២. គន្ធារវគ្គោ

[៤០៦] ១. គន្ធារជាតកវណ្ណនា

ហិត្វា គាមសហស្សានីតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ភេសជ្ជសន្និធិការសិក្ខាបទំ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ បន រាជគហេ សមុដ្ឋិតំ. អាយស្មតា ហិ បិលិន្ទវច្ឆេន អារាមិកកុលំ មោចេតុំ រាជនិវេសនំ គន្ត្វា រញ្ញោ បាសាទេ ឥទ្ធិពលេន សោវណ្ណមយេ កតេ មនុស្សា បសីទិត្វា ថេរស្ស បញ្ច ភេសជ្ជានិ បហិណិំសុ. សោ តានិ បរិសាយ វិស្សជ្ជេសិ. បរិសា បនស្ស ពាហុល្លិកា អហោសិ, លទ្ធំ លទ្ធំ កោឡម្ពេបិ ឃដេបិ បត្តត្ថវិកាយោបិ បូរេត្វា បដិសាមេសិ. មនុស្សា ទិស្វា ‘‘មហិច្ឆា ឥមេ សមណា អន្តោកោដ្ឋាគារិកា’’តិ ឧជ្ឈាយិំសុ. សត្ថា តំ បវត្តិំ សុត្វា ‘‘យានិ ខោ បន តានិ គិលានានំ ភិក្ខូន’’ន្តិ (បារា. ៦២២-៦២៣) សិក្ខាបទំ បញ្ញបេត្វា ‘‘ភិក្ខវេ, បោរាណកបណ្ឌិតា អនុប្បន្នេ ពុទ្ធេ ពាហិរកបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា បញ្ចសីលមត្តកំ រក្ខន្តាបិ លោណសក្ខរមត្តកំ បុនទិវសត្ថាយ និទហន្តេ គរហិំសុ, តុម្ហេ បន ឯវរូបេ និយ្យានិកសាសនេ បព្ពជិត្វា ទុតិយតតិយទិវសត្ថាយ សន្និធិំ ករោន្តា អយុត្តំ ករោថា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ គន្ធាររដ្ឋេ ពោធិសត្តោ គន្ធាររញ្ញោ បុត្តោ ហុត្វា បិតុ អច្ចយេន រជ្ជេ បតិដ្ឋាយ ធម្មេន រជ្ជំ ការេសិ. មជ្ឈិមបទេសេបិ វិទេហរដ្ឋេ វិទេហោ នាម រាជា រជ្ជំ ការេសិ. តេ ទ្វេបិ រាជានោ អទិដ្ឋសហាយា ហុត្វា អញ្ញមញ្ញំ ថិរវិស្សាសា អហេសុំ. តទា មនុស្សា ទីឃាយុកា ហោន្តិ, តិំស វស្សសហស្សានិ ជីវន្តិ. អថេកទា គន្ធាររាជា បុណ្ណមុបោសថទិវសេ សមាទិន្នសីលោ មហាតលេ បញ្ញត្តវរបល្លង្កមជ្ឈគតោ វិវដេន សីហបញ្ជរេន បាចីនលោកធាតុំ ឱលោកេន្តោ អមច្ចានំ ធម្មត្ថយុត្តកថំ កថេន្តោ និសីទិ. តស្មិំ ខណេ គគនតលំ អតិលង្ឃន្តមិវ បរិបុណ្ណំ ចន្ទមណ្ឌលំ រាហុ អវត្ថរិ, ចន្ទប្បភា អន្តរធាយិ. អមច្ចា ចន្ទាលោកំ អបស្សន្តា ចន្ទស្ស រាហុនា គហិតភាវំ រញ្ញោ អារោចេសុំ. រាជា ចន្ទំ ឱលោកេត្វា ‘‘អយំ ចន្ទោ អាគន្តុកឧបក្កិលេសេន ឧបក្កិលិដ្ឋោ និប្បភោ ជាតោ, មយ្ហម្បេស រាជបរិវារោ ឧបក្កិលេសោ, ន ខោ បន មេតំ បតិរូបំ, យាហំ រាហុនា គហិតចន្ទោ វិយ និប្បភោ ភវេយ្យំ, វិសុទ្ធេ គគនតរេ វិរោចន្តំ ចន្ទមណ្ឌលំ វិយ រជ្ជំ បហាយ បព្ពជិស្សាមិ, កិំ មេ បរេន ឱវទិតេន, កុលេ ច គណេ ច អលគ្គោ ហុត្វា អត្តានមេវ ឱវទន្តោ វិចរិស្សាមិ, ឥទំ មេ បតិរូប’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ‘‘យំ ឥច្ឆថ, តំ រាជានំ ករោថា’’តិ រជ្ជំ អមច្ចានំ និយ្យាទេសិ. សោ រជ្ជំ ឆឌ្ឌេត្វា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ឈានាភិញ្ញាយោ និព្ពត្តេត្វា ឈានរតិសមប្បិតោ ហិមវន្តបទេសេ វាសំ កប្បេសិ.

វិទេហរាជាបិ ‘‘សុខំ មេ សហាយស្សា’’តិ វាណិជេ បុច្ឆិត្វា តស្ស បព្ពជិតភាវំ សុត្វា ‘‘មម សហាយេ បព្ពជិតេ អហំ រជ្ជេន កិំ ករិស្សាមី’’តិ សត្តយោជនិកេ មិថិលនគរេ តិយោជនសតិកេ វិទេហរដ្ឋេ សោឡសសុ គាមសហស្សេសុ បូរិតានិ កោដ្ឋាគារានិ, សោឡសសហស្សា ច នាដកិត្ថិយោ ឆឌ្ឌេត្វា បុត្តធីតរោ អមនសិកត្វា ហិមវន្តបទេសំ បវិសិត្វា បព្ពជិត្វា បវត្តផលភោជនោ ហុត្វា សមប្បវត្តវាសំ វសន្តោ វិចរិ. តេ ឧភោបិ សមវត្តចារំ ចរន្តា អបរភាគេ សមាគច្ឆិំសុ, ន បន អញ្ញមញ្ញំ សញ្ជានិំសុ, សម្មោទមានា ឯកតោវ សមប្បវត្តវាសំ វសិំសុ. តទា វិទេហតាបសោ គន្ធារតាបសស្ស ឧបដ្ឋានំ ករោតិ. តេសំ ឯកស្មិំ បុណ្ណមទិវសេ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ និសីទិត្វា ធម្មត្ថយុត្តកថំ កថេន្តានំ គគនតលេ វិរោចមានំ ចន្ទមណ្ឌលំ រាហុ អវត្ថរិ. វិទេហតាបសោ ‘‘កិំ នុ ខោ ចន្ទស្ស បភា នដ្ឋា’’តិ ឱលោកេត្វា រាហុនា គហិតំ ចន្ទំ ទិស្វា ‘‘កោ នុ ខោ ឯស អាចរិយ, ចន្ទំ អវត្ថរិត្វា និប្បភមកាសី’’តិ បុច្ឆិ. អន្តេវាសិក អយំ រាហុ នាម ចន្ទស្សេកោ ឧបក្កិលេសោ, វិរោចិតុំ ន ទេតិ, អហម្បិ រាហុគហិតំ ចន្ទមណ្ឌលំ ទិស្វា ‘‘ឥទំ បរិសុទ្ធស្ស ចន្ទមណ្ឌលស្ស អាគន្តុកេន ឧបក្កិលេសេន និប្បភំ ជាតំ, មយ្ហម្បិ ឥទំ រជ្ជំ ឧបក្កិលេសោ, យាវ ចន្ទមណ្ឌលំ រាហុ វិយ ឥទំ និប្បភំ ន ករោតិ, តាវ បព្ពជិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា តទេវ រាហុគហិតំ ចន្ទមណ្ឌលំ អារម្មណំ កត្វា មហារជ្ជំ ឆឌ្ឌេត្វា បព្ពជិតោតិ. ‘‘អាចរិយ, ត្វំ គន្ធាររាជា’’តិ? ‘‘អាម, អហ’’ន្តិ. ‘‘អាចរិយ, អហម្បិ វិទេហរដ្ឋេ មិថិលនគរេ វិទេហរាជា នាម, ននុ មយំ អញ្ញមញ្ញំ អទិដ្ឋសហាយា’’តិ. ‘‘កិំ បន តេ អារម្មណំ អហោសី’’តិ? អហំ ‘‘តុម្ហេ បព្ពជិតា’’តិ សុត្វា ‘‘អទ្ធា បព្ពជ្ជាយ មហន្តំ គុណំ អទ្ទសា’’តិ តុម្ហេយេវ អារម្មណំ កត្វា រជ្ជំ បហាយ បព្ពជិតោតិ. តេ តតោ បដ្ឋាយ អតិវិយ សមគ្គា សម្មោទមានា បវត្តផលភោជនា ហុត្វា វិហរិំសុ. តត្ថ ទីឃរត្តំ វសិត្វា ច បន លោណម្ពិលសេវនត្ថាយ ហិមវន្តតោ ឱតរិត្វា ឯកំ បច្ចន្តគាមំ សម្បាបុណិំសុ.

មនុស្សា តេសំ ឥរិយាបថេ បសីទិត្វា ភិក្ខំ ទត្វា បដិញ្ញំ គហេត្វា អរញ្ញេ រត្តិទិវដ្ឋានាទីនិ មាបេត្វា វសាបេសុំ. អន្តរាមគ្គេបិ នេសំ ភត្តកិច្ចករណត្ថាយ ឧទកផាសុកដ្ឋានេ បណ្ណសាលំ ការេសុំ. តេ បច្ចន្តគាមេ ភិក្ខំ ចរិត្វា តាយ បណ្ណសាលាយ និសីទិត្វា បរិភុញ្ជិត្វា អត្តនោ វសនដ្ឋានំ គច្ឆន្តិ. តេបិ មនុស្សា តេសំ អាហារំ ទទមានា ឯកទា លោណំ បត្តេ បក្ខិបិត្វា ទេន្តិ, ឯកទា បណ្ណបុដេ ពន្ធិត្វា ទេន្តិ, ឯកទា អលោណកាហារមេវ ទេន្តិ. តេ ឯកទិវសំ បណ្ណបុដេ ពហុតរំ លោណំ អទំសុ. វិទេហតាបសោ លោណំ អាទាយ គន្ត្វា ពោធិសត្តស្ស ភត្តកិច្ចកាលេ បហោនកំ ទត្វា អត្តនោបិ បមាណយុត្តំ គហេត្វា អតិរេកំ បណ្ណបុដេ ពន្ធិត្វា ‘‘អលោណកទិវសេ ភវិស្សតី’’តិ តិណវដ្ដិកអន្តរេ ឋបេសិ. អថេកទិវសំ អលោណកេ អាហារេ លទ្ធេ វិទេហោ គន្ធារស្ស ភិក្ខាភាជនំ ទត្វា តិណវដ្ដិកអន្តរតោ លោណំ អាហរិត្វា ‘‘អាចរិយ, លោណំ គណ្ហថា’’តិ អាហ. ‘‘អជ្ជ មនុស្សេហិ លោណំ ន ទិន្នំ, ត្វំ កុតោ លភសី’’តិ? ‘‘អាចរិយ, បុរិមទិវសេ មនុស្សា ពហុំ លោណមទំសុ, អថាហំ ‘អលោណកទិវសេ ភវិស្សតី’តិ អតិរេកំ លោណំ ឋបេសិ’’ន្តិ. អថ នំ ពោធិសត្តោ ‘‘មោឃបុរិស, តិយោជនសតិកំ វិទេហរដ្ឋំ បហាយ បព្ពជិត្វា អកិញ្ចនភាវំ បត្វា ឥទានិ លោណសក្ខរាយ តណ្ហំ ជនេសី’’តិ តជ្ជេត្វា ឱវទន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

៧៦. ‘‘ហិត្វា គាមសហស្សានិ, បរិបុណ្ណានិ សោឡស;

កោដ្ឋាគារានិ ផីតានិ, សន្និធិំ ទានិ កុព្ពសី’’តិ.

តត្ថ កោដ្ឋាគារានីតិ សុវណ្ណរជតមណិមុត្តាទិរតនកោដ្ឋាគារានិ ចេវ ទុស្សកោដ្ឋាគារានិ ច ធញ្ញកោដ្ឋាគារានិ ច. ផីតានីតិ បូរានិ. សន្និធិំ ទានិ កុព្ពសីតិ ឥទានិ ‘‘ស្វេ ភវិស្សតិ, តតិយទិវសេ ភវិស្សតី’’តិ លោណមត្តំ សន្និធិំ ករោសីតិ.

វិទេហោ ឯវំ គរហិយមានោ គរហំ អសហន្តោ បដិបក្ខោ ហុត្វា ‘‘អាចរិយ, តុម្ហេ អត្តនោ ទោសំ អទិស្វា មយ្ហមេវ ទោសំ បស្សថ, ននុ តុម្ហេ ‘កិំ មេ បរេន ឱវទិតេន, អត្តានមេវ ឱវទិស្សាមី’តិ រជ្ជំ ឆឌ្ឌេត្វា បព្ពជិតា, តុម្ហេ ឥទានិ មំ កស្មា ឱវទថា’’តិ ចោទេន្តោ ទុតិយំ គាថមាហ –

៧៧. ‘‘ហិត្វា គន្ធារវិសយំ, បហូតធនធារិយំ;

បសាសនតោ និក្ខន្តោ, ឥធ ទានិ បសាសសី’’តិ.

តត្ថ បសាសនតោតិ ឱវាទានុសាសនីទានតោ. ឥធ ទានីតិ ឥទានិ ឥធ អរញ្ញេ កស្មា មំ ឱវទថាតិ.

តំ សុត្វា ពោធិសត្តោ តតិយំ គាថមាហ –

៧៨. ‘‘ធម្មំ ភណាមិ វេទេហ, អធម្មោ មេ ន រុច្ចតិ;

ធម្មំ មេ ភណមានស្ស, ន បាបមុបលិម្បតី’’តិ.

តត្ថ ធម្មន្តិ សភាវំ, ពុទ្ធាទីហិ វណ្ណិតំ បសត្ថំ ការណមេវ. អធម្មោ មេ ន រុច្ចតីតិ អធម្មោ នាម អសភាវោ មយ្ហំ កទាចិបិ ន រុច្ចតិ. ន បាបមុបលិម្បតីតិ មម សភាវមេវ ការណមេវ ភណន្តស្ស បាបំ នាម ហទយេ ន លិម្បតិ ន អល្លីយតិ. ឱវាទទានំ នាមេតំ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធសាវកពោធិសត្តានំ បវេណី. តេហិ ទិន្នោវាទំ ពាលា ន គណ្ហន្តិ, ឱវាទទាយកស្ស បន បាបំ នាម នត្ថិ.

‘‘និធីនំវ បវត្តារំ, យំ បស្សេ វជ្ជទស្សិនំ;

និគ្គយ្ហវាទិំ មេធាវិំ, តាទិសំ បណ្ឌិតំ ភជេ;

តាទិសំ ភជមានស្ស, សេយ្យោ ហោតិ ន បាបិយោ.

‘‘ឱវទេយ្យានុសាសេយ្យ, អសព្ភា ច និវារយេ;

សតញ្ហិ សោ បិយោ ហោតិ, អសតំ ហោតិ អប្បិយោ’’តិ. (ធ. ប. ៧៦-៧៧);

វិទេហតាបសោ ពោធិសត្តស្ស កថំ សុត្វា ‘‘អាចរិយ, អត្ថនិស្សិតំ កថេន្តេនបិ បរំ ឃដ្ដេត្វា រោសេត្វា កថេតុំ ន វដ្ដតិ, ត្វំ មំ កុណ្ឋសត្ថកេន មុណ្ឌេន្តោ វិយ អតិផរុសំ កថេសី’’តិ វត្វា ចតុត្ថំ គាថមាហ –

៧៩. ‘‘យេន កេនចិ វណ្ណេន, បរោ លភតិ រុប្បនំ;

មហត្ថិយម្បិ ចេ វាចំ, ន តំ ភាសេយ្យ បណ្ឌិតោ’’តិ.

តត្ថ យេន កេនចីតិ ធម្មយុត្តេនាបិ ការណេន. លភតិ រុប្បនន្តិ ឃដ្ដនំ ទុស្សនំ កុប្បនំ លភតិយេវ. ន តំ ភាសេយ្យាតិ តស្មា តំ បរបុគ្គលំ យាយ សោ វាចាយ ទុស្សតិ, តំ មហត្ថិយំ មហន្តំ អត្ថនិស្សិតម្បិ វាចំ ន ភាសេយ្យាតិ អត្ថោ.

អថស្ស ពោធិសត្តោ បញ្ចមំ គាថមាហ –

៨០. ‘‘កាមំ រុប្បតុ វា មា វា, ភុសំវ វិកិរីយតុ;

ធម្មំ មេ ភណមានស្ស, ន បាបមុបលិម្បតី’’តិ.

តត្ថ កាមន្តិ ឯកំសេន. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – អយុត្តការកោ បុគ្គលោ ‘‘អយុត្តំ តេ កត’’ន្តិ ឱវទិយមានោ ឯកំសេនេវ កុជ្ឈតុ វា មា វា កុជ្ឈតុ, អថ វា ភុសមុដ្ឋិ វិយ វិកិរីយតុ, មយ្ហំ បន ធម្មំ ភណន្តស្ស បាបំ នាម នត្ថីតិ.

ឯវញ្ច បន វត្វា ‘‘ន វោ អហំ, អានន្ទ, តថា បរក្កមិស្សាមិ, យថា កុម្ភការោ អាមកេ អាមកមត្តេ. និគ្គយ្ហ និគ្គយ្ហាហំ អានន្ទ, វក្ខាមិ, យោ សារោ សោ ឋស្សតី’’តិ (ម. និ. ៣.១៩៦) ឥមស្ស សុគតោវាទស្ស អនុរូបាយ បដិបត្តិយា ឋត្វា ‘‘យថា កុម្ភការោ ភាជនេសុ បុនប្បុនំ អាកោដេត្វា អាកោដេត្វា អាមកំ អគ្គហេត្វា សុបក្កមេវ ភាជនំ គណ្ហាតិ, ឯវំ បុនប្បុនំ ឱវទិត្វា និគ្គណ្ហិត្វា បក្កភាជនសទិសោ បុគ្គលោ គហេតព្ពោ’’តិ ទស្សេតុំ បុន តំ ឱវទន្តោ –

៨១. ‘‘នោ ចេ អស្ស សកា ពុទ្ធិ, វិនយោ វា សុសិក្ខិតោ;

វនេ អន្ធមហិំសោវ, ចរេយ្យ ពហុកោ ជនោ.

៨២. ‘‘យស្មា ច បនិធេកច្ចេ, អាចេរម្ហិ សុសិក្ខិតា;

តស្មា វិនីតវិនយា, ចរន្តិ សុសមាហិតា’’តិ. – ឥទំ គាថាទ្វយមាហ;

តស្សត្ថោ – សម្ម វេទេហ, ឥមេសញ្ហិ សត្តានំ សចេ អត្តនោ ពុទ្ធិ វា បណ្ឌិតេ ឱវាទទាយកេ និស្សាយ អាចារបណ្ណត្តិវិនយោ វា សុសិក្ខិតោ ន ភវេយ្យ, ឯវំ សន្តេ យថា តិណលតាទិគហនេ វនេ អន្ធមហិំសោ គោចរាគោចរំ សាសង្កនិរាសង្កញ្ច ឋានំ អជានន្តោ ចរតិ, តថា តុម្ហាទិសោ ពហុកោ ជនោ ចរេយ្យ. យស្មា បន ឥធ ឯកច្ចេ សកាយ ពុទ្ធិយា រហិតា សត្តា អាចរិយសន្តិកេ អាចារបណ្ណត្តិសុសិក្ខិតា, តស្មា អាចរិយេហិ អត្តនោ អត្តនោ អនុរូបេន វិនយេន វិនីតត្តា វិនីតវិនយា សុសមាហិតា ឯកគ្គចិត្តា ហុត្វា ចរន្តីតិ.

ឥមិនា ឥទំ ទស្សេតិ – ឥមិនា ហិ សត្តេន គិហិនា ហុត្វា អត្តនោ កុលានុរូបា, បព្ពជិតេន បព្ពជិតានុរូបា សិក្ខា សិក្ខិតព្ពា. គិហិនោបិ ហិ អត្តនោ កុលានុរូបេសុ កសិគោរក្ខាទីសុ សិក្ខិតាវ សម្បន្នាជីវា ហុត្វា សុសមាហិតា ចរន្តិ, បព្ពជិតាបិ បព្ពជិតានុរូបេសុ បាសាទិកេសុ អភិក្កន្តបដិក្កន្តាទីសុ អធិសីលអធិចិត្តអធិបញ្ញាសិក្ខាសុ សិក្ខិតាវ វិគតវិក្ខេបា សុសមាហិតា ចរន្តិ. លោកស្មិញ្ហិ –

‘‘ពាហុសច្ចញ្ច សិប្បញ្ច, វិនយោ ច សុសិក្ខិតោ;

សុភាសិតា ច យា វាចា, ឯតំ មង្គលមុត្តម’’ន្តិ. (ខុ. បា. ៥.៥; សុ. និ. ២៦៤);

តំ សុត្វា វេទេហតាបសោ ‘‘អាចរិយ, ឥតោ បដ្ឋាយ មំ ឱវទថ អនុសាសថ, អហំ អនធិវាសនជាតិកតាយ តុម្ហេហិ សទ្ធិំ កថេសិំ, តំ មេ ខមថា’’តិ វន្ទិត្វា មហាសត្តំ ខមាបេសិ. តេ សមគ្គវាសំ វសិត្វា បុន ហិមវន្តមេវ អគមំសុ. តត្រ ពោធិសត្តោ វេទេហតាបសស្ស កសិណបរិកម្មំ កថេសិ. សោ តំ កត្វា អភិញ្ញា ច សមាបត្តិយោ ច និព្ពត្តេសិ. ឥតិ តេ ឧភោបិ អបរិហីនជ្ឈានា ព្រហ្មលោកបរាយណា អហេសុំ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា វេទេហោ អានន្ទោ អហោសិ, គន្ធាររាជា បន អហមេវ អហោសី’’ន្តិ.

គន្ធារជាតកវណ្ណនា បឋមា.

[៤០៧] ២. មហាកបិជាតកវណ្ណនា

អត្តានំ សង្កមំ កត្វាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ញាតត្ថចរិយំ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ ភទ្ទសាលជាតកេ (ជា. ១.១២.១៣ អាទយោ) អាវិ ភវិស្សតិ. តទា បន ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘អាវុសោ, សម្មាសម្ពុទ្ធោ ញាតកានំ អត្ថំ ចរតី’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបិ តថាគតោ ញាតីនំ អត្ថំ ចរិយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ កបិយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ អារោហបរិណាហសម្បន្នោ ថាមពលូបេតោ បញ្ចហត្ថិពលបរិមាណោ អសីតិសហស្សកបិគណបរិវុតោ ហិមវន្តបទេសេ វសតិ. តត្ថ គង្គាតីរំ និស្សាយ សាខាវិដបសម្បន្នោ សន្ទច្ឆាយោ ពហលបត្តោ បព្ពតកូដំ វិយ សមុគ្គតោ អម្ពរុក្ខោ អហោសិ ‘‘និគ្រោធរុក្ខោ’’តិបិ វទន្តិ. តស្ស មធុរានិ ផលានិ ទិព្ពគន្ធរសានិ មហន្តានិ មហន្តកុម្ភប្បមាណានិ. តស្ស ឯកិស្សា សាខាយ ផលានិ ថលេ បតន្តិ, ឯកិស្សា សាខាយ គង្គាជលេ, ទ្វិន្នំ សាខានំ ផលានិ មជ្ឈេ រុក្ខមូលេ បតន្តិ. ពោធិសត្តោ កបិគណំ អាទាយ តត្ថ ផលានិ ខាទន្តោ ‘‘ឯកស្មិំ កាលេ ឥមស្ស រុក្ខស្ស ឧទកេ បតិតំ ផលំ និស្សាយ អម្ហាកំ ភយំ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ ឧទកមត្ថកេ សាខាយ ឯកផលម្បិ អនវសេសេត្វា បុប្ផកាលេ កឡាយមត្តកាលតោ បដ្ឋាយ ខាទាបេតិ ចេវ បាតាបេតិ ច. ឯវំ សន្តេបិ អសីតិវានរសហស្សេហិ អទិដ្ឋំ កិបិល្លិកបុដបដិច្ឆន្នំ ឯកំ បក្កផលំ នទិយំ បតិត្វា ឧទ្ធញ្ច អធោ ច ជាលំ ពន្ធាបេត្វា ឧទកកីឡំ កីឡន្តស្ស ពារាណសិរញ្ញោ ឧទ្ធំជាលេ លគ្គិ. រញ្ញោ ទិវសំ កីឡិត្វា សាយំ គមនសមយេ កេវដ្ដា ជាលំ ឧក្ខិបន្តា តំ ទិស្វា ‘‘អសុកផលំ នាមា’’តិ អជានន្តា រញ្ញោ ទស្សេសុំ.

រាជា ‘‘កិំផលំ នាមេត’’ន្តិ បុច្ឆិ. ‘‘ន ជានាម, ទេវា’’តិ. ‘‘កេ ជានិស្សន្តី’’តិ? ‘‘វនចរកា, ទេវា’’តិ. សោ វនចរកេ បក្កោសាបេត្វា តេសំ សន្តិកា ‘‘អម្ពបក្ក’’ន្តិ សុត្វា ឆុរិកាយ ឆិន្ទិត្វា បឋមំ វនចរកេ ខាទាបេត្វា បច្ឆា អត្តនាបិ ខាទិ, ឥត្ថាគារស្សាបិ អមច្ចានម្បិ ទាបេសិ. រញ្ញោ អម្ពបក្ករសោ សកលសរីរំ ផរិត្វា អដ្ឋាសិ. សោ រសតណ្ហាយ ពជ្ឈិត្វា តស្ស រុក្ខស្ស ឋិតដ្ឋានំ វនចរកេ បុច្ឆិត្វា តេហិ ‘‘ហិមវន្តបទេសេ នទីតីរេ’’តិ វុត្តេ ពហូ នាវាសង្ឃាដេ ពន្ធាបេត្វា វនចរកេហិ ទេសិតមគ្គេន ឧទ្ធំសោតំ អគមាសិ. ‘‘ឯត្តកានិ ទិវសានី’’តិ បរិច្ឆេទោ ន កថិតោ, អនុបុព្ពេន បន តំ ឋានំ បត្វា ‘‘ឯសោ ទេវ, រុក្ខោ’’តិ វនចរកា រញ្ញោ អាចិក្ខិំសុ. រាជា នាវំ ឋបេត្វា មហាជនបរិវុតោ បទសា តត្ថ គន្ត្វា រុក្ខមូលេ សយនំ បញ្ញបាបេត្វា អម្ពបក្កានិ ខាទិត្វា នានគ្គរសភោជនំ ភុញ្ជិត្វា និបជ្ជិ, សព្ពទិសាសុ អារក្ខំ ឋបេត្វា អគ្គិំ ករិំសុ.

មហាសត្តោ មនុស្សេសុ និទ្ទំ ឱក្កន្តេសុ អឌ្ឍរត្តសមយេ បរិសាយ សទ្ធិំ អគមាសិ. អសីតិសហស្សវានរា សាខាយ សាខំ ចរន្តា អម្ពានិ ខាទន្តិ. រាជា បពុជ្ឈិត្វា កបិគណំ ទិស្វា មនុស្សេ ឧដ្ឋាបេត្វា ធនុគ្គហេ បក្កោសាបេត្វា ‘‘យថា ឯតេ ផលខាទកា វានរា ន បលាយន្តិ, តថា តេ បរិក្ខិបិត្វា វិជ្ឈថ, ស្វេ អម្ពានិ ចេវ វានរមំសញ្ច ខាទិស្សាមី’’តិ អាហ. ធនុគ្គហា ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា រុក្ខំ បរិវារេត្វា សរេ សន្នយ្ហិត្វា អដ្ឋំសុ. តេ ទិស្វា វានរា មរណភយភីតា បលាយិតុំ អសក្កោន្តា មហាសត្តំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ទេវ, ‘បលាយនមក្កដេ វិជ្ឈិស្សាមា’តិ រុក្ខំ បរិវារេត្វា ធនុគ្គហា ឋិតា, កិំ ករោមា’’តិ បុច្ឆិត្វា កម្បមានា អដ្ឋំសុ. ពោធិសត្តោ ‘‘មា ភាយិត្ថ, អហំ វោ ជីវិតំ ទស្សាមី’’តិ វានរគណំ សមស្សាសេត្វា ឧជុកំ ឧគ្គតសាខំ អារុយ្ហ គង្គាភិមុខំ គតសាខំ គន្ត្វា តស្សា បរិយន្តតោ បក្ខន្ទិត្វា ធនុសតមត្តំ ឋានំ អតិក្កម្ម គង្គាតីរេ ឯកស្មិំ គុម្ពមត្ថកេ បតិត្វា តតោ ឱរុយ្ហ ‘‘មមាគតដ្ឋានំ ឯត្តកំ ភវិស្សតី’’តិ អាកាសំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា ឯកំ វេត្តលតំ មូលេ ឆិន្ទិត្វា សោធេត្វា ‘‘ឯត្តកំ ឋានំ រុក្ខេ ពជ្ឈិស្សតិ, ឯត្តកំ អាកាសដ្ឋំ ភវិស្សតី’’តិ ឥមានិ ទ្វេ ឋានានិ វវត្ថបេត្វា អត្តនោ កដិយំ ពន្ធនដ្ឋានំ ន សល្លក្ខេសិ.

សោ តំ លតំ អាទាយ ឯកំ កោដិំ គង្គាតីរេ បតិដ្ឋិតរុក្ខេ ពន្ធិត្វា ឯកំ អត្តនោ កដិយំ ពន្ធិត្វា វាតច្ឆិន្នវលាហកោ វិយ វេគេន ធនុសតមត្តំ ឋានំ លង្ឃិត្វា កដិយំ ពន្ធនដ្ឋានស្ស អសល្លក្ខិតត្តា រុក្ខំ បាបុណិតុំ អសក្កោន្តោ ឧភោហិ ហត្ថេហិ អម្ពសាខំ ទឡ្ហំ គណ្ហិត្វា វានរគណស្ស សញ្ញមទាសិ ‘‘សីឃំ មម បិដ្ឋិំ មទ្ទមានា វេត្តលតាយ សោត្ថិគមនំ គច្ឆថា’’តិ. អសីតិសហស្សវានរា មហាសត្តំ វន្ទិត្វា ខមាបេត្វា តថា អគមំសុ. តទា ទេវទត្តោបិ មក្កដោ ហុត្វា តេសំ អព្ភន្តរេ ហោតិ. សោ ‘‘អយំ មេ បច្ចាមិត្តស្ស បិដ្ឋិំ បស្សិតុំ កាលោ’’តិ ឧច្ចំ សាខំ អារុយ្ហ វេគំ ជនេត្វា តស្ស បិដ្ឋិយំ បតិ. មហាសត្តស្ស ហទយំ ភិជ្ជិ, ពលវវេទនា ឧប្បជ្ជិ. សោបិ តំ វេទនាប្បត្តំ កត្វា បក្កាមិ. មហាសត្តោ ឯកកោវ អហោសិ. រាជា អនិទ្ទាយន្តោ វានរេហិ ច មហាសត្តេន ច កតកិរិយំ សព្ពំ ទិស្វា ‘‘អយំ តិរច្ឆានោ ហុត្វា អត្តនោ ជីវិតំ អគណេត្វា បរិសាយ សោត្ថិភាវមេវ អកាសី’’តិ ចិន្តេន្តោ និបជ្ជិ.

សោ បភាតាយ រត្តិយា មហាសត្តស្ស តុស្សិត្វា ‘‘ន យុត្តំ ឥមំ កបិរាជានំ នាសេតុំ, ឧបាយេន នំ ឱតារេត្វា បដិជគ្គិស្សាមី’’តិ អន្តោគង្គាយ នាវាសង្ឃាដំ ឋបេត្វា តត្ថ អដ្ដកំ ពន្ធាបេត្វា សណិកំ មហាសត្តំ ឱតារាបេត្វា បិដ្ឋិយំ កាសាវវត្ថំ បត្ថរាបេត្វា គង្គោទកេន ន្ហាបេត្វា ផាណិតោទកំ បាយេត្វា បរិសុទ្ធសរីរំ សហស្សបាកតេលេន អព្ភញ្ជាបេត្វា សយនបិដ្ឋេ ឯឡកចម្មំ សន្ថរាបេត្វា សណិកំ តត្ថ និបជ្ជាបេត្វា អត្តនា នីចេ អាសនេ និសីទិត្វា បឋមំ គាថមាហ –

៨៣. ‘‘អត្តានំ សង្កមំ កត្វា, យោ សោត្ថិំ សមតារយិ;

កិំ ត្វំ តេសំ កិមេ តុយ្ហំ, ហោន្តិ ឯតេ មហាកបី’’តិ.

តស្សត្ថោ – អម្ភោ មហាកបិ, យោ ត្វំ អត្តានំ សង្កមំ កត្វា តុលំ អារោបេត្វា ជីវិតំ បរិច្ចជិត្វា ឥមេ វានរេ សោត្ថិំ សមតារយិ, ខេមេន សន្តារេសិ; កិំ ត្វំ តេសំ ហោសិ, កិមេ តុយ្ហំ វា កិំសុ ឯតេ ហោន្តីតិ?

តំ សុត្វា ពោធិសត្តោ រាជានំ ឱវទន្តោ សេសគាថា អភាសិ –

៨៤. ‘‘រាជាហំ ឥស្សរោ តេសំ, យូថស្ស បរិហារកោ;

តេសំ សោកបរេតានំ, ភីតានំ តេ អរិន្ទម.

៨៥. ‘‘ឧល្លង្ឃយិត្វា អត្តានំ, វិស្សដ្ឋធនុនោ សតំ;

តតោ អបរបាទេសុ, ទឡ្ហំ ពន្ធំ លតាគុណំ.

៨៦. ‘‘ឆិន្នព្ភមិវ វាតេន, នុណ្ណោ រុក្ខំ ឧបាគមិំ;

សោហំ អប្បភវំ តត្ថ, សាខំ ហត្ថេហិ អគ្គហិំ.

៨៧. ‘‘តំ មំ វិយាយតំ សន្តំ, សាខាយ ច លតាយ ច;

សមនុក្កមន្តា បាទេហិ, សោត្ថិំ សាខាមិគា គតា.

៨៨. ‘‘តំ មំ ន តបតេ ពន្ធោ, មតោ មេ ន តបេស្សតិ;

សុខមាហរិតំ តេសំ, យេសំ រជ្ជមការយិំ.

៨៩. ‘‘ឯសា តេ ឧបមា រាជ, តំ សុណោហិ អរិន្ទម;

រញ្ញា រដ្ឋស្ស យោគ្គស្ស, ពលស្ស និគមស្ស ច;

សព្ពេសំ សុខមេដ្ឋព្ពំ, ខត្តិយេន បជានតា’’តិ.

តត្ថ តេសន្តិ តេសំ អសីតិសហស្សានំ វានរានំ. ភីតានំ តេតិ តវ វិជ្ឈនត្ថាយ អាណាបេត្វា ឋិតស្ស ភីតានំ. អរិន្ទមាតិ រាជានំ អាលបតិ. រាជា ហិ ចោរាទីនំ អរីនំ ទមនតោ ‘‘អរិន្ទមោ’’តិ វុច្ចតិ. វិស្សដ្ឋធនុនោ សតន្តិ អនារោបិតធនុសតប្បមាណំ ឋានំ អត្តានំ អាកាសេ ឧល្លង្ឃយិត្វា វិស្សជ្ជេត្វា តតោ ឥមម្ហា រុក្ខា លង្ឃយិត្វា គតដ្ឋានតោ. អបរបាទេសូតិ បច្ឆាបាទេសុ. ឥទំ កដិភាគំ សន្ធាយ វុត្តំ. ពោធិសត្តោ ហិ កដិភាគេ តំ លតាគុណំ ទឡ្ហំ ពន្ធិត្វា បច្ឆិមបាទេហិ ភូមិយំ អក្កមិត្វា វិស្សជ្ជេត្វា វាតវេគេន អាកាសំ បក្ខន្ទិ. នុណ្ណោ រុក្ខំ ឧបាគមិន្តិ វាតច្ឆិន្នំ អព្ភមិវ អត្តនោ វេគជនិតេន វាតេន នុណ្ណោ. យថា វាតច្ឆិន្នព្ភំ វាតេន, ឯវំ អត្តនោ វេគេន នុណ្ណោ ហុត្វា ឥមំ អម្ពរុក្ខំ ឧបាគមិំ. អប្បភវន្តិ សោ អហំ តត្ថ អាកាសប្បទេសេ រុក្ខំ បាបុណិតុំ អប្បហោន្តោ តស្ស រុក្ខស្ស សាខំ ហត្ថេហិ អគ្គហេសិន្តិ អត្ថោ.

វិយាយតន្តិ រុក្ខសាខាយ ច វេត្តលតាយ ច វីណាយ ភមរតន្តិ វិយ វិតតំ អាកឌ្ឍិតសរីរំ. សមនុក្កមន្តាតិ មយា អនុញ្ញាតា មំ វន្ទិត្វា បាទេហិ អនុក្កមន្តា និរន្តរមេវ អក្កមន្តា សោត្ថិំ គតា. តំ មំ ន តបតេ ពន្ធោតិ តំ មំ នាបិ សោ វល្លិយា ពន្ធោ តបតិ, នាបិ ឥទានិ មរណំ តបេស្សតិ. កិំការណា? សុខមាហរិតំ តេសន្តិ យស្មា យេសំ អហំ រជ្ជមការយិំ, តេសំ មយា សុខមាហរិតំ. ឯតេ ហិ ‘‘មហារាជ, អយំ នោ ឧប្បន្នំ ទុក្ខំ ហរិត្វា សុខំ អាហរិស្សតី’’តិ មំ រាជានំ អកំសុ. អហម្បិ ‘‘តុម្ហាកំ ឧប្បន្នំ ទុក្ខំ ហរិស្សាមិ’’ច្ចេវ ឯតេសំ រាជា ជាតោ. តំ អជ្ជ មយា ឯតេសំ មរណទុក្ខំ ហរិត្វា ជីវិតសុខំ អាហដំ, តេន មំ នាបិ ពន្ធោ តបតិ, ន មរណវធោ តបេស្សតិ.

ឯសា តេ ឧបមាតិ ឯសា តេ មហារាជ, មយា កតកិរិយាយ ឧបមា. តំ សុណោហីតិ តស្មា ឥមាយ ឧបមាយ សំសន្ទេត្វា អត្តនោ ទិយ្យមានំ ឱវាទំ សុណាហិ. រញ្ញា រដ្ឋស្សាតិ មហារាជ, រញ្ញា នាម ឧច្ឆុយន្តេ ឧច្ឆុំ វិយ រដ្ឋំ អបីឡេត្វា ចតុព្ពិធំ អគតិគមនំ បហាយ ចតូហិ សង្គហវត្ថូហិ សង្គណ្ហន្តេន ទសសុ រាជធម្មេសុ បតិដ្ឋាយ មយា វិយ អត្តនោ ជីវិតំ បរិច្ចជិត្វា ‘‘កិន្តិមេ រដ្ឋវាសិនោ វិគតភយា គិម្ហកាលេ វិវដទ្វារេ ញាតីហិ ច បរិវារកេហិ ច បរិវារិតា ឧរេ បុត្តេ នច្ចេន្តា សីតេន វាតេន ពីជិយមានា យថារុចិ អត្តនោ អត្តនោ សន្តកំ បរិភុញ្ជន្តា កាយិកចេតសិកសុខសមង្គិនោ ភវេយ្យុ’’ន្តិ សកលរដ្ឋស្ស ច រថសកដាទិយុត្តវាហនស្ស យោគ្គស្ស ច បត្តិសង្ខាតស្ស ពលស្ស ច និគមជនបទសង្ខាតស្ស និគមស្ស ច សព្ពេសំ សុខមេវ ឯសិតព្ពំ គវេសិតព្ពន្តិ អត្ថោ. ខត្តិយេន បជានតាតិ ខេត្តានំ អធិបតិភាវេន ‘‘ខត្តិយោ’’តិ លទ្ធនាមេន បន ឯតេន អវសេសសត្តេ អតិក្កម្ម បជានតា ញាណសម្បន្នេន ភវិតព្ពន្តិ.

ឯវំ មហាសត្តោ រាជានំ ឱវទន្តោ អនុសាសន្តោវ កាលមកាសិ. រាជា អមច្ចេ បក្កោសាបេត្វា ‘‘ឥមស្ស កបិរាជស្ស រាជូនំ វិយ សរីរកិច្ចំ ករោថា’’តិ វត្វា ឥត្ថាគារម្បិ អាណាបេសិ ‘‘តុម្ហេ រត្តវត្ថនិវត្ថា វិកិណ្ណកេសា ទណ្ឌទីបិកហត្ថា កបិរាជានំ បរិវារេត្វា អាឡាហនំ គច្ឆថា’’តិ. អមច្ចា ទារូនំ សកដសតមត្តេន ចិតកំ ករិត្វា រាជូនំ ករណនិយាមេនេវ មហាសត្តស្ស សរីរកិច្ចំ កត្វា សីសកបាលំ គហេត្វា រញ្ញោ សន្តិកំ អគមំសុ. រាជា មហាសត្តស្ស អាឡាហនេ ចេតិយំ ការេត្វា ទីបេ ជាលាបេត្វា គន្ធមាលាទីហិ បូជេត្វា សីសកបាលំ សុវណ្ណខចិតំ ការេត្វា កុន្តគ្គេ ឋបេត្វា បុរតោ កត្វា គន្ធមាលាទីហិ បូជេន្តោ ពារាណសិំ គន្ត្វា អន្តោរាជទ្វារេ ឋបេត្វា សកលនគរំ សជ្ជាបេត្វា សត្តាហំ ធាតុបូជំ ការេសិ. អថ នំ ធាតុំ គហេត្វា ចេតិយំ ការេត្វា យាវជីវំ គន្ធមាលាទីហិ បូជេត្វា ពោធិសត្តស្ស ឱវាទេ បតិដ្ឋាយ ទានាទីនិ បុញ្ញានិ ករោន្តោ ធម្មេន រជ្ជំ ការេត្វា សគ្គបរាយណោ អហោសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា រាជា អានន្ទោ អហោសិ, ទុដ្ឋកបិ ទេវទត្តោ, បរិសា ពុទ្ធបរិសា, កបិរាជា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

មហាកបិជាតកវណ្ណនា ទុតិយា.

[៤០៨] ៣. កុម្ភការជាតកវណ្ណនា

អម្ពាហមទ្ទំ វនមន្តរស្មិន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ កិលេសនិគ្គហំ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ បានីយជាតកេ (ជា. ១.១១.៥៩ អាទយោ) អាវិ ភវិស្សតិ. តទា បន សាវត្ថិយំ បញ្ចសតា សហាយកា បព្ពជិត្វា អន្តោកោដិសន្ថារេ វសមានា អឌ្ឍរត្តសមយេ កាមវិតក្កំ វិតក្កយិំសុ. សត្ថា អត្តនោ សាវកេ រត្តិយា តយោ វារេ, ទិវសស្ស តយោ វារេតិ រត្តិន្ទិវំ ឆ វារេ ឱលោកេន្តោ កិកី អណ្ឌំ វិយ, ចមរី វាលធិំ វិយ, មាតា បិយបុត្តំ វិយ, ឯកចក្ខុកោ បុរិសោ ចក្ខុំ វិយ រក្ខតិ, តស្មិំ តស្មិំយេវ ខណេ ឧប្បន្នកិលេសំ និគ្គណ្ហាតិ. សោ តំ ទិវសំ អឌ្ឍរត្តសមយេ ជេតវនំ បរិគ្គណ្ហន្តោ តេសំ ភិក្ខូនំ វិតក្កសមុទាចារំ ញត្វា ‘‘ឥមេសំ ភិក្ខូនំ អព្ភន្តរេ អយំ កិលេសោ វឌ្ឍន្តោ អរហត្តស្ស ហេតុំ ភិន្ទិស្សតិ, ឥទានេវ នេសំ កិលេសំ និគ្គណ្ហិត្វា អរហត្តំ ទស្សាមី’’តិ គន្ធកុដិតោ និក្ខមិត្វា អានន្ទត្ថេរំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘អានន្ទ, អន្តោកោដិសន្ថារេ វសនកភិក្ខូ សព្ពេ សន្និបាតេហី’’តិ សន្និបាតាបេត្វា បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនេ និសីទិត្វា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, អន្តោបវត្តកិលេសានំ វសេ វត្តិតុំ វដ្ដតិ, កិលេសោ ហិ វឌ្ឍមានោ បច្ចាមិត្តោ វិយ មហាវិនាសំ បាបេតិ, ភិក្ខុនា នាម អប្បមត្តកម្បិ កិលេសំ និគ្គណ្ហិតុំ វដ្ដតិ, បោរាណកបណ្ឌិតា អប្បមត្តកំ អារម្មណំ ទិស្វា អព្ភន្តរេ បវត្តកិលេសំ និគ្គណ្ហិត្វា បច្ចេកពោធិញាណំ និព្ពត្តេសុ’’ន្តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ពារាណសិនគរស្ស ទ្វារគាមេ កុម្ភការកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ កុដុម្ពំ សណ្ឋបេត្វា ឯកំ បុត្តញ្ច ធីតរញ្ច លភិត្វា កុម្ភការកម្មំ និស្សាយ បុត្តទារំ បោសេសិ. តទា កលិង្គរដ្ឋេ ទន្តបុរនគរេ ករណ្ឌកោ នាម រាជា មហន្តេន បរិវារេន ឧយ្យានំ គច្ឆន្តោ ឧយ្យានទ្វារេ ផលភារភរិតំ មធុរផលំ អម្ពរុក្ខំ ទិស្វា ហត្ថិក្ខន្ធវរគតោយេវ ហត្ថំ បសារេត្វា ឯកំ អម្ពបិណ្ឌំ គហេត្វា ឧយ្យានំ បវិសិត្វា មង្គលសិលាយ និសិន្នោ ទាតព្ពយុត្តកានំ ទត្វា អម្ពំ បរិភុញ្ជិ. ‘‘រញ្ញា គហិតកាលតោ បដ្ឋាយ សេសេហិ នាម គហេតព្ពមេវា’’តិ អមច្ចាបិ ព្រាហ្មណគហបតិកាទយោបិ អម្ពានិ បាតេត្វា ខាទិំសុ. បច្ឆា អាគតា រុក្ខំ អារុយ្ហ មុគ្គរេហិ បោថេត្វា ឱភគ្គវិភគ្គសាខំ កត្វា អាមកផលម្បិ អសេសេត្វា ខាទិំសុ.

រាជា ទិវសំ ឧយ្យានេ កីឡិត្វា សាយន្ហសមយេ អលង្កតហត្ថិក្ខន្ធវរេ និសីទិត្វា គច្ឆន្តោ តំ រុក្ខំ ទិស្វា ហត្ថិតោ ឱតរិត្វា រុក្ខមូលំ គន្ត្វា រុក្ខំ ឱលោកេត្វា ‘‘អយំ បាតោវ បស្សន្តានំ អតិត្តិករោ ផលភារភរិតោ សោភមានោ អដ្ឋាសិ, ឥទានិ គហិតផលោ ឱភគ្គវិភគ្គោ អសោភមានោ ឋិតោ’’តិ ចិន្តេត្វា បុន អញ្ញតោ ឱលោកេន្តោ អបរំ និប្ផលំ អម្ពរុក្ខំ ទិស្វា ‘‘ឯស រុក្ខោ អត្តនោ និប្ផលភាវេន មុណ្ឌមណិបព្ពតោ វិយ សោភមានោ ឋិតោ, អយំ បន សផលភាវេន ឥមំ ព្យសនំ បត្តោ, ឥទំ អគារមជ្ឈម្បិ ផលិតរុក្ខសទិសំ, បព្ពជ្ជា និប្ផលរុក្ខសទិសា, សធនស្សេវ ភយំ អត្ថិ, និទ្ធនស្ស ភយំ នត្ថិ, មយាបិ និប្ផលរុក្ខេន វិយ ភវិតព្ព’’ន្តិ ផលរុក្ខំ អារម្មណំ កត្វា រុក្ខមូលេ ឋិតកោវ តីណិ លក្ខណានិ សល្លក្ខេត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា បច្ចេកពោធិញាណំ និព្ពត្តេត្វា ‘‘វិទ្ធំសិតា ទានិ មេ មាតុកុច្ឆិកុដិកា, ឆិន្នា តីសុ ភវេសុ បដិសន្ធិ, សោធិតា សំសារឧក្ការភូមិ, សោសិតោ មយា អស្សុសមុទ្ទោ, ភិន្នោ អដ្ឋិបាការោ, នត្ថិ មេ បុន បដិសន្ធី’’តិ អាវជ្ជេន្តោ សព្ពាលង្ការបដិមណ្ឌិតោវ អដ្ឋាសិ.

អថ នំ អមច្ចា អាហំសុ ‘‘អតិពហុំ ឋិតត្ថ, មហារាជា’’តិ. ‘‘ន មយំ មហារាជានោ, បច្ចេកពុទ្ធា នាម មយ’’ន្តិ. ‘‘បច្ចេកពុទ្ធា នាម តុម្ហាទិសា ន ហោន្តិ, ទេវា’’តិ. ‘‘អថ កីទិសា ហោន្តី’’តិ? ‘‘ឱរោបិតកេសមស្សុកាសាវវត្ថបដិច្ឆន្នា កុលេ វា គណេ វា អលគ្គា វាតច្ឆិន្នវលាហករាហុមុត្តចន្ទមណ្ឌលបដិភាគា ហិមវន្តេ នន្ទមូលកបព្ភារេ វសន្តិ, ឯវរូបា ទេវ, បច្ចេកពុទ្ធា’’តិ. តស្មិំ ខណេ រាជា ហត្ថំ ឧក្ខិបិត្វា សីសំ បរាមសិ, តាវទេវស្ស គិហិលិង្គំ អន្តរធាយិ, សមណលិង្គំ បាតុរហោសិ.

‘‘តិចីវរញ្ច បត្តោ ច, វាសិ សូចិ ច ពន្ធនំ;

បរិស្សាវនេន អដ្ឋេតេ, យុត្តយោគស្ស ភិក្ខុនោ’’តិ. –

ឯវំ វុត្តា សមណបរិក្ខារា កាយបដិពទ្ធាវ អហេសុំ. សោ អាកាសេ ឋត្វា មហាជនស្ស ឱវាទំ ទត្វា អនិលបថេន ឧត្តរហិមវន្តេ នន្ទមូលកបព្ភារមេវ អគមាសិ.

គន្ធាររដ្ឋេបិ តក្កសិលនគរេ នគ្គជិ នាម រាជា ឧបរិបាសាទេ បល្លង្កមជ្ឈគតោ ឯកំ ឥត្ថិំ ឯកេកហត្ថេ ឯកេកំ មណិវលយំ បិឡន្ធិត្វា អវិទូរេ និសីទិត្វា គន្ធំ បិសមានំ ទិស្វា ‘‘ឯតានិ វលយានិ ឯកេកភាវេន ន ឃដ្ដេន្តិ ន វិរវន្តី’’តិ ឱលោកេន្តោ និសីទិ. អថ សា ទក្ខិណហត្ថតោ វលយំ វាមហត្ថេយេវ បិឡន្ធិត្វា ទក្ខិណហត្ថេន គន្ធំ សង្កឌ្ឍិត្វា បិសិតុំ អារភិ, វាមហត្ថេ វលយំ ទុតិយំ អាគម្ម ឃដ្ដិយមានំ សទ្ទមកាសិ. រាជា តានិ ទ្វេ វលយានិ អញ្ញមញ្ញំ ឃដ្ដេន្តានិ វិរវន្តានិ ទិស្វា ចិន្តេសិ ‘‘ឥទំ វលយំ ឯកេកកាលេ ន ឃដ្ដេសិ, ទុតិយំ អាគម្ម ឃដ្ដេតិ, សទ្ទំ ករោតិ, ឯវមេវ ឥមេ សត្តាបិ ឯកេកា ន ឃដ្ដេន្តិ ន វិវទន្តិ, ទ្វេ តយោ ហុត្វា អញ្ញមញ្ញំ ឃដ្ដេន្តិ, កលហំ ករោន្តិ. អហំ បន កស្មីរគន្ធារេសុ ទ្វីសុ រជ្ជេសុ រដ្ឋវាសិនោ វិចារេមិ, មយាបិ ឯកវលយសទិសេន ហុត្វា បរំ អវិចារេត្វា អត្តានមេវ វិចារេន្តេន វសិតុំ វដ្ដតី’’តិ សង្ឃដ្ដនវលយំ អារម្មណំ កត្វា យថានិសិន្នោវ តីណិ លក្ខណានិ សល្លក្ខេត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា បច្ចេកពោធិញាណំ និព្ពត្តេសិ. សេសំ បុរិមសទិសមេវ.

វិទេហរដ្ឋេ មិថិលនគរេ និមិ នាម រាជា ភុត្តបាតរាសោ អមច្ចគណបរិវុតោ វិវដសីហបញ្ជរេន អន្តរវីថិំ បេក្ខមានោ អដ្ឋាសិ. អថេកោ សេនោ សូនាបណតោ មំសបេសិំ គហេត្វា អាកាសំ បក្ខន្ទិ. តមេនំ ឥតោ ចិតោ ច គិជ្ឈាទយោ សកុណា សម្បរិវារេត្វា អាហារហេតុ តុណ្ឌេន វិជ្ឈន្តា បក្ខេហិ បហរន្តា បាទេហិ មទ្ទន្តា អគមំសុ. សោ អត្តនោ វធំ អសហមានោ តំ មំសំ ឆឌ្ឌេសិ. អញ្ញោ គណ្ហិ, សកុណា ឥមំ មុញ្ចិត្វា តំ អនុពន្ធិំសុ. តេនបិ វិស្សដ្ឋំ អញ្ញោ អគ្គហេសិ, តម្បិ តថេវ វិហេឋេសុំ. រាជា តេ សកុណេ ទិស្វា ចិន្តេសិ ‘‘យោ យោ មំសបេសិំ គណ្ហិ, តស្ស តស្សេវ ទុក្ខំ, យោ យោ តំ វិស្សជ្ជេសិ, តស្ស តស្សេវ សុខំ, ឥមេបិ បញ្ច កាមគុណេ យោ យោ គណ្ហាតិ, តស្ស តស្សេវ ទុក្ខំ, ឥតរស្ស សុខំ, ឥមេ ហិ ពហូនំ សាធារណា, មយ្ហំ ខោ បន សោឡស ឥត្ថិសហស្សានិ, មយា វិស្សដ្ឋមំសបិណ្ឌេន វិយ សេនេន បញ្ច កាមគុណេ បហាយ សុខិតេន ភវិតុំ វដ្ដតី’’តិ. សោ យោនិសោ មនសិ ករោន្តោ យថាឋិតោវ តីណិ លក្ខណានិ សល្លក្ខេត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា បច្ចេកពោធិញាណំ និព្ពត្តេសិ. សេសំ បុរិមសទិសមេវ.

ឧត្តរបញ្ចាលរដ្ឋេ កបិលនគរេ ទុម្មុខោ នាម រាជា ភុត្តបាតរាសោ សព្ពាលង្ការបដិមណ្ឌិតោ អមច្ចគណបរិវុតោ វិវដសីហបញ្ជរេ រាជង្គណំ ឱលោកេន្តោ អដ្ឋាសិ. តស្មិំ ខណេ គោបាលកា វជទ្វារំ វិវរិំសុ, ឧសភា វជតោ និក្ខមិត្វា កិលេសវសេន ឯកំ គាវិំ អនុពន្ធិំសុ. តត្ថេកោ តិខិណសិង្គោ មហាឧសភោ អញ្ញំ ឧសភំ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា កិលេសមច្ឆេរាភិភូតោ តិខិណេន សិង្គេន អន្តរសត្ថិម្ហិ បហរិ. តស្ស បហារមុខេន អន្តានិ និក្ខមិំសុ, សោ តត្ថេវ ជីវិតក្ខយំ បាបុណិ. រាជា តំ ទិស្វា ចិន្តេសិ ‘‘ឥមេ សត្តា តិរច្ឆានគតេ អាទិំ កត្វា កិលេសវសេន ទុក្ខំ បាបុណន្តិ, អយំ ឧសភោ កិលេសំ និស្សាយ ជីវិតក្ខយំ បត្តោ, អញ្ញេបិ សត្តា កិលេសេហេវ កម្បន្តិ, មយា ឥមេសំ សត្តានំ កម្បនកិលេសេ បហាតុំ វដ្ដតី’’តិ. សោ ឋិតកោវ តីណិ លក្ខណានិ សល្លក្ខេត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា បច្ចេកពោធិញាណំ និព្ពត្តេសិ. សេសំ បុរិមសទិសមេវ.

អថេកទិវសំ ចត្តារោ បច្ចេកពុទ្ធា ភិក្ខាចារវេលំ សល្លក្ខេត្វា នន្ទមូលកបព្ភារា និក្ខម្ម អនោតត្តទហេ នាគលតាទន្តកដ្ឋំ ខាទិត្វា កតសរីរបដិជគ្គនា មនោសិលាតលេ ឋត្វា និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ ឥទ្ធិយា អាកាសេ ឧប្បតិត្វា បញ្ចវណ្ណវលាហកេ មទ្ទមានា គន្ត្វា ពារាណសិនគរទ្វារគាមកស្ស អវិទូរេ ឱតរិត្វា ឯកស្មិំ ផាសុកដ្ឋានេ ចីវរំ បារុបិត្វា បត្តំ គហេត្វា ទ្វារគាមំ បវិសិត្វា បិណ្ឌាយ ចរន្តា ពោធិសត្តស្ស គេហទ្វារំ សម្បាបុណិំសុ. ពោធិសត្តោ តេ ទិស្វា តុដ្ឋចិត្តោ ហុត្វា គេហំ បវេសេត្វា បញ្ញត្តាសនេ និសីទាបេត្វា ទក្ខិណោទកំ ទត្វា បណីតេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន បរិវិសិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិត្វា សង្ឃត្ថេរំ វន្ទិត្វា ‘‘ភន្តេ, តុម្ហាកំ បព្ពជ្ជា អតិវិយ សោភតិ, វិប្បសន្នានិ វោ ឥន្ទ្រិយានិ, បរិសុទ្ធោ ឆវិវណ្ណោ, កិំ នុ ខោ អារម្មណំ ទិស្វា តុម្ហេ ឥមំ ភិក្ខាចរិយបព្ពជ្ជំ ឧបគតា’’តិ បុច្ឆិ. យថា ច សង្ឃត្ថេរំ, ឯវំ សេសេបិ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆិ. អថស្ស តេ ចត្តារោបិ ជនា ‘‘អហំ អសុកនគរេ អសុករដ្ឋេ អសុករាជា នាម ហុត្វា’’តិអាទិនា នយេន អត្តនោ អត្តនោ អភិនិក្ខមនវត្ថូនិ កថេត្វា បដិបាដិយា ឯកេកំ គាថមាហំសុ –

៩០. ‘‘អម្ពាហមទ្ទំ វនមន្តរស្មិំ, និលោភាសំ ផលិតំ សំវិរូឡ្ហំ;

តមទ្ទសំ ផលហេតុ វិភគ្គំ, តំ ទិស្វា ភិក្ខាចរិយំ ចរាមិ.

៩១. ‘‘សេលំ សុមដ្ឋំ នរវីរនិដ្ឋិតំ, នារី យុគំ ធារយិ អប្បសទ្ទំ;

ទុតិយញ្ច អាគម្ម អហោសិ សទ្ទោ, តំ ទិស្វា ភិក្ខាចរិយំ ចរាមិ.

៩២. ‘‘ទិជា ទិជំ កុណបមាហរន្តំ, ឯកំ សមានំ ពហុកា សមេច្ច;

អាហារហេតូ បរិបាតយិំសុ, តំ ទិស្វា ភិក្ខាចរិយំ ចរាមិ.

៩៣. ‘‘ឧសភាហមទ្ទំ យូថស្ស មជ្ឈេ, ចលក្កកុំ វណ្ណពលូបបន្នំ;

តមទ្ទសំ កាមហេតុ វិតុន្នំ, តំ ទិស្វា ភិក្ខាចរិយំ ចរាមី’’តិ.

តត្ថ អម្ពាហមទ្ទន្តិ អម្ពរុក្ខំ អហំ អទ្ទសំ. វនមន្តរស្មិន្តិ វនអន្តរេ, អម្ពវនមជ្ឈេតិ អត្ថោ. សំវិរូឡ្ហន្តិ សុវឌ្ឍិតំ. តមទ្ទសន្តិ តំ ឧយ្យានតោ និក្ខន្តោ ផលហេតុ វិភគ្គំ បុន អទ្ទសំ. តំ ទិស្វាតិ តំ ផលហេតុ វិភគ្គំ ទិស្វា បដិលទ្ធសំវេគោ បច្ចេកពោធិញាណំ និព្ពត្តេត្វា ឥមំ ភិក្ខាចរិយបព្ពជ្ជំ ឧបគតោស្មិ, តស្មា ភិក្ខាចរិយំ ចរាមីតិ. ឥទំ សោ ផលហេតុ វិភគ្គំ អម្ពរុក្ខំ ទស្សនតោ បដ្ឋាយ សព្ពំ ចិត្តាចារំ កថេសិ. សេសានំ វិស្សជ្ជនេសុបិ ឯសេវ នយោ. អយំ បនេត្ថ អនុត្តានបទវណ្ណនា – សេលន្តិ មណិវលយំ. នរវីរនិដ្ឋិតន្តិ វីរនរេហិ និដ្ឋិតំ, បណ្ឌិតបុរិសេហិ កតន្តិ អត្ថោ. យុគន្តិ ឯកេកស្មិំ ឯកេកំ កត្វា ឯកំ វលយយុគឡំ. ទិជា ទិជន្តិ គហិតមំសបិណ្ឌំ ទិជំ អវសេសទិជា. កុណបមាហរន្តន្តិ មំសបិណ្ឌំ អាទាយ អាហរន្តំ. សមេច្ចាតិ សមាគន្ត្វា សន្និបតិត្វា. បរិបាតយិំសូតិ កោដ្ដេន្តា អនុពន្ធិំសុ. ឧសភាហមទ្ទន្តិ ឧសភំ អហំ អទ្ទសំ. ចលក្កកុន្តិ ចលក្កកុធំ.

ពោធិសត្តោ ឯកេកំ គាថំ សុត្វា ‘‘សាធុ, ភន្តេ, តុម្ហាកមេវ តំ អារម្មណំ អនុរូប’’ន្តិ ឯកេកស្ស បច្ចេកពុទ្ធស្ស ថុតិំ អកាសិ. តញ្ច បន ចតូហិ ជនេហិ ទេសិតំ ធម្មកថំ សុត្វា ឃរាវាសេ អនបេក្ខោ ហុត្វា បក្កន្តេសុ បច្ចេកពុទ្ធេសុ ភុត្តបាតរាសោ សុខនិសិន្នោ ភរិយំ អាមន្តេត្វា ‘‘ភទ្ទេ, ឯតេ ចត្តារោ បច្ចេកពុទ្ធា រជ្ជំ បហាយ បព្ពជិត្វា អកិញ្ចនា អបលិពោធា បព្ពជ្ជាសុខេន វីតិនាមេន្តិ, អហំ បន ភតិយា ជីវិកំ កប្បេមិ, កិំ មេ ឃរាវាសេន, ត្វំ បុត្តកេ សង្គណ្ហន្តី គេហេ វសា’’តិ វត្វា ទ្វេ គាថា អភាសិ –

៩៤. ‘‘ករណ្ឌកោ កលិង្គានំ, គន្ធារានញ្ច នគ្គជិ;

និមិរាជា វិទេហានំ, បញ្ចាលានញ្ច ទុម្មុខោ;

ឯតេ រដ្ឋានិ ហិត្វាន, បព្ពជិំសុ អកិញ្ចនា.

៩៥. ‘‘សព្ពេបិមេ ទេវសមា សមាគតា, អគ្គី យថា បជ្ជលិតោ តថេវិមេ;

អហម្បិ ឯកោ ចរិស្សាមិ ភគ្គវិ, ហិត្វាន កាមានិ យថោធិកានី’’តិ.

តាសំ អត្ថោ – ភទ្ទេ, ឯស សង្ឃត្ថេរោ បច្ចេកពុទ្ធោ ទន្តបុរេ នាម នគរេ ករណ្ឌកោ នាម កលិង្គានំ ជនបទស្ស រាជា, ទុតិយោ តក្កសិលនគរេ នគ្គជិ នាម គន្ធារានំ ជនបទស្ស រាជា, តតិយោ មិថិលនគរេ និមិ នាម វិទេហានំ ជនបទស្ស រាជា, ចតុត្ថោ កបិលនគរេ ទុម្មុខោ នាម ឧត្តរបញ្ចាលានំ ជនបទស្ស រាជា, ឯតេ ឯវរូបានិ រដ្ឋានិ ហិត្វា អកិញ្ចនា ហុត្វា បព្ពជិំសុ. សព្ពេបិមេតិ ឥមេ បន សព្ពេបិ វិសុទ្ធិទេវេហិ បុរិមបច្ចេកពុទ្ធេហិ សមានា ឯកតោ សមាគតា. អគ្គី យថាតិ យថា ហិ អគ្គិ បជ្ជលិតោ ឱភាសតិ. តថេវិមេតិ ឥមេបិ តថេវ សីលាទីហិ បញ្ចហិ គុណេហិ ឱភាសន្តិ. យថា ឯតេ, តថា អហម្បិ បព្ពជិត្វា ឯកោ ចរិស្សាមីតិ អត្ថោ. ភគ្គវីតិ ភរិយំ អាលបតិ. ហិត្វាន កាមានីតិ រូបាទយោ វត្ថុកាមេ ហិត្វា. យថោធិកានីតិ អត្តនោ ឱធិវសេន ឋិតានិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – រូបាទិឱធិវសេន យថាឋិតេ កាមេ បហាយ អហម្បិ បព្ពជិត្វា ឯកោ ចរិស្សាមីតិ. ‘‘យតោធិកានី’’តិបិ បាឋោ, តស្សត្ថោ – យតោ ឧបរតោ ឱធិ ឯតេសន្តិ យតោធិកានិ, ឧបរតកោដ្ឋាសានិ. បព្ពជិស្សាមីតិ ចិន្តិតកាលតោ បដ្ឋាយ ហិ កិលេសកាមានំ ឯកោ កោដ្ឋាសោ ឧបរតោ នាម ហោតិ និរុទ្ធោ, តស្ស វត្ថុភូតោ កាមកោដ្ឋាសោបិ ឧបរតោវ ហោតីតិ.

សា តស្ស កថំ សុត្វា ‘‘មយ្ហម្បិ ខោ សាមិ, បច្ចេកពុទ្ធានំ ធម្មកថំ សុតកាលតោ បដ្ឋាយ អគារេ ចិត្តំ ន សណ្ឋាតី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៩៦. ‘‘អយមេវ កាលោ ន ហិ អញ្ញោ អត្ថិ, អនុសាសិតា មេ ន ភវេយ្យ បច្ឆា;

អហម្បិ ឯកា ចរិស្សាមិ ភគ្គវ, សកុណីវ មុត្តា បុរិសស្ស ហត្ថា’’តិ.

តត្ថ អនុសាសិតា មេ ន ភវេយ្យ បច្ឆាតិ អនុសាសកោ ឱវាទកោ ន ភវេយ្យ ទុល្លភត្តា ឱវាទកានំ, តស្មា អយមេវ បព្ពជិតុំ កាលោ, ន ហិ អញ្ញោ អត្ថីតិ ទស្សេតិ. សកុណីវ មុត្តាតិ យថា សាកុណិកេន គហេត្វា សកុណបច្ឆិយំ ខិត្តាសុ សកុណីសុ តស្ស ហត្ថតោ មុត្តា ឯកា សកុណី អនិលបថំ លង្ឃយិត្វា យថារុចិតដ្ឋានំ គន្ត្វា ឯកិកាវ ចរេយ្យ, តថា អហម្បិ តវ ហត្ថតោ មុត្តា ឯកិកា ចរិស្សាមីតិ សយម្បិ បព្ពជិតុកាមា ហុត្វា ឯវមាហ.

ពោធិសត្តោ តស្សា កថំ សុត្វា តុណ្ហី អហោសិ. សា បន ពោធិសត្តំ វញ្ចេត្វា បុរេតរំ បព្ពជិតុកាមា ‘‘សាមិ, បានីយតិត្ថំ គមិស្សាមិ, ទារកេ ឱលោកេហី’’តិ ឃដំ អាទាយ គច្ឆន្តី វិយ បលាយិត្វា នគរសាមន្តេ តាបសានំ សន្តិកេ គន្ត្វា បព្ពជិ. ពោធិសត្តោ តស្សា អនាគមនំ ញត្វា សយំ ទារកេ បោសេសិ. អបរភាគេ តេសុ ថោកំ វឌ្ឍិត្វា អត្តនោ អយានយជាននសមត្ថតំ សម្បត្តេសុ តេសំ វីមំសនត្ថំ ឯកទិវសំ ភត្តំ បចន្តោ ថោកំ ឧត្តណ្ឌុលំ បចិ, ឯកទិវសំ ថោកំ កិលិន្នំ, ឯកទិវសំ សុបក្កំ, ឯកទិវសំ អតិកិលិន្នំ, ឯកទិវសំ អលោណកំ, ឯកទិវសំ អតិលោណកំ. ទារកា ‘‘តាត, អជ្ជ ភត្តំ ឧត្តណ្ឌុលំ, អជ្ជ កិលិន្នំ, អជ្ជ សុបក្កំ, អជ្ជ អតិកិលិន្នំ, អជ្ជ អលោណកំ, អជ្ជ អតិលោណក’’ន្តិ អាហំសុ. តំ សុត្វា ពោធិសត្តោ ‘‘អាម, តាតា’’តិ វត្វា ចិន្តេសិ ‘‘ឥមេ ទារកា ឥទានិ អាមបក្កលោណិកអតិលោណិកានិ ជានន្តិ, អត្តនោ ធម្មតាយ ជីវិតុំ សក្ខិស្សន្តិ, មយា បព្ពជិតុំ វដ្ដតី’’តិ. អថ តេ ទារកេ ញាតកានំ ទត្វា បដិច្ឆាបេត្វា ‘‘អម្មតាតា, ឥមេ ទារកេ សាធុកំ បោសេថា’’តិ វត្វា សោ ញាតកានំ បរិទេវន្តានញ្ញេវ នគរា និក្ខមិត្វា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា នគរស្ស សាមន្តេយេវ វសិ.

អថ នំ ឯកទិវសំ ពារាណសិយំ ភិក្ខាយ ចរន្តំ បរិព្ពាជិកា ទិស្វា វន្ទិត្វា ‘‘អយ្យ, ទារកា តេ នាសិតា មញ្ញេ’’តិ អាហ. មហាសត្តោ ‘‘នាហំ ទារកេ នាសេមិ, តេសំ អត្តនោ អយានយជាននកាលេ បព្ពជិតោម្ហិ, ត្វំ តេសំ អចិន្តេត្វា បព្ពជ្ជាយ អភិរមា’’តិ វត្វា ឱសានគាថមាហ –

៩៧. ‘‘អាមំ បក្កញ្ច ជានន្តិ, អថោ លោណំ អលោណកំ;

តមហំ ទិស្វាន បព្ពជិំ, ចរេវ ត្វំ ចរាមហ’’ន្តិ.

តត្ថ តមហន្តិ តំ អហំ ទារកានំ កិរិយំ ទិស្វា បព្ពជិតោ. ចរេវ ត្វំ ចរាមហន្តិ ត្វម្បិ ភិក្ខាចរិយមេវ ចរ, អហម្បិ ភិក្ខាចរិយមេវ ចរិស្សាមីតិ.

ឥតិ សោ បរិព្ពាជិកំ ឱវទិត្វា ឧយ្យោជេសិ. សាបិ ឱវាទំ គហេត្វា មហាសត្តំ វន្ទិត្វា យថារុចិតំ ឋានំ គតា. ឋបេត្វា កិរ តំ ទិវសំ ន តេ បុន អញ្ញមញ្ញំ អទ្ទសំសុ. ពោធិសត្តោ ច ឈានាភិញ្ញំ និព្ពត្តេត្វា ព្រហ្មលោកូបគោ អហោសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ តេ បញ្ចសតា ភិក្ខូ អរហត្តេ បតិដ្ឋហិំសុ. តទា ធីតា ឧប្បលវណ្ណា អហោសិ, បុត្តោ រាហុលកុមារោ, បរិព្ពាជិកា រាហុលមាតា, បរិព្ពាជកោ បន អហមេវ អហោសិន្តិ.

កុម្ភការជាតកវណ្ណនា តតិយា.

[៤០៩] ៤. ទឡ្ហធម្មជាតកវណ្ណនា

អហំ ចេ ទឡ្ហធម្មស្សាតិ ឥទំ សត្ថា កោសម្ពិំ និស្សាយ ឃោសិតារាមេ វិហរន្តោ ឧទេនស្ស រញ្ញោ ភទ្ទវតិកំ ហត្ថិនិំ អារព្ភ កថេសិ. តស្សា បន ហត្ថិនិយា លទ្ធវិធានញ្ច ឧទេនស្ស រាជវំសោ ច មាតង្គជាតកេ (ជា. ១.១៥.១ អាទយោ) អាវិ ភវិស្សតិ. ឯកទិវសំ បន សា ហត្ថិនី នគរា និក្ខមន្តី ភគវន្តំ បាតោវ អរិយគណបរិវុតំ អនោមាយ ពុទ្ធសិរិយា នគរំ បិណ្ឌាយ បវិសន្តំ ទិស្វា តថាគតស្ស បាទមូលេ និបជ្ជិត្វា ‘‘ភគវា សព្ពញ្ញុ សព្ពលោកនិត្ថរណ ឧទេនោ វំសរាជា មំ តរុណកាលេ កម្មំ និត្ថរិតុំ សមត្ថកាលេ ‘ឥមំ និស្សាយ មយា ជីវិតញ្ច រជ្ជញ្ច ទេវី ច លទ្ធា’តិ បិយាយិត្វា មហន្តំ បរិហារំ អទាសិ, សព្ពាលង្ការេហិ អលង្ករិត្វា ឋិតដ្ឋានំ គន្ធេន បរិភណ្ឌំ ការេត្វា មត្ថកេ សុវណ្ណតារកខចិតវិតានំ ពន្ធាបេត្វា សមន្តា ចិត្រសាណិំ បរិក្ខិបាបេត្វា គន្ធតេលេន ទីបំ ជាលាបេត្វា ធូមតដ្ដកំ ឋបាបេត្វា ករីសឆឌ្ឌនដ្ឋានេ សុវណ្ណកដាហំ បតិដ្ឋបាបេត្វា មំ ចិត្តត្ថរណបិដ្ឋេ ឋបេសិ, រាជារហញ្ច មេ នានគ្គរសភោជនំ ទាបេសិ. ឥទានិ បន មេ មហល្លកកាលេ កម្មំ និត្ថរិតុំ អសមត្ថកាលេ សព្ពំ តំ បរិហារំ អច្ឆិន្ទិ, អនាថា និប្បច្ចយា ហុត្វា អរញ្ញេ កេតកានិ ខាទន្តី ជីវាមិ, អញ្ញំ មយ្ហំ បដិសរណំ នត្ថិ, ឧទេនំ មម គុណំ សល្លក្ខាបេត្វា បោរាណកបរិហារំ មេ បដិបាកតិកំ ការេថ ភគវា’’តិ បរិទេវមានា តថាគតំ យាចិ.

សត្ថា ‘‘គច្ឆ ត្វំ, អហំ តេ រញ្ញោ កថេត្វា យសំ បដិបាកតិកំ ការេស្សាមី’’តិ វត្វា រញ្ញោ និវេសនទ្វារំ អគមាសិ. រាជា តថាគតំ អន្តោនិវេសនំ បវេសេត្វា ពុទ្ធប្បមុខស្ស សង្ឃស្ស មហាទានំ បវត្តេសិ. សត្ថា ភត្តកិច្ចបរិយោសានេ អនុមោទនំ ករោន្តោ ‘‘មហារាជ, ភទ្ទវតិកា កហ’’ន្តិ បុច្ឆិ. ‘‘ន ជានាមិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘មហារាជ, ឧបការកានំ យសំ ទត្វា មហល្លកកាលេ គហេតុំ នាម ន វដ្ដតិ, កតញ្ញុនា កតវេទិនា ភវិតុំ វដ្ដតិ. ភទ្ទវតិកា ឥទានិ មហល្លិកា ជរាជិណ្ណា អនាថា ហុត្វា អរញ្ញេ កេតកានិ ខាទន្តី ជីវតិ, តំ ជិណ្ណកាលេ អនាថំ កាតុំ តុម្ហាកំ អយុត្ត’’ន្តិ ភទ្ទវតិកាយ គុណំ កថេត្វា ‘‘សព្ពំ បោរាណកបរិហារំ បដិបាកតិកំ ករោហី’’តិ វត្វា បក្កាមិ. រាជា តថា អកាសិ. ‘‘តថាគតេន កិរ ភទ្ទវតិកាយ គុណំ កថេត្វា បោរាណកយសោ បដិបាកតិកោ ការិតោ’’តិ សកលនគរំ បត្ថរិ, ភិក្ខុសង្ឃេបិ សា បវត្តិ បាកដា ជាតា. អថ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘អាវុសោ, សត្ថារា កិរ ភទ្ទវតិកាយ គុណំ កថេត្វា បោរាណកយសោ បដិបាកតិកោ ការិតោ’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបិ តថាគតោ ឯតិស្សា គុណំ កថេត្វា នដ្ឋយសំ បដិបាកតិកំ ការេសិយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ទឡ្ហធម្មោ នាម រាជា រជ្ជំ ការេសិ. តទា ពោធិសត្តោ អមច្ចកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ តំ រាជានំ ឧបដ្ឋហិ. សោ តស្ស សន្តិកា មហន្តំ យសំ លភិត្វា អមច្ចរតនដ្ឋានេ អដ្ឋាសិ. តទា តស្ស រញ្ញោ ឯកា ឱដ្ឋិព្យាធិ ហត្ថិនី ថាមពលសម្បន្នា មហព្ពលា អហោសិ. សា ឯកទិវសំ យោជនសតំ គច្ឆតិ, រញ្ញោ ទូតេយ្យហរណកិច្ចំ ករោតិ, សង្គាមេ យុទ្ធំ កត្វា សត្តុ មទ្ទនំ ករោតិ. រាជា ‘‘អយំ មេ ពហូបការា’’តិ តស្សា សព្ពាលង្ការំ ទត្វា ឧទេនេន ភទ្ទវតិកាយ ទិន្នសទិសំ សព្ពំ បរិហារំ ទាបេសិ. អថស្សា ជិណ្ណទុព្ពលកាលេ រាជា សព្ពំ យសំ គណ្ហិ. សា តតោ បដ្ឋាយ អនាថា ហុត្វា អរញ្ញេ តិណបណ្ណានិ ខាទន្តី ជីវតិ. អថេកទិវសំ រាជកុលេ ភាជនេសុ អប្បហោន្តេសុ រាជា កុម្ភការំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘ភាជនានិ កិរ នប្បហោន្តី’’តិ អាហ. ‘‘គោមយាហរណយានកេ យោជេតុំ គោណេ ន លភាមិ, ទេវា’’តិ. រាជា តស្ស កថំ សុត្វា ‘‘អម្ហាកំ ឱដ្ឋិព្យាធិ កហ’’ន្តិ បុច្ឆិ. ‘‘អត្តនោ ធម្មតាយ ចរតិ, ទេវា’’តិ. រាជា ‘‘ឥតោ បដ្ឋាយ តំ យោជេត្វា គោមយំ អាហរា’’តិ តំ កុម្ភការស្ស អទាសិ. កុម្ភការោ ‘‘សាធុ, ទេវា’’តិ តថា អកាសិ.

អថេកទិវសំ សា នគរា និក្ខមមានា នគរំ បវិសន្តំ ពោធិសត្តំ ទិស្វា វន្ទិត្វា តស្ស បាទមូលេ និបជ្ជិត្វា បរិទេវមានា ‘‘សាមិ, រាជា មំ ‘តរុណកាលេ ពហូបការា’តិ សល្លក្ខេត្វា មហន្តំ យសំ ទត្វា ឥទានិ មហល្លកកាលេ សព្ពំ អច្ឆិន្ទិត្វា មយិ ចិត្តម្បិ ន ករោតិ, អហំ បន អនាថា អរញ្ញេ តិណបណ្ណានិ ខាទន្តី ជីវាមិ, ឯវំ ទុក្ខប្បត្តំ មំ ឥទានិ យានកេ យោជេតុំ កុម្ភការស្ស អទាសិ, ឋបេត្វា តុម្ហេ អញ្ញំ មយ្ហំ បដិសរណំ នត្ថិ, មយា រញ្ញោ កតូបការំ តុម្ហេ ជានាថ, សាធុ ឥទានិ មេ នដ្ឋំ យសំ បដិបាកតិកំ ករោថា’’តិ វត្វា តិស្សោ គាថា អភាសិ –

៩៨. ‘‘អហំ ចេ ទឡ្ហធម្មស្ស, វហន្តី នាភិរាធយិំ;

ធរន្តី ឧរសិ សល្លំ, យុទ្ធេ វិក្កន្តចារិនី.

៩៩. ‘‘នូន រាជា ន ជានាតិ, មម វិក្កមបោរិសំ;

សង្គាមេ សុកតន្តានិ, ទូតវិប្បហិតានិ ច.

១០០. ‘‘សា នូនាហំ មរិស្សាមិ, អពន្ធុ អបរាយិនី;

តទា ហិ កុម្ភការស្ស, ទិន្នា ឆកណហារិកា’’តិ.

តត្ថ វហន្តីតិ ទូតេយ្យហរណំ សង្គាមេ ពលកោដ្ឋកភិន្ទនំ តំ តំ កិច្ចំ វហន្តី និត្ថរន្តី. ធរន្តី ឧរសិ សល្លន្តិ ឧរស្មិំ ពទ្ធំ កណ្ឌំ វា អសិំ វា សត្តិំ វា យុទ្ធកាលេ សត្តូនំ ឧបរិ អភិហរន្តី. វិក្កន្តចារិនីតិ វិក្កមំ បរក្កមំ កត្វា បរពលវិជយេន យុទ្ធេ វិក្កន្តគាមិនី. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – សចេ សាមិ, អហំ ឥមានិ កិច្ចានិ ករោន្តី រញ្ញោ ទឡ្ហធម្មស្ស ចិត្តំ នារាធយិំ ន បរិតោសេសិំ, កោ ទានិ អញ្ញោ តស្ស ចិត្តំ អារាធយិស្សតីតិ.

មម វិក្កមបោរិសន្តិ មយា កតំ បុរិសបរក្កមំ. សុកតន្តានីតិ សុកតានិ. យថា ហិ កម្មានេវ កម្មន្តានិ, វនានេវ វនន្តានិ, ឯវមិធ សុកតានេវ ‘‘សុកតន្តានី’’តិ វុត្តានិ. ទូតវិប្បហិតានិ ចាតិ គលេ បណ្ណំ ពន្ធិត្វា ‘‘អសុករញ្ញោ នាម ទេហី’’តិ បហិតាយ មយា ឯកទិវសេនេវ យោជនសតំ គន្ត្វា កតានិ ទូតបេសនានិ ច. នូន រាជា ន ជានាតីតិ នូន តុម្ហាកំ ឯស រាជា ឯតានិ មយា កតានិ កិច្ចានិ ន ជានាតិ. អបរាយិនីតិ អប្បតិដ្ឋា អប្បដិសរណា. តទា ហីតិ តថា ហិ, អយមេវ វា បាឋោ. ទិន្នាតិ អហំ រញ្ញា ឆកណហារិកា កត្វា កុម្ភការស្ស ទិន្នាតិ.

ពោធិសត្តោ តស្សា កថំ សុត្វា ‘‘ត្វំ មា សោចិ, អហំ រញ្ញោ កថេត្វា តវ យសំ បដិបាកតិកំ ករិស្សាមី’’តិ តំ សមស្សាសេត្វា នគរំ បវិសិត្វា ភុត្តបាតរាសោ រញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា កថំ សមុដ្ឋាបេត្វា ‘‘មហារាជ, ននុ តុម្ហាកំ អសុកា នាម ឱដ្ឋិព្យាធិ អសុកដ្ឋានេ ច អសុកដ្ឋានេ ច ឧរេ សល្លំ ពន្ធិត្វា សង្គាមំ និត្ថរិ, អសុកទិវសំ នាម គីវាយ បណ្ណំ ពន្ធិត្វា បេសិតា យោជនសតំ អគមាសិ, តុម្ហេបិស្សា មហន្តំ យសំ អទត្ថ, សា ឥទានិ កហ’’ន្តិ បុច្ឆិ. ‘‘តមហំ កុម្ភការស្ស គោមយហរណត្ថាយ អទាសិ’’ន្តិ. អថ នំ ពោធិសត្តោ ‘‘អយុត្តំ ខោ, មហារាជ, តុម្ហាកំ តំ កុម្ភការស្ស យានកេ យោជនត្ថាយ ទាតុ’’ន្តិ វត្វា រញ្ញោ ឱវាទវសេន ចតស្សោ គាថា អភាសិ –

១០១. ‘‘យាវតាសីសតី បោសោ, តាវទេវ បវីណតិ;

អត្ថាបាយេ ជហន្តិ នំ, ឱដ្ឋិព្យាធិំវ ខត្តិយោ.

១០២. ‘‘យោ បុព្ពេ កតកល្យាណោ, កតត្ថោ នាវពុជ្ឈតិ;

អត្ថា តស្ស បលុជ្ជន្តិ, យេ ហោន្តិ អភិបត្ថិតា.

១០៣. ‘‘យោ បុព្ពេ កតកល្យាណោ, កតត្ថោ មនុពុជ្ឈតិ;

អត្ថា តស្ស បវឌ្ឍន្តិ, យេ ហោន្តិ អភិបត្ថិកា.

១០៤. ‘‘តំ វោ វទាមិ ភទ្ទន្តេ, យាវន្តេត្ថ សមាគតា;

សព្ពេ កតញ្ញុនោ ហោថ, ចិរំ សគ្គម្ហិ ឋស្សថា’’តិ.

តត្ថ បឋមគាថាយ តាវ អត្ថោ – ឥធេកច្ចោ អញ្ញាណជាតិកោ បោសោ យាវតាសីសតី, យាវ ‘‘ឥទំ នាម មេ អយំ កាតុំ សក្ខិស្សតី’’តិ បច្ចាសីសតិ, តាវទេវ តំ បុរិសំ បវីណតិ ភជតិ សេវតិ, តស្ស បន អត្ថាបាយេ វឌ្ឍិយា អបគមនេ បរិហីនកាលេ តំ នានាកិច្ចេសុ បត្ថិតំ បោសំ ឯកច្ចេ ពាលា ឥមំ ឱដ្ឋិព្យាធិំ អយំ ខត្តិយោ វិយ ជហន្តិ.

កតកល្យាណោតិ បរេន អត្តនោ កតកល្យាណកម្មោ. កតត្ថោតិ និប្ផាទិតកិច្ចោ. នាវពុជ្ឈតីតិ បច្ឆាបិ តំ បរេន កតំ ឧបការំ តស្ស ជរាជិណ្ណកាលេ អសមត្ថកាលេ ន សរតិ, អត្តនា ទិន្នម្បិ យសំ បុន គណ្ហាតិ. បលុជ្ជន្តីតិ ភិជ្ជន្តិ នស្សន្តិ. យេ ហោន្តិ អភិបត្ថិតាតិ យេ កេចិ អត្ថា ឥច្ឆិតា នាម ហោន្តិ, សព្ពេ នស្សន្តីតិ ទីបេតិ. មិត្តទុព្ភិបុគ្គលស្ស ហិ បត្ថិតបត្ថិតំ អគ្គិម្ហិ បក្ខិត្តពីជំ វិយ នស្សតិ. កតត្ថោ មនុពុជ្ឈតីតិ កតត្ថោ អនុពុជ្ឈតិ, ម-ការោ ព្យញ្ជនសន្ធិវសេន គហិតោ. តំ វោ វទាមីតិ តេន ការណេន តុម្ហេ វទាមិ. ឋស្សថាតិ កតញ្ញុនោ ហុត្វា ចិរកាលំ សគ្គម្ហិ ទិព្ពសម្បត្តិំ អនុភវន្តា បតិដ្ឋហិស្សថ.

ឯវំ មហាសត្តោ រាជានំ អាទិំ កត្វា សន្និបតិតានំ សព្ពេសំ ឱវាទំ អទាសិ. តំ សុត្វា រាជា ឱដ្ឋិព្យាធិយា យសំ បដិបាកតិកំ អកាសិ. ពោធិសត្តស្ស ច ឱវាទេ ឋត្វា ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា សគ្គបរាយណោ អហោសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ឱដ្ឋិព្យាធិ ភទ្ទវតិកា អហោសិ, រាជា អានន្ទោ, អមច្ចោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ទឡ្ហធម្មជាតកវណ្ណនា ចតុត្ថា.

[៤១០] ៥. សោមទត្តជាតកវណ្ណនា

យោ មំ បុរេ បច្ចុឌ្ឌេតីតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អញ្ញតរំ មហល្លកំ អារព្ភ កថេសិ. សោ កិរេកំ សាមណេរំ បព្ពាជេសិ, សាមណេរោ តស្ស ឧបការកោ ហុត្វា តថារូបេន រោគេន កាលមកាសិ. មហល្លកោ តស្មិំ កាលកតេ រោទន្តោ បរិទេវន្តោ វិចរតិ. តំ ទិស្វា ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘អាវុសោ, អសុកមហល្លកោ សាមណេរស្ស កាលកិរិយាយ រោទន្តោ បរិទេវន្តោ វិចរតិ, មរណស្សតិកម្មដ្ឋានរហិតោ មញ្ញេ’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបេស ឥមស្មិំ មតេ រោទិយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ តាវតិំសភវនេ សក្កត្តំ ការេសិ. អថេកោ កាសិគាមវាសី ព្រាហ្មណមហាសាលោ កាមេ បហាយ ហិមវន្តំ បវិសិត្វា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ឧញ្ឆាចរិយាយ វនមូលផលាផលេហិ យាបេន្តោ វាសំ កប្បេសិ. ឯកទិវសំ ផលាផលត្ថាយ គតោ ឯកំ ហត្ថិឆាបំ ទិស្វា អត្តនោ អស្សមំ អានេត្វា បុត្តដ្ឋានេ ឋបេត្វា សោមទត្តោតិស្ស នាមំ កត្វា តិណបណ្ណានិ ខាទាបេន្តោ បដិជគ្គិ. សោ វយប្បត្តោ មហាសរីរោ ហុត្វា ឯកទិវសំ ពហុំ ភោជនំ គហេត្វា អជីរកេន ទុព្ពលោ អហោសិ. តាបសោ តំ អស្សមបទេ កត្វា ផលាផលត្ថាយ គតោ, តស្មិំ អនាគតេយេវ ហត្ថិបោតកោ កាលមកាសិ. តាបសោ ផលាផលំ គហេត្វា អាគច្ឆន្តោ ‘‘អញ្ញេសុ ទិវសេសុ មេ បុត្តោ បច្ចុគ្គមនំ ករោតិ, អជ្ជ ន ទិស្សតិ, កហំ នុ ខោ គតោ’’តិ បរិទេវន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

១០៥. ‘‘យោ មំ បុរេ បច្ចុឌ្ឌេតិ, អរញ្ញេ ទូរមាយតោ;

សោ ន ទិស្សតិ មាតង្គោ, សោមទត្តោ កុហិំ គតោ’’តិ.

តត្ថ បុរេតិ ឥតោ បុរេ. បច្ចុឌ្ឌេតីតិ បច្ចុគ្គច្ឆតិ. អរញ្ញេ ទូរន្តិ ឥមស្មិំ និម្មនុស្សេ អរញ្ញេ មំ ទូរំ បច្ចុឌ្ឌេតិ. អាយតោតិ អាយាមសម្បន្នោ.

ឯវំ បរិទេវមានោ អាគន្ត្វា តំ ចង្កមនកោដិយំ បតិតំ ទិស្វា គលេ គហេត្វា បរិទេវមានោ ទុតិយំ គាថមាហ –

១០៦. ‘‘អយំ វា សោ មតោ សេតិ, អល្លសិង្គំវ វច្ឆិតោ;

ភូម្យា និបតិតោ សេតិ, អមរា វត កុញ្ជរោ’’តិ.

តត្ថ អយំ វាតិ វិភាវនត្ថេ វា-សទ្ទោ. អយមេវ សោ, ន អញ្ញោតិ តំ វិភាវេន្តោ ឯវមាហ. អល្លសិង្គន្តិ មាលុវលតាយ អគ្គបវាលំ. វច្ឆិតោតិ ឆិន្នោ, គិម្ហកាលេ មជ្ឈន្ហិកសមយេ តត្តវាលិកាបុលិនេ នខេន ឆិន្ទិត្វា បាតិតោ មាលុវលតាយ អង្កុរោ វិយាតិ វុត្តំ ហោតិ. ភូម្យាតិ ភូមិយំ. អមរា វតាតិ មតោ វត, ‘‘អមរី’’តិបិ បាឋោ.

តស្មិំ ខណេ សក្កោ លោកំ ឱលោកេន្តោ តំ ទិស្វា ‘‘អយំ តាបសោ បុត្តទារំ បហាយ បព្ពជិតោ, ឥទានិ ហត្ថិបោតកេ បុត្តសញ្ញំ កត្វា បរិទេវតិ, សំវេជេត្វា នំ សតិំ បដិលភាបេស្សាមី’’តិ តស្ស អស្សមបទំ អាគន្ត្វា អាកាសេ ឋិតោវ តតិយំ គាថមាហ –