១២. ហំចិវគ្គោ

[១១១] ១. គទ្រភបញ្ហជាតកវណ្ណនា

ហំចិ តុវំ ឯវមញ្ញសីតិ អយម្បិ គទ្រភបញ្ហោ មហាឧមង្គជាតកេយេវ (ជា. ២.២២.៥៩០ អាទយោ) អាវិ ភវិស្សតិ.

គទ្រភបញ្ហជាតកវណ្ណនា បឋមា.

[១១២] ២. អមរាទេវីបញ្ហជាតកវណ្ណនា

យេន សត្តុពិលង្គា ចាតិ អយម្បិ អមរាទេវិបញ្ហោ នាម តត្ថេវ អាវិ ភវិស្សតិ.

អមរាទេវីបញ្ហជាតកវណ្ណនា ទុតិយា.

[១១៣] ៣. សិង្គាលជាតកវណ្ណនា

សទ្ទហាសិ សិង្គាលស្សាតិ ឥទំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ ទេវទត្តំ អារព្ភ កថេសិ. តស្មិញ្ហិ សមយេ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ សន្និបតិត្វា ‘‘អាវុសោ, ទេវទត្តេន បញ្ច ភិក្ខុសតានិ អាទាយ គយាសីសំ គន្ត្វា ‘យំ សមណោ គោតមោ ករោតិ, ន សោ ធម្មោ. យមហំ ករោមិ, អយមេវ ធម្មោ’តិ តេ ភិក្ខូ អត្តនោ លទ្ធិំ គាហាបេត្វា ឋានប្បត្តំ មុសាវាទំ កត្វា សង្ឃំ ភិន្ទិត្វា ឯកសីមាយ ទ្វេ ឧបោសថា កតា’’តិ ទេវទត្តស្ស អគុណកថំ កថេន្តា និសីទិំសុ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ទេវទត្តោ ឥទានេវ មុសាវាទី, បុព្ពេបិ មុសាវាទីយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ សុសានវនេ រុក្ខទេវតា ហុត្វា និព្ពត្តិ. តទា ពារាណសិយំ នក្ខត្តំ ឃុដ្ឋំ អហោសិ. មនុស្សា ‘‘យក្ខពលិកម្មំ ករោមា’’តិ តេសុ តេសុ ចច្ចររច្ឆាទិដ្ឋានេសុ មច្ឆមំសាទីនិ វិប្បកិរិត្វា កបាលកេសុ ពហុំ សុរំ ឋបយិំសុ. អថេកោ សិង្គាលោ អឌ្ឍរត្តសមយេ និទ្ធមនេន នគរំ បវិសិត្វា មច្ឆមំសំ ខាទិត្វា សុរំ បិវិត្វា បុន្នាគគច្ឆន្តរំ បវិសិត្វា យាវ អរុណុគ្គមនា និទ្ទំ ឱក្កមិ. សោ បពុជ្ឈិត្វា អាលោកំ ទិស្វា ‘‘ឥទានិ និក្ខមិតុំ ន សក្កា’’តិ មគ្គសមីបំ គន្ត្វា អទិស្សមានោ និបជ្ជិត្វា អញ្ញេ មនុស្សេ ទិស្វាបិ កិញ្ចិ អវត្វា ឯកំ ព្រាហ្មណំ មុខធោវនត្ថាយ គច្ឆន្តំ ទិស្វា ចិន្តេសិ ‘‘ព្រាហ្មណា នាម ធនលោលា ហោន្តិ, ឥមំ ធនេន បលោភេត្វា យថា មំ ឧបកច្ឆកន្តរេ កត្វា ឧត្តរាសង្គេន បដិច្ឆាទេត្វា នគរា នីហរតិ, តថា ករិស្សាមី’’តិ. សោ មនុស្សភាសាយ ‘‘ព្រាហ្មណា’’តិ អាហ. សោ និវត្តិត្វា ‘‘កោ មំ បក្កោសតី’’តិ អាហ. ‘‘អហំ, ព្រាហ្មណា’’តិ. ‘‘កិំការណា’’តិ. ‘‘ព្រាហ្មណ, មយ្ហំ ទ្វេ កហាបណសតានិ អត្ថិ. សចេ មំ ឧបកច្ឆកន្តរេ កត្វា ឧត្តរាសង្គេន បដិច្ឆាទេត្វា យថា ន កោចិ បស្សតិ, តថា នគរា និក្ខាមេតុំ សក្កោសិ, តុយ្ហំ តេ កហាបណេ ទស្សាមី’’តិ. ព្រាហ្មណោ ធនលោភេន ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា តំ តថា កត្វា អាទាយ នគរា និក្ខមិត្វា ថោកំ អគមាសិ. អថ នំ សិង្គាលោ បុច្ឆិ ‘‘កតរដ្ឋានំ, ព្រាហ្មណា’’តិ? ‘‘អសុកំ នាមា’’តិ. ‘‘អញ្ញំ ថោកំ ឋានំ គច្ឆា’’តិ. ឯវំ បុនប្បុនំ វទន្តោ មហាសុសានំ បត្វា ‘‘ឥធ មំ ឱតារេហី’’តិ អាហ. តត្ថ នំ ឱតារេសិ. អថ សិង្គាលោ ‘‘តេន ហិ, ព្រាហ្មណ, ឧត្តរិសាដកំ បត្ថរា’’តិ អាហ. សោ ធនលោភេន ‘‘សាធូ’’តិ បត្ថរិ. អថ នំ ‘‘ឥមំ រុក្ខមូលំ ខណាហី’’តិ បថវិខណនេ យោជេត្វា ព្រាហ្មណស្ស ឧត្តរិសាដកំ អភិរុយ្ហ ចតូសុ កណ្ណេសុ ច មជ្ឈេ ចាតិ បញ្ចសុ ឋានេសុ សរីរនិស្សន្ទំ បាតេត្វា មក្ខេត្វា ចេវ តេមេត្វា ច សុសានវនំ បាវិសិ. ពោធិសត្តោ រុក្ខវិដបេ ឋត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១១៣. ‘‘សទ្ទហាសិ សិង្គាលស្ស, សុរាបីតស្ស ព្រាហ្មណ;

សិប្បិកានំ សតំ នត្ថិ, កុតោ កំសសតា ទុវេ’’តិ.

តត្ថ សទ្ទហាសីតិ សទ្ទហសិ, អយមេវ វា បាឋោ, បត្តិយាយសីតិ អត្ថោ. សិប្បិកានំ សតំ នត្ថីតិ ឯតស្ស ហិ សិប្បិកាសតម្បិ នត្ថិ. កុតោ កំសសតា ទុវេតិ ទ្វេ កហាបណសតានិ បនស្ស កុតោ ឯវាតិ.

ពោធិសត្តោ ឥមំ គាថំ វត្វា ‘‘គច្ឆ, ព្រាហ្មណ, តវ សាដកំ ធោវិត្វា ន្ហាយិត្វា អត្តនោ កម្មំ ករោហី’’តិ វត្វា អន្តរធាយិ. ព្រាហ្មណោ តថា កត្វា ‘‘វញ្ចិតោ វតម្ហី’’តិ ទោមនស្សប្បត្តោ បក្កាមិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា សិង្គាលោ ទេវទត្តោ អហោសិ, រុក្ខទេវតា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

សិង្គាលជាតកវណ្ណនា តតិយា.

[១១៤] ៤. មិតចិន្តីជាតកវណ្ណនា

ពហុចិន្តី អប្បចិន្តីតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ទ្វេ មហល្លកត្ថេរេ អារព្ភ កថេសិ. តេ កិរ ជនបទេ ឯកស្មិំ អរញ្ញាវាសេ វស្សំ វសិត្វា ‘‘សត្ថុ ទស្សនត្ថាយ គច្ឆិស្សាមា’’តិ បាថេយ្យំ សជ្ជេត្វា ‘‘អជ្ជ គច្ឆាម, ស្វេ គច្ឆាមា’’តិ មាសំ អតិក្កាមេត្វា បុន បាថេយ្យំ សជ្ជេត្វា តថេវ មាសំ, បុន មាសន្តិ ឯវំ អត្តនោ កុសីតភាវេន ចេវ និវាសដ្ឋានេ ច អបេក្ខាយ តយោ មាសេ អតិក្កាមេត្វា តតោ និក្ខម្ម ជេតវនំ គន្ត្វា សភាគដ្ឋានេ បត្តចីវរំ បដិសាមេត្វា សត្ថារំ បស្សិំសុ. អថ នេ ភិក្ខូ បុច្ឆិំសុ ‘‘ចិរំ វោ, អាវុសោ, ពុទ្ធុបដ្ឋានំ អករោន្តានំ, កស្មា ឯវំ ចិរាយិត្ថា’’តិ? តេ តមត្ថំ អារោចេសុំ. អថ នេសំ សោ អាលសិយកុសីតភាវោ ភិក្ខុសង្ឃេ បាកដោ ជាតោ. ធម្មសភាយម្បិ តេសំ ភិក្ខូនមេវ អាលសិយភាវំ និស្សាយ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ តេ បក្កោសាបេត្វា ‘‘សច្ចំ កិរ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, អលសា កុសីតា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សច្ចំ, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវេតេ អលសា, បុព្ពេបិ អលសា ចេវ និវាសដ្ឋានេ ច សាលយា សាបេក្ខា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពារាណសិនទិយំ តយោ មច្ឆា អហេសុំ, ពហុចិន្តី, អប្បចិន្តី, មិតចិន្តីតិ តេសំ នាមានិ. តេ អរញ្ញតោ មនុស្សបថំ អាគមិំសុ. តត្ថ មិតចិន្តី ឥតរេ ទ្វេ ឯវមាហ ‘‘អយំ មនុស្សបថោ នាម សាសង្កោ សប្បដិភយោ, កេវដ្ដា នានប្បការានិ ជាលកុមិនាទីនិ ខិបិត្វា មច្ឆេ គណ្ហន្តិ, មយំ អរញ្ញមេវ គច្ឆាមា’’តិ. ឥតរេ ទ្វេ ជនា អលសតាយ ចេវ អាមិសគិទ្ធតាយ ច ‘‘អជ្ជ គច្ឆាម, ស្វេ គច្ឆាមា’’តិ តយោ មាសេ អតិក្កាមេសុំ. អថ កេវដ្ដា នទិយំ ជាលំ ខិបិំសុ. ពហុចិន្តី ច អប្បចិន្តី ច គោចរំ គណ្ហន្តា បុរតោ គច្ឆន្តិ. តេ អត្តនោ អន្ធពាលតាយ ជាលគន្ធំ អសល្លក្ខេត្វា ជាលកុច្ឆិមេវ បវិសិំសុ. មិតចិន្តី បច្ឆតោ អាគច្ឆន្តោ ជាលគន្ធំ សល្លក្ខេត្វា តេសញ្ច ជាលកុច្ឆិំ បវិដ្ឋភាវំ ញត្វា ‘‘ឥមេសំ កុសីតានំ អន្ធពាលានំ ជីវិតទានំ ទស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ពហិបស្សេន ជាលកុច្ឆិដ្ឋានំ គន្ត្វា ជាលកុច្ឆិំ ផាលេត្វា និក្ខន្តសទិសោ ហុត្វា ឧទកំ អាលុឡេន្តោ ជាលស្ស បុរតោ បតិត្វា បុន ជាលកុច្ឆិំ បវិសិត្វា បច្ឆិមភាគេន ផាលេត្វា និក្ខន្តសទិសោ ឧទកំ អាលុឡេន្តោ បច្ឆិមភាគេ បតិ. កេវដ្ដា ‘‘មច្ឆា ជាលំ ផាលេត្វា គតា’’តិ មញ្ញមានា ជាលកោដិយំ គហេត្វា ឧក្ខិបិំសុ. តេ ទ្វេបិ មច្ឆា ជាលតោ មុច្ចិត្វា ឧទកេ បតិំសុ. ឥតិ តេហិ មិតចិន្តិំ និស្សាយ ជីវិតំ លទ្ធំ.

សត្ថា ឥមំ អតីតំ អាហរិត្វា អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១១៤. ‘‘ពហុចិន្តី អប្បចិន្តី, ឧភោ ជាលេ អពជ្ឈរេ;

មិតចិន្តី បមោចេសិ, ឧភោ តត្ថ សមាគតា’’តិ.

តត្ថ ពហុចិន្តីតិ ពហុចិន្តនតាយ វិតក្កពហុលតាយ ឯវំលទ្ធនាមោ. ឥតរេសុបិ ទ្វីសុ អយមេវ នយោ. ឧភោ តត្ថ សមាគតាតិ មិតចិន្តិំ និស្សាយ លទ្ធជីវិតា តត្ថ ឧទកេ បុន ឧភោបិ ជនា មិតចិន្តិនា សទ្ធិំ សមាគតាតិ អត្ថោ.

ឯវំ សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ មហល្លកា ភិក្ខូ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិំសុ. តទា ពហុចិន្តី ច អប្បចិន្តី ច ឥមេ ទ្វេ អហេសុំ, មិតចិន្តី បន អហមេវ អហោសិន្តិ.

មិតចិន្តីជាតកវណ្ណនា ចតុត្ថា.

[១១៥] ៥. អនុសាសិកជាតកវណ្ណនា

យាយញ្ញេ មនុសាសតីតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ អនុសាសិកំ ភិក្ខុនិំ អារព្ភ កថេសិ. សា កិរ សាវត្ថិវាសិនី ឯកា កុលធីតា បព្ពជិត្វា ឧបសម្បន្នកាលតោ បដ្ឋាយ សមណធម្មេ អននុយុត្តា អាមិសគិទ្ធា ហុត្វា យត្ថ អញ្ញា ភិក្ខុនិយោ ន គច្ឆន្តិ, តាទិសេ នគរស្ស ឯកទេសេ បិណ្ឌាយ ចរតិ. អថស្សា មនុស្សា បណីតបិណ្ឌបាតំ ទេន្តិ. សា រសតណ្ហាយ ពជ្ឈិត្វា ‘‘សចេ ឥមស្មិំ បទេសេ អញ្ញាបិ ភិក្ខុនិយោ បិណ្ឌាយ ចរិស្សន្តិ, មយ្ហំ លាភោ បរិហាយិស្សតិ. យថា ឯតំ បទេសំ អញ្ញា នាគច្ឆន្តិ, ឯវំ មយា កាតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា ភិក្ខុនូបស្សយំ គន្ត្វា ‘‘អយ្យេ, អសុកដ្ឋានេ ចណ្ឌោ ហត្ថី, ចណ្ឌោ អស្សោ, ចណ្ឌោ មេណ្ឌោ, ចណ្ឌោ កុក្កុរោ ចរតិ, សបរិស្សយដ្ឋានំ, មា តត្ថ បិណ្ឌាយ ចរិត្ថា’’តិ ភិក្ខុនិយោ អនុសាសតិ. តស្សា វចនំ សុត្វា ឯកា ភិក្ខុនីបិ តំ បទេសំ គីវំ បរិវត្តេត្វា ន ឱលោកេសិ. តស្សា ឯកស្មិំ ទិវសេ តស្មិំ បទេសេ បិណ្ឌាយ ចរន្តិយា វេគេនេកំ គេហំ បវិសន្តិយា ចណ្ឌោ មេណ្ឌកោ បហរិត្វា ឩរុដ្ឋិកំ ភិន្ទិ. មនុស្សា វេគេន ឧបធាវិត្វា ទ្វិធា ភិន្នំ ឩរុដ្ឋិកំ ឯកតោ ពន្ធិត្វា តំ ភិក្ខុនិំ មញ្ចេនាទាយ ភិក្ខុនូបស្សយំ នយិំសុ. ភិក្ខុនិយោ ‘‘អយំ អញ្ញា ភិក្ខុនិយោ អនុសាសិត្វា សយំ តស្មិំ បទេសេ ចរន្តី ឩរុដ្ឋិកំ ភិន្ទាបេត្វា អាគតា’’តិ បរិហាសំ អកំសុ. តម្បិ តាយ កតការណំ ន ចិរស្សេវ ភិក្ខុសង្ឃេ បាកដំ អហោសិ.

អថេកទិវសំ ធម្មសភាយំ ភិក្ខូ ‘‘អាវុសោ, អសុកា អនុសាសិកា ភិក្ខុនី អញ្ញំ អនុសាសិត្វា សយំ តស្មិំ បទេសេ ចរមានា ចណ្ឌេន មេណ្ឌកេន ឩរុំ ភិន្ទាបេសី’’តិ តស្សា អគុណកថំ កថេសុំ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបេសា អញ្ញេ អនុសាសតិយេវ, សយំ បន ន វត្តតិ, និច្ចកាលំ ទុក្ខមេវ អនុភោតី’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ អរញ្ញេ សកុណយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ សកុណជេដ្ឋកោ ហុត្វា អនេកសកុណសហស្សបរិវារោ ហិមវន្តំ បាវិសិ. តស្ស តត្ថ វសនកាលេ ឯកា ចណ្ឌសកុណិកា មហាវត្តនិមគ្គំ គន្ត្វា គោចរំ គណ្ហាតិ. សា តត្ថ សកដេហិ បតិតានិ វីហិមុគ្គពីជាទីនិ លភិត្វា ‘‘យថា ឥទានិ ឥមំ បទេសំ អញ្ញេ សកុណា នាគច្ឆន្តិ, តថា ករិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា សកុណសង្ឃស្ស ឱវាទំ ទេតិ ‘‘វត្តនិមហាមគ្គោ នាម សប្បដិភយោ, ហត្ថិអស្សាទយោ ចេវ ចណ្ឌគោណយុត្តយានាទីនិ ច សញ្ចរន្តិ, សហសា ឧប្បតិតុម្បិ ន សក្កា ហោតិ, ន តត្ថ គន្តព្ព’’ន្តិ. សកុណសង្ឃោ តស្សា ‘‘អនុសាសិកា’’តេវ នាមំ អកាសិ.

សា ឯកទិវសំ វត្តនិមហាមគ្គេ ចរន្តី អតិមហាវេគេន អាគច្ឆន្តស្ស យានស្ស សទ្ទំ សុត្វា និវត្តិត្វា ឱលោកេត្វា ‘‘ទូរេ តាវា’’តិ ចរតិយេវ. អថ នំ យានំ វាតវេគេន សីឃមេវ សម្បាបុណិ, សា ឧដ្ឋាតុំ នាសក្ខិ, ចក្កេន ទ្វិធា ឆិន្ទិត្វា គតា. សកុណជេដ្ឋកោ សកុណេ សមានេន្តោ តំ អទិស្វា ‘‘អនុសាសិកា ន ទិស្សតិ, ឧបធារេថ ន’’ន្តិ អាហ. សកុណា ឧបធារេន្តា តំ មហាមគ្គេ ទ្វិធា ឆិន្នំ ទិស្វា សកុណជេដ្ឋកស្ស អារោចេសុំ. សកុណជេដ្ឋកោ ‘‘សា អញ្ញា សកុណិកា វារេត្វា សយំ តត្ថ ចរមានា ទ្វិធា ឆិន្នា’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១១៥. ‘‘យាយញ្ញេ មនុសាសតិ, សយំ លោលុប្បចារិនី;

សាយំ វិបក្ខិកា សេតិ, ហតា ចក្កេន សាសិកា’’តិ.

តត្ថ យាយញ្ញេ មនុសាសតីតិ យការោ បទសន្ធិករោ, យា អញ្ញេ អនុសាសតីតិ អត្ថោ. សយំ លោលុប្បចារិនីតិ អត្តនា លោលុប្បចារិនី សមានា. សាយំ វិបក្ខិកា សេតីតិ សា ឯសា វិហតបក្ខា ហុត្វា មហាមគ្គេ សយតិ. ហតា ចក្កេន សាសិកាតិ យានចក្កេន ហតា សាសិកា សកុណិកាតិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា អនុសាសិកា សកុណិកា អយំ អនុសាសិកា ភិក្ខុនី អហោសិ, សកុណជេដ្ឋកោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

អនុសាសិកជាតកវណ្ណនា បញ្ចមា.

[១១៦] ៦. ទុព្ពចជាតកវណ្ណនា

អតិករមករាចរិយាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ ទុព្ពចភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. តស្ស វត្ថុ នវកនិបាតេ គិជ្ឈជាតកេ (ជា. ១.៩.១ អាទយោ) អាវិ ភវិស្សតិ. សត្ថា បន តំ ភិក្ខុំ អាមន្តេត្វា ‘‘ភិក្ខុ ន ត្វំ ឥទានេវ ទុព្ពចោ, បុព្ពេបិ ទុព្ពចោយេវ. ទុព្ពចភាវេនេវ បណ្ឌិតានំ ឱវាទំ អករោន្តោ សត្តិប្បហារេន ជីវិតក្ខយំ បត្តោសី’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ លង្ឃនដកយោនិយំ បដិសន្ធិំ គហេត្វា វយប្បត្តោ បញ្ញវា ឧបាយកុសលោ អហោសិ. សោ ឯកស្ស លង្ឃនកស្ស សន្តិកេ សត្តិលង្ឃនសិប្បំ សិក្ខិត្វា អាចរិយេន សទ្ធិំ សិប្បំ ទស្សេន្តោ វិចរតិ. អាចរិយោ បនស្ស ចតុន្នំយេវ សត្តីនំ លង្ឃនសិប្បំ ជានាតិ, ន បញ្ចន្នំ. សោ ឯកទិវសំ ឯកស្មិំ គាមកេ សិប្បំ ទស្សេន្តោ សុរាមទមត្តោ ‘‘បញ្ច សត្តិយោ លង្ឃិស្សាមី’’តិ បដិបាដិយា ឋបេសិ. អថ នំ ពោធិសត្តោ អាហ ‘‘អាចរិយ, ត្វំ បញ្ចសត្តិលង្ឃនសិប្បំ ន ជានាសិ, ឯកំ សត្តិំ ហរ. សចេ លង្ឃិស្សសិ, បញ្ចមាយ សត្តិយា វិទ្ធោ មរិស្សសី’’តិ. សោ សុដ្ឋុ មត្តតាយ ‘‘ត្វញ្ហិ មយ្ហំ បមាណំ ន ជានាសី’’តិ តស្ស វចនំ អនាទិយិត្វា ចតស្សោ លង្ឃិត្វា បញ្ចមាយ សត្តិយា ទណ្ឌកេ មធុកបុប្ផំ វិយ អាវុតោ បរិទេវមានោ និបជ្ជិ. អថ នំ ពោធិសត្តោ ‘‘បណ្ឌិតានំ វចនំ អកត្វា ឥមំ ព្យសនំ បត្តោសី’’តិ ឥមំ គាថមាហ –

១១៦. ‘‘អតិករមករាចរិយ, មយ្ហម្បេតំ ន រុច្ចតិ;

ចតុត្ថេ លង្ឃយិត្វាន, បញ្ចមាយសិ អាវុតោ’’តិ.

តត្ថ អតិករមករាចរិយាតិ អាចរិយ អជ្ជ ត្វំ អតិករំ អករិ, អត្តនោ ករណតោ អតិរេកំ ករណំ អករីតិ អត្ថោ. មយ្ហម្បេតំ ន រុច្ចតីតិ មយ្ហំ អន្តេវាសិកស្សបិ សមានស្ស ឯតំ តវ ករណំ ន រុច្ចតិ, តេន តេ អហំ បឋមមេវ កថេសិន្តិ ទីបេតិ. ចតុត្ថេ លង្ឃយិត្វានាតិ ចតុត្ថេ សត្តិថលេ អបតិត្វា អត្តានំ លង្ឃយិត្វា. បញ្ចមាយសិ អាវុតោតិ បណ្ឌិតានំ វចនំ អគ្គណ្ហន្តោ ឥទានិ បញ្ចមាយ សត្តិយា អាវុតោសីតិ. ឥទំ វត្វា អាចរិយំ សត្តិតោ អបនេត្វា កត្តព្ពយុត្តកំ អកាសិ.

សត្ថា ឥមំ អតីតំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា អាចរិយោ អយំ ទុព្ពចោ អហោសិ, អន្តេវាសិកោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ទុព្ពចជាតកវណ្ណនា ឆដ្ឋា.

[១១៧] ៧. តិត្តិរជាតកវណ្ណនា

អច្ចុគ្គតាតិពលតាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ កោកាលិកំ អារព្ភ កថេសិ. តស្ស វត្ថុ តេរសកនិបាតេ តក្ការិយជាតកេ (ជា. ១.១៣.១០៤ អាទយោ) អាវិ ភវិស្សតិ. សត្ថា បន ‘‘ន, ភិក្ខវេ, កោកាលិកោ ឥទានេវ អត្តនោ វាចំ និស្សាយ នដ្ឋោ, បុព្ពេបិ នដ្ឋោយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ឧទិច្ចព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ តក្កសិលាយំ សព្ពសិប្បានិ ឧគ្គណ្ហិត្វា កាមេ បហាយ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា បញ្ចាភិញ្ញា អដ្ឋ សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេសិ. ហិមវន្តប្បទេសេ សព្ពោ ឥសិគណោ សន្និបតិត្វា តំ ឱវាទាចរិយំ កត្វា បរិវារេសិ. សោ បញ្ចន្នំ ឥសិសតានំ ឱវាទាចរិយោ ហុត្វា ឈានកីឡំ កីឡន្តោ ហិមវន្តេ វសតិ. តទា ឯកោ ចេត្ថ បណ្ឌុរោគី តាបសោ កុឋារិំ គហេត្វា កដ្ឋំ ផាលេតិ. អថេកោ មុខរតាបសោ តស្ស សន្តិកេ និសីទិត្វា ‘‘ឥធ បហារំ ទេហិ, ឥធ បហារំ ទេហី’’តិ តំ តាបសំ រោសេសិ. សោ កុជ្ឈិត្វា ‘‘ន ទានិ មេ ត្វំ ទារុផាលនសិប្បំ សិក្ខាបនកាចរិយោ’’តិ តិណ្ហំ កុឋារិំ ឧក្ខិបិត្វា នំ ឯកប្បហារេនេវ ជីវិតក្ខយំ បាបេសិ. ពោធិសត្តោ តស្ស សរីរកិច្ចំ ការេសិ. តទា អស្សមតោ អវិទូរេ ឯកស្មិំ វម្មិកបាទេ ឯកោ តិត្តិរោ វសតិ. សោ សាយំ បាតំ តស្មិំ វម្មិកមត្ថកេ ឋត្វា មហាវស្សិតំ វស្សតិ. តំ សុត្វា ឯកោ លុទ្ទកោ ‘‘តិត្តិរេន ភវិតព្ព’’ន្តិ ចិន្តេត្វា សទ្ទសញ្ញាយ តត្ថ គន្ត្វា តំ វធិត្វា អាទាយ គតោ.

ពោធិសត្តោ តស្ស សទ្ទំ អសុណន្តោ ‘‘អសុកដ្ឋានេ តិត្តិរោ វសតិ, កិំ នុ ខោ តស្ស សទ្ទោ ន សូយតី’’តិ តាបសេ បុច្ឆិ. តេ តស្ស តមត្ថំ អារោចេសុំ. សោ ឧភោបិ តានិ ការណានិ សំសន្ទេត្វា ឥសិគណមជ្ឈេ ឥមំ គាថមាហ –

១១៧. ‘‘អច្ចុគ្គតាតិពលតា, អតិវេលំ បភាសិតា;

វាចា ហនតិ ទុម្មេធំ, តិត្តិរំ វាតិវស្សិត’’ន្តិ.

តត្ថ អច្ចុគ្គតាតិ អតិឧគ្គតា. អតិពលតាតិ បុនប្បុនំ ភាសនេន អតិពលសភាវា. អតិវេលំ បភាសិតាតិ អតិក្កន្តវេលា បមាណាតិក្កមេន ភាសិតា. តិត្តិរំ វាតិវស្សិតន្តិ យថា តិត្តិរំ អតិវស្សិតំ ហនតិ, តថា ឯវរូបា វាចា ទុម្មេធំ ពាលបុគ្គលំ ហនតីតិ.

ឯវំ ពោធិសត្តោ ឥសិគណស្ស ឱវាទំ ទត្វា ចត្តារោ ព្រហ្មវិហារេ ភាវេត្វា ព្រហ្មលោកបរាយណោ អហោសិ.

សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, កោកាលិកោ ឥទានេវ អត្តនោ វចនំ និស្សាយ នដ្ឋោ, បុព្ពេបិ នដ្ឋោយេវា’’តិ វត្វា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា មុខរតាបសោ កោកាលិកោ អហោសិ, ឥសិគណោ ពុទ្ធបរិសា, គណសត្ថា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

តិត្តិរជាតកវណ្ណនា សត្តមា.

[១១៨] ៨. វដ្ដជាតកវណ្ណនា

នាចិន្តយន្តោ បុរិសោតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឧត្តរសេដ្ឋិបុត្តំ អារព្ភ កថេសិ. សាវត្ថិយំ កិរ ឧត្តរសេដ្ឋិ នាម អហោសិ មហាវិភវោ. តស្ស ភរិយាយ កុច្ឆិយំ ឯកោ បុញ្ញវា សត្តោ ព្រហ្មលោកា ចវិត្វា បដិសន្ធិំ គហេត្វា វយប្បត្តោ អភិរូបោ បាសាទិកោ អហោសិ ព្រហ្មវណ្ណី. អថ ឯកទិវសំ សាវត្ថិយំ កត្តិកឆណេ នក្ខត្តេ ឃុដ្ឋេ សព្ពោ លោកោ នក្ខត្តនិស្សិតោ អហោសិ. តស្ស សហាយកា អញ្ញេ សេដ្ឋិបុត្តា សបជាបតិកា អហេសុំ. ឧត្តរសេដ្ឋិបុត្តស្ស បន ទីឃរត្តំ ព្រហ្មលោកេ វសិតត្តា កិលេសេសុ ចិត្តំ ន អល្លីយតិ. អថស្ស សហាយកា ‘‘ឧត្តរសេដ្ឋិបុត្តស្សបិ ឯកំ ឥត្ថិំ អានេត្វា នក្ខត្តំ កីឡិស្សាមា’’តិ សម្មន្តយិត្វា តំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘សម្ម, ឥមស្មិំ នគរេ កត្តិកឆណោ ឃុដ្ឋោ, តុយ្ហម្បិ ឯកំ ឥត្ថិំ អានេត្វា នក្ខត្តំ កីឡិស្សាមា’’តិ អាហំសុ. ‘‘ន មេ អត្ថោ ឥត្ថិយា’’តិ ច វុត្តេបិ បុនប្បុនំ និពន្ធិត្វា សម្បដិច្ឆាបេត្វា ឯកំ វណ្ណទាសិំ សព្ពាលង្ការបដិមណ្ឌិតំ កត្វា តស្ស ឃរំ នេត្វា ‘‘ត្វំ សេដ្ឋិបុត្តស្ស សន្តិកំ គច្ឆា’’តិ សយនិឃរំ បេសេត្វា និក្ខមិំសុ. តំ សយនិឃរំ បវិដ្ឋម្បិ សេដ្ឋិបុត្តោ នេវ ឱលោកេតិ, នាលបតិ. សា ចិន្តេសិ ‘‘អយំ ឯវំ រូបសោភគ្គប្បត្តំ ឧត្តមវិលាសសម្បន្នំ មំ នេវ ឱលោកេតិ, នាលបតិ, ឥទានិ នំ អត្តនោ ឥត្ថិកុត្តលីលាយ ឱលោកាបេស្សាមី’’តិ ឥត្ថិលីលំ ទស្សេន្តី បហដ្ឋាការេន អគ្គទន្តេ វិវរិត្វា ហសិតំ អកាសិ. សេដ្ឋិបុត្តោ ឱលោកេត្វា ទន្តដ្ឋិកេ និមិត្តំ គណ្ហិ. អថស្ស អដ្ឋិកសញ្ញា ឧប្បជ្ជិ, សកលម្បិ តំ សរីរំ អដ្ឋិកសង្ខលិកា វិយ បញ្ញាយិ. សោ តស្សា បរិព្ពយំ ទត្វា ‘‘គច្ឆា’’តិ ឧយ្យោជេសិ.

តំ តស្ស ឃរា ឱតិណ្ណំ ឯកោ ឥស្សរោ អន្តរវីថិយំ ទិស្វា បរិព្ពយំ ទត្វា អត្តនោ ឃរំ នេសិ, សត្តាហេ វីតិវត្តេ នក្ខត្តំ ឱសិតំ. វណ្ណទាសិយា មាតា ធីតុ អាគមនំ អទិស្វា សេដ្ឋិបុត្តានំ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘កហំ សា’’តិ បុច្ឆិ. តេ ឧត្តរសេដ្ឋិបុត្តស្ស ឃរំ គន្ត្វា ‘‘កហំ សា’’តិ បុច្ឆិំសុ. ‘‘តង្ខណញ្ញេវ តស្សា បរិព្ពយំ ទត្វា ឧយ្យោជេសិ’’ន្តិ. អថស្សា មាតា រោទន្តី ‘‘ធីតរំ មេ ន បស្សាមិ, ធីតរំ មេ សមានេថា’’តិ ឧត្តរសេដ្ឋិបុត្តំ អាទាយ រញ្ញោ សន្តិកំ អគមាសិ. រាជា អដ្ដំ វិនិច្ឆិនន្តោ ‘‘ឥមេ តេ សេដ្ឋិបុត្តា វណ្ណទាសិំ អានេត្វា តុយ្ហំ អទំសូ’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អាម, ទេវា’’តិ. ‘‘ឥទានិ សា កហ’’ន្តិ? ‘‘ន ជានាមិ, តង្ខណញ្ញេវ នំ ឧយ្យោជេសិ’’ន្តិ. ‘‘ឥទានិ តំ សមានេតុំ សក្កោសី’’តិ? ‘‘ន សក្កោមិ, ទេវា’’តិ. រាជា ‘‘សចេ សមានេតុំ ន សក្កោតិ, រាជាណមស្ស ករោថា’’តិ អាហ. អថ នំ បច្ឆាពាហំ ពន្ធិត្វា ‘‘រាជាណំ ករិស្សាមា’’តិ គហេត្វា បក្កមិំសុ. ‘‘សេដ្ឋិបុត្តំ កិរ វណ្ណទាសិំ សមានេតុំ អសក្កោន្តំ រាជា រាជាណំ ការេតី’’តិ សកលនគរំ ឯកកោលាហលំ អហោសិ. មហាជនោ ឧរេ ហត្ថេ ឋបេត្វា ‘‘កិំ នាមេតំ, សាមិ, អត្តនោ តេ អននុច្ឆវិកំ លទ្ធ’’ន្តិ បរិទេវតិ. សេដ្ឋិបិ បុត្តស្ស បច្ឆតោ បច្ឆតោ បរិទេវន្តោ គច្ឆតិ.

សេដ្ឋិបុត្តោ ចិន្តេសិ ‘‘ឥទំ មយ្ហំ ឯវរូបំ ទុក្ខំ អគារេ វសនភាវេន ឧប្បន្នំ. សចេ ឥតោ មុច្ចិស្សាមិ, មហាគោតមសម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សន្តិកេ បព្ពជិស្សាមី’’តិ. សាបិ ខោ វណ្ណទាសី តំ កោលាហលសទ្ទំ សុត្វា ‘‘កិំសទ្ទោ នាមេសោ’’តិ បុច្ឆិត្វា តំ បវត្តិំ សុត្វា វេគេន ឱតរិត្វា ‘‘ឧស្សរថ, ឧស្សរថ, សាមី, មំ រាជបុរិសានំ ទដ្ឋុំ ទេថា’’តិ អត្តានំ ទស្សេសិ. រាជបុរិសា តំ ទិស្វា មាតរំ បដិច្ឆាបេត្វា សេដ្ឋិបុត្តំ មុញ្ចិត្វា បក្កមិំសុ. សោ សហាយកបរិវុតោវ នទិំ គន្ត្វា សសីសំ ន្ហាយិត្វា គេហំ គន្ត្វា ភុត្តបាតរាសោ មាតាបិតរោ វន្ទិត្វា បព្ពជ្ជំ អនុជានាបេត្វា ចីវរសាដកេ អាទាយ មហន្តេន បរិវារេន សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិត្វា បព្ពជ្ជញ្ច ឧបសម្បទញ្ច លភិត្វា អវិស្សដ្ឋកម្មដ្ឋានោ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា ន ចិរស្សេវ អរហត្តេ បតិដ្ឋាសិ.

អថេកទិវសំ ធម្មសភាយំ សន្និបតិតា ភិក្ខូ ‘‘អាវុសោ, ឧត្តរសេដ្ឋិបុត្តោ អត្តនោ ភយេ ឧប្បន្នេ សាសនស្ស គុណំ ជានិត្វា ‘ឥមម្ហា ទុក្ខា មុច្ចមានោ បព្ពជិស្សាមី’តិ ចិន្តេត្វា តេន សុចិន្តិតេន មរណមុត្តោ ចេវ, បព្ពជិតោ ច អគ្គផលេ បតិដ្ឋិតោ’’តិ តស្ស គុណកថំ កថេសុំ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឧត្តរសេដ្ឋិបុត្តោវ អត្តនោ ភយេ ឧប្បន្នេ ‘ឥមិនា ឧបាយេន ឥមម្ហា ទុក្ខា មុច្ចិស្សាមី’តិ ចិន្តេត្វា មរណភយា មុត្តោ, អតីតេ បណ្ឌិតាបិ អត្តនោ ភយេ ឧប្បន្នេ ‘ឥមិនា ឧបាយេន ឥមម្ហា ទុក្ខា មុច្ចិស្សាមា’តិ ចិន្តេត្វា មរណភយតោ មុច្ចិំសុយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ចុតិបដិសន្ធិវសេន បរិវត្តន្តោ វដ្ដកយោនិយំ និព្ពត្តិ. តទា ឯកោ វដ្ដកលុទ្ទកោ អរញ្ញា ពហូ វដ្ដកេ អាហរិត្វា គេហេ ឋបេត្វា គោចរំ ទត្វា មូលំ គហេត្វា អាគតាគតានំ ហត្ថេ វដ្ដកេ វិក្កិណន្តោ ជីវិកំ កប្បេតិ. សោ ឯកទិវសំ ពហូហិ វដ្ដកេហិ សទ្ធិំ ពោធិសត្តម្បិ គហេត្វា អានេសិ. ពោធិសត្តោ ចិន្តេសិ ‘‘សចាហំ ឥមិនា ទិន្នំ គោចរញ្ច បានីយញ្ច បរិភុញ្ជិស្សាមិ, អយំ មំ គហេត្វា អាគតានំ មនុស្សានំ ទស្សតិ. សចេ បន ន បរិភុញ្ជិស្សាមិ, អហំ មិលាយិស្សាមិ, អថ មំ មិលាយន្តំ ទិស្វា មនុស្សា ន គណ្ហិស្សន្តិ. ឯវំ មេ សោត្ថិ ភវិស្សតិ, ឥមំ ឧបាយំ ករិស្សាមី’’តិ. សោ តថា ករោន្តោ មិលាយិត្វា អដ្ឋិចម្មមត្តោ អហោសិ. មនុស្សា តំ ទិស្វា ន គណ្ហិំសុ. លុទ្ទកោ ពោធិសត្តំ ឋបេត្វា សេសេសុ វដ្ដកេសុ បរិក្ខីណេសុ បច្ឆិំ នីហរិត្វា ទ្វារេ ឋបេត្វា ពោធិសត្តំ ហត្ថតលេ កត្វា ‘‘កិំ នុ ខោ អយំ វដ្ដកោ’’តិ ចិន្តេត្វា ឱលោកេតុំ អារទ្ធោ. អថស្ស បមត្តភាវំ ញត្វា ពោធិសត្តោ បក្ខេ បសារេត្វា ឧប្បតិត្វា អរញ្ញមេវ គតោ. អញ្ញេ វដ្ដកា តំ ទិស្វា ‘‘កិំ នុ ខោ ន បញ្ញាយសិ, កហំ គតោសី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘លុទ្ទកេន គហិតោម្ហី’’តិ វុត្តេ ‘‘កិន្តិ កត្វា មុត្តោសី’’តិ បុច្ឆិំសុ. ពោធិសត្តោ ‘‘អហំ តេន ទិន្នំ គោចរំ អគ្គហេត្វា បានីយំ អបិវិត្វា ឧបាយចិន្តាយ មុត្តោ’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១១៨. ‘‘នាចិន្តយន្តោ បុរិសោ, វិសេសមធិគច្ឆតិ;

ចិន្តិតស្ស ផលំ បស្ស, មុត្តោស្មិ វធពន្ធនា’’តិ.

តត្ថាយំ បិណ្ឌត្ថោ – បុរិសោ ទុក្ខំ បត្វា ‘‘ឥមិនា នាម ឧបាយេន ឥមម្ហា ទុក្ខា មុច្ចិស្សាមី’’តិ អចិន្តយន្តោ អត្តនោ ទុក្ខា មោក្ខសង្ខាតំ វិសេសំ នាធិគច្ឆតិ. ឥទានិ បន មយា ចិន្តិតកម្មស្ស ផលំ បស្ស. តេនេវ ឧបាយេន មុត្តោស្មិ វធពន្ធនា, មរណតោ ច ពន្ធនតោ ច មុត្តោស្មិ អហន្តិ. ឯវំ ពោធិសត្តោ អត្តនា កតការណំ អាចិក្ខិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា មរណមុត្តោ វដ្ដកោ អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

វដ្ដជាតកវណ្ណនា អដ្ឋមា.

[១១៩] ៩. អកាលរាវិជាតកវណ្ណនា

អមាតាបិតរសំវទ្ធោតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ អកាលរាវិំ ភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. សោ កិរ សាវត្ថិវាសី កុលបុត្តោ សាសនេ បព្ពជិត្វា វត្តំ វា សិក្ខំ វា ន ឧគ្គណ្ហិ. សោ ‘‘ឥមស្មិំ កាលេ មយា វត្តំ កាតព្ពំ, ឥមស្មិំ កាលេ ឧបដ្ឋាតព្ពំ, ឥមស្មិំ កាលេ ឧគ្គហេតព្ពំ, ឥមស្មិំ កាលេ សជ្ឈាយិតព្ព’’ន្តិ ន ជានាតិ, បឋមយាមេបិ មជ្ឈិមយាមេបិ បច្ឆិមយាមេបិ បពុទ្ធបពុទ្ធក្ខណេយេវ មហាសទ្ទំ ករោតិ, ភិក្ខូ និទ្ទំ ន លភន្តិ. ធម្មសភាយំ ភិក្ខូ ‘‘អាវុសោ, អសុកោ នាម ភិក្ខុ ឯវរូបេ រតនសាសនេ បព្ពជិត្វា វត្តំ វា សិក្ខំ វា កាលំ វា អកាលំ វា ន ជានាតី’’តិ តស្ស អគុណកថំ កថេសុំ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវេស អកាលរាវី, បុព្ពេបិ អកាលរាវីយេវ, កាលាកាលំ អជាននភាវេន ច គីវាយ វដ្ដិតាយ ជីវិតក្ខយំ បត្តោ’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ឧទិច្ចព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ សព្ពសិប្បេសុ បារំ គន្ត្វា ពារាណសិយំ ទិសាបាមោក្ខោ អាចរិយោ ហុត្វា បញ្ចសតេ មាណវេ សិប្បំ វាចេតិ. តេសំ មាណវានំ ឯកោ កាលរាវី កុក្កុដោ អត្ថិ, តេ តស្ស វស្សិតសទ្ទេន ឧដ្ឋាយ សិប្បំ សិក្ខន្តិ. សោ កាលមកាសិ. តេ អញ្ញំ កុក្កុដំ បរិយេសន្តា ចរន្តិ. អថេកោ មាណវកោ សុសានវនេ ទារូនិ ឧទ្ធរន្តោ ឯកំ កុក្កុដំ ទិស្វា អានេត្វា បញ្ជរេ ឋបេត្វា បដិជគ្គតិ. សោ សុសានេ វឌ្ឍិតត្តា ‘‘អសុកវេលាយ នាម វស្សិតព្ព’’ន្តិ អជានន្តោ កទាចិ អតិរត្តិំ វស្សតិ, កទាចិ អរុណុគ្គមនេ. មាណវា តស្ស អតិរត្តិំ វស្សិតកាលេ សិប្បំ សិក្ខន្តា យាវ អរុណុគ្គមនា សិក្ខិតុំ ន សក្កោន្តិ, និទ្ទាយមានា គហិតដ្ឋានម្បិ ន បស្សន្តិ. អតិបភាតេ វស្សិតកាលេ សជ្ឈាយស្ស ឱកាសមេវ ន លភន្តិ. មាណវា ‘‘អយំ អតិរត្តិំ វា វស្សតិ អតិបភាតេ វា, ឥមំ និស្សាយ អម្ហាកំ សិប្បំ ន និដ្ឋាយិស្សតី’’តិ តំ គហេត្វា គីវំ វដ្ដេត្វា ជីវិតក្ខយំ បាបេត្វា ‘‘អកាលរាវី កុក្កុដោ អម្ហេហិ ឃាតិតោ’’តិ អាចរិយស្ស កថេសុំ. អាចរិយោ ‘‘ឱវាទំ អគ្គហេត្វា សំវឌ្ឍិតភាវេន មរណំ បត្តោ’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១១៩. ‘‘អមាតាបិតរ-សំវទ្ធោ, អនាចេរកុលេ វសំ;

នាយំ កាលំ អកាលំ វា, អភិជានាតិ កុក្កុដោ’’តិ.

តត្ថ អមាតាបិតរសំវទ្ធោតិ មាតាបិតរោ និស្សាយ តេសំ ឱវាទំ អគ្គហេត្វា សំវឌ្ឍោ. អនាចេរកុលេ វសន្តិ អាចរិយកុលេបិ អវសមានោ, អាចារសិក្ខាបកំ កញ្ចិ និស្សាយ អវសិតត្តាតិ អត្ថោ. នាយំ កាលំ អកាលំ វាតិ ‘‘ឥមស្មិំ កាលេ វស្សិតព្ពំ, ឥមស្មិំ ន វស្សិតព្ព’’ន្តិ ឯវំ វស្សិតព្ពយុត្តកំ កាលំ វា អកាលំ វា ឯស កុក្កុដោ ន ជានាតិ, អជាននភាវេនេវ ជីវិតក្ខយំ បត្តោតិ. ឥទំ ការណំ ទស្សេត្វា ពោធិសត្តោ យាវតាយុកំ ឋត្វា យថាកម្មំ គតោ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា អកាលរាវី កុក្កុដោ អយំ ភិក្ខុ អហោសិ, អន្តេវាសិកា ពុទ្ធបរិសា, អាចរិយោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

អកាលរាវិជាតកវណ្ណនា នវមា.

[១២០] ១០. ពន្ធនមោក្ខជាតកវណ្ណនា

អពទ្ធា តត្ថ ពជ្ឈន្តីតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ចិញ្ចមាណវិកំ អារព្ភ កថេសិ. តស្សា វត្ថុ ទ្វាទសកនិបាតេ មហាបទុមជាតកេ (ជា. ១.១២.១០៦ អាទយោ) អាវិ ភវិស្សតិ. តទា បន សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ចិញ្ចមាណវិកា ឥទានេវ មំ អភូតេន អព្ភាចិក្ខតិ, បុព្ពេបិ អព្ភាចិក្ខិយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ បុរោហិតស្ស គេហេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ បិតុ អច្ចយេន តស្សេវ បុរោហិតោ អហោសិ. តេន អគ្គមហេសិយា វរោ ទិន្នោ ហោតិ ‘‘ភទ្ទេ, យំ ឥច្ឆសិ, តំ វទេយ្យាសី’’តិ. សា ឯវមាហ ‘‘ន មយ្ហំ អញ្ញោ វរោ នាម ទុល្លភោ, ឥតោ បន តេ បដ្ឋាយ អញ្ញា ឥត្ថី កិលេសវសេន ន ឱលោកេតព្ពា’’តិ. សោ បដិក្ខិបិត្វា បុនប្បុនំ និប្បីឡិយមានោ តស្សា វចនំ អតិក្កមិតុំ អសក្កោន្តោ សម្បដិច្ឆិត្វា តតោ បដ្ឋាយ សោឡសសុ នាដកិត្ថិសហស្សេសុ កិលេសវសេន ឯកិត្ថិម្បិ ន ឱលោកេសិ.

អថស្ស បច្ចន្តោ កុប្បិ, បច្ចន្តេ ឋិតា យោធា ចោរេហិ សទ្ធិំ ទ្វេ តយោ សង្គាមេ កត្វា ‘‘ឥតោ ឧត្តរិ មយំ ន សក្កោមា’’តិ រញ្ញោ បណ្ណំ បេសេសុំ. រាជា តត្ថ គន្តុកាមោ ពលកាយំ សំហរិត្វា តំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘ភទ្ទេ, អហំ បច្ចន្តំ គច្ឆាមិ, តត្ថ នានប្បការានិ យុទ្ធានិ ហោន្តិ, ជយបរាជយោបិ អនិពទ្ធោ, តាទិសេសុ ឋានេសុ មាតុគាមោ ទុប្បរិហារោ, ត្វំ ឥធេវ និវត្តាហី’’តិ អាហ. សា ‘‘ន សក្កា, ទេវ, មយា និវត្តិតុ’’ន្តិ បុនប្បុនំ រញ្ញា បដិក្ខិត្តា អាហ ‘‘តេន ហិ ឯកេកំ យោជនំ គន្ត្វា មយ្ហំ សុខទុក្ខជាននត្ថំ ឯកេកំ មនុស្សំ បេសេយ្យាថា’’តិ. រាជា ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា ពោធិសត្តំ នគរេ ឋបេត្វា មហន្តេន ពលកាយេន និក្ខមិត្វា គច្ឆន្តោ យោជនេ យោជនេ ឯកេកំ បុរិសំ ‘‘អម្ហាកំ អារោគ្យំ អារោចេត្វា ទេវិយា សុខទុក្ខំ ជានិត្វា អាគច្ឆា’’តិ បេសេសិ. សា អាគតាគតំ បុរិសំ ‘‘រាជា កិមត្ថំ តំ បេសេតី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘តុម្ហាកំ សុខទុក្ខជាននត្ថាយា’’តិ វុត្តេ ‘‘តេន ហិ ឯហី’’តិ តេន សទ្ធិំ អសទ្ធម្មំ បដិសេវតិ. រាជា ទ្វត្តិំសយោជនមគ្គំ គច្ឆន្តោ ទ្វត្តិំស ជនេ បេសេសិ, សា សព្ពេហិបិ តេហិ សទ្ធិំ តថេវ អកាសិ.

រាជា បច្ចន្តំ វូបសមេត្វា ជនបទំ សមស្សាសេត្វា បុន អាគច្ឆន្តោបិ តថេវ ទ្វត្តិំស ជនេ បេសេសិ, សា តេហិបិ សទ្ធិំ តថេវ វិប្បដិបជ្ជិយេវ. រាជា អាគន្ត្វា ជយក្ខន្ធាវារដ្ឋានេ ឋត្វា ‘‘នគរំ បដិជគ្គាបេតូ’’តិ ពោធិសត្តស្ស បណ្ណំ បេសេសិ. ពោធិសត្តោ សកលនគរំ បដិជគ្គាបេត្វា រាជនិវេសនំ បដិជគ្គាបេន្តោ ទេវិយា វសនដ្ឋានំ អគមាសិ. សា ពោធិសត្តស្ស រូបសោភគ្គប្បត្តំ កាយំ ទិស្វា សណ្ឋាតុំ អសក្កោន្តី ‘‘ឯហិ, ព្រាហ្មណ, សយនំ អភិរុហា’’តិ អាហ. ពោធិសត្តោ ‘‘មា ឯវំ អវច, រាជាបិ គរុ, អកុសលម្បិ ភាយាមិ, ន សក្កា មយា ឯវំ កាតុ’’ន្តិ អាហ. ‘‘ចតុសដ្ឋិយា បាទមូលិកានំ នេវ រាជា គរុ, ន អកុសលំ ភាយន្តិ. តវេវ រាជា គរុ, ត្វំយេវ ច អកុសលំ ភាយសី’’តិ. ‘‘អាម, ទេវិ, សចេ តេសម្បិ ឯវំ ភវេយ្យ, ន ឯវរូបំ ករេយ្យុំ’’. ‘‘អហំ បន ជានមានោ ឯវរូបំ សាហសិយកម្មំ ន ករិស្សាមី’’តិ. ‘‘កិំ ពហុំ វិប្បលបសិ, សចេ មេ វចនំ ន ករោសិ, សីសំ តេ ឆិន្ទាបេស្សាមី’’តិ. ‘‘តិដ្ឋតុ តាវ ឯកស្មិំ អត្តភាវេ សីសំ, អត្តភាវសហស្សេបិ សីសេ ឆិជ្ជន្តេ ន សក្កា មយា ឯវរូបំ កាតុ’’ន្តិ. សា ‘‘ហោតុ, ជានិស្សាមី’’តិ ពោធិសត្តំ តជ្ជេត្វា អត្តនោ គព្ភំ បវិសិត្វា សរីរេ នខវឡញ្ជំ ទស្សេត្វា តេលេន គត្តានិ អព្ភញ្ជិត្វា កិលិដ្ឋវត្ថំ និវាសេត្វា គិលានាលយំ កត្វា ទាសិយោ អាណាបេសិ ‘រញ្ញា កហំ ទេវី’តិ វុត្តេ ‘គិលានា’តិ កថេយ្យាថា’’តិ.

ពោធិសត្តោបិ រញ្ញោ បដិបថំ អគមាសិ. រាជា នគរំ បទក្ខិណំ កត្វា បាសាទំ អារុយ្ហ ទេវិំ អបស្សន្តោ ‘‘កហំ, ទេវី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘គិលានា, ទេវា’’តិ. សោបិ សិរិគព្ភំ បវិសិត្វា តស្សា បិដ្ឋិំ បរិមជ្ជន្តោ ‘‘កិំ តេ, ភទ្ទេ, អផាសុក’’ន្តិ បុច្ឆិ. សា តុណ្ហី អហោសិ. តតិយវារេ រាជានំ ឱលោកេត្វា ‘‘ត្វម្បិ, មហារាជ, ជីវសិ នាម, មាទិសាបិ ឥត្ថិយោ សស្សាមិកាយេវ នាមា’’តិ អាហ. ‘‘កិំ ឯតំ, ភទ្ទេ’’តិ? តុម្ហេហិ នគរំ រក្ខនត្ថាយ ឋបិតោ បុរោហិតោ ‘‘តុម្ហាកំ និវេសនំ បដិជគ្គាមី’’តិ ឥធាគន្ត្វា អត្តនោ វចនំ អករោន្តិំ មំ បហរិត្វា អត្តនោ មនំ បូរេត្វា គតោតិ. រាជា អគ្គិម្ហិ បក្ខិត្តលោណសក្ខរា វិយ កោធេន តដតដាយន្តោ សិរិគព្ភា និក្ខមិត្វា ទោវារិកបាទមូលិកាទយោ បក្កោសាបេត្វា ‘‘គច្ឆថ, ភណេ, បុរោហិតំ បច្ឆាពាហំ ពន្ធិត្វា វជ្ឈភាវប្បត្តំ កត្វា នគរា នីហរិត្វា អាឃាតនំ នេត្វា សីសមស្ស ឆិន្ទថា’’តិ អាហ. តេ វេគេន គន្ត្វា តំ បច្ឆាពាហំ ពន្ធិត្វា វជ្ឈភេរិំ ចរាបេសុំ.

ពោធិសត្តោ ចិន្តេសិ – ‘‘អទ្ធា តាយ ទុដ្ឋទេវិយា រាជា បុរេតរមេវ បរិភិន្នោ, អជ្ជ ទានាហំ អត្តនោ ពលេនេវ អត្តានំ មោចេស្សាមី’’តិ. សោ តេ បុរិសេ អាហ ‘‘ភោ, តុម្ហេ មំ មារេន្តា រញ្ញោ ទស្សេត្វាវ មារេថា’’តិ. ‘‘កិំការណា’’តិ? ‘‘អហំ រាជកម្មិកោ, ពហុ មេ កម្មំ កតំ, ពហូនិ មហានិធិដ្ឋានានិ ជានាមិ, រាជកុដុម្ពំ មយា វិចារិតំ. សចេ មំ រញ្ញោ ន ទស្សេស្សថ, ពហុធនំ នស្សិស្សតិ, មយា រញ្ញោ សាបតេយ្យេ អាចិក្ខិតេ បច្ឆា កាតព្ពំ ករោថា’’តិ. តេ តំ រញ្ញោ ទស្សយិំសុ. រាជា តំ ទិស្វាវ ‘‘កស្មា ភោ, ព្រាហ្មណ, មយិ លជ្ជំ ន អកាសិ, កស្មា តេ ឯវរូបំ បាបកម្មំ កត’’ន្តិ អាហ. ‘‘មហារាជ, អហំ សោត្ថិយកុលេ ជាតោ, មយា កុន្ថកិបិល្លិកមត្តោបិ បាណាតិបាតោ ន កតបុព្ពោ, តិណសលាកមត្តម្បិ អទិន្នំ នាទិន្នបុព្ពំ, លោភវសេន បរេសំ ឥត្ថី អក្ខីនិ ឧម្មីលេត្វាបិ ន ឱលោកិតបុព្ពា, ហស្សវសេនាបិ មុសា ន ភាសិតបុព្ពា, កុសគ្គេនាបិ មជ្ជំ ន បីតបុព្ពំ, អហំ តុម្ហេសុ និរបរាធោ. សា បន ពាលា លោភវសេន មំ ហត្ថេ គហេត្វា មយា បដិក្ខិត្តា មំ តជ្ជេត្វា អត្តនា កតំ បាបំ ឧត្តានំ កត្វា មម អាចិក្ខិត្វា អន្តោគព្ភំ បវិដ្ឋា. អហំ និរបរាធោ, បណ្ណំ គហេត្វា បន អាគតា ចតុសដ្ឋិ ជនា សាបរាធា, តេ បក្កោសាបេត្វា ‘‘តាយ វោ វចនំ កតំ, ន កត’’ន្តិ បុច្ឆ, ទេវាតិ. រាជា តេ ចតុសដ្ឋិ ជនេ ពន្ធាបេត្វា ទេវិំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘តយា ឯតេហិ សទ្ធិំ បាបំ កតំ, ន កត’’ន្តិ បុច្ឆិ. ‘‘កតំ, ទេវា’’តិ វុត្តេ តេ បច្ឆាពាហំ ពន្ធាបេត្វា ‘‘ឥមេសំ ចតុសដ្ឋិជនានំ សីសានិ ឆិន្ទថា’’តិ អាណាបេសិ.

អថ នំ ពោធិសត្តោ អាហ – ‘‘នត្ថិ, មហារាជ, ឯតេសំ ទោសោ, ទេវី អត្តនោ រុចិំ ការាបេសិ. និរបរាធា ឯតេ, តស្មា នេសំ ខមថ. តស្សាបិ ទោសោ នត្ថិ, ឥត្ថិយោ នាម មេថុនធម្មេន អតិត្តា. ជាតិសភាវោ ហិ ឯស. ឯតាសំ ខមិតព្ពយុត្តមេវ ហោតិ. តស្មា ឯតិស្សាបិ ខមថា’’តិ នានប្បការេន រាជានំ សញ្ញាបេត្វា តេ ចតុសដ្ឋិបិ ជនេ តញ្ច ពាលំ មោចាបេត្វា សព្ពេសំ យថាសកានិ ឋានានិ ទាបេសិ. ឯវំ តេ សព្ពេ មោចេត្វា សកដ្ឋានេ បតិដ្ឋាបេត្វា ពោធិសត្តោ រាជានំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘មហារាជ, អន្ធពាលានំ នាម អវត្ថុកេន វចនេន អពន្ធិតព្ពយុត្តកាបិ បណ្ឌិតា បច្ឆាពាហំ ពទ្ធា, បណ្ឌិតានំ ការណយុត្តេន វចនេន បច្ឆាពាហំ ពទ្ធាបិ មុត្តា. ឯវំ ពាលា នាម អពន្ធិតព្ពយុត្តកេបិ ពន្ធាបេន្តិ, បណ្ឌិតា ពទ្ធេបិ មោចេន្តី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

១២០. ‘‘អពទ្ធា តត្ថ ពជ្ឈន្តិ, យត្ថ ពាលា បភាសរេ;

ពទ្ធាបិ តត្ថ មុច្ចន្តិ, យត្ថ ធីរា បភាសរេ’’តិ.

តត្ថ អពទ្ធាតិ អពន្ធិតព្ពយុត្តា. បភាសរេតិ បភាសន្តិ វទន្តិ កថេន្តិ.

ឯវំ មហាសត្តោ ឥមាយ គាថាយ រញ្ញោ ធម្មំ ទេសេត្វា ‘‘មយា ឥមំ ទុក្ខំ អគារេ វសនភាវេន លទ្ធំ, ឥទានិ មេ អគារេន កិច្ចំ នត្ថិ, បព្ពជ្ជំ មេ អនុជាន, ទេវា’’តិ បព្ពជ្ជំ អនុជានាបេត្វា អស្សុមុខំ ញាតិជនំ មហន្តញ្ច វិភវំ បហាយ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ហិមវន្តេ វសន្តោ អភិញ្ញា ច សមាបត្តិយោ ច និព្ពត្តេត្វា ព្រហ្មលោកបរាយណោ អហោសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ទុដ្ឋទេវី ចិញ្ចមាណវិកា អហោសិ, រាជា អានន្ទោ, បុរោហិតោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ពន្ធនមោក្ខជាតកវណ្ណនា ទសមា.

ហំចិវគ្គោ ទ្វាទសមោ.

តស្សុទ្ទានំ –

គទ្រភបញ្ហា អមរា, សិង្គាលំ មិតចិន្តិ ច;

អនុសាសិកទុព្ពចំ, តិត្តិរំ វដ្ដកំ បុន;

អកាលរាវិ ពន្ធនន្តិ.