្គហំ ឧបនេម, ខេឡមល្លកំ ឧបនេម, ភាជនានិ ឧបនេម, បានីយម្បិ ពីជនិម្បិ គហេត្វា ឧបតិដ្ឋាមា’’តិ យាវ សរីរវឡញ្ជនកាលេ ឧទកកលសំ អាទាយ បដិច្ឆន្នដ្ឋានគមនា សព្ពំ ទាសេហិ សាមិកានំ កត្តព្ពកិច្ចំ បកាសេសិ.

សោ ឯវំ បរិសំ ឧគ្គណ្ហាបេត្វា ពោធិសត្តស្ស បច្ចន្តសមីបំ អាគតកាលេ សសុរំ អវោច ‘‘តាត, មម កិរ បិតា តុម្ហាកំ ទស្សនត្ថាយ អាគច្ឆតិ, តុម្ហេ ខាទនីយភោជនីយំ បដិយាទាបេថ, អហំ បណ្ណាការំ គហេត្វា បដិបថំ គមិស្សាមី’’តិ. សោ ‘‘សាធុ, តាតា’’តិ សម្បដិច្ឆិ. កដាហកោ ពហុំ បណ្ណាការមាទាយ មហន្តេន បរិវារេន គន្ត្វា ពោធិសត្តំ វន្ទិត្វា បណ្ណាការំ អទាសិ. ពោធិសត្តោបិ បណ្ណាការំ គហេត្វា តេន សទ្ធិំ បដិសន្ថារំ កត្វា បាតរាសកាលេ ខន្ធាវារំ និវាសេត្វា សរីរវឡញ្ជនត្ថាយ បដិច្ឆន្នដ្ឋានំ បាវិសិ. កដាហកោ អត្តនោ បរិវារំ និវត្តេត្វា កលសំ អាទាយ ពោធិសត្តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ឧទកកិច្ចបរិយោសានេ បាទេសុ បតិត្វា ‘‘សាមិ, អហំ តុម្ហាកំ យត្តកំ ឥច្ឆថ, តត្តកំ ធនំ ទស្សាមិ, មា មេ យសំ អន្តរធាបយិត្ថា’’តិ អាហ. ពោធិសត្តោ តស្ស វត្តសម្បទាយ បសីទិត្វា ‘‘មា ភាយិ, នត្ថិ តេ មម សន្តិកា អន្តរាយោ’’តិ សមស្សាសេត្វា បច្ចន្តនគរំ បាវិសិ. មហន្តោ សក្ការោ អហោសិ, កដាហកោបិស្ស និរន្តរំ ទាសេន កត្តព្ពកិច្ចំ ករោតិ. អថ នំ ឯកាយ វេលាយ សុខនិសិន្នំ បច្ចន្តសេដ្ឋិ អាហ ‘‘មហាសេដ្ឋិ, មយា តុម្ហាកំ បណ្ណំ ទិស្វាវ តុម្ហាកំ បុត្តស្ស ទារិកា ទិន្នា’’តិ ពោធិសត្តោ កដាហកំ បុត្តមេវ កត្វា តទនុច្ឆវិកំ បិយវចនំ វត្វា សេដ្ឋិំ តោសេសិ. តតោ បដ្ឋាយ កដាហកស្ស មុខំ ឧល្លោកេតុំ សមត្ថោ នាម នាហោសិ.

អថេកទិវសំ មហាសត្តោ សេដ្ឋិធីតរំ បក្កោសិត្វា ‘‘ឯហិ, អម្ម, សីសេ មេ ឩកា វិចិនាហី’’តិ វត្វា តំ អាគន្ត្វា ឩកា គហេត្វា ឋិតំ បិយវចនំ វត្វា ‘‘កថេហិ, អម្ម, កច្ចិ តេ មម បុត្តោ សុខទុក្ខេសុ អប្បមត្តោ, ឧភោ ជនា សម្មោទមានា សមគ្គវាសំ វសថា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘តាត, មហាសេដ្ឋិ តុម្ហាកំ បុត្តស្ស អញ្ញោ ទោសោ នត្ថិ, កេវលំ អាហារំ គរហតី’’តិ. ‘‘អម្ម, និច្ចកាលមេស ទុក្ខសីលោវ, អបិច តេ អហំ តស្ស មុខពន្ធនមន្តំ ទស្សាមិ, តំ ត្វំ សាធុកំ ឧគ្គណ្ហិត្វា មម បុត្តស្ស ភោជនកាលេ គរហន្តស្ស ឧគ្គហិតនិយាមេនេវ បុរតោ ឋត្វា វទេយ្យាសី’’តិ គាថំ ឧគ្គណ្ហាបេត្វា កតិបាហំ វសិត្វា ពារាណសិមេវ អគមាសិ. កដាហកោបិ ពហុំ ខាទនីយភោជនីយំ អាទាយ អនុមគ្គំ គន្ត្វា ពហុធនំ ទត្វា វន្ទិត្វា និវត្តិ. សោ ពោធិសត្តស្ស គតកាលតោ បដ្ឋាយ អតិរេកមានី អហោសិ. សោ ឯកទិវសំ សេដ្ឋិធីតាយ នានគ្គរសភោជនំ ឧបនេត្វា កដច្ឆុំ អាទាយ បរិវិសន្តិយា ភត្តំ គរហិតុំ អារភិ. សេដ្ឋិធីតា ពោធិសត្តស្ស សន្តិកេ ឧគ្គហិតនិយាមេនេវ ឥមំ គាថមាហ –

១២៥. ‘‘ពហុម្បិ សោ វិកត្ថេយ្យ, អញ្ញំ ជនបទំ គតោ;

អន្វាគន្ត្វាន ទូសេយ្យ, ភុញ្ជ ភោគេ កដាហកា’’តិ.

តត្ថ ពហុម្បិ សោ វិកត្ថេយ្យ, អញ្ញំ ជនបទំ គតោតិ យោ អត្តនោ ជាតិភូមិតោ អញ្ញំ ជនបទំ គតោ ហោតិ, យត្ថស្ស ជាតិំ ន ជានន្តិ, សោ ពហុម្បិ វិកត្ថេយ្យ, វម្ភនវចនំ វញ្ចនវចនំ វទេយ្យ. អន្វាគន្ត្វាន ទូសេយ្យាតិ ឥមំ តាវ វារំ សាមិកស្ស បដិបថំ គន្ត្វា ទាសកិច្ចស្ស កតត្តា កសាហិ បហរិត្វា បិដ្ឋិចម្មុប្បាដនតោ ច លក្ខណាហននតោ ច មុត្តោសិ. សចេ អនាចារំ ករោសិ, បុន អញ្ញស្មិំ អាគមនវារេ តវ សាមិកោ អន្វាគន្ត្វាន ទូសេយ្យ, ឥមំ គេហំ អនុអាគន្ត្វា កសាភិឃាតេហិ ចេវ លក្ខណាហននេន ច ជាតិប្បកាសនេន ច តំ ទូសេយ្យ ឧបហនេយ្យ. តស្មា ឥមំ អនាចារំ បហាយ ភុញ្ជ ភោគេ កដាហក, មា បច្ឆា អត្តនោ ទាសភាវំ បាកដំ ការេត្វា វិប្បដិសារី អហោសីតិ អយមេត្ថ សេដ្ឋិនោ អធិប្បាយោ.

សេដ្ឋិធីតា បន ឯតមត្ថំ អជានន្តី ឧគ្គហិតនិយាមេន ព្យញ្ជនមេវ បយិរុទាហាសិ. កដាហកោ ‘‘អទ្ធា សេដ្ឋិនា មម កុលំ អាចិក្ខិត្វា ឯតិស្សា សព្ពំ កថិតំ ភវិស្សតី’’តិ តតោ បដ្ឋាយ បុន ភត្តំ គរហិតុំ ន វិសហិ, និហតមានោ យថាលទ្ធំ ភុញ្ជិត្វា យថាកម្មំ គតោ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ ‘‘តទា កដាហកោ វិកត្ថកភិក្ខុ អហោសិ, ពារាណសិសេដ្ឋិ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

កដាហកជាតកវណ្ណនា បញ្ចមា.

[១២៦] ៦. អសិលក្ខណជាតកវណ្ណនា

តថេវេកស្ស កល្យាណន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ កោសលរញ្ញោ អសិលក្ខណបាឋកំ ព្រាហ្មណំ អារព្ភ កថេសិ. សោ កិរ កម្មារេហិ រញ្ញោ អសីនំ អាហដកាលេ អសិំ ឧបសិង្ឃិត្វា អសិលក្ខណំ ឧទាហរតិ. សោ យេសំ ហត្ថតោ លាភំ លភតិ, តេសំ អសិំ ‘‘លក្ខណសម្បន្នោ មង្គលសំយុត្តោ’’តិ វទតិ. យេសំ ហត្ថតោ លាភំ ន លភតិ, តេសំ អសិំ ‘‘អវលក្ខណោ’’តិ គរហតិ. អថេកោ កម្មារោ អសិំ កត្វា កោសិយំ សុខុមំ មរិចចុណ្ណំ បក្ខិបិត្វា រញ្ញោ អសិំ អាហរិ. រាជា ព្រាហ្មណំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘អសិំ វីមំសា’’តិ អាហ. ព្រាហ្មណស្ស អសិំ អាកឌ្ឍិត្វា ឧបសិង្ឃន្តស្ស មរិចចុណ្ណានិ នាសំ បវិសិត្វា ខិបិតុកាមតំ ឧប្បាទេសុំ. តស្ស ខិបន្តស្ស នាសិកា អសិធារាយ បដិហតា ទ្វិធា ឆិជ្ជិ. តស្សេវំ នាសិកាយ ឆិន្នភាវោ ភិក្ខុសង្ឃេ បាកដោ ជាតោ. អថេកទិវសំ ធម្មសភាយំ ភិក្ខូ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘អាវុសោ, រញ្ញោ កិរ អសិលក្ខណបាឋកោ អសិំ ឧបសិង្ឃន្តោ នាសិកំ ឆិន្ទាបេសី’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ សោ ព្រាហ្មណោ អសិំ ឧបសិង្ឃន្តោ នាសិកាឆេទំ បត្តោ, បុព្ពេបិ បត្តោយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ តស្ស អសិលក្ខណបាឋកោ ព្រាហ្មណោ អហោសីតិ សព្ពំ បច្ចុប្បន្នវត្ថុសទិសមេវ. រាជា បន តស្ស វេជ្ជេ ទត្វា នាសិកាកោដិំ ផាសុកំ ការាបេត្វា លាខាយ បដិនាសិកំ ការេត្វា បុន តំ ឧបដ្ឋាកមេវ អកាសិ. ពារាណសិរញ្ញោ បន បុត្តោ នត្ថិ, ឯកា ធីតា ចេវ ភាគិនេយ្យោ ច អហេសុំ. សោ ឧភោបិ តេ អត្តនោ សន្តិកេយេវ វឌ្ឍាបេសិ. តេ ឯកតោ វឌ្ឍន្តា អញ្ញមញ្ញំ បដិពទ្ធចិត្តា អហេសុំ. រាជាបិ អមច្ចេ បក្កោសាបេត្វា ‘‘មយ្ហំ ភាគិនេយ្យោបិ ឥមស្ស រជ្ជស្ស សាមិកោវ, ធីតរំ ឯតស្សេវ ទត្វា អភិសេកមស្ស ករោមី’’តិ វត្វា បុន ចិន្តេសិ ‘‘មយ្ហំ ភាគិនេយ្យោ សព្ពថាបិ ញាតកោយេវ, ឯតស្ស អញ្ញំ រាជធីតរំ អានេត្វា អភិសេកំ កត្វា ធីតរំ អញ្ញស្ស រញ្ញោ ទស្សាមិ, ឯវំ នោ ញាតកា ពហូ ភវិស្សន្តិ, ទ្វិន្នម្បិ រជ្ជានំ មយមេវ សាមិកា ភវិស្សាមា’’តិ. សោ អមច្ចេហិ សទ្ធិំ សម្មន្តេត្វា ‘‘ឧភោបេតេ វិសុំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ ភាគិនេយ្យំ អញ្ញស្មិំ និវេសនេ, ធីតរំ អញ្ញស្មិំ វាសេសិ.

តេ សោឡសវស្សុទ្ទេសិកភាវំ បត្តា អតិវិយ បដិពទ្ធចិត្តា អហេសុំ. រាជកុមារោ ‘‘កេន នុ ខោ ឧបាយេន មាតុលធីតរំ រាជគេហា នីហរាបេតុំ សក្កា ភវេយ្យា’’តិ ចិន្តេន្តោ ‘‘អត្ថេកោ ឧបាយោ’’តិ មហាឥក្ខណិកំ បក្កោសាបេត្វា តស្សា សហស្សភណ្ឌិកំ ទត្វា ‘‘កិំ មយា កត្តព្ព’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘អម្ម, តយិ ករោន្តិយា អនិប្ផត្តិ នាម នត្ថិ, កិញ្ចិទេវ ការណំ វត្វា យថា មម មាតុលោ រាជា ធីតរំ អន្តោគេហា នីហរាបេតិ, តថា ករោហី’’តិ អាហ. សាធុ, សាមិ, អហំ រាជានំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវំ វក្ខាមិ ‘‘ទេវ, រាជធីតាយ ឧបរិ កាឡកណ្ណី អត្ថិ, ឯត្តកំ កាលំ និវត្តិត្វា ឱលោកេន្តោបិ នត្ថិ, អហំ រាជធីតរំ អសុកទិវសេ នាម រថំ អារោបេត្វា ពហុអាវុធហត្ថេ បុរិសេ អាទាយ មហន្តេន បរិវារេន សុសានំ គន្ត្វា មណ្ឌលបីឋិកាយ ហេដ្ឋាមញ្ចេ មតមនុស្សំ និបជ្ជាបេត្វា ឧបរិមញ្ចេ រាជធីតរំ ឋបេត្វា គន្ធោទកឃដានំ អដ្ឋុត្តរសតេន ន្ហាបេត្វា កាឡកណ្ណិំ បវាហេស្សាមី’’តិ ឯវំ វត្វា រាជធីតរំ សុសានំ នេស្សាមិ, ត្វំ អម្ហាកំ តត្ថ គមនទិវសេ អម្ហេហិ បុរេតរមេវ ថោកំ មរិចចុណ្ណំ អាទាយ អាវុធហត្ថេហិ អត្តនោ មនុស្សេហិ បរិវុតោ រថំ អភិរុយ្ហ សុសានំ គន្ត្វា រថំ សុសានទ្វារេ ឯកបទេសេ ឋបេត្វា អាវុធហត្ថេ មនុស្សេ សុសានវនំ បេសេត្វា សយំ សុសានេ មណ្ឌលបីឋិកំ បសារេត្វា មតកោ វិយ បដិកុជ្ជោ ហុត្វា និបជ្ជ. អហំ តត្ថ អាគន្ត្វា តវ ឧបរិ មញ្ចកំ អត្ថរិត្វា រាជធីតរំ ឧក្ខិបិត្វា មញ្ចេ សយាបេស្សាមិ, ត្វំ តស្មិំ ខណេ មរិចចុណ្ណំ នាសិកាយ បក្ខិបិត្វា ទ្វេ តយោ វារេ ខិបេយ្យាសិ. តយា ខិបិតកាលេ មយំ រាជធីតរំ បហាយ បលាយិស្សាម. អថ ត្វំ រាជធីតរំ សីសំ ន្ហាបេត្វា សយម្បិ សីសំ ន្ហាយិត្វា តំ អាទាយ អត្តនោ និវេសនំ គច្ឆេយ្យាសីតិ. សោ ‘‘សាធុ សុន្ទរោ ឧបាយោ’’តិ សម្បដិច្ឆិ.

សាបិ គន្ត្វា រញ្ញោ តមត្ថំ អារោចេសិ, រាជាបិ សម្បដិច្ឆិ. រាជធីតាយបិ តំ អន្តរំ អាចិក្ខិ, សាបិ សម្បដិច្ឆិ. សា និក្ខមនទិវសេ កុមារស្ស សញ្ញំ ទត្វា មហន្តេន បរិវារេន សុសានំ គច្ឆន្តី អារក្ខមនុស្សានំ ភយជននត្ថំ អាហ – ‘‘មយា រាជធីតាយ មញ្ចេ ឋបិតកាលេ ហេដ្ឋាមញ្ចេ មតបុរិសោ ខិបិស្សតិ, ខិបិត្វា ច ហេដ្ឋាមញ្ចា និក្ខមិត្វា យំ បឋមំ បស្សិស្សតិ, តមេវ គហេស្សតិ, អប្បមត្តា ភវេយ្យាថា’’តិ. រាជកុមារោ បុរេតរំ គន្ត្វា វុត្តនយេនេវ តត្ថ និបជ្ជិ. មហាឥក្ខណិកា រាជធីតរំ ឧក្ខិបិត្វា មណ្ឌលបីឋិកាឋានំ គច្ឆន្តី ‘‘មា ភាយី’’តិ សញ្ញាបេត្វា មញ្ចេ ឋបេសិ. តស្មិំ ខណេ កុមារោ មរិចចុណ្ណំ នាសាយ បក្ខិបិត្វា ខិបិ. តេន ខិបិតមត្តេយេវ មហាឥក្ខណិកា រាជធីតរំ បហាយ មហារវំ រវមានា សព្ពបឋមំ បលាយិ, តស្សា បលាតកាលតោ បដ្ឋាយ ឯកោបិ ឋាតុំ សមត្ថោ នាម នាហោសិ, គហិតគហិតានិ អាវុធានិ ឆឌ្ឌេត្វា សព្ពេ បលាយិំសុ. កុមារោ យថាសម្មន្តិតំ សព្ពំ កត្វា រាជធីតរំ អាទាយ អត្តនោ និវេសនំ អគមាសិ.

ឥក្ខណិកា គន្ត្វា តំ ការណំ រញ្ញោ អារោចេសិ. រាជា ‘‘បកតិយាបិ សា មយា តស្សេវត្ថាយ បុដ្ឋា, បាយាសេ ឆឌ្ឌិតសប្បិ វិយ ជាត’’ន្តិ សម្បដិច្ឆិត្វា អបរភាគេ ភាគិនេយ្យស្ស រជ្ជំ ទត្វា ធីតរំ មហាទេវិំ ការេសិ. សោ តាយ សទ្ធិំ សមគ្គវាសំ វសមានោ ធម្មេន រជ្ជំ ការេសិ. សោបិ អសិលក្ខណបាឋកោ តស្សេវ ឧបដ្ឋាកោ អហោសិ. តស្សេកទិវសំ រាជូបដ្ឋានំ អាគន្ត្វា បដិសូរិយំ ឋត្វា ឧបដ្ឋហន្តស្ស លាខា វិលីយិ, បដិនាសិកា ភូមិយំ បតិ. សោ លជ្ជាយ អធោមុខោ អដ្ឋាសិ. អថ នំ រាជា បរិហសន្តោ ‘‘អាចរិយ, មា ចិន្តយិត្ថ, ខិបិតំ នាម ឯកស្ស កល្យាណំ ហោតិ, ឯកស្ស បាបកំ. តុម្ហេហិ ខិបិតេន នាសិកា ឆិជ្ជីយិត្ថ, មយំ បន ខិបន្តា មាតុលធីតរំ លភិត្វា រជ្ជំ បាបុណិម្ហា’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១២៦. ‘‘តថេវេកស្ស កល្យាណំ, តថេវេកស្ស បាបកំ;

តស្មា សព្ពំ ន កល្យាណំ, សព្ពំ វាបិ ន បាបក’’ន្តិ.

តត្ថ តថេវេកស្សាតិ តទេវេកស្ស. អយមេវ វា បាឋោ. ទុតិយបទេបិ ឯសេវ នយោ.

ឥតិ សោ ឥមាយ គាថាយ តំ ការណំ អាហរិត្វា ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា យថាកម្មំ គតោ.

សត្ថា ឥមាយ ទេសនាយ លោកសម្មតានំ កល្យាណបាបកានំ អនេកំសិកភាវំ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា អសិលក្ខណបាឋកោវ ឯតរហិ អសិលក្ខណបាឋកោ, ភាគិនេយ្យរាជា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

អសិលក្ខណជាតកវណ្ណនា ឆដ្ឋា.

[១២៧] ៧. កលណ្ឌុកជាតកវណ្ណនា

តេ ទេសា តានិ វត្ថូនីតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ វិកត្ថកភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. តត្ថ ទ្វេបិ វត្ថូនិ កដាហកជាតកសទិសានេវ.

ឥធ បនេស ពារាណសិសេដ្ឋិនោ ទាសោ កលណ្ឌុកោ នាម អហោសិ. តស្ស បលាយិត្វា បច្ចន្តវាសិសេដ្ឋិនោ ធីតរំ គហេត្វា មហន្តេន បរិវារេន វសនកាលេ ពារាណសិសេដ្ឋិ បរិយេសាបេត្វាបិ តស្ស គតដ្ឋានំ អជានន្តោ ‘‘គច្ឆ, កលណ្ឌុកំ បរិយេសា’’តិ អត្តនា បុដ្ឋំ សុកបោតកំ បេសេសិ. សុកបោតកោ ឥតោ ចិតោ ច វិចរន្តោ តំ នគរំ បាបុណិ. តស្មិញ្ច កាលេ កលណ្ឌុកោ នទីកីឡំ កីឡិតុកាមោ ពហុំ មាលាគន្ធវិលេបនញ្ចេវ ខាទនីយភោជនីយានិ ច គាហាបេត្វា នទិំ គន្ត្វា សេដ្ឋិធីតាយ សទ្ធិំ នាវំ អារុយ្ហ ឧទកេ កីឡតិ. តស្មិញ្ច បទេសេ នទីកីឡំ កីឡន្តា ឥស្សរជាតិកា តិខិណភេសជ្ជបរិភាវិតំ ខីរំ បិវន្តិ, តេន តេសំ ទិវសភាគម្បិ ឧទកេ កីឡន្តានំ សីតំ ន ពាធតិ. អយំ បន កលណ្ឌុកោ ខីរគណ្ឌូសំ គហេត្វា មុខំ វិក្ខាលេត្វា តំ ខីរំ នុដ្ឋុភតិ. នុដ្ឋុភន្តោបិ ឧទកេ អនុដ្ឋុភិត្វា សេដ្ឋិធីតាយ សីសេ នុដ្ឋុភតិ. សុកបោតកោបិ នទីតីរំ គន្ត្វា ឯកិស្សា ឧទុម្ពរសាខាយ និសីទិត្វា ឱលោកេត្វា កលណ្ឌុកំ សញ្ជានិត្វា សេដ្ឋិធីតាយ សីសេ នុដ្ឋុភន្តំ ទិស្វា ‘‘អរេ, កលណ្ឌុក ទាស, អត្តនោ ជាតិញ្ច វសនដ្ឋានញ្ច អនុស្សរ, ខីរគណ្ឌូសំ គហេត្វា មុខំ វិក្ខាលេត្វា ជាតិសម្បន្នាយ សុខសំវឌ្ឍាយ សេដ្ឋិធីតាយ សីសេ មា នុដ្ឋុភិ, អត្តនោ បមាណំ ន ជានាសី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១២៧. ‘‘តេ ទេសា តានិ វត្ថូនិ, អហញ្ច វនគោចរោ;

អនុវិច្ច ខោ តំ គណ្ហេយ្យុំ, បិវ ខីរំ កលណ្ឌុកា’’តិ.

តត្ថ តេ ទេសា តានិ វត្ថូនីតិ មាតុកុច្ឆិំ សន្ធាយ វទតិ. អយមេត្ថាធិប្បាយោ – យត្ថ តេ វសិតំ, ន តេ ខត្តិយធីតាទីនំ កុច្ឆិទេសា. យត្ថ វាសិ បតិដ្ឋិតោ, ន តានិ ខត្តិយធីតាទីនំ កុច្ឆិវត្ថូនិ. អថ ខោ ទាសិកុច្ឆិយំ ត្វំ វសិ ចេវ បតិដ្ឋិតោ ចាតិ. អហញ្ច វនគោចរោតិ តិរច្ឆានភូតោបិ ឯតមត្ថំ ជានាមីតិ ទីបេតិ. អនុវិច្ច ខោ តំ គណ្ហេយ្យុន្តិ ឯវំ អនាចារំ ចរមានំ មយា គន្ត្វា អារោចិតេ អនុវិច្ច ជានិត្វា តវ សាមិកា តាឡេត្វា ចេវ លក្ខណាហតញ្ច កត្វា តំ គណ្ហេយ្យុំ, គហេត្វា គមិស្សន្តិ, តស្មា អត្តនោ បមាណំ ញត្វា សេដ្ឋិធីតាយ សីសេ អនុដ្ឋុភិត្វា បិវ ខីរំ. កលណ្ឌុកាតិ តំ នាមេនាលបតិ.

កលណ្ឌុកោបិ សុវបោតកំ សញ្ជានិត្វា ‘‘មំ បាកដំ ករេយ្យា’’តិ ភយេន ‘‘ឯហិ, សាមិ, កទា អាគតោសី’’តិ អាហ. សុកោ ‘‘ន ឯស មំ ហិតកាមតាយ បក្កោសតិ, គីវំ បន មេ វដ្ដេត្វា មារេតុកាមោ’’តិ ញត្វាវ ‘‘ន មេ តយា អត្ថោ’’តិ តតោ ឧប្បតិត្វា ពារាណសិំ គន្ត្វា យថាទិដ្ឋំ សេដ្ឋិនោ វិត្ថារេន កថេសិ. សេដ្ឋិ ‘‘អយុត្តំ តេន កត’’ន្តិ វត្វា គន្ត្វា តស្ស អាណំ ការេត្វា ពារាណសិមេវ នំ អានេត្វា ទាសបរិភោគេន បរិភុញ្ជិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា កលណ្ឌុកោ អយំ ភិក្ខុ អហោសិ, ពារាណសិសេដ្ឋិ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

កលណ្ឌុកជាតកវណ្ណនា សត្តមា.

[១២៨] ៨. ពិឡារវតជាតកវណ្ណនា

យោ វេ ធម្មំ ធជំ កត្វាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ កុហកភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. តទា ហិ សត្ថា តស្ស កុហកភាវេ អារោចិតេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបេស កុហកោយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ មូសិកយោនិយំ បដិសន្ធិំ គហេត្វា វុឌ្ឍិមន្វាយ មហាសរីរោ សូករច្ឆាបកសទិសោ ហុត្វា អនេកសតមូសិកាហិ បរិវុតោ អរញ្ញេ វិហរតិ. អថេកោ សិង្គាលោ ឥតោ ចិតោ ច វិចរន្តោ តំ មូសិកយូថំ ទិស្វា ‘‘ឥមា មូសិកា វញ្ចេត្វា ខាទិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា មូសិកានំ អាសយស្ស អវិទូរេ សូរិយាភិមុខោ វាតំ បិវន្តោ ឯកេន បាទេន អដ្ឋាសិ. ពោធិសត្តោ គោចរាយ ចរមានោ តំ ទិស្វា ‘‘សីលវា ឯសោ ភវិស្សតី’’តិ តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘ភន្តេ, ត្វំ កោ នាមោ’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ធម្មិកោ នាមា’’តិ. ‘‘ចត្តារោ បាទេ ភូមិយំ អឋបេត្វា កស្មា ឯកេនេវ ឋិតោសី’’តិ. ‘‘មយិ ចត្តារោ បាទេ បថវិយំ ឋបេន្តេ បថវី វហិតុំ ន សក្កោតិ, តស្មា ឯកេនេវ តិដ្ឋាមី’’តិ. ‘‘មុខំ វិវរិត្វា កស្មា ឋិតោសី’’តិ? ‘‘មយំ អញ្ញំ ន ភក្ខយាម, វាតមេវ ភក្ខយាមា’’តិ. ‘‘អថ កស្មា សូរិយាភិមុខោ តិដ្ឋសី’’តិ? ‘‘សូរិយំ នមស្សាមី’’តិ. ពោធិសត្តោ តស្ស វចនំ សុត្វា ‘‘សីលវា ឯសោ ភវិស្សតី’’តិ តតោ បដ្ឋាយ មូសិកគណេន សទ្ធិំ សាយំ បាតំ តស្ស ឧបដ្ឋានំ គច្ឆតិ.

អថស្ស ឧបដ្ឋានំ កត្វា គមនកាលេ សិង្គាលោ សព្ពបច្ឆិមំ មូសិកំ គហេត្វា មំសំ ខាទិត្វា អជ្ឈោហរិត្វា មុខំ បុញ្ឆិត្វា តិដ្ឋតិ. អនុបុព្ពេន មូសិកគណោ តនុកោ ជាតោ. មូសិកា ‘‘បុព្ពេ អម្ហាកំ អយំ អាសយោ នប្បហោតិ, និរន្តរា តិដ្ឋាម. ឥទានិ សិថិលា, ឯវម្បិ អាសយោ ន បូរតេវ, កិំ នុ ខោ ឯត’’ន្តិ ពោធិសត្តស្ស តំ បវត្តិំ អារោចេសុំ. ពោធិសត្តោ ‘‘កេន នុ ខោ ការណេន មុសិកា តនុត្តំ គតា’’តិ ចិន្តេន្តោ សិង្គាលេ អាសង្កំ ឋបេត្វា ‘‘វីមំសិស្សាមិ ន’’ន្តិ ឧបដ្ឋានកាលេ សេសមូសិកា បុរតោ កត្វា សយំ បច្ឆតោ អហោសិ. សិង្គាលោ តស្ស ឧបរិ បក្ខន្ទិ, ពោធិសត្តោ អត្តនោ គហណត្ថាយ តំ បក្ខន្ទន្តំ ទិស្វា និវត្តិត្វា ‘‘ភោ សិង្គាល, ឥទំ តេ វតសមាទានំ ន ធម្មសុធម្មតាយ, បរេសំ បន វិហិំសនត្ថាយ ធម្មំ ធជំ កត្វា ចរសី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១២៨. ‘‘យោ វេ ធម្មំ ធជំ កត្វា, និគូឡ្ហោ បាបមាចរេ;

វិស្សាសយិត្វា ភូតានិ, ពិឡារំ នាម តំ វត’’ន្តិ.

តត្ថ យោ វេតិ ខត្តិយាទីសុ យោ កោចិទេវ. ធម្មំ ធជំ កត្វាតិ ទសកុសលកម្មបថធម្មំ ធជំ ករិត្វា, កូដំ ករោន្តោ វិយ ឧស្សាបេត្វា ទស្សេន្តោតិ អត្ថោ. វិស្សាសយិត្វាតិ ‘‘សីលវា អយ’’ន្តិ សញ្ញាយ សញ្ជាតវិស្សាសានិ កត្វា. ពិឡារំ នាម តំ វតន្តិ តំ ឯវំ ធម្មំ ធជំ កត្វា រហោ បាបានិ ករោន្តស្ស វតំ កេរាដិកវតំ នាម ហោតីតិ អត្ថោ.

មូសិករាជា កថេន្តោវ ឧប្បតិត្វា តស្ស គីវាយំ បតិត្វា ហនុកស្ស ហេដ្ឋា អន្តោគលនាឡិយំ ឌំសិត្វា គលនាឡិំ ផាលេត្វា ជីវិតក្ខយំ បាបេសិ. មូសិកគណោ និវត្តិត្វា សិង្គាលំ ‘‘មុរុ មុរូ’’តិ ខាទិត្វា អគមាសិ. បឋមាគតាវ កិរស្ស មំសំ លភិំសុ, បច្ឆា អាគតា ន លភិំសុ. តតោ បដ្ឋាយ មូសិកគណោ និព្ភយោ ជាតោ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា សិង្គាលោ កុហកភិក្ខុ អហោសិ, មូសិករាជា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ពិឡារវតជាតកវណ្ណនា អដ្ឋមា.

[១២៩] ៩. អគ្គិកភារទ្វាជជាតកវណ្ណនា

នាយំ សិខា បុញ្ញហេតូតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ កុហកញ្ញេវ ភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ.

អតីតស្មិញ្ហិ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ មូសិករាជា ហុត្វា អរញ្ញេ វសតិ. អថេកោ សិង្គាលោ ទវឌាហេ ឧដ្ឋិតេ បលាយិតុំ អសក្កោន្តោ ឯកស្មិំ រុក្ខេ សីសំ អាហច្ច អដ្ឋាសិ. តស្ស សកលសរីរេ លោមានិ ឈាយិំសុ, រុក្ខំ អាហច្ច ឋិតដ្ឋានេ បន មត្ថកេ ចូឡា វិយ ថោកានិ លោមានិ អដ្ឋំសុ. សោ ឯកទិវសំ សោណ្ឌិយំ បានីយំ បិវន្តោ ឆាយំ ឱលោកេន្តោ ចូឡំ ទិស្វា ‘‘ឧប្បន្នំ ទានិ មេ ភណ្ឌមូល’’ន្តិ អរញ្ញេ វិចរន្តោ តំ មូសិកាទរិំ ទិស្វា ‘‘ឥមា មូសិកា វញ្ចេត្វា ខាទិស្សាមី’’តិ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ អវិទូរេ អដ្ឋាសិ. អថ នំ ពោធិសត្តោ គោចរាយ ចរន្តោ ទិស្វា ‘‘សីលវា អយ’’ន្តិ សញ្ញាយ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ត្វំ កិន្នាមោសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អហំ អគ្គិកភារទ្វាជោ នាមា’’តិ. ‘‘អថ កស្មា អាគតោសី’’តិ? ‘‘តុម្ហាកំ រក្ខនត្ថាយា’’តិ. ‘‘កិន្តិ កត្វា អម្ហេ រក្ខិស្សសី’’តិ? ‘‘អហំ អង្គុដ្ឋគណនំ នាម ជានាមិ, តុម្ហាកំ បាតោវ និក្ខមិត្វា គោចរាយ គមនកាលេ ‘ឯត្តកា’តិ គណេត្វា បច្ចាគមនកាលេបិ គណេស្សាមិ, ឯវំ សាយំ បាតំ គណេន្តោ រក្ខិស្សាមី’’តិ. ‘‘តេន ហិ រក្ខ មាតុលា’’តិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា និក្ខមនកាលេ ‘‘ឯកោ ទ្វេ តយោ’’តិ គណេត្វា បច្ចាគមនកាលេបិ តថេវ គណេត្វា សព្ពបច្ឆិមំ គហេត្វា ខាទតិ. សេសំ បុរិមសទិសមេវ.

ឥធ បន មូសិករាជា និវត្តិត្វា ឋិតោ ‘‘ភោ អគ្គិកភារទ្វាជ, នាយំ តវ ធម្មសុធម្មតាយ មត្ថកេ ចូឡា ឋបិតា, កុច្ឆិការណា បន ឋបិតា’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១២៩. ‘‘នាយំ សិខា បុញ្ញហេតុ, ឃាសហេតុ អយំ សិខា;

នាគុដ្ឋិគណនំ យាតិ, អលំ តេ ហោតុ អគ្គិកា’’តិ.

តត្ថ នាគុដ្ឋិគណនំ យាតីតិ ‘‘អង្គុដ្ឋិគណនា’’តិ អង្គុដ្ឋគណនា វុច្ចតិ, អយំ មូសិកគណោ អង្គុដ្ឋគណនំ ន គច្ឆតិ ន ឧបេតិ ន បូរេតិ, បរិក្ខយំ គច្ឆតីតិ អត្ថោ. អលំ តេ ហោតុ អគ្គិកាតិ សិង្គាលំ នាមេន អាលបន្តោ អាហ. ឯត្តាវតា តេ អលំ ហោតុ, ន ឥតោ បរំ មូសិកេ ខាទិស្សសិ. អម្ហេហិ វា តយា សទ្ធិំ សំវាសោ អលំ ហោតុ, ន មយំ ឥទានិ តយា សទ្ធិំ វសិស្សាមាតិបិ អត្ថោ. សេសំ បុរិមសទិសមេវ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ ‘‘តទា សិង្គាលោ អយំ ភិក្ខុ អហោសិ, មូសិករាជា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

អគ្គិកភារទ្វាជជាតកវណ្ណនា នវមា.

[១៣០] ១០. កោសិយជាតកវណ្ណនា

យថា វាចា ច ភុញ្ជស្សូតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ សាវត្ថិយំ មាតុគាមំ អារព្ភ កថេសិ. សា កិរេកស្ស សទ្ធាសម្បន្នស្ស ឧបាសកព្រាហ្មណស្ស ព្រាហ្មណី ទុស្សីលា បាបធម្មា រត្តិំ អតិចរិត្វា ទិវា កិញ្ចិ កម្មំ អកត្វា គិលានាលយំ ទស្សេត្វា និត្ថុនមានា និបជ្ជតិ. អថ នំ ព្រាហ្មណោ ‘‘កិំ តេ ភទ្ទេ អផាសុក’’ន្តិ បុច្ឆិ. ‘‘វាតា មេ វិជ្ឈន្តី’’តិ. ‘‘អថ កិំ លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ? ‘‘សិនិទ្ធមធុរានិ បណីតបណីតានិ យាគុភត្តតេលាទីនី’’តិ. ព្រាហ្មណោ យំ យំ សា ឥច្ឆតិ, តំ តំ អាហរិត្វា ទេតិ, ទាសោ វិយ សព្ពកិច្ចានិ ករោតិ. សា បន ព្រាហ្មណស្ស គេហំ បវិដ្ឋកាលេ និបជ្ជតិ, ពហិ និក្ខន្តកាលេ ជារេហិ សទ្ធិំ វីតិនាមេតិ.

អថ ព្រាហ្មណោ ‘‘ឥមិស្សា សរីរេ វិជ្ឈនវាតានំ បរិយន្តោ ន បញ្ញាយតី’’តិ ឯកទិវសំ គន្ធមាលាទីនិ អាទាយ ជេតវនំ គន្ត្វា សត្ថារំ បូជេត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិត្វា ‘‘កិំ, ព្រាហ្មណ, ន បញ្ញាយសី’’តិ វុត្តេ ‘‘ភន្តេ, ព្រាហ្មណិយា កិរ មេ សរីរេ វាតា វិជ្ឈន្តិ, ស្វាហំ តស្សា សប្បិតេលាទីនិ ចេវ បណីតបណីតភោជនានិ ច បរិយេសាមិ, សរីរមស្សា ឃនំ វិប្បសន្នច្ឆវិវណ្ណំ ជាតំ, វាតរោគស្ស បន បរិយន្តោ ន បញ្ញាយតិ. អហំ តំ បដិជគ្គន្តោវ ឥធាគមនស្ស ឱកាសំ ន លភាមី’’តិ អាហ. សត្ថា ព្រាហ្មណិយា បាបភាវំ ញត្វា ‘‘ព្រាហ្មណ, ‘ឯវំ និបន្នស្ស មាតុគាមស្ស រោគេ អវូបសមន្តេ ឥទញ្ចិទញ្ច ភេសជ្ជំ កាតុំ វដ្ដតី’តិ បុព្ពេបិ តេ បណ្ឌិតេហិ កថិតំ, ភវសង្ខេបគតត្តា បន ន សល្លក្ខេសី’’តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ព្រាហ្មណមហាសាលកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ តក្កសិលាយំ សព្ពសិប្បានិ ឧគ្គណ្ហិត្វា ពារាណសិយំ ទិសាបាមោក្ខោ អាចរិយោ អហោសិ. ឯកសតរាជធានីសុ ខត្តិយកុមារា ច ព្រាហ្មណកុមារា ច យេភុយ្យេន តស្សេវ សន្តិកេ សិប្បំ ឧគ្គណ្ហន្តិ. អថេកោ ជនបទវាសី ព្រាហ្មណមាណវោ ពោធិសត្តស្ស សន្តិកេ តយោ វេទេ អដ្ឋារស ច វិជ្ជាដ្ឋានានិ ឧគ្គណ្ហិត្វា ពារាណសិយំយេវ កុដុម្ពំ សណ្ឋបេត្វា ទិវសេ ទិវសេ ទ្វត្តិក្ខត្តុំ ពោធិសត្តស្ស សន្តិកំ អាគច្ឆតិ. តស្ស ព្រាហ្មណី ទុស្សីលា អហោសិ បាបធម្មាតិ សព្ពំ បច្ចុប្បន្នវត្ថុសទិសមេវ.

ពោធិសត្តោ បន ‘‘ឥមិនា ការណេន ឱវាទគហណាយ ឱកាសំ ន លភាមី’’តិ វុត្តេ ‘‘សា មាណវិកា ឥមំ វញ្ចេត្វា និបជ្ជតី’’តិ ញត្វា ‘‘តស្សា រោគានុច្ឆវិកំ ភេសជ្ជំ អាចិក្ខិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា អាហ ‘‘តាត, ត្វំ ឥតោ បដ្ឋាយ តស្សា សប្បិខីររសាទីនិ មា អទាសិ, គោមុត្តេ បន បញ្ចបណ្ណានិ ផលាទីនិ ច បក្ខិបិត្វា កោដ្ដេត្វា នវតម្ពលោហភាជនេ បក្ខិបិត្វា លោហគន្ធំ គាហាបេត្វា រជ្ជុំ វា យោត្តំ វា រុក្ខំ វា លតំ វា គហេត្វា ‘ឥទំ តេ រោគស្ស អនុច្ឆវិកភេសជ្ជំ, ឥទំ វា បិវ, ឧដ្ឋាយ វា តយា ភុត្តភត្តស្ស អនុច្ឆវិកំ កម្មំ ករោហី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថំ វទេយ្យាសិ. ‘‘សចេ ភេសជ្ជំ ន បិវតិ, អថ នំ រជ្ជុយា វា យោត្តេន វា រុក្ខេន វា លតាយ វា កតិចិ បហារេ បហរិត្វា កេសេសុ គហេត្វា អាកឌ្ឍិត្វា កប្បរេន បោថេយ្យាសិ, សា តង្ខណញ្ញេវ ឧដ្ឋាយ កម្មំ ករិស្សតី’’តិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា វុត្តនិយាមេនេវ ភេសជ្ជំ កត្វា ‘‘ភទ្ទេ, ឥមំ ភេសជ្ជំ បិវា’’តិ អាហ. ‘‘កេន តេ ឥទំ អាចិក្ខិត’’ន្តិ? ‘‘អាចរិយេន, ភទ្ទេ’’តិ. ‘‘អបនេហិ តំ, ន បិវិស្សាមី’’តិ. មាណវោ ‘‘ន ត្វំ អត្តនោ រុចិយា បិវិស្សសី’’តិ រជ្ជុំ គហេត្វា ‘‘អត្តនោ រោគស្ស អនុច្ឆវិកំ ភេសជ្ជំ វា បិវ, យាគុភត្តានុច្ឆវិកំ កម្មំ វា ករោហី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១៣០. ‘‘យថាវាចា ច ភុញ្ជស្សុ, យថាភុត្តញ្ច ព្យាហរ;

ឧភយំ តេ ន សមេតិ, វាចា ភុត្តញ្ច កោសិយេ’’តិ.

តត្ថ យថាវាចា ច ភុញ្ជស្សូតិ យថា តេ វាចា, តថា ភុញ្ជស្សុ, ‘‘វាតា មេ វិជ្ឈន្តី’’តិ វាចាយ អនុច្ឆវិកមេវ កត្វា ភុញ្ជស្សូតិ អត្ថោ. ‘‘យថាវាចំ វា’’តិបិ បាឋោ យុជ្ជតិ, ‘‘យថាវាចាយា’’តិបិ បឋន្តិ, សព្ពត្ថ អយមេវ អត្ថោ. យថាភុត្តញ្ច ព្យាហរាតិ យំ យថា តេ ភុត្តំ, តស្ស អនុច្ឆវិកមេវ ព្យាហរ, ‘‘អរោគម្ហី’’តិ វត្វា គេហេ កត្តព្ពំ ករោសីតិ អត្ថោ. ‘‘យថាភូតញ្ចា’’តិបិ បាឋោ, អថ វា អរោគម្ហីតិ យថាភូតមេវ វត្វា កម្មំ ករោហីតិ អត្ថោ. ឧភយំ តេ ន សមេតិ, វាចាភុត្តញ្ច កោសិយេតិ យា ច តេ អយំ វាចា ‘‘វាតា មំ វិជ្ឈន្តី’’តិ យញ្ច តេ ឥទំ បណីតភោជនំ ភុត្តំ, ឥទំ ឧភយម្បិ តុយ្ហំ ន សមេតិ, តស្មា ឧដ្ឋាយ កម្មំ ករោហិ. ‘‘កោសិយេ’’តិ តំ គោត្តេនាលបតិ.

ឯវំ វុត្តេ កោសិយព្រាហ្មណធីតា ‘‘អាចរិយេន ឧស្សុក្កំ អាបន្នកាលតោ បដ្ឋាយ ន សក្កា មយា ឯស វញ្ចេតុំ, ឧដ្ឋាយ កម្មំ ករិស្សាមី’’តិ ឧដ្ឋាយ កម្មំ អកាសិ. ‘‘អាចរិយេន មេ ទុស្សីលភាវោ ញាតោ, ឥទានិ ន សក្កា ឥតោ បដ្ឋាយ បុន ឯវរូបំ កាតុ’’ន្តិ អាចរិយេ គារវេន បាបកម្មតោបិ វិរមិត្វា សីលវតី អហោសិ. សាបិ ព្រាហ្មណី ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធេន កិរម្ហិ ញាតា’’តិ សត្ថរិបិ គារវេន ន បុន អនាចារំ អកាសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ជយម្បតិកា ឥទានិ ជយម្បតិកាវ, អាចរិយោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

កោសិយជាតកវណ្ណនា ទសមា.

កុសនាឡិវគ្គោ តេរសមោ.

តស្សុទ្ទានំ –

កុសនាឡិ ច ទុម្មេធំ, នង្គលីសម្ពកដាហំ;

អសិលក្ខណកលណ្ឌុកំ, ពិឡារគ្គិកកោសិយន្តិ.