៧. សត្តកនិបាតោ

១. កុក្កុវគ្គោ

[៣៩៦] ១. កុក្កុជាតកវណ្ណនា

ទិយឌ្ឍកុក្កូតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ រាជោវាទំ អារព្ភ កថេសិ. បច្ចុប្បន្នវត្ថុ តេសកុណជាតកេ (ជា. ២.១៧.១ អាទយោ) អាវិ ភវិស្សតិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ តស្ស អត្ថធម្មានុសាសកោ អមច្ចោ អហោសិ. រាជា អគតិគមនេ បតិដ្ឋាយ អធម្មេន រជ្ជំ ការេសិ, ជនបទំ បីឡេត្វា ធនមេវ សំហរិ. ពោធិសត្តោ រាជានំ ឱវទិតុកាមោ ឯកំ ឧបមំ ឧបធារេន្តោ វិចរតិ, រញ្ញោ ឧយ្យានេ វាសាគារំ វិប្បកតំ ហោតិ អនិដ្ឋិតច្ឆទនំ, ទារុកណ្ណិកំ អារោបេត្វា គោបានសិយោ បវេសិតមត្តា ហោន្តិ. រាជា កីឡនត្ថាយ ឧយ្យានំ គន្ត្វា តត្ថ វិចរិត្វា តំ គេហំ បវិសិត្វា ឧល្លោកេន្តោ កណ្ណិកមណ្ឌលំ ទិស្វា អត្តនោ ឧបរិបតនភយេន និក្ខមិត្វា ពហិ ឋិតោ បុន ឱលោកេត្វា ‘‘កិំ នុ ខោ និស្សាយ កណ្ណិកា ឋិតា, កិំ និស្សាយ គោបានសិយោ’’តិ ចិន្តេត្វា ពោធិសត្តំ បុច្ឆន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

១. ‘‘ទិយឌ្ឍកុក្កូ ឧទយេន កណ្ណិកា, វិទត្ថិយោ អដ្ឋ បរិក្ខិបន្តិ នំ;

សា សិំសបា, សារមយា អផេគ្គុកា, កុហិំ ឋិតា ឧប្បរិតោ ន ធំសតី’’តិ.

តត្ថ ទិយឌ្ឍកុក្កូតិ ទិយឌ្ឍរតនា. ឧទយេនាតិ ឧច្ចត្តេន. បរិក្ខិបន្តិ នន្តិ តំ បនេតំ អដ្ឋ វិទត្ថិយោ បរិក្ខិបន្តិ, បរិក្ខេបតោ អដ្ឋវិទត្ថិបមាណាតិ វុត្តំ ហោតិ. កុហិំ ឋិតាតិ កត្ថ បតិដ្ឋិតា ហុត្វា. ន ធំសតីតិ ន បតតិ.

តំ សុត្វា ពោធិសត្តោ ‘‘លទ្ធា ទានិ មេ រញ្ញោ ឱវាទត្ថាយ ឧបមា’’តិ ចិន្តេត្វា ឥមា គាថា អាហ –

២. ‘‘យា តិំសតិ សារមយា អនុជ្ជុកា, បរិកិរិយ គោបានសិយោ សមំ ឋិតា;

តាហិ សុសង្គហិតា ពលសា បីឡិតា, សមំ ឋិតា ឧប្បរិតោ ន ធំសតិ.

៣. ‘‘ឯវម្បិ មិត្តេហិ ទឡ្ហេហិ បណ្ឌិតោ, អភេជ្ជរូបេហិ សុចីហិ មន្តិភិ;

សុសង្គហីតោ សិរិយា ន ធំសតិ, គោបានសីភារវហាវ កណ្ណិកា’’តិ.

តត្ថ យា តិំសតិ សារមយាតិ យា ឯតា សាររុក្ខមយា តិំសតិ គោបានសិយោ. បរិកិរិយាតិ បរិវារេត្វា. សមំ ឋិតាតិ សមភាគេន ឋិតា. ពលសា បីឡិតាតិ តាហិ តាហិ គោបានសីហិ ពលេន បីឡិតា សុដ្ឋុ សង្គហិតា ឯកាពទ្ធា ហុត្វា. បណ្ឌិតោតិ ញាណសម្បន្នោ រាជា. សុចីហីតិ សុចិសមាចារេហិ កល្យាណមិត្តេហិ. មន្តិភីតិ មន្តកុសលេហិ. គោបានសីភារវហាវ កណ្ណិកាតិ យថា គោបានសីនំ ភារំ វហមានា កណ្ណិកា ន ធំសតិ ន បតតិ, ឯវំ រាជាបិ វុត្តប្បការេហិ មន្តីហិ អភិជ្ជហទយេហិ សុសង្គហិតោ សិរិតោ ន ធំសតិ ន បតតិ ន បរិហាយតិ.

រាជា ពោធិសត្តេ កថេន្តេយេវ អត្តនោ កិរិយំ សល្លក្ខេត្វា កណ្ណិកាយ អសតិ គោបានសិយោ ន តិដ្ឋន្តិ, គោបានសីហិ អសង្គហិតា កណ្ណិកា ន តិដ្ឋតិ, គោបានសីសុ ភិជ្ជន្តីសុ កណ្ណិកា បតតិ, ឯវមេវ អធម្មិកោ រាជា អត្តនោ មិត្តាមច្ចេ ច ពលកាយេ ច ព្រាហ្មណគហបតិកេ ច អសង្គណ្ហន្តោ តេសុ ភិជ្ជន្តេសុ តេហិ អសង្គហិតោ ឥស្សរិយា ធំសតិ, រញ្ញា នាម ធម្មិកេន ភវិតព្ពន្តិ. អថស្ស តស្មិំ ខណេ បណ្ណាការត្ថាយ មាតុលុង្គំ អាហរិំសុ. រាជា ‘‘សហាយ, ឥមំ មាតុលុង្គំ ខាទា’’តិ ពោធិសត្តំ អាហ. ពោធិសត្តោ តំ គហេត្វា ‘‘មហារាជ, ឥមំ ខាទិតុំ អជានន្តា តិត្តកំ វា ករោន្តិ អម្ពិលំ វា, ជានន្តា បន បណ្ឌិតា តិត្តកំ ហារេត្វា អម្ពិលំ អនីហរិត្វា មាតុលុង្គរសំ អនាសេត្វាវ ខាទន្តី’’តិ រញ្ញោ ឥមាយ ឧបមាយ ធនសង្ឃរណូបាយំ ទស្សេន្តោ ទ្វេ គាថា អភាសិ –

៤. ‘‘ខរត្តចំ ពេល្លំ យថាបិ សត្ថវា, អនាមសន្តោបិ ករោតិ តិត្តកំ;

សមាហរំ សាទុំ ករោតិ បត្ថិវ, អសាទុំ កយិរា តនុពន្ធមុទ្ធរំ.

៥. ‘‘ឯវម្បិ គាមនិគមេសុ បណ្ឌិតោ, អសាហសំ រាជធនានិ សង្ឃរំ;

ធម្មានុវត្តី បដិបជ្ជមានោ, ស ផាតិ កយិរា អវិហេឋយំ បរ’’ន្តិ.

តត្ថ ខរត្តចន្តិ ថទ្ធតចំ. ពេល្លន្តិ មាតុលុង្គំ. ‘ពេល’’ន្តិបិ បាឋោ, អយមេវត្ថោ. សត្ថវាតិ សត្ថកហត្ថោ. អនាមសន្តោតិ ពហិតចំ តនុកម្បិ អតច្ឆន្តោ ឥទំ ផលំ តិត្តកំ ករោតិ. សមាហរន្តិ សមាហរន្តោ ពហិតចំ តច្ឆន្តោ អន្តោ ច អម្ពិលំ អនីហរន្តោ តំ សាទុំ ករោតិ. បត្ថិវាតិ រាជានំ អាលបតិ. តនុពន្ធមុទ្ធរន្តិ តនុកំ បន តចំ ឧទ្ធរន្តោ សព្ពសោ តិត្តកស្ស អនបនីតត្តា តំ អសាទុមេវ កយិរា. ឯវន្តិ ឯវំ បណ្ឌិតោ រាជាបិ អសាហសំ សាហសិយា តណ្ហាយ វសំ អគច្ឆន្តោ អគតិគមនំ បហាយ រដ្ឋំ អបីឡេត្វា ឧបចិកានំ វម្មិកវឌ្ឍននិយាមេន មធុករានំ រេណុំ គហេត្វា មធុករណនិយាមេន ច ធនំ សង្ឃរន្តោ –

‘‘ទានំ សីលំ បរិច្ចាគំ, អជ្ជវំ មទ្ទវំ តបំ;

អក្កោធំ អវិហិំសញ្ច, ខន្តិញ្ច អវិរោធន’’ន្តិ. –

ឥតិ ឥមេសំ ទសន្នំ រាជធម្មានំ អនុវត្តនេន ធម្មានុវត្តី ហុត្វា បដិបជ្ជមានោ សោ អត្តនោ ច បរេសញ្ច ផាតិំ វឌ្ឍិំ ករេយ្យ បរំ អវិហេឋេន្តោយេវាតិ.

រាជា ពោធិសត្តេន សទ្ធិំ មន្តេន្តោ បោក្ខរណីតីរំ គន្ត្វា សុបុប្ផិតំ ពាលសូរិយវណ្ណំ ឧទកេន អនុបលិត្តំ បទុមំ ទិស្វា អាហ – ‘‘សហាយ, ឥមំ បទុមំ ឧទកេ សញ្ជាតមេវ ឧទកេន អលិម្បមានំ ឋិត’’ន្តិ. អថ នំ ពោធិសត្តោ ‘‘មហារាជ, រញ្ញា នាម ឯវរូបេន ភវិតព្ព’’ន្តិ ឱវទន្តោ ឥមា គាថា អាហ –

៦. ‘‘ឱទាតមូលំ សុចិវារិសម្ភវំ, ជាតំ យថា បោក្ខរណីសុ អម្ពុជំ;

បទុមំ យថា អគ្គិនិកាសិផាលិមំ, ន កទ្ទមោ ន រជោ ន វារិ លិម្បតិ.

៧. ‘‘ឯវម្បិ វោហារសុចិំ អសាហសំ, វិសុទ្ធកម្មន្តមបេតបាបកំ;

ន លិម្បតិ កម្មកិលេស តាទិសោ, ជាតំ យថា បោក្ខរណីសុ អម្ពុជ’’ន្តិ.

តត្ថ ឱទាតមូលន្តិ បណ្ឌរមូលំ. អម្ពុជន្តិ បទុមស្សេវ វេវចនំ. អគ្គិនិកាសិផាលិមន្តិ អគ្គិនិកាសិនា សូរិយេន ផាលិតំ វិកសិតន្តិ អត្ថោ. ន កទ្ទមោ ន រជោ ន វារិ លិម្បតីតិ នេវ កទ្ទមោ ន រជោ ន ឧទកំ លិម្បតិ, ន មក្ខេតីតិ អត្ថោ. ‘‘លិប្បតិ’’ច្ចេវ វា បាឋោ, ភុម្មត្ថេ វា ឯតានិ បច្ចត្តវចនានិ, ឯតេសុ កទ្ទមាទីសុ ន លិប្បតិ, ន អល្លីយតីតិ អត្ថោ. វោហារសុចិន្តិ បោរាណកេហិ ធម្មិករាជូហិ លិខាបេត្វា ឋបិតវិនិច្ឆយវោហារេ សុចិំ, អគតិគមនំ បហាយ ធម្មេន វិនិច្ឆយការកន្តិ អត្ថោ. អសាហសន្តិ ធម្មិកវិនិច្ឆយេ ឋិតត្តាយេវ សាហសិកកិរិយាយ វិរហិតំ. វិសុទ្ធកម្មន្តន្តិ តេនេវ អសាហសិកដ្ឋេន វិសុទ្ធកម្មន្តំ សច្ចវាទិំ និក្កោធំ មជ្ឈត្តំ តុលាភូតំ លោកស្ស. អបេតបាបកន្តិ អបគតបាបកម្មំ. ន លិម្បតិ កម្មកិលេស តាទិសោតិ តំ រាជានំ បាណាតិបាតោ អទិន្នាទានំ កាមេសុមិច្ឆាចារោ មុសាវាទោតិ អយំ កម្មកិលេសោ ន អល្លីយតិ. កិំការណា? តាទិសោ ជាតំ យថា បោក្ខរណីសុ អម្ពុជំ. តាទិសោ ហិ រាជា យថា បោក្ខរណីសុ ជាតំ បទុមំ អនុបលិត្តំ, ឯវំ អនុបលិត្តោ នាម ហោតិ.

រាជា ពោធិសត្តស្ស ឱវាទំ សុត្វា តតោ បដ្ឋាយ ធម្មេន រជ្ជំ ការេន្តោ ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា សគ្គបរាយណោ អហោសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា រាជា អានន្ទោ អហោសិ, បណ្ឌិតាមច្ចោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

កុក្កុជាតកវណ្ណនា បឋមា.

[៣៩៧] ២. មនោជជាតកវណ្ណនា

យថា ចាបោ និន្នមតីតិ ឥទំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ វិបក្ខសេវកំ ភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ បន ហេដ្ឋា មហិឡាមុខជាតកេ (ជា. ១.១.២៦) វិត្ថារិតមេវ. តទា បន សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបេស វិបក្ខសេវកោយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ សីហោ ហុត្វា សីហិយា សទ្ធិំ សំវសន្តោ ទ្វេ បោតកេ លភិ – បុត្តញ្ច ធីតរញ្ច. បុត្តស្ស មនោជោតិ នាមំ អហោសិ, សោ វយប្បត្តោ ឯកំ សីហបោតិកំ គណ្ហិ. ឥតិ តេ បញ្ច ជនា អហេសុំ. មនោជោ វនមហិំសាទយោ វធិត្វា មំសំ អាហរិត្វា មាតាបិតរោ ច ភគិនិញ្ច បជាបតិញ្ច បោសេតិ. សោ ឯកទិវសំ គោចរភូមិយំ គិរិយំ នាម សិង្គាលំ បលាយិតុំ អប្បហោន្តំ ឧរេន និបន្នំ ទិស្វា ‘‘កិំ, សម្មា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឧបដ្ឋាតុកាមោម្ហិ, សាមី’’តិ វុត្តេ ‘‘សាធុ, ឧបដ្ឋហស្សូ’’តិ តំ គហេត្វា អត្តនោ វសនគុហំ អានេសិ. ពោធិសត្តោ តំ ទិស្វា ‘‘តាត មនោជ, សិង្គាលា នាម ទុស្សីលា បាបធម្មា អកិច្ចេ និយោជេន្តិ, មា ឯតំ អត្តនោ សន្តិកេ ករី’’តិ វារេតុំ នាសក្ខិ.

អថេកទិវសំ សិង្គាលោ អស្សមំសំ ខាទិតុកាមោ មនោជំ អាហ – ‘‘សាមិ, អម្ហេហិ ឋបេត្វា អស្សមំសំ អញ្ញំ អខាទិតបុព្ពំ នាម នត្ថិ, អស្សំ គណ្ហិស្សាមា’’តិ. ‘‘កហំ បន, សម្ម, អស្សា ហោន្តី’’តិ? ‘‘ពារាណសិយំ នទីតីរេ’’តិ. សោ តស្ស វចនំ គហេត្វា តេន សទ្ធិំ អស្សានំ នទិយា ន្ហានវេលាយំ គន្ត្វា ឯកំ អស្សំ គហេត្វា បិដ្ឋិយំ អារោបេត្វា វេគេន អត្តនោ គុហាទ្វារមេវ អាគតោ. អថស្ស បិតា អស្សមំសំ ខាទិត្វា ‘‘តាត, អស្សា នាម រាជភោគា, រាជានោ ច នាម អនេកមាយា កុសលេហិ ធនុគ្គហេហិ វិជ្ឈាបេន្តិ, អស្សមំសខាទនសីហា នាម ទីឃាយុកា ន ហោន្តិ, ឥតោ បដ្ឋាយ មា អស្សំ គណ្ហី’’តិ អាហ. សោ បិតុ វចនំ អកត្វា គណ្ហតេវ. ‘‘សីហោ អស្សេ គណ្ហាតី’’តិ សុត្វា រាជា អន្តោនគរេយេវ អស្សានំ បោក្ខរណិំ ការាបេសិ. តតោបិ អាគន្ត្វា គណ្ហិយេវ. រាជា អស្សសាលំ ការេត្វា អន្តោសាលាយមេវ តិណោទកំ ទាបេសិ. សីហោ បាការមត្ថកេន គន្ត្វា អន្តោសាលាតោបិ គណ្ហិយេវ.

រាជា ឯកំ អក្ខណវេធិំ ធនុគ្គហំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘សក្ខិស្សសិ តាត, សីហំ វិជ្ឈិតុ’’ន្តិ អាហ. សោ ‘‘សក្កោមី’’តិ វត្វា បាការំ និស្សាយ សីហស្ស អាគមនមគ្គេ អដ្ដកំ ការេត្វា អដ្ឋាសិ. សីហោ អាគន្ត្វា ពហិសុសានេ សិង្គាលំ ឋបេត្វា អស្សគហណត្ថាយ នគរំ បក្ខន្ទិ. ធនុគ្គហោ អាគមនកាលេ ‘‘អតិតិខិណោ វេគោ’’តិ សីហំ អវិជ្ឈិត្វា អស្សំ គហេត្វា គមនកាលេ គរុភារតាយ ឱលីនវេគំ សីហំ តិខិណេន នារាចេន បច្ឆាភាគេ វិជ្ឈិ. នារាចោ បុរិមកាយេន និក្ខមិត្វា អាកាសំ បក្ខន្ទិ. សីហោ ‘‘វិទ្ធោស្មី’’តិ វិរវិ. ធនុគ្គហោ តំ វិជ្ឈិត្វា អសនិ វិយ ជិយំ បោថេសិ. សិង្គាលោ សីហស្ស ច ជិយាយ ច សទ្ទំ សុត្វា ‘‘សហាយោ មេ ធនុគ្គហេន វិជ្ឈិត្វា មារិតោ ភវិស្សតិ, មតកេន ហិ សទ្ធិំ វិស្សាសោ នាម នត្ថិ, ឥទានិ មម បកតិយា វសនវនមេវ គមិស្សាមី’’តិ អត្តនាវ សទ្ធិំ សល្លបន្តោ ទ្វេ គាថា អភាសិ –

៨. ‘‘យថា ចាបោ និន្នមតិ, ជិយា ចាបិ និកូជតិ;

ហញ្ញតេ នូន មនោជោ, មិគរាជា សខា មម.

៩. ‘‘ហន្ទ ទានិ វនន្តានិ, បក្កមាមិ យថាសុខំ;

នេតាទិសា សខា ហោន្តិ, លព្ភា មេ ជីវតោ សខា’’តិ.

តត្ថ យថាតិ យេនាការេនេវ ចាបោ និន្នមតិ. ហញ្ញតេ នូនាតិ នូន ហញ្ញតិ. នេតាទិសាតិ ឯវរូបា មតកា សហាយា នាម ន ហោន្តិ. លព្ភា មេតិ ជីវតោ មម សហាយោ នាម សក្កា លទ្ធុំ.

សីហោបិ ឯកវេគេន គន្ត្វា អស្សំ គុហាទ្វារេ បាតេត្វា សយម្បិ មរិត្វា បតិ. អថស្ស ញាតកា និក្ខមិត្វា តំ លោហិតមក្ខិតំ បហារមុខេហិ បគ្ឃរិតលោហិតំ បាបជនសេវិតាយ ជីវិតក្ខយំ បត្តំ អទ្ទសំសុ, ទិស្វា ចស្ស មាតា បិតា ភគិនី បជាបតីតិ បដិបាដិយា ចតស្សោ គាថា ភាសិំសុ –

១០. ‘‘ន បាបជនសំសេវី, អច្ចន្តំ សុខមេធតិ;

មនោជំ បស្ស សេមានំ, គិរិយស្សានុសាសនី.

១១. ‘‘ន បាបសម្បវង្កេន, មាតា បុត្តេន នន្ទតិ;

មនោជំ បស្ស សេមានំ, អច្ឆន្នំ សម្ហិ លោហិតេ.

១២. ‘‘ឯវមាបជ្ជតេ បោសោ, បាបិយោ ច និគច្ឆតិ;

យោ វេ ហិតានំ វចនំ, ន ករោតិ អត្ថទស្សិនំ.

១៣. ‘‘ឯវញ្ច សោ ហោតិ តតោ ច បាបិយោ, យោ ឧត្តមោ អធមជនូបសេវី;

បស្សុត្តមំ អធមជនូបសេវិតំ, មិគាធិបំ សរវរវេគនិទ្ធុត’’ន្តិ.

តត្ថ អច្ចន្តំ សុខមេធតីតិ ន ចិរំ សុខំ លភតិ. គិរិយស្សានុសាសនីតិ អយំ ឯវរូបា គិរិយស្សានុសាសនីតិ គរហន្តោ អាហ. បាបសម្បវង្កេនាតិ បាបេសុ សម្បវង្កេន បាបសហាយេន. អច្ឆន្នន្តិ និមុគ្គំ. បាបិយោ ច និគច្ឆតីតិ បាបញ្ច វិន្ទតិ. ហិតានន្តិ អត្ថកាមានំ. អត្ថទស្សិនន្តិ អនាគតអត្ថំ បស្សន្តានំ. បាបិយោតិ បាបតរោ. អធមជនូបសេវីតិ អធមជនំ ឧបសេវី. ឧត្តមន្តិ សរីរពលេន ជេដ្ឋកំ.

បច្ឆិមា អភិសម្ពុទ្ធគាថា –

១៤. ‘‘និហីយតិ បុរិសោ និហីនសេវី, ន ច ហាយេថ កទាចិ តុល្យសេវី;

សេដ្ឋមុបគមំ ឧទេតិ ខិប្បំ, តស្មាត្តនា ឧត្តរិតរំ ភជេថា’’តិ.

តត្ថ និហីយតីតិ ភិក្ខវេ, និហីនសេវី នាម មនោជោ សីហោ វិយ និហីយតិ បរិហាយតិ វិនាសំ បាបុណាតិ. តុល្យសេវីតិ សីលាទីហិ អត្តនា សទិសំ សេវមានោ ន ហាយតិ, វឌ្ឍិយេវ បនស្ស ហោតិ. សេដ្ឋមុបគមន្តិ សីលាទីហិ ឧត្តរិតរំយេវ ឧបគច្ឆន្តោ. ឧទេតិ ខិប្បន្តិ សីឃមេវ សីលាទីហិ គុណេហិ ឧទេតិ, វុទ្ធិំ ឧបគច្ឆតីតិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ វិបក្ខសេវកោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ.

តទា សិង្គាលោ ទេវទត្តោ អហោសិ, មនោជោ វិបក្ខសេវកោ, ភគិនី ឧប្បលវណ្ណា, ភរិយា ខេមា ភិក្ខុនី, មាតា រាហុលមាតា, បិតា សីហរាជា បន អហមេវ អហោសិន្តិ.

មនោជជាតកវណ្ណនា ទុតិយា.

[៣៩៨] ៣. សុតនុជាតកវណ្ណនា

រាជា តេ ភត្តន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ មាតុបោសកភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ សាមជាតកេ (ជា. ២.២២.២៩៦ អាទយោ) អាវិ ភវិស្សតិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ទុគ្គតគហបតិកុលេ និព្ពត្តិ, សុតនូតិស្ស នាមំ អកំសុ. សោ វយប្បត្តោ ភតិំ កត្វា មាតាបិតរោ បោសេត្វា បិតរិ កាលកតេ មាតរំ បោសេតិ. តស្មិំ បន កាលេ ពារាណសិរាជា មិគវិត្តកោ អហោសិ. សោ ឯកទិវសំ មហន្តេន បរិវារេន យោជនទ្វិយោជនមត្តំ អរញ្ញំ បវិសិត្វា ‘‘យស្ស ឋិតដ្ឋានេន មិគោ បលាយតិ, សោ ឥមំ នាម ជិតោ’’តិ សព្ពេសំ អារោចាបេសិ. អមច្ចា រញ្ញោ ធុវមគ្គដ្ឋានេ កោដ្ឋកំ ឆាទេត្វា អទំសុ. មនុស្សេហិ មិគានំ វសនដ្ឋានានិ បរិវារេត្វា ឧន្នាទេន្តេហិ ឧដ្ឋាបិតេសុ មិគេសុ ឯកោ ឯណិមិគោ រញ្ញោ ឋិតដ្ឋានំ បដិបជ្ជិ. រាជា ‘‘តំ វិជ្ឈិស្សាមី’’តិ សរំ ខិបិ. ឧគ្គហិតមាយោ មិគោ សរំ មហាផាសុកាភិមុខំ អាគច្ឆន្តំ ញត្វា បរិវត្តិត្វា សរេន វិទ្ធោ វិយ ហុត្វា បតិ. រាជា ‘‘មិគោ មេ វិទ្ធោ’’តិ គហណត្ថាយ ធាវិ. មិគោ ឧដ្ឋាយ វាតវេគេន បលាយិ, អមច្ចាទយោ រាជានំ អវហសិំសុ. សោ មិគំ អនុពន្ធិត្វា កិលន្តកាលេ ខគ្គេន ទ្វិធា ឆិន្ទិត្វា ឯកស្មិំ ទណ្ឌកេ លគ្គិត្វា កាជំ វហន្តោ វិយ អាគច្ឆន្តោ ‘‘ថោកំ វិស្សមិស្សាមី’’តិ មគ្គសមីបេ ឋិតំ វដរុក្ខំ ឧបគន្ត្វា និបជ្ជិត្វា និទ្ទំ ឱក្កមិ.

តស្មិំ បន វដរុក្ខេ និព្ពត្តោ មឃទេវោ នាម យក្ខោ តត្ថ បវិដ្ឋេ វេស្សវណស្ស សន្តិកា ខាទិតុំ លភិ. សោ រាជានំ ឧដ្ឋាយ គច្ឆន្តំ ‘‘តិដ្ឋ ភក្ខោសិ មេ’’តិ ហត្ថេ គណ្ហិ. ‘‘ត្វំ កោនាមោសី’’តិ? ‘‘អហំ ឥធ និព្ពត្តយក្ខោ, ឥមំ ឋានំ បវិដ្ឋកេ ខាទិតុំ លភាមី’’តិ. រាជា សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា ‘‘កិំ អជ្ជេវ មំ ខាទិស្សសិ, ឧទាហុ និពទ្ធំ ខាទិស្សសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘លភន្តោ និពទ្ធំ ខាទិស្សាមី’’តិ. រាជា ‘‘ឥមំ អជ្ជ មិគំ ខាទិត្វា មំ វិស្សជ្ជេហិ, អហំ តេ ស្វេ បដ្ឋាយ ឯកាយ ភត្តបាតិយា សទ្ធិំ ឯកំ មនុស្សំ បេសេស្សាមី’’តិ. ‘‘តេន ហិ អប្បមត្តោ ហោហិ, អបេសិតទិវសេ តញ្ញេវ ខាទិស្សាមី’’តិ. ‘‘អហំ ពារាណសិរាជា, មយ្ហំ អវិជ្ជមានំ នាម នត្ថី’’តិ. យក្ខោ បដិញ្ញំ គហេត្វា តំ វិស្សជ្ជេសិ. សោ នគរំ បវិសិត្វា តមត្ថំ ឯកស្ស អត្ថចរកស្ស អមច្ចស្ស កថេត្វា ‘‘ឥទានិ កិំ កាតព្ព’’ន្តិ បុច្ឆិ. ‘‘ទិវសបរិច្ឆេទោ កតោ, ទេវា’’តិ? ‘‘ន កតោ’’តិ. ‘‘អយុត្តំ វោ កតំ, ឯវំ សន្តេបិ មា ចិន្តយិត្ថ, ពហូ ពន្ធនាគារេ មនុស្សា’’តិ. ‘‘តេន ហិ ត្វំ ឯតំ កម្មំ ករ, មយ្ហំ ជីវិតំ ទេហី’’តិ.

អមច្ចោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា ទេវសិកំ ពន្ធនាគារតោ មនុស្សំ នីហរិត្វា ភត្តបាតិំ គហេត្វា កញ្ចិ អជានាបេត្វាវ យក្ខស្ស បេសេសិ. យក្ខោ ភត្តំ ភុញ្ជិត្វា មនុស្សំ ខាទតិ. អបរភាគេ ពន្ធនាគារានិ និម្មនុស្សានិ ជាតានិ. រាជា ភត្តហារកំ អលភន្តោ មរណភយេន កម្បិ. អថ នំ អមច្ចោ អស្សាសេត្វា ‘‘ទេវ, ជីវិតាសាតោ ធនាសាវ ពលវតរា, ហត្ថិក្ខន្ធេ សហស្សភណ្ឌិកំ ឋបេត្វា ‘កោ ឥមំ ធនំ គហេត្វា យក្ខស្ស ភត្តំ អាទាយ គមិស្សតី’តិ ភេរិំ ចរាបេមា’’តិ វត្វា តថា ការេសិ. អថ តំ សុត្វា ពោធិសត្តោ ចិន្តេសិ ‘‘អហំ ភតិយា មាសកឌ្ឍមាសកំ សង្ឃរិត្វា កិច្ឆេន មាតរំ បោសេមិ, ឥមំ ធនំ គហេត្វា មាតុ ទត្វា យក្ខស្ស សន្តិកំ គមិស្សាមិ, សចេ យក្ខំ ទមេតុំ សក្ខិស្សាមិ, ឥច្ចេតំ កុសលំ, នោ ចេ សក្ខិស្សាមិ, មាតា មេ សុខំ ជីវិស្សតី’’តិ. សោ តមត្ថំ មាតុ អារោចេត្វា ‘‘អលំ តាត, ន មម អត្ថោ ធនេនា’’តិ ទ្វេ វារេ បដិក្ខិបិត្វា តតិយវារេ តំ អនាបុច្ឆិត្វាវ ‘‘អាហរថ, អយ្យ, សហស្សំ, អហំ ភត្តំ ហរិស្សាមី’’តិ សហស្សំ គហេត្វា មាតុ ទត្វា ‘‘អម្ម, មា ចិន្តយិ, អហំ យក្ខំ ទមេត្វា មហាជនស្ស សោត្ថិំ ករិស្សាមិ, អជ្ជេវ តវ អស្សុកិលិន្នមុខំ ហាសាបេន្តោវ អាគច្ឆិស្សាមី’’តិ មាតរំ វន្ទិត្វា រាជបុរិសេហិ សទ្ធិំ រញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា អដ្ឋាសិ.

តតោ រញ្ញា ‘‘តាត, ត្វំ ភត្តំ ហរិស្សសី’’តិ វុត្តេ ‘‘អាម, ទេវា’’តិ អាហ. ‘‘កិំ តេ លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ? ‘‘តុម្ហាកំ សុវណ្ណបាទុកា, ទេវា’’តិ. ‘‘កិំការណា’’តិ? ‘‘ទេវ, សោ យក្ខោ អត្តនោ រុក្ខមូលេ ភូមិយំ ឋិតកេ ខាទិតុំ លភតិ, អហំ ឯតស្ស សន្តកភូមិយំ អដ្ឋត្វា បាទុកាសុ ឋស្សាមី’’តិ. ‘‘អញ្ញំ កិំ លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ? ‘‘តុម្ហាកំ ឆត្តំ, ទេវា’’តិ. ‘‘ឥទំ កិមត្ថាយា’’តិ? ‘‘ទេវ, យក្ខោ អត្តនោ រុក្ខច្ឆាយាយ ឋិតកេ ខាទិតុំ លភតិ, អហំ តស្ស រុក្ខច្ឆាយាយ អដ្ឋត្វា ឆត្តច្ឆាយាយ ឋស្សាមី’’តិ. ‘‘អញ្ញំ កិំ លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ. ‘‘តុម្ហាកំ ខគ្គំ, ទេវា’’តិ. ‘‘ឥមិនា កោ អត្ថោ’’តិ? ‘‘ទេវ, អមនុស្សាបិ អាវុធហត្ថានំ ភាយន្តិយេវា’’តិ. ‘‘អញ្ញំ កិំ លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ? ‘‘សុវណ្ណបាតិំ បូរេត្វា តុម្ហាកំ ភុញ្ជនកភត្តំ ទេថ, ទេវា’’តិ. ‘‘កិំការណា, តាតា’’តិ? ‘‘ទេវ, មាទិសស្ស នាម បណ្ឌិតស្ស បុរិសស្ស មត្តិកបាតិយា លូខភោជនំ ហរិតុំ អននុច្ឆវិក’’ន្តិ. ‘‘សាធុ, តាតា’’តិ រាជា សព្ពំ ទាបេត្វា តស្ស វេយ្យាវច្ចករេ បដិបាទេសិ.

ពោធិសត្តោ ‘‘មហារាជ, មា ភាយិត្ថ, អជ្ជាហំ យក្ខំ ទមេត្វា តុម្ហាកំ សោត្ថិំ កត្វា អាគមិស្សាមី’’តិ រាជានំ វន្ទិត្វា ឧបករណានិ គាហាបេត្វា តត្ថ គន្ត្វា មនុស្សេ រុក្ខស្សាវិទូរេ ឋបេត្វា សុវណ្ណបាទុកំ អារុយ្ហ ខគ្គំ សន្នយ្ហិត្វា សេតច្ឆត្តំ មត្ថកេ កត្វា កញ្ចនបាតិយា ភត្តំ គហេត្វា យក្ខស្ស សន្តិកំ បាយាសិ. យក្ខោ មគ្គំ ឱលោកេន្តោ តំ ទិស្វា ‘‘អយំ បុរិសោ ន អញ្ញេសុ ទិវសេសុ អាគមននិយាមេន ឯតិ, កិំ នុ ខោ ការណ’’ន្តិ ចិន្តេសិ. ពោធិសត្តោបិ រុក្ខសមីបំ គន្ត្វា អសិតុណ្ឌេន ភត្តបាតិំ អន្តោឆាយាយ ករិត្វា ឆាយាយ បរិយន្តេ ឋិតោ បឋមំ គាថមាហ.

១៥. ‘‘រាជា តេ ភត្តំ បាហេសិ, សុចិំ មំសូបសេចនំ;

មឃទេវស្មិំ អធិវត្ថេ, ឯហិ និក្ខម្ម ភុញ្ជសូ’’តិ.

តត្ថ បាហេសីតិ បហិណិ. មឃទេវស្មិំ អធិវត្ថេតិ មឃទេវោតិ វដរុក្ខោ វុច្ចតិ, តស្មិំ អធិវត្ថេតិ ទេវតំ អាលបតិ.

តំ សុត្វា យក្ខោ ‘‘ឥមំ បុរិសំ វញ្ចេត្វា អន្តោឆាយាយ បវិដ្ឋំ ខាទិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ទុតិយំ គាថមាហ –

១៦. ‘‘ឯហិ មាណវ ឱរេន, ភិក្ខមាទាយ សូបិតំ;

ត្វញ្ច មាណវ ភិក្ខា ច, ឧភោ ភក្ខា ភវិស្សថា’’តិ.

តត្ថ ភិក្ខន្តិ មម និពទ្ធភិក្ខំ. សូបិតន្តិ សូបសម្បន្នំ.

តតោ ពោធិសត្តោ ទ្វេ គាថា អភាសិ –

១៧. ‘‘អប្បកេន តុវំ យក្ខ, ថុល្លមត្ថំ ជហិស្សសិ;

ភិក្ខំ តេ នាហរិស្សន្តិ, ជនា មរណសញ្ញិនោ.

១៨. ‘‘លទ្ធាយ យក្ខា តវ និច្ចភិក្ខំ, សុចិំ បណីតំ រសសា ឧបេតំ;

ភិក្ខញ្ច តេ អាហរិយោ នរោ ឥធ, សុទុល្លភោ ហេហិតិ ភក្ខិតេ មយី’’តិ.

តត្ថ ថុល្លមត្ថន្តិ អប្បកេន ការណេន មហន្តំ អត្ថំ ជហិស្សសីតិ ទស្សេតិ. នាហរិស្សន្តីតិ ឥតោ បដ្ឋាយ មរណសញ្ញិនោ ហុត្វា ន អាហរិស្សន្តិ, អថ ត្វំ មិលាតសាខោ វិយ រុក្ខោ និរាហារោ ទុព្ពលោ ភវិស្សសីតិ. លទ្ធាយន្តិ លទ្ធអយំ លទ្ធាគមនំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – សម្ម យក្ខ, យំ អហំ អជ្ជ អាហរិំ, ឥទំ តវ និច្ចភិក្ខំ សុចិំ បណីតំ ឧត្តមំ រសេន ឧបេតំ លទ្ធាគមនំ ទេវសិកំ តេ អាគច្ឆិស្សតិ. អាហរិយោតិ អាហរណកោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘សចេ ត្វំ ឥមំ ភិក្ខំ គហេត្វា អាគតំ មំ ភក្ខសិ, អថេវំ មយិ ភក្ខិតេ ភិក្ខញ្ច តេ អាហរណកោ អញ្ញោ នរោ ឥធ សុទុល្លភោ ភវិស្សតិ. កិំការណា? មាទិសោ ហិ ពារាណសិយំ អញ្ញោ បណ្ឌិតមនុស្សោ នាម នត្ថិ, មយិ បន ខាទិតេ សុតនុបិ នាម យក្ខេន ខាទិតោ, អញ្ញស្ស កស្ស សោ លជ្ជិស្សតី’’តិ ភត្តាហរណកំ ន លភិស្សសិ, អថ តេ ឥតោ បដ្ឋាយ ភោជនំ ទុល្លភំ ភវិស្សតិ, អម្ហាកម្បិ រាជានំ គណ្ហិតុំ ន លភិស្សសិ. កស្មា? រុក្ខតោ ពហិភាវេន. សចេ បនិទំ ភត្តំ ភុញ្ជិត្វា មំ បហិណិស្សសិ, អហំ តេ រញ្ញោ កថេត្វា និពទ្ធំ ភត្តំ បេសេស្សាមិ, អត្តានម្បិ ច តេ ខាទិតុំ ន ទស្សាមិ, អហម្បិ តវ សន្តិកេ ឋានេ ន ឋស្សាមិ, បាទុកាសុ ឋស្សាមិ, រុក្ខច្ឆាយាយម្បិ តេ ន ឋស្សាមិ, អត្តនោ ឆត្តច្ឆាយាយមេវ ឋស្សាមិ, សចេ បន មយា សទ្ធិំ វិរុជ្ឈិស្សសិ, ខគ្គេន តំ ទ្វិធា ភិន្ទិស្សាមិ, អហញ្ហិ អជ្ជ ឯតទត្ថមេវ សជ្ជោ ហុត្វា អាគតោតិ. ឯវំ កិរ នំ មហាសត្តោ តជ្ជេសិ.

យក្ខោ ‘‘យុត្តរូបំ មាណវោ វទតី’’តិ សល្លក្ខេត្វា បសន្នចិត្តោ ទ្វេ គាថា អភាសិ –

១៩. ‘‘មមេវ សុតនោ អត្ថោ, យថា ភាសសិ មាណវ;

មយា ត្វំ សមនុញ្ញាតោ, សោត្ថិំ បស្សាហិ មាតរំ.

២០. ‘‘ខគ្គំ ឆត្តញ្ច បាតិញ្ច, គច្ឆមាទាយ មាណវ;

សោត្ថិំ បស្សតុ តេ មាតា, ត្វញ្ច បស្សាហិ មាតរ’’ន្តិ.

តត្ថ សុតនោតិ ពោធិសត្តំ អាលបតិ. យថា ភាសសីតិ យថា ត្វំ ភាសសិ, តថា យោ ឯស តយា ភាសិតោ អត្ថោ, ឯសោ មមេវត្ថោ, មយ្ហមេវ វឌ្ឍីតិ.

យក្ខស្ស កថំ សុត្វា ពោធិសត្តោ ‘‘មម កម្មំ និប្ផន្នំ, ទមិតោ មេ យក្ខោ, ពហុញ្ច ធនំ លទ្ធំ, រញ្ញោ ច វចនំ កត’’ន្តិ តុដ្ឋចិត្តោ យក្ខស្ស អនុមោទនំ ករោន្តោ ឱសានគាថមាហ –

២១. ‘‘ឯវំ យក្ខ សុខី ហោហិ, សហ សព្ពេហិ ញាតិភិ;

ធនញ្ច មេ អធិគតំ, រញ្ញោ ច វចនំ កត’’ន្តិ. –

វត្វា ច បន យក្ខំ អាមន្តេត្វា ‘‘សម្ម, ត្វំ បុព្ពេ អកុសលកម្មំ កត្វា កក្ខឡោ ផរុសោ បរេសំ លោហិតមំសភក្ខោ យក្ខោ ហុត្វា និព្ពត្តោ, ឥតោ បដ្ឋាយ បាណាតិបាតាទីនិ មា ករី’’តិ សីលេ ច អានិសំសំ, ទុស្សីល្យេ ច អាទីនវំ កថេត្វា យក្ខំ បញ្ចសុ សីលេសុ បតិដ្ឋាបេត្វា ‘‘កិំ តេ អរញ្ញវាសេន, ឯហិ នគរទ្វារេ តំ និសីទាបេត្វា អគ្គភត្តលាភិំ ករោមី’’តិ យក្ខេន សទ្ធិំ និក្ខមិត្វា ខគ្គាទីនិ យក្ខំ គាហាបេត្វា ពារាណសិំ អគមាសិ. ‘‘សុតនុ មាណវោ យក្ខំ គហេត្វា ឯតី’’តិ រញ្ញោ អារោចេសុំ. រាជា អមច្ចបរិវុតោ ពោធិសត្តស្ស បច្ចុគ្គមនំ កត្វា យក្ខំ នគរទ្វារេ និសីទាបេត្វា អគ្គភត្តលាភិនំ កត្វា នគរំ បវិសិត្វា ភេរិំ ចរាបេត្វា នាគរេ សន្និបាតាបេត្វា ពោធិសត្តស្ស គុណំ កថេត្វា សេនាបតិដ្ឋានំ អទាសិ. អយញ្ច ពោធិសត្តស្ស ឱវាទេ ឋត្វា ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា សគ្គបរាយណោ អហោសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ មាតុបោសកភិក្ខុ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. តទា យក្ខោ អង្គុលិមាលោ អហោសិ, រាជា អានន្ទោ, មាណវោ បន អហមេវ អហោសិន្តិ.

សុតនុជាតកវណ្ណនា តតិយា.

[៣៩៩] ៤. មាតុបោសកគិជ្ឈជាតកវណ្ណនា

តេ កថំ នុ ករិស្សន្តីតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ មាតុបោសកភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ សាមជាតកេ (ជា. ២.២២.២៩៦ អាទយោ) អាវិ ភវិស្សតិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ គិជ្ឈយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ វុទ្ធេ បរិហីនចក្ខុកេ មាតាបិតរោ គិជ្ឈគុហាយំ ឋបេត្វា គោមំសាទីនិ អាហរិត្វា បោសេសិ. តស្មិំ កាលេ ពារាណសិយំ សុសានេ ឯកោ នេសាទោ អនិយមេត្វា គិជ្ឈានំ បាសេ ឱឌ្ឌេសិ. អថេកទិវសំ ពោធិសត្តោ គោមំសាទិំ បរិយេសន្តោ សុសានំ បវិដ្ឋោ បាទេន បាសេ ពជ្ឈិត្វា អត្តនោ ន ចិន្តេសិ, វុទ្ធេ បរិហីនចក្ខុកេ មាតាបិតរោ អនុស្សរិត្វា ‘‘កថំ នុ ខោ មេ មាតាបិតរោ យាបេស្សន្តិ, មម ពទ្ធភាវម្បិ អជានន្តា អនាថា និប្បច្ចយា បព្ពតគុហាយមេវ សុស្សិត្វា មរិស្សន្តិ មញ្ញេ’’តិ វិលបន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

២២. ‘‘តេ កថំ នុ ករិស្សន្តិ, វុទ្ធា គិរិទរីសយា;

អហំ ពទ្ធោស្មិ បាសេន, និលីយស្ស វសំ គតោ’’តិ.

តត្ថ និលីយស្សាតិ ឯវំនាមកស្ស នេសាទបុត្តស្ស.

អថ នេសាទបុត្តោ គិជ្ឈរាជស្ស បរិទេវិតសទ្ទំ សុត្វា ទុតិយំ គាថមាហ –

២៣. ‘‘កិំ គិជ្ឈ បរិទេវសិ, កា នុ តេ បរិទេវនា;

ន មេ សុតោ វា ទិដ្ឋោ វា, ភាសន្តោ មានុសិំ ទិជោ’’តិ.

គិជ្ឈោ អាហ –

២៤. ‘‘ភរាមិ មាតាបិតរោ, វុទ្ធេ គិរិទរីសយេ;

តេ កថំ នុ ករិស្សន្តិ, អហំ វសំ គតោ តវា’’តិ.

នេសាទោ អាហ –

២៥. ‘‘យំ នុ គិជ្ឈោ យោជនសតំ, កុណបានិ អវេក្ខតិ;

កស្មា ជាលញ្ច បាសញ្ច, អាសជ្ជាបិ ន ពុជ្ឈសី’’តិ.

គិជ្ឈរាជា អាហ –

២៦. ‘‘យទា បរាភវោ ហោតិ, បោសោ ជីវិតសង្ខយេ;

អថ ជាលញ្ច បាសញ្ច, អាសជ្ជាបិ ន ពុជ្ឈតី’’តិ.

២៧. ‘‘ភរស្សុ មាតាបិតរោ, វុទ្ធេ គិរិទរីសយេ;

មយា ត្វំ សមនុញ្ញាតោ, សោត្ថិំ បស្សាហិ ញាតកេ.

២៨. ‘‘ឯវំ លុទ្ទក នន្ទស្សុ, សហ សព្ពេហិ ញាតិភិ;

ភរិស្សំ មាតាបិតរោ, វុទ្ធេ គិរិទរីសយេ’’តិ. –

នេសាទបុត្តេន ទុតិយា, គិជ្ឈេន តតិយាតិ ឥមា គាថា បដិបាដិយា វុត្តា.

តត្ថ យំ នូតិ យំ នុ ឯតំ លោកេ កថីយតិ. គិជ្ឈោ យោជនសតំ, កុណបានិ អវេក្ខតីតិ យោជនសតំ អតិក្កម្ម ឋិតានិបិ កុណបានិ បស្សតិ, តំ យទិ តថំ, អថ កស្មា ត្វំ ឥមំ ជាលញ្ច បាសញ្ច អាសជ្ជាបិ ន ពុជ្ឈសិ, សន្តិកំ អាគន្ត្វាបិ ន ជានាសីតិ.

បរាភវោតិ វិនាសោ. ភរស្សូតិ ឥទំ សោ ពោធិសត្តស្ស ធម្មកថំ សុត្វា ‘‘បណ្ឌិតោ គិជ្ឈរាជា បរិទេវន្តោ ន អត្តនោ បរិទេវតិ, មាតាបិតូនំ បរិទេវតិ, នាយំ មារេតុំ យុត្តោ’’តិ តុស្សិត្វា អាហ, វត្វា ច បន បិយចិត្តេន មុទុចិត្តេន បាសំ មោចេសិ.

អថស្ស ពោធិសត្តោ មរណមុខា បមុត្តោ សុខិតោ អនុមោទនំ ករោន្តោ ឱសានគាថំ វត្វា មុខបូរំ មំសំ អាទាយ មាតាបិតូនំ អទាសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ មាតុបោសកភិក្ខុ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ.

តទា នេសាទបុត្តោ ឆន្នោ អហោសិ, មាតាបិតរោ មហារាជកុលានិ, គិជ្ឈរាជា បន អហមេវ អហោសិន្តិ.

មាតុបោសកគិជ្ឈជាតកវណ្ណនា ចតុត្ថា.

[៤០០] ៥. ទព្ភបុប្ផជាតកវណ្ណនា

អនុតីរចារី ភទ្ទន្តេតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឧបនន្ទំ សក្យបុត្តំ អារព្ភ កថេសិ. សោ ហិ សាសនេ បព្ពជិត្វា អប្បិច្ឆតាទិគុណេ បហាយ មហាតណ្ហោ អហោសិ. វស្សូបនាយិកាយ ទ្វេ តយោ វិហារេ បរិគ្គហេត្វា ឯកស្មិំ ឆត្តំ វា ឧបាហនំ វា ឯកស្មិំ កត្តរយដ្ឋិំ វា ឧទកតុម្ពំ វា ឋបេត្វា ឯកស្មិំ សយំ វសតិ. សោ ឯកស្មិំ ជនបទវិហារេ វស្សំ ឧបគន្ត្វា ‘‘ភិក្ខូហិ នាម អប្បិច្ឆេហិ ភវិតព្ព’’ន្តិ អាកាសេ ចន្ទំ ឧដ្ឋាបេន្តោ វិយ ភិក្ខូនំ បច្ចយសន្តោសទីបកំ អរិយវំសបដិបទំ កថេសិ. តំ សុត្វា ភិក្ខូ មនាបានិ បត្តចីវរានិ ឆឌ្ឌេត្វា មត្តិកាបត្តានិ ចេវ បំសុកូលចីវរានិ ច គណ្ហិំសុ. សោ តានិ អត្តនោ វសនដ្ឋានេ ឋបេត្វា វុត្ថវស្សោ បវារេត្វា យានកំ បូរេត្វា ជេតវនំ គច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ ឯកស្ស អរញ្ញវិហារស្ស បិដ្ឋិភាគេ បាទេ វល្លិយា បលិពុទ្ធោ ‘‘អទ្ធា ឯត្ថ កិញ្ចិ លទ្ធព្ពំ ភវិស្សតី’’តិ តំ វិហារំ បាវិសិ. តត្ថ បន ទ្វេ មហល្លកា ភិក្ខូ វស្សំ ឧបគច្ឆិំសុ. តេ ទ្វេ ច ថូលសាដកេ ឯកញ្ច សុខុមកម្ពលំ លភិត្វា ភាជេតុំ អសក្កោន្តា តំ ទិស្វា ‘‘ថេរោ នោ ភាជេត្វា ទស្សតី’’តិ តុដ្ឋចិត្តា ‘‘មយំ, ភន្តេ, ឥមំ វស្សាវាសិកំ ភាជេតុំ ន សក្កោម, ឥមំ នោ និស្សាយ វិវាទោ ហោតិ, ឥទំ អម្ហាកំ ភាជេត្វា ទេថា’’តិ អាហំសុ. សោ ‘‘សាធុ ភាជេស្សាមី’’តិ ទ្វេ ថូលសាដកេ ទ្វិន្នម្បិ ភាជេត្វា ‘‘អយំ អម្ហាកំ វិនយធរានំ បាបុណាតី’’តិ កម្ពលំ គហេត្វា បក្កាមិ.

តេបិ ថេរា កម្ពលេ សាលយា តេនេវ សទ្ធិំ ជេតវនំ គន្ត្វា វិនយធរានំ ភិក្ខូនំ តមត្ថំ អារោចេត្វា ‘‘លព្ភតិ នុ ខោ, ភន្តេ, វិនយធរានំ ឯវំ វិលោបំ ខាទិតុ’’ន្តិ អាហំសុ. ភិក្ខូ ឧបនន្ទត្ថេរេន អាភតំ បត្តចីវររាសិំ ទិស្វា ‘‘មហាបុញ្ញោសិ ត្វំ អាវុសោ, ពហុំ តេ បត្តចីវរំ លទ្ធ’’ន្តិ វទិំសុ. សោ ‘‘កុតោ មេ អាវុសោ, បុញ្ញំ, ឥមិនា មេ ឧបាយេន ឥទំ លទ្ធ’’ន្តិ សព្ពំ កថេសិ. ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘អាវុសោ, ឧបនន្ទោ សក្យបុត្តោ មហាតណ្ហោ មហាលោភោ’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឧបនន្ទេន បដិបទាយ អនុច្ឆវិកំ កតំ, បរស្ស បដិបទំ កថេន្តេន នាម ភិក្ខុនា បឋមំ អត្តនោ អនុច្ឆវិកំ កត្វា បច្ឆា បរោ ឱវទិតព្ពោ’’តិ.

‘‘អត្តានមេវ បឋមំ, បតិរូបេ និវេសយេ;

អថញ្ញមនុសាសេយ្យ, ន កិលិស្សេយ្យ បណ្ឌិតោ’’តិ. (ធ. ប. ១៥៨) –

ឥមាយ ធម្មបទេ គាថាយ ធម្មំ ទេសេត្វា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឧបនន្ទោ ឥទានេវ, បុព្ពេបេស មហាតណ្ហោ មហាលោភោវ, ន ច បន ឥទានេវ, បុព្ពេបេស ឥមេសំ សន្តកំ វិលុម្បិយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ នទីតីរេ រុក្ខទេវតា អហោសិ. តទា ឯកោ សិង្គាលោ មាយាវិំ នាម ភរិយំ គហេត្វា នទីតីរេ ឯកស្មិំ ឋានេ វសិ. អថេកទិវសំ សិង្គាលី សិង្គាលំ អាហ ‘‘ទោហឡោ មេ សាមិ, ឧប្បន្នោ, អល្លរោហិតមច្ឆំ ខាទិតុំ ឥច្ឆាមី’’តិ. សិង្គាលោ ‘‘អប្បោស្សុក្កា ហោហិ, អាហរិស្សាមិ តេ’’តិ នទីតីរេ ចរន្តោ វល្លិយា បាទេ បលិពុជ្ឈិត្វា អនុតីរមេវ អគមាសិ. តស្មិំ ខណេ គម្ភីរចារី ច អនុតីរចារី ចាតិ ទ្វេ ឧទ្ទា មច្ឆេ បរិយេសន្តា តីរេ អដ្ឋំសុ. តេសុ គម្ភីរចារី មហន្តំ រោហិតមច្ឆំ ទិស្វា វេគេន ឧទកេ បវិសិត្វា តំ នង្គុដ្ឋេ គណ្ហិ. ពលវា មច្ឆោ បរិកឌ្ឍន្តោ យាសិ. សោ គម្ភីរចារី ឧទ្ទោ ‘‘មហាមច្ឆោ ឧភិន្នម្បិ នោ បហោស្សតិ, ឯហិ មេ សហាយោ ហោហី’’តិ ឥតរេន សទ្ធិំ សល្លបន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

២៩. ‘‘អនុតីរចារី ភទ្ទន្តេ, សហាយមនុធាវ មំ;

មហា មេ គហិតោ មច្ឆោ, សោ មំ ហរតិ វេគសា’’តិ.

តត្ថ សហាយមនុធាវ មន្តិ សហាយ អនុធាវ មំ, សន្ធិវសេន ម-ការោ វុត្តោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថាហំ ឥមិនា មច្ឆេន ន សំហីរាមិ, ឯវំ មំ នង្គុដ្ឋខណ្ឌេ គហេត្វា ត្វំ អនុធាវាតិ.

តំ សុត្វា ឥតរោ ទុតិយំ គាថមាហ –

៣០. ‘‘គម្ភីរចារី ភទ្ទន្តេ, ទឡ្ហំ គណ្ហាហិ ថាមសា;

អហំ តំ ឧទ្ធរិស្សាមិ, សុបណ្ណោ ឧរគាមិវា’’តិ.

តត្ថ ថាមសាតិ ថាមេន. ឧទ្ធរិស្សាមីតិ នីហរិស្សាមិ. សុបណ្ណោ ឧរគាមិវាតិ គរុឡោ សប្បំ វិយ.

អថ ទ្វេបិ តេ ឯកតោ ហុត្វា រោហិតមច្ឆំ នីហរិត្វា ថលេ ឋបេត្វា មារេត្វា ‘‘ត្វំ ភាជេហិ, ត្វំ ភាជេហី’’តិ កលហំ កត្វា ភាជេតុំ អសក្កោន្តា ឋបេត្វា និសីទិំសុ. តស្មិំ កាលេ សិង្គាលោ តំ ឋានំ អនុប្បត្តោ. តេ តំ ទិស្វា ឧភោបិ បច្ចុគ្គមនំ កត្វា ‘‘អយំ, សម្ម, ទព្ភបុប្ផមច្ឆោ អម្ហេហិ ឯកតោ ហុត្វា គហិតោ, តំ នោ ភាជេតុំ អសក្កោន្តានំ វិវាទោ ឧប្បន្នោ, សមភាគំ នោ ភាជេត្វា ទេហី’’តិ តតិយំ គាថមាហំសុ –

៣១. ‘‘វិវាទោ នោ សមុប្បន្នោ, ទព្ភបុប្ផ សុណោហិ មេ;

សមេហិ មេធគំ សម្មា, វិវាទោ វូបសម្មត’’ន្តិ.

តត្ថ ទព្ភបុប្ផាតិ ទព្ភបុប្ផសមានវណ្ណតាយ តំ អាលបន្តិ. មេធគន្តិ កលហំ.

តេសំ វចនំ សុត្វា សិង្គាលោ អត្តនោ ពលំ ទីបេន្តោ –

៣២. ‘‘ធម្មដ្ឋោហំ បុរេ អាសិំ, ពហូ អឌ្ឌា មេ តីរិតា;

សមេមិ មេធគំ សម្មា, វិវាទោ វូបសម្មត’’ន្តិ. –

ឥទំ គាថំ វត្វា ភាជេន្តោ –

៣៣. ‘‘អនុតីរចារិ នង្គុដ្ឋំ, សីសំ គម្ភីរចារិនោ;

អច្ចាយំ មជ្ឈិមោ ខណ្ឌោ, ធម្មដ្ឋស្ស ភវិស្សតី’’តិ. –

ឥមំ គាថមាហ –

តត្ថ បឋមគាថាយ អយមត្ថោ – អហំ បុព្ពេ រាជូនំ វិនិច្ឆយាមច្ចោ អាសិំ, តេន មយា វិនិច្ឆយេ និសីទិត្វា ពហូ អឌ្ឌា តីរិតា, តេសំ តេសំ ព្រាហ្មណគហបតិកាទីនំ ពហូ អឌ្ឌា តីរិតា វិនិច្ឆិតា, ស្វាហំ តុម្ហាទិសានំ សមជាតិកានំ ចតុប្បទានំ អឌ្ឌំ តីរេតុំ កិំ ន សក្ខិស្សាមិ, អហំ វោ សមេមិ មេធគំ, សម្មា មំ និស្សាយ តុម្ហាកំ វិវាទោ វូបសម្មតូតិ.

ឯវញ្ច បន វត្វា មច្ឆំ តយោ កោដ្ឋាសេ កត្វា អនុតីរចារិ ត្វំ នង្គុដ្ឋំ គណ្ហ, សីសំ គម្ភីរចារិនោ ហោតុ. អច្ចាយំ មជ្ឈិមោ ខណ្ឌោតិ អបិច អយំ មជ្ឈិមោ កោដ្ឋាសោ. អថ វា អច្ចាតិ អតិច្ច, ឥមេ ទ្វេ កោដ្ឋាសេ អតិក្កមិត្វា ឋិតោ អយំ មជ្ឈិមោ ខណ្ឌោ ធម្មដ្ឋស្ស វិនិច្ឆយសាមិកស្ស មយ្ហំ ភវិស្សតីតិ.

ឯវំ តំ មច្ឆំ វិភជិត្វា ‘‘តុម្ហេ កលហំ អកត្វា នង្គុដ្ឋញ្ច សីសញ្ច ខាទថា’’តិ វត្វា មជ្ឈិមខណ្ឌំ មុខេន ឌំសិត្វា តេសំ បស្សន្តានំយេវ បលាយិ. តេ សហស្សំ បរាជិតា វិយ ទុម្មុខា និសីទិត្វា គាថមាហំសុ –

៣៤. ‘‘ចិរម្បិ ភក្ខោ អភវិស្ស, សចេ ន វិវទេមសេ;

អសីសកំ អនង្គុដ្ឋំ, សិង្គាលោ ហរតិ រោហិត’’ន្តិ.