៨. អដ្ឋកនិបាតោ

[៤១៧] ១. កច្ចានិជាតកវណ្ណនា

ឱទាតវត្ថា សុចិ អល្លកេសាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អញ្ញតរំ មាតុបោសកំ ឧបាសកំ អារព្ភ កថេសិ. សោ កិរ សាវត្ថិយំ កុលទារកោ អាចារសម្បន្នោ បិតរិ កាលកតេ មាតុទេវតោ ហុត្វា មុខធោវនទន្តកដ្ឋទានន្ហាបនបាទធោវនាទិវេយ្យាវច្ចកម្មេន ចេវ យាគុភត្តាទីហិ ច មាតរំ បដិជគ្គិ. អថ នំ មាតា ‘‘តាត, តវ អញ្ញានិបិ ឃរាវាសកិច្ចានិ អត្ថិ, ឯកំ សមជាតិកំ កុលកុមារិកំ គណ្ហាហិ, សា មំ បោសេស្សតិ, ត្វម្បិ អត្តនោ កម្មំ ករិស្សសី’’តិ អាហ. ‘‘អម្ម, អហំ អត្តនោ ហិតសុខំ អបច្ចាសីសមានោ តុម្ហេ ឧបដ្ឋហាមិ, កោ អញ្ញោ ឯវំ ឧបដ្ឋហិស្សតី’’តិ? ‘‘កុលវឌ្ឍនកម្មំ នាម តាត, កាតុំ វដ្ដតី’’តិ. ‘‘ន មយ្ហំ ឃរាវាសេន អត្ថោ, អហំ តុម្ហេ ឧបដ្ឋហិត្វា តុម្ហាកំ ធូមកាលេ បព្ពជិស្សាមី’’តិ. អថស្ស មាតា បុនប្បុនំ យាចិត្វាបិ មនំ អលភមានា តស្ស ឆន្ទំ អគ្គហេត្វា សមជាតិកំ កុលកុមារិកំ អានេសិ. សោ មាតរំ អប្បដិក្ខិបិត្វា តាយ សទ្ធិំ សំវាសំ កប្បេសិ. សាបិ ‘‘មយ្ហំ សាមិកោ មហន្តេន ឧស្សាហេន មាតរំ ឧបដ្ឋហតិ, អហម្បិ នំ ឧបដ្ឋហិស្សាមិ, ឯវមស្ស បិយា ភវិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា តំ សក្កច្ចំ ឧបដ្ឋហិ. សោ ‘‘អយំ មេ មាតរំ សក្កច្ចំ ឧបដ្ឋហី’’តិ តតោ បដ្ឋាយ លទ្ធលទ្ធានិ មធុរខាទនីយាទីនិ តស្សាយេវ ទេតិ. សា អបរភាគេ ចិន្តេសិ ‘‘អយំ លទ្ធលទ្ធានិ មធុរខាទនីយាទីនិ មយ្ហញ្ញេវ ទេតិ, អទ្ធា មាតរំ នីហរិតុកាមោ ភវិស្សតិ, នីហរណូបាយមស្សា ករិស្សាមី’’តិ ឯវំ អយោនិសោ ឧម្មុជ្ជិត្វា ឯកំ ទិវសំ អាហ – ‘‘សាមិ, តយិ ពហិ និក្ខមន្តេ តវ មាតា មំ អក្កោសតី’’តិ. សោ តុណ្ហី អហោសិ.

សា ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមំ មហល្លិកំ ឧជ្ឈាបេត្វា បុត្តស្ស បដិកូលំ ការេស្សាមី’’តិ. តតោ បដ្ឋាយ យាគុំ ទទមានា អច្ចុណ្ហំ វា អតិសីតលំ វា អតិលោណំ វា អលោណំ វា ទេតិ. ‘‘អម្ម, អច្ចុណ្ហា’’តិ វា ‘‘អតិលោណា’’តិ វា វុត្តេ បូរេត្វា សីតោទកំ បក្ខិបតិ. បុន ‘‘អតិសីតលា, អលោណាយេវា’’តិ វុត្តេ ‘‘ឥទានេវ ‘អច្ចុណ្ហា, អតិលោណា’តិ វត្វា បុន ‘អតិសីតលា, អលោណា’តិ វទសិ, កា តំ តោសេតុំ សក្ខិស្សតី’’តិ មហាសទ្ទំ ករោតិ. ន្ហានោទកម្បិ អច្ចុណ្ហំ កត្វា បិដ្ឋិយំ អាសិញ្ចតិ. ‘‘អម្ម, បិដ្ឋិ មេ ទហតី’’តិ ច វុត្តេ បុន បូរេត្វា សីតោទកំ បក្ខិបតិ. ‘‘អតិសីតំ, អម្មា’’តិ វុត្តេ ‘‘ឥទានេវ ‘អច្ចុណ្ហ’ន្តិ វត្វា បុន ‘អតិសីត’ន្តិ វទតិ, កា ឯតិស្សា អវមានំ សហិតុំ សក្ខិស្សតី’’តិ បដិវិស្សកានំ កថេសិ. ‘‘អម្ម, មញ្ចកេ មេ ពហូ មង្គុលា’’តិ ច វុត្តា មញ្ចកំ នីហរិត្វា តស្ស ឧបរិ អត្តនោ មញ្ចកំ បោថេត្វា ‘‘បោថិតោ មេ’’តិ អតិហរិត្វា បញ្ញបេតិ. មហាឧបាសិកា ទិគុណេហិ មង្គុលេហិ ខជ្ជមានា សព្ពរត្តិំ និសិន្នាវ វីតិនាមេត្វា ‘‘អម្ម, សព្ពរត្តិំ មង្គុលេហិ ខាទិតាម្ហី’’តិ វទតិ. ឥតរា ‘‘ហិយ្យោ តេ មញ្ចកោ បោថិតោ, កា ឥមិស្សា កិច្ចំ និត្ថរិតុំ សក្កោតី’’តិ បដិវត្វា ‘‘ឥទានិ នំ បុត្តេន ឧជ្ឈាបេស្សាមី’’តិ តត្ថ តត្ថ ខេឡសិង្ឃាណិកាទីនិ វិប្បកិរិត្វា ‘‘កា ឥមំ សកលគេហំ អសុចិំ ករោតី’’តិ វុត្តេ ‘‘មាតា តេ ឯវរូបំ ករោតិ, ‘មា ករី’តិ វុច្ចមានា កលហំ ករោតិ, អហំ ឯវរូបាយ កាឡកណ្ណិយា សទ្ធិំ ឯកគេហេ វសិតុំ ន សក្កោមិ, ឯតំ វា ឃរេ វសាបេហិ, មំ វា’’តិ អាហ.

សោ តស្សា វចនំ សុត្វា ‘‘ភទ្ទេ, ត្វំ តរុណា យត្ថ កត្ថចិ គន្ត្វា ជីវិតុំ សក្កា, មាតា បន មេ ជរាទុព្ពលា, អហមេវស្សា បដិសរណំ, ត្វំ និក្ខមិត្វា អត្តនោ កុលគេហំ គច្ឆាហី’’តិ អាហ. សា តស្ស វចនំ សុត្វា ភីតា ចិន្តេសិ ‘‘ន សក្កា ឥមំ មាតុ អន្តរេ ភិន្ទិតុំ, ឯកំសេនស្ស មាតា បិយា, សចេ បនាហំ កុលឃរំ គមិស្សំ, វិធវវាសំ វសន្តី ទុក្ខិតា ភវិស្សាមិ, បុរិមនយេនេវ សស្សុំ អារាធេត្វា បដិជគ្គិស្សាមី’’តិ. សា តតោ បដ្ឋាយ បុរិមសទិសមេវ តំ បដិជគ្គិ. អថេកទិវសំ សោ ឧបោសកោ ធម្មស្សវនត្ថាយ ជេតវនំ គន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ‘‘កិំ, ឧបាសក, ត្វំ បុញ្ញកម្មេសុ ន បមជ្ជសិ, មាតុឧបដ្ឋានកម្មំ បូរេសី’’តិ ច វុត្តោ ‘‘អាម, ភន្តេ, សា បន មម មាតា មយ្ហំ អរុចិយាយេវ ឯកំ កុលទារិកំ អានេសិ, សា ឥទញ្ចិទញ្ច អនាចារកម្មំ អកាសី’’តិ សព្ពំ សត្ថុ អាចិក្ខិត្វា ‘‘ឥតិ ភគវា សា ឥត្ថី នេវ មំ មាតុ អន្តរេ ភិន្ទិតុំ សក្ខិ, ឥទានិ នំ សក្កច្ចំ ឧបដ្ឋហតី’’តិ អាហ. សត្ថា តស្ស កថំ សុត្វា ‘‘ឥទានិ តាវ ត្វំ ឧបាសក, តស្សា វចនំ ន អកាសិ, បុព្ពេ បនេតិស្សា វចនេន តវ មាតរំ និក្កឌ្ឍិត្វា មំ និស្សាយ បុន គេហំ អានេត្វា បដិជគ្គី’’តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ អញ្ញតរស្ស កុលស្ស បុត្តោ បិតរិ កាលកតេ មាតុទេវតោ ហុត្វា វុត្តនិយាមេនេវ មាតរំ បដិជគ្គីតិ សព្ពំ ហេដ្ឋា កថិតនយេនេវ វិត្ថារេតព្ពំ. ‘‘អហំ ឯវរូបាយ កាឡកណ្ណិយា សទ្ធិំ វសិតុំ ន សក្កោមិ, ឯតំ វា ឃរេ វសាបេហិ, មំ វា’’តិ វុត្តេ តស្សា កថំ គហេត្វា ‘‘មាតុយេវ មេ ទោសោ’’តិ មាតរំ អាហ ‘‘អម្ម, ត្វំ និច្ចំ ឥមស្មិំ ឃរេ កលហំ ករោសិ, ឥតោ និក្ខមិត្វា អញ្ញស្មិំ យថារុចិតេ ឋានេ វសាហី’’តិ. សា ‘‘សាធូ’’តិ រោទមានា និក្ខមិត្វា ឯកំ សមិទ្ធកុលំ និស្សាយ ភតិំ កត្វា ទុក្ខេន ជីវិកំ កប្បេសិ. សស្សុយា ឃរា និក្ខន្តកាលេ សុណិសាយ គព្ភោ បតិដ្ឋហិ. សា ‘‘តាយ កាឡកណ្ណិយា គេហេ វសមានាយ គព្ភម្បិ ន បដិលភិំ, ឥទានិ មេ គព្ភោ លទ្ធោ’’តិ បតិនោ ច បដិវិស្សកានញ្ច កថេន្តី វិចរតិ.

អបរភាគេ បុត្តំ វិជាយិត្វា សាមិកំ អាហ ‘‘តវ មាតរិ គេហេ វសមានាយ បុត្តំ ន លភិំ, ឥទានិ មេ លទ្ធោ, ឥមិនាបិ ការណេន តស្សា កាឡកណ្ណិភាវំ ជានាហី’’តិ. ឥតរា ‘‘មម កិរ និក្កឌ្ឍិតកាលេ បុត្តំ លភី’’តិ សុត្វា ចិន្តេសិ ‘‘អទ្ធា ឥមស្មិំ លោកេ ធម្មោ មតោ ភវិស្សតិ, សចេ ហិ ធម្មោ មតោ ន ភវេយ្យ, មាតរំ បោថេត្វា និក្កឌ្ឍន្តា បុត្តំ ន លភេយ្យុំ, សុខំ ន ជីវេយ្យុំ, ធម្មស្ស មតកភត្តំ ទស្សាមី’’តិ. សា ឯកទិវសំ តិលបិដ្ឋញ្ច តណ្ឌុលញ្ច បចនថាលិញ្ច ទព្ពិញ្ច អាទាយ អាមកសុសានំ គន្ត្វា តីហិ មនុស្សសីសេហិ ឧទ្ធនំ កត្វា អគ្គិំ ជាលេត្វា ឧទកំ ឱរុយ្ហ សសីសំ ន្ហត្វា សាដកំ និវាសេត្វា មុខំ វិក្ខាលេត្វា ឧទ្ធនដ្ឋានំ គន្ត្វា កេសេ មោចេត្វា តណ្ឌុលេ ធោវិតុំ អារភិ. តទា ពោធិសត្តោ សក្កោ ទេវរាជា អហោសិ. ពោធិសត្តា ច នាម អប្បមត្តា ហោន្តិ, សោ តស្មិំ ខណេ លោកំ ឱលោកេន្តោ តំ ទុក្ខប្បត្តំ ‘‘ធម្មោ មតោ’’តិ សញ្ញាយ ធម្មស្ស មតកភត្តំ ទាតុកាមំ ទិស្វា ‘‘អជ្ជ មយ្ហំ ពលំ ទស្សេស្សាមី’’តិ ព្រាហ្មណវេសេន មហាមគ្គំ បដិបន្នោ វិយ ហុត្វា តំ ទិស្វា មគ្គា ឱក្កម្ម តស្សា សន្តិកេ ឋត្វា ‘‘អម្ម, សុសានេ អាហារំ បចន្តា នាម នត្ថិ, ត្វំ ឥមិនា ឥធ បក្កេន តិលោទនេន កិំ ករិស្សសី’’តិ កថំ សមុដ្ឋាបេន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

១. ‘‘ឱទាតវត្ថា សុចិ អល្លកេសា, កច្ចានិ កិំ កុម្ភិមធិស្សយិត្វា;

បិដ្ឋា តិលា ធោវសិ តណ្ឌុលានិ, តិលោទនោ ហេហិតិ កិស្សហេតូ’’តិ.

តត្ថ កច្ចានីតិ តំ គោត្តេន អាលបតិ. កុម្ភិមធិស្សយិត្វាតិ បចនថាលិកំ មនុស្សសីសុទ្ធនំ អារោបេត្វា. ហេហិតីតិ អយំ តិលោទនោ កិស្ស ហេតុ ភវិស្សតិ, កិំ អត្តនា ភុញ្ជិស្សសិ, ឧទាហុ អញ្ញំ ការណមត្ថីតិ.

អថស្ស សា អាចិក្ខន្តី ទុតិយំ គាថមាហ –

២. ‘‘ន ខោ អយំ ព្រាហ្មណ ភោជនត្ថា, តិលោទនោ ហេហិតិ សាធុបក្កោ;

ធម្មោ មតោ តស្ស បហុត្តមជ្ជ, អហំ ករិស្សាមិ សុសានមជ្ឈេ’’តិ.

តត្ថ ធម្មោតិ ជេដ្ឋាបចាយនធម្មោ ចេវ តិវិធសុចរិតធម្មោ ច. តស្ស បហុត្តមជ្ជាតិ តស្សាហំ ធម្មស្ស ឥទំ មតកភត្តំ ករិស្សាមីតិ អត្ថោ.

តតោ សក្កោ តតិយំ គាថមាហ –

៣. ‘‘អនុវិច្ច កច្ចានិ ករោហិ កិច្ចំ, ធម្មោ មតោ កោ នុ តវេវ សំសិ;

សហស្សនេត្តោ អតុលានុភាវោ, ន មិយ្យតី ធម្មវរោ កទាចី’’តិ.

តត្ថ អនុវិច្ចាតិ ឧបបរិក្ខិត្វា ជានិត្វា. កោ នុ តវេវ សំសីតិ កោ នុ តវ ឯវំ អាចិក្ខិ. សហស្សនេត្តោតិ អត្តានំ ធម្មវរំ ឧត្តមធម្មំ កត្វា ទស្សេន្តោ ឯវមាហ.

តំ វចនំ សុត្វា ឥតរា ទ្វេ គាថា អភាសិ –

៤. ‘‘ទឡ្ហប្បមាណំ មម ឯត្ថ ព្រហ្មេ, ធម្មោ មតោ នត្ថិ មមេត្ថ កង្ខា;

យេ យេវ ទានិ បាបា ភវន្តិ, តេ តេវ ទានិ សុខិតា ភវន្តិ.

៥. ‘‘សុណិសា ហិ មយ្ហំ វញ្ឈា អហោសិ, សា មំ វធិត្វាន វិជាយិ បុត្តំ;

សា ទានិ សព្ពស្ស កុលស្ស ឥស្សរា, អហំ បនម្ហិ អបវិទ្ធា ឯកិកា’’តិ.

តត្ថ ទឡ្ហប្បមាណន្តិ ទឡ្ហំ ថិរំ និស្សំសយំ ព្រាហ្មណ ឯត្ថ មម បមាណន្តិ វទតិ. យេ យេតិ តស្ស មតភាវេ ការណំ ទស្សេន្តី ឯវមាហ. វធិត្វានាតិ បោថេត្វា និក្កឌ្ឍិត្វា. អបវិទ្ធាតិ ឆឌ្ឌិតា អនាថា ហុត្វា ឯកិកា វសាមិ.

តតោ សក្កោ ឆដ្ឋំ គាថមាហ –

៦. ‘‘ជីវាមិ វោហំ ន មតោហមស្មិ, តវេវ អត្ថាយ ឥធាគតោស្មិ;

យា តំ វធិត្វាន វិជាយិ បុត្តំ, សហាវ បុត្តេន ករោមិ ភស្ម’’ន្តិ.

តត្ថ វោតិ និបាតមត្តំ.

ឥតរា តំ សុត្វា ‘‘ធី អហំ កិំ កថេសិំ, មម នត្តុ អមរណការណំ ករិស្សាមី’’តិ សត្តមំ គាថមាហ –

៧. ‘‘ឯវញ្ច តេ រុច្ចតិ ទេវរាជ, មមេវ អត្ថាយ ឥធាគតោសិ;

អហញ្ច បុត្តោ សុណិសា ច នត្តា, សម្មោទមានា ឃរមាវសេមា’’តិ.

អថស្សា សក្កោ អដ្ឋមំ គាថមាហ –

៨. ‘‘ឯវញ្ច តេ រុច្ចតិ កាតិយានិ, ហតាបិ សន្តា ន ជហាសិ ធម្មំ;

តុវញ្ច បុត្តោ សុណិសា ច នត្តា, សម្មោទមានា ឃរមាវសេថា’’តិ.

តត្ថ ហតាបិ សន្តាតិ យទិ ត្វំ បោថិតាបិ និក្កឌ្ឍិតាបិ សមានា តវ ទារកេសុ មេត្តធម្មំ ន ជហាសិ, ឯវំ សន្តេ យថា ត្វំ ឥច្ឆសិ, តថា ហោតុ, អហំ តេ ឥមស្មិំ គុណេ បសន្នោតិ.

ឯវញ្ច បន វត្វា អលង្កតបដិយត្តោ សក្កោ អត្តនោ អានុភាវេន អាកាសេ ឋត្វា ‘‘កច្ចានិ ត្វំ មា ភាយិ, បុត្តោ ច តេ សុណិសា ច មមានុភាវេន អាគន្ត្វា អន្តរាមគ្គេ តំ ខមាបេត្វា អាទាយ គមិស្សន្តិ, អប្បមត្តា ហោហី’’តិ វត្វា អត្តនោ ឋានមេវ គតោ. តេបិ សក្កានុភាវេន តស្សា គុណំ អនុស្សរិត្វា ‘‘កហំ នោ មាតា’’តិ អន្តោគាមេ មនុស្សេ បុច្ឆិត្វា ‘‘សុសានាភិមុខំ គតា’’តិ សុត្វា ‘‘អម្ម, អម្មា’’តិ សុសានមគ្គំ បដិបជ្ជិត្វា តំ ទិស្វាវ បាទេសុ បតិត្វា ‘‘អម្ម, អម្ហាកំ ទោសំ ខមាហី’’តិ តំ ខមាបេសុំ. សាបិ នត្តារំ គណ្ហិ. ឥតិ តេ សម្មោទមានា គេហំ គន្ត្វា តតោ បដ្ឋាយ សមគ្គវាសំ វសិំសុ.

៩. ‘‘សា កាតិយានី សុណិសាយ សទ្ធិំ, សម្មោទមានា ឃរមាវសិត្ថ;

បុត្តោ ច នត្តា ច ឧបដ្ឋហិំសុ, ទេវានមិន្ទេន អធិគ្គហីតា’’តិ. –

អយំ អភិសម្ពុទ្ធគាថា.

តត្ថ សា កាតិយានីតិ ភិក្ខវេ, សា កច្ចានគោត្តា. ទេវានមិន្ទេន អធិគ្គហីតាតិ ទេវិន្ទេន សក្កេន អនុគ្គហិតា ហុត្វា តស្សានុភាវេន សមគ្គវាសំ វសិំសូតិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ សោ ឧបាសកោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. តទា មាតុបោសកោ ឯតរហិ មាតុបោសកោ អហោសិ, ភរិយាបិស្ស តទា ភរិយាយេវ, សក្កោ បន អហមេវ អហោសិន្តិ.

កច្ចានិជាតកវណ្ណនា បឋមា.

[៤១៨] ២. អដ្ឋសទ្ទជាតកវណ្ណនា

ឥទំ បុរេ និន្នមាហូតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ កោសលរញ្ញោ អឌ្ឍរត្តសមយេ សុតំ ភិំសនកំ អវិនិព្ភោគសទ្ទំ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ ហេដ្ឋា លោហកុម្ភិជាតកេ (ជា. ១.៤.៥៣ អាទយោ) កថិតសទិសមេវ. ឥធ បន សត្ថា ‘‘មយ្ហំ, ភន្តេ, ឥមេសំ សទ្ទានំ សុតត្តា កិន្តិ ភវិស្សតី’’តិ វុត្តេ ‘‘មា ភាយិ, មហារាជ, ន តេ ឯតេសំ សុតបច្ចយា កោចិ អន្តរាយោ ភវិស្សតិ, ន ហិ, មហារាជ, ឯវរូបំ ភយានកំ អវិនិព្ភោគសទ្ទំ ត្វមេវេកោ សុណិ, បុព្ពេបិ រាជានោ ឯវរូបំ សទ្ទំ សុត្វា ព្រាហ្មណានំ កថំ គហេត្វា សព្ពចតុក្កយញ្ញំ យជិតុកាមា បណ្ឌិតានំ វចនំ សុត្វា យញ្ញហរណត្ថាយ គហិតសត្តេ វិស្សជ្ជេត្វា នគរេ មាឃាតភេរិំ ចរាបេសុ’’ន្តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ អសីតិកោដិវិភវេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ តក្កសិលាយំ ឧគ្គហិតសិប្បោ មាតាបិតូនំ អច្ចយេន រតនវិលោកនំ កត្វា សព្ពំ វិភវជាតំ ទានមុខេ វិស្សជ្ជេត្វា កាមេ បហាយ ហិមវន្តំ បវិសិត្វា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ឈានាភិញ្ញាយោ និព្ពត្តេត្វា អបរភាគេ លោណម្ពិលសេវនត្ថាយ មនុស្សបថំ ចរន្តោ ពារាណសិំ បត្វា រាជុយ្យានេ វសិ. តទា ពារាណសិរាជា សិរិសយនេ និសិន្នោ អឌ្ឍរត្តសមយេ អដ្ឋ សទ្ទេ អស្សោសិ – បឋមំ រាជនិវេសនសាមន្តា ឧយ្យានេ ឯកោ ពកោ សទ្ទមកាសិ, ទុតិយំ តស្មិំ សទ្ទេ អនុបច្ឆិន្នេយេវ ហត្ថិសាលាយ តោរណនិវាសិនី កាកី សទ្ទមកាសិ, តតិយំ រាជគេហេ កណ្ណិកាយំ និវុត្ថឃុណបាណកោ សទ្ទមកាសិ, ចតុត្ថំ រាជគេហេ បោសាវនិយកោកិលោ សទ្ទមកាសិ, បញ្ចមំ តត្ថេវ បោសាវនិយមិគោ សទ្ទមកាសិ, ឆដ្ឋំ តត្ថេវ បោសាវនិយវានរោ សទ្ទមកាសិ, សត្តមំ តត្ថេវ បោសាវនិយកិន្នរោ សទ្ទមកាសិ, អដ្ឋមំ តស្មិំ សទ្ទេ អនុបច្ឆិន្នេយេវ រាជនិវេសនមត្ថកេន ឧយ្យានំ គច្ឆន្តោ បច្ចេកពុទ្ធោ ឯកំ ឧទានំ ឧទានេន្តោ សទ្ទមកាសិ.

ពារាណសិរាជា ឥមេ អដ្ឋ សទ្ទេ សុត្វា ភីតតសិតោ បុនទិវសេ ព្រាហ្មណេ បុច្ឆិ. ព្រាហ្មណា ‘‘អន្តរាយោ តេ, មហារាជ, ភវិស្សតិ, សព្ពចតុក្កយញ្ញំ យជិស្សាមា’’តិ វត្វា រញ្ញា ‘‘យថារុចិតំ ករោថា’’តិ អនុញ្ញាតា ហដ្ឋបហដ្ឋា រាជកុលតោ និក្ខមិត្វា យញ្ញកម្មំ អារភិំសុ. អថ នេសំ ជេដ្ឋកស្ស យញ្ញការព្រាហ្មណស្ស អន្តេវាសី មាណវោ បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ អាចរិយំ អាហ – ‘‘អាចរិយ, ឯវរូបំ កក្ខឡំ ផរុសំ អសាតំ ពហូនំ សត្តានំ វិនាសកម្មំ មា ករី’’តិ. ‘‘តាត, ត្វំ កិំ ជានាសិ, សចេបិ អញ្ញំ កិញ្ចិ ន ភវិស្សតិ, មច្ឆមំសំ តាវ ពហុំ ខាទិតុំ លភិស្សាមា’’តិ. ‘‘អាចរិយ, កុច្ឆិំ និស្សាយ និរយេ និព្ពត្តនកម្មំ មា ករោថា’’តិ. តំ សុត្វា សេសព្រាហ្មណា ‘‘អយំ អម្ហាកំ លាភន្តរាយំ ករោតី’’តិ តស្ស កុជ្ឈិំសុ. មាណវោ តេសំ ភយេន ‘‘តេន ហិ តុម្ហេវ មច្ឆមំសខាទនូបាយំ ករោថា’’តិ វត្វា និក្ខមិត្វា ពហិនគរេ រាជានំ និវារេតុំ សមត្ថំ ធម្មិកសមណព្រាហ្មណំ ឧបធារេន្តោ រាជុយ្យានំ គន្ត្វា ពោធិសត្តំ ទិស្វា វន្ទិត្វា ‘‘ភន្តេ, កិំ តុម្ហាកំ សត្តេសុ អនុកម្បា នត្ថិ, រាជា ពហូ សត្តេ មារេត្វា យញ្ញំ យជាបេតិ, កិំ វោ មហាជនស្ស ពន្ធនមោក្ខំ កាតុំ ន វដ្ដតី’’តិ អាហ. ‘‘មាណវ, ឯត្ថ នេវ រាជា អម្ហេ ជានាតិ, ន មយំ រាជានំ ជានាមា’’តិ. ‘‘ជានាថ បន, ភន្តេ, រញ្ញា សុតសទ្ទានំ និប្ផត្តិ’’ន្តិ? ‘‘អាម, ជានាមី’’តិ. ‘‘ជានន្តា រញ្ញោ កស្មា ន កថេថា’’តិ? ‘‘មាណវ កិំ សក្កា ‘អហំ ជានាមី’តិ នលាដេ សិង្គំ ពន្ធិត្វា ចរិតុំ, សចេ ឥធាគន្ត្វា បុច្ឆិស្សតិ, កថេស្សាមី’’តិ.

មាណវោ វេគេន រាជកុលំ គន្ត្វា ‘‘កិំ, តាតា’’តិ វុត្តេ ‘‘មហារាជ, តុម្ហេហិ សុតសទ្ទានំ និប្ផត្តិំ ជាននកោ ឯកោ តាបសោ តុម្ហាកំ ឧយ្យានេ មង្គលសិលាយំ និសិន្នោ ‘សចេ មំ បុច្ឆិស្សតិ, កថេស្សាមី’តិ វទតិ, គន្ត្វា តំ បុច្ឆិតុំ វដ្ដតី’’តិ អាហ. រាជា វេគេន តត្ថ គន្ត្វា តាបសំ វន្ទិត្វា កតបដិសន្ថារោ និសីទិត្វា ‘‘សច្ចំ កិរ, ភន្តេ, តុម្ហេ មយា សុតសទ្ទានំ និប្ផត្តិំ ជានាថា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អាម, មហារាជា’’តិ. ‘‘តេន ហិ កថេថ តំ មេ’’តិ. ‘‘មហារាជ, តេសំ សុតបច្ចយា តវ កោចិ អន្តរាយោ នត្ថិ, បោរាណុយ្យានេ បន តេ ឯកោ ពកោ អត្ថិ, សោ គោចរំ អលភន្តោ ជិឃច្ឆាយ បរេតោ បឋមំ សទ្ទមកាសី’’តិ តស្ស កិរិយំ អត្តនោ ញាណេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា បឋមំ គាថមាហ –

១០. ‘‘ឥទំ បុរេ និន្នមាហុ, ពហុមច្ឆំ មហោទកំ;

អាវាសោ ពករាជស្ស, បេត្តិកំ ភវនំ មម;

ត្យជ្ជ ភេកេន យាបេម, ឱកំ ន វិជហាមសេ’’តិ.

តត្ថ ឥទន្តិ មង្គលបោក្ខរណិំ សន្ធាយ វទតិ. សា ហិ បុព្ពេ ឧទកតុម្ពេន ឧទកេ បវិសន្តេ មហោទកា ពហុមច្ឆា, ឥទានិ បន ឧទកស្ស បច្ឆិន្នត្តា ន មហោទកា ជាតា. ត្យជ្ជ ភេកេនាតិ តេ មយំ អជ្ជ មច្ឆេ អលភន្តា មណ្ឌូកមត្តេន យាបេម. ឱកន្តិ ឯវំ ជិឃច្ឆាយ បីឡិតាបិ វសនដ្ឋានំ ន វិជហាម.

ឥតិ, មហារាជ, សោ ពកោ ជិឃច្ឆាបីឡិតោ សទ្ទមកាសិ. សចេបិ តំ ជិឃច្ឆាតោ មោចេតុកាមោ, តំ ឧយ្យានំ សោធាបេត្វា បោក្ខរណិំ ឧទកស្ស បូរេហីតិ. រាជា តថា ការេតុំ ឯកំ អមច្ចំ អាណាបេសិ.

‘‘ហត្ថិសាលតោរណេ បន តេ, មហារាជ, ឯកា កាកី វសមានា អត្តនោ បុត្តសោកេន ទុតិយំ សទ្ទមកាសិ, តតោបិ តេ ភយំ នត្ថី’’តិ វត្វា ទុតិយំ គាថមាហ –

១១. ‘‘កោ ទុតិយំ អសីលិស្ស, ពន្ធរស្សក្ខិ ភេច្ឆតិ;

កោ មេ បុត្តេ កុលាវកំ, មញ្ច សោត្ថិំ ករិស្សតី’’តិ.

វត្វា ច បន ‘‘កោ នាម តេ, មហារាជ, ហត្ថិសាលាយ ហត្ថិមេណ្ឌោ’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ពន្ធរោ នាម, ភន្តេ’’តិ. ‘‘ឯកក្ខិកាណោ សោ, មហារាជា’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ. មហារាជ, ហត្ថិសាលាយ តេ ទ្វារតោរណេ ឯកា កាកី កុលាវកំ កត្វា អណ្ឌកានិ និក្ខិបិ. តានិ បរិណតានិ កាកបោតកា និក្ខន្តា, ហត្ថិមេណ្ឌោ ហត្ថិំ អារុយ្ហ សាលតោ និក្ខមន្តោ ច បវិសន្តោ ច អង្កុសកេន កាកិម្បិ បុត្តកេបិស្សា បហរតិ, កុលាវកម្បិ វិទ្ធំសេតិ. សា តេន ទុក្ខេន បីឡិតា តស្ស អក្ខិភេទនំ អាយាចន្តី ឯវមាហ, សចេ តេ កាកិយា មេត្តចិត្តំ អត្ថិ, ឯតំ ពន្ធរំ បក្កោសាបេត្វា កុលាវកវិទ្ធំសនតោ វារេហីតិ. រាជា តំ បក្កោសាបេត្វា បរិភាសិត្វា ហារេត្វា អញ្ញស្ស តំ ហត្ថិំ អទាសិ.

‘‘បាសាទកណ្ណិកាយ បន តេ, មហារាជ, ឯកោ ឃុណបាណកោ វសតិ. សោ តត្ថ ផេគ្គុំ ខាទិត្វា តស្មិំ ខីណេ សារំ ខាទិតុំ នាសក្ខិ, សោ ភក្ខំ អលភិត្វា និក្ខមិតុម្បិ អសក្កោន្តោ បរិទេវមានោ តតិយំ សទ្ទមកាសិ, តតោបិ តេ ភយំ នត្ថី’’តិ វត្វា តស្ស កិរិយំ អត្តនោ ញាណេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា តតិយំ គាថមាហ –

១២. ‘‘សព្ពា បរិក្ខតា ផេគ្គុ, យាវ តស្សា គតី អហុ;

ខីណភក្ខោ មហារាជ, សារេ ន រមតី ឃុណោ’’តិ.

តត្ថ យាវ តស្សា គតី អហូតិ យាវ តស្សា ផេគ្គុយា និប្ផត្តិ អហោសិ, សា សព្ពា ខាទិតា. ន រមតីតិ ‘‘មហារាជ, សោ បាណកោ តតោ និក្ខមិត្វា គមនដ្ឋានម្បិ អបស្សន្តោ បរិទេវតិ, នីហរាបេហិ ន’’ន្តិ អាហ. រាជា ឯកំ បុរិសំ អាណាបេត្វា ឧបាយេន នំ នីហរាបេសិ.

‘‘និវេសនេ បន តេ, មហារាជ, ឯកា បោសាវនិយា កោកិលា អត្ថី’’តិ? ‘‘អត្ថិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘មហារាជ, សា អត្តនា និវុត្ថបុព្ពំ វនសណ្ឌំ សរិត្វា ឧក្កណ្ឋិត្វា ‘កទា នុ ខោ ឥមម្ហា បញ្ជរា មុច្ចិត្វា រមណីយំ វនសណ្ឌំ គច្ឆិស្សាមី’តិ ចតុត្ថំ សទ្ទមកាសិ, តតោបិ តេ ភយំ នត្ថី’’តិ វត្វា ចតុត្ថំ គាថមាហ –

១៣. ‘‘សា នូនាហំ ឥតោ គន្ត្វា, រញ្ញោ មុត្តា និវេសនា;

អត្តានំ រមយិស្សាមិ, ទុមសាខនិកេតិនី’’តិ.

តត្ថ ទុមសាខនិកេតិនីតិ សុបុប្ផិតាសុ រុក្ខសាខាសុ សកនិកេតា ហុត្វា. ឯវញ្ច បន វត្វា ‘‘ឧក្កណ្ឋិតា, មហារាជ, សា កោកិលា, វិស្សជ្ជេហិ ន’’ន្តិ អាហ. រាជា តថា ការេសិ.

‘‘និវេសនេ បន តេ, មហារាជ, ឯកោ បោសាវនិយោ មិគោ អត្ថី’’តិ? ‘‘អត្ថិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘មហារាជ, សោ ឯកោ យូថបតិ អត្តនោ មិគិំ អនុស្សរិត្វា កិលេសវសេន ឧក្កណ្ឋិតោ បញ្ចមំ សទ្ទមកាសិ, តតោបិ តេ ភយំ នត្ថី’’តិ វត្វា បញ្ចមំ គាថមាហ –

១៤. ‘‘សោ នូនាហំ ឥតោ គន្ត្វា, រញ្ញោ មុត្តោ និវេសនា;

អគ្គោទកានិ បិស្សាមិ, យូថស្ស បុរតោ វជ’’ន្តិ.

តត្ថ អគ្គោទកានីតិ អគ្គឧទកានិ, អញ្ញេហិ មិគេហិ បឋមតរំ អបីតានិ អនុច្ឆិដ្ឋោទកានិ យូថស្ស បុរតោ គច្ឆន្តោ កទា នុ ខោ បិវិស្សាមីតិ.

មហាសត្តោ តម្បិ មិគំ វិស្សជ្ជាបេត្វា ‘‘និវេសនេ បន តេ, មហារាជ, បោសាវនិយោ មក្កដោ អត្ថី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អត្ថិ, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ ‘‘សោបិ, មហារាជ, ហិមវន្តបទេសេ យូថបតិ មក្កដីហិ សទ្ធិំ កាមគិទ្ធោ ហុត្វា វិចរន្តោ ភរតេន នាម លុទ្ទេន ឥធ អានីតោ, ឥទានិ ឧក្កណ្ឋិត្វា តត្ថេវ គន្តុកាមោ ឆដ្ឋំ សទ្ទមកាសិ, តតោបិ តេ ភយំ នត្ថី’’តិ វត្វា ឆដ្ឋំ គាថមាហ –

១៥. ‘‘តំ មំ កាមេហិ សម្មត្តំ, រត្តំ កាមេសុ មុច្ឆិតំ;

អានយី ភរតោ លុទ្ទោ, ពាហិកោ ភទ្ទមត្ថុ តេ’’តិ.

តត្ថ ពាហិកោតិ ពាហិករដ្ឋវាសី. ភទ្ទមត្ថុ តេតិ ឥមមត្ថំ សោ វានរោ អាហ, តុយ្ហំ បន ភទ្ទមត្ថុ, វិស្សជ្ជេហិ នន្តិ.

មហាសត្តោ តំ វានរំ វិស្សជ្ជាបេត្វា ‘‘និវេសនេ បន តេ, មហារាជ, បោសាវនិយោ កិន្នរោ អត្ថី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អត្ថី’’តិ វុត្តេ ‘‘សោ, មហារាជ, អត្តនោ កិន្នរិយា កតគុណំ អនុស្សរិត្វា កិលេសាតុរោ សទ្ទមកាសិ. សោ ហិ តាយ សទ្ធិំ ឯកទិវសំ តុង្គបព្ពតសិខរំ អារុហិ. តេ តត្ថ វណ្ណគន្ធរសសម្បន្នានិ នានាបុប្ផានិ ឱចិនន្តា បិឡន្ធន្តា សូរិយំ អត្ថង្គតំ ន សល្លក្ខេសុំ, អត្ថង្គតេ សូរិយេ ឱតរន្តានំ អន្ធការោ អហោសិ. តត្រ នំ កិន្នរី ‘សាមិ, អន្ធការោ វត្តតិ, អបក្ខលន្តោ អប្បមាទេន ឱតរាហី’តិ វត្វា ហត្ថេ គហេត្វា ឱតារេសិ, សោ តាយ តំ វចនំ អនុស្សរិត្វា សទ្ទមកាសិ, តតោបិ តេ ភយំ នត្ថី’’តិ តំ ការណំ អត្តនោ ញាណពលេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា បាកដំ ករោន្តោ សត្តមំ គាថមាហ –

១៦. ‘‘អន្ធការតិមិសាយំ, តុង្គេ ឧបរិបព្ពតេ;

សា មំ សណ្ហេន មុទុនា, មា បាទំ ខលិ យស្មនី’’តិ.

តត្ថ អន្ធការតិមិសាយន្តិ អន្ធភាវការកេ តមេ. តុង្គេតិ តិខិណេ. សណ្ហេន មុទុនាតិ មដ្ឋេន មុទុកេន វចនេន. មា បាទំ ខលិ យស្មនីតិ យ-ការោ ព្យញ្ជនសន្ធិវសេន គហិតោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – សា មំ កិន្នរី សណ្ហេន មុទកេន វចនេន ‘‘សាមិ, អប្បមត្តោ ហោហិ, មា បាទំ ខលិ អស្មនិ, យថា តេ ឧបក្ខលិត្វា បាទោ បាសាណស្មិំ ន ខលតិ, តថា ឱតរា’’តិ វត្វា ហត្ថេន គហេត្វា ឱតារេសីតិ.

ឥតិ មហាសត្តោ កិន្នរេន កតសទ្ទការណំ កថេត្វា តំ វិស្សជ្ជាបេត្វា ‘‘មហារាជ, អដ្ឋមោ ឧទានសទ្ទោ អហោសិ. នន្ទមូលកបព្ភារស្មិំ កិរ ឯកោ បច្ចេកពុទ្ធោ អត្តនោ អាយុសង្ខារបរិក្ខយំ ញត្វា ‘មនុស្សបថំ គន្ត្វា ពារាណសិរញ្ញោ ឧយ្យានេ បរិនិព្ពាយិស្សាមិ, តស្ស មេ មនុស្សា សរីរនិក្ខេបំ ការេត្វា សាធុកីឡំ កីឡិត្វា ធាតុបូជំ កត្វា សគ្គបថំ បូរេស្សន្តី’តិ ឥទ្ធានុភាវេន អាគច្ឆន្តោ តវ បាសាទស្ស មត្ថកំ បត្តកាលេ ខន្ធភារំ ឱតារេត្វា និព្ពានបុរបវេសនទីបនំ ឧទានំ ឧទានេសី’’តិ បច្ចេកពុទ្ធេន វុត្តំ គាថមាហ –

១៧. ‘‘អសំសយំ ជាតិខយន្តទស្សី, ន គព្ភសេយ្យំ បុនរាវជិស្សំ;

អយមន្តិមា បច្ឆិមា គព្ភសេយ្យា, ខីណោ មេ សំសារោ បុនព្ភវាយា’’តិ.

តស្សត្ថោ – ជាតិយា ខយន្តសង្ខាតស្ស និព្ពានស្ស ទិដ្ឋត្តា ជាតិខយន្តទស្សី អហំ អសំសយំ បុន គព្ភសេយ្យំ ន អាវជិស្សំ, អយំ មេ អន្តិមា ជាតិ, បច្ឆិមា គព្ភសេយ្យា, ខីណោ មេ បុនព្ភវាយ ខន្ធបដិបាដិសង្ខាតោ សំសារោតិ.

‘‘ឥទញ្ច បន សោ ឧទានំ វត្វា ឥមំ ឧយ្យានវនំ អាគម្ម ឯកស្ស សុបុប្ផិតស្ស សាលស្ស មូលេ បរិនិព្ពុតោ, ឯហិ, មហារាជ, សរីរកិច្ចមស្ស ករិស្សាមា’’តិ មហាសត្តោ រាជានំ គហេត្វា បច្ចេកពុទ្ធស្ស បរិនិព្ពុតដ្ឋានំ គន្ត្វា សរីរំ ទស្សេសិ. រាជា តស្ស សរីរំ ទិស្វា សទ្ធិំ ពលកាយេន គន្ធមាលាទីហិ បូជេត្វា ពោធិសត្តស្ស វចនំ និស្សាយ យញ្ញំ ហារេត្វា សព្ពសត្តានំ ជីវិតទានំ ទត្វា នគរេ មាឃាតភេរិំ ចរាបេត្វា សត្តាហំ សាធុកីឡំ កីឡិត្វា សព្ពគន្ធចិតកេ មហន្តេន សក្ការេន បច្ចេកពុទ្ធស្ស សរីរំ ឈាបេត្វា ធាតុយោ ចតុមហាបថេ ថូបំ ការេសិ. ពោធិសត្តោបិ រញ្ញោ ធម្មំ ទេសេត្វា ‘‘អប្បមត្តោ ហោហី’’តិ ឱវទិត្វា ហិមវន្តមេវ បវិសិត្វា ព្រហ្មវិហារេសុ បរិកម្មំ កត្វា អបរិហីនជ្ឈានោ ព្រហ្មលោកបរាយណោ អហោសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ‘‘មហារាជ, តស្ស សទ្ទស្ស សុតការណា តវ កោចិ អន្តរាយោ នត្ថី’’តិ យញ្ញំ ហរាបេត្វា ‘‘មហាជនស្ស ជីវិតំ ទេហី’’តិ ជីវិតទានំ ទាបេត្វា នគរេ ធម្មភេរិំ ចរាបេត្វា ធម្មំ ទេសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ ‘‘តទា រាជា អានន្ទោ អហោសិ, មាណវោ សារិបុត្តោ, តាបសោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

អដ្ឋសទ្ទជាតកវណ្ណនា ទុតិយា.

[៤១៩] ៣. សុលសាជាតកវណ្ណនា

ឥទំ សុវណ្ណកាយូរន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ អនាថបិណ្ឌិកស្ស ទាសិំ អារព្ភ កថេសិ. សា កិរ ឯកស្មិំ ឧស្សវទិវសេ ទាសិគណេន សទ្ធិំ ឧយ្យានំ គច្ឆន្តី អត្តនោ សាមិនិំ បុញ្ញលក្ខណទេវិំ អាភរណំ យាចិ. សា តស្សា សតសហស្សមូលំ អត្តនោ អាភរណំ អទាសិ. សា តំ បិឡន្ធិត្វា ទាសិគណេន សទ្ធិំ ឧយ្យានំ បាវិសិ. អថេកោ ចោរោ តស្សា អាភរណេ លោភំ ឧប្បាទេត្វា ‘‘ឥមំ មារេត្វា អាភរណំ ហរិស្សាមី’’តិ តាយ សទ្ធិំ សល្លបន្តោ ឧយ្យានំ គន្ត្វា តស្សា មច្ឆមំសសុរាទីនិ អទាសិ. សា ‘‘កិលេសវសេន ទេតិ មញ្ញេ’’តិ គហេត្វា ឧយ្យានកីឡំ កីឡិត្វា វីមំសនត្ថាយ សាយន្ហសមយេ និបន្នេ ទាសិគណេ ឧដ្ឋាយ តស្ស សន្តិកំ អគមាសិ. សោ ‘‘ភទ្ទេ, ឥមំ ឋានំ អប្បដិច្ឆន្នំ, ថោកំ បុរតោ គច្ឆាមា’’តិ អាហ. តំ សុត្វា ឥតរា ‘‘ឥមស្មិំ ឋានេ សក្កា រហស្សកម្មំ កាតុំ, អយំ បន និស្សំសយំ មំ មារេត្វា បិឡន្ធនភណ្ឌំ ហរិតុកាមោ ភវិស្សតិ, ហោតុ, សិក្ខាបេស្សាមិ ន’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ‘‘សាមិ, សុរាមទេន មេ សុក្ខំ សរីរំ, បានីយំ តាវ មំ បាយេហី’’តិ ឯកំ កូបំ នេត្វា ‘‘ឥតោ មេ បានីយំ ឱសិញ្ចា’’តិ រជ្ជុញ្ច ឃដញ្ច ទស្សេសិ. ចោរោ រជ្ជុំ កូបេ ឱតារេសិ, អថ នំ ឱនមិត្វា ឧទកំ ឱសិញ្ចន្តំ មហព្ពលទាសី ឧភោហិ ហត្ថេហិ អាណិសទំ បហរិត្វា កូបេ ខិបិត្វា ‘‘ន ត្វំ ឯត្តកេន មរិស្សសី’’តិ ឯកំ មហន្តំ ឥដ្ឋកំ មត្ថកេ អាសុម្ភិ. សោ តត្ថេវ ជីវិតក្ខយំ បត្តោ. សាបិ នគរំ បវិសិត្វា សាមិនិយា អាភរណំ ទទមានា ‘‘មនម្ហិ អជ្ជ ឥមំ អាភរណំ និស្សាយ មតា’’តិ សព្ពំ តំ បវត្តិំ អារោចេសិ, សាបិ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារោចេសិ, អនាថបិណ្ឌិកោ តថាគតស្ស អារោចេសិ. សត្ថា ‘‘ន ខោ, គហបតិ, ឥទានេវ សា ទាសី ឋានុប្បត្តិកាយ បញ្ញាយ សមន្នាគតា, បុព្ពេបិ សមន្នាគតាវ, ន ច ឥទានេវ តាយ សោ មារិតោ, បុព្ពេបិ នំ មារេសិយេវា’’តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ សុលសា នាម នគរសោភិនី បញ្ចសតវណ្ណទាសិបរិវារា អហោសិ, សហស្សេន រត្តិំ គច្ឆតិ. តស្មិំយេវ នគរេ សត្តុកោ នាម ចោរោ អហោសិ នាគពលោ, រត្តិភាគេ ឥស្សរឃរានិ បវិសិត្វា យថារុចិំ វិលុម្បតិ. នាគរា សន្និបតិត្វា រញ្ញោ ឧបក្កោសិំសុ. រាជា នគរគុត្តិកំ អាណាបេត្វា តត្ថ តត្ថ គុម្ពំ ឋបាបេត្វា ចោរំ គណ្ហាបេត្វា ‘‘សីសមស្ស ឆិន្ទថា’’តិ អាហ. តំ បច្ឆាពាហំ ពន្ធិត្វា ចតុក្កេ ចតុក្កេ កសាហិ តាឡេត្វា អាឃាតនំ នេន្តិ. ‘‘ចោរោ កិរ គហិតោ’’តិ សកលនគរំ សង្ខុភិ. តទា សុលសា វាតបានេ ឋត្វា អន្តរវីថិំ ឱលោកេន្តី តំ ទិស្វា បដិពទ្ធចិត្តា ហុត្វា ‘‘សចេ ឥមំ ចោរោតិ គហិតបុរិសំ មោចេតុំ សក្ខិស្សាមិ, ឥទំ កិលិដ្ឋកម្មំ អកត្វា ឥមិនាវ សទ្ធិំ សមគ្គវាសំ កប្បេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ហេដ្ឋា កណវេរជាតកេ (ជា. ១.៤.៦៩ អាទយោ) វុត្តនយេនេវ នគរគុត្តិកស្ស សហស្សំ បេសេត្វា តំ មោចេត្វា តេន សទ្ធិំ សម្មោទមានា សមគ្គវាសំ វសិ. ចោរោ តិណ្ណំ ចតុន្នំ មាសានំ អច្ចយេន ចិន្តេសិ ‘‘អហំ ឥមស្មិំយេវ ឋានេ វសិតុំ ន សក្ខិស្សាមិ, តុច្ឆហត្ថេន បលាយិតុម្បិ ន សក្កា, សុលសាយ បិឡន្ធនភណ្ឌំ សតសហស្សំ អគ្ឃតិ, សុលសំ មារេត្វា ឥទំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ. អថ នំ ឯកទិវសំ អាហ – ‘‘ភទ្ទេ, អហំ តទា រាជបុរិសេហិ នីយមានោ អសុកបព្ពតមត្ថកេ រុក្ខទេវតាយ ពលិកម្មំ បដិស្សុណិំ, សា មំ ពលិកម្មំ អលភមានា ភាយាបេតិ, ពលិកម្មមស្សា ករោមា’’តិ. ‘‘សាធុ, សាមិ, សជ្ជេត្វា បេសេហី’’តិ. ‘‘ភទ្ទេ, បេសេតុំ ន វដ្ដតិ, មយំ ឧភោបិ សព្ពាភរណបដិមណ្ឌិតា មហន្តេន បរិវារេន គន្ត្វា ទស្សាមា’’តិ. ‘‘សាធុ, សាមិ, តថា ករោមា’’តិ.

អថ នំ តថា ការេត្វា បព្ពតបាទំ គតកាលេ អាហ – ‘‘ភទ្ទេ, មហាជនំ ទិស្វា ទេវតា ពលិកម្មំ ន សម្បដិច្ឆិស្សតិ, មយំ ឧភោវ អភិរុហិត្វា ទេមា’’តិ. សោ តាយ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិតោ តំ ពលិបាតិំ ឧក្ខិបាបេត្វា សយំ សន្នទ្ធបញ្ចាវុធោ ហុត្វា បព្ពតមត្ថកំ អភិរុហិត្វា ឯកំ សតបោរិសបបាតំ និស្សាយ ជាតរុក្ខមូលេ ពលិភាជនំ ឋបាបេត្វា ‘‘ភទ្ទេ, នាហំ ពលិកម្មត្ថាយ អាគតោ, តំ បន មារេត្វា បិឡន្ធនំ តេ គហេត្វា គមិស្សាមីតិ អាគតោម្ហិ, តវ បិឡន្ធនំ ឱមុញ្ចិត្វា ឧត្តរសាដកេន ភណ្ឌិកំ ករោហី’’តិ អាហ. ‘‘សាមិ, មំ កស្មា មារេសី’’តិ? ‘‘ធនការណា’’តិ. ‘‘សាមិ, មយា កតគុណំ អនុស្សរ, អហំ តំ ពន្ធិត្វា នីយមានំ សេដ្ឋិបុត្តេន បរិវត្តេត្វា ពហុំ ធនំ ទត្វា ជីវិតំ លភាបេសិំ, ទេវសិកំ សហស្សំ លភមានាបិ អញ្ញំ បុរិសំ ន ឱលោកេមិ, ឯវញ្ហិ តវ ឧបការិកំ មា មំ មារេហិ, ពហុញ្ច តេ ធនំ ទស្សាមិ, តវ ទាសី ច ភវិស្សាមី’’តិ យាចន្តី បឋមំ គាថមាហ –

១៨. ‘‘ឥទំ សុវណ្ណកាយូរំ, មុត្តា វេឡុរិយា ពហូ;

សព្ពំ ហរស្សុ ភទ្ទន្តេ, មញ្ច ទាសីតិ សាវយា’’តិ.

តត្ថ កាយូរន្តិ គីវាយំ បិឡន្ធនបសាធនំ កាយូរំ. សាវយាតិ មហាជនមជ្ឈេ សាវេត្វា ទាសិំ កត្វា គណ្ហាតិ.

តតោ សត្តុកេន –

១៩. ‘‘ឱរោបយស្សុ កល្យាណិ, មា ពាឡ្ហំ បរិទេវសិ;

ន ចាហំ អភិជានាមិ, អហន្ត្វា ធនមាភត’’ន្តិ. –

អត្តនោ អជ្ឈាសយានុរូបំ ទុតិយគាថាយ វុត្តាយ សុលសា ឋានុប្បត្តិការណំ បដិលភិត្វា ‘‘អយំ ចោរោ មយ្ហំ ជីវិតំ ន ទស្សតិ, ឧបាយេន នំ បឋមតរំ បបាតេ បាតេត្វា ជីវិតក្ខយំ បាបេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា គាថាទ្វយមាហ –

២០. ‘‘យតោ សរាមិ អត្តានំ, យតោ បត្តាស្មិ វិញ្ញុតំ;

ន ចាហំ អភិជានាមិ, អញ្ញំ បិយតរំ តយា.

២១. ‘‘ឯហិ តំ ឧបគូហិស្សំ, ករិស្សញ្ច បទក្ខិណំ;

ន ហិ ទានិ បុន អត្ថិ, មម តុយ្ហញ្ច សង្គមោ’’តិ.

សត្តុកោ តស្សាធិប្បាយំ អជានន្តោ ‘‘សាធុ, ភទ្ទេ, ឯហិ ឧបគូហស្សុ ម’’ន្តិ អាហ. សុលសា តំ តិក្ខត្តុំ បទក្ខិណំ កត្វា ឧបគូហិត្វា ‘‘ឥទានិ តំ, សាមិ, ចតូសុ បស្សេសុ វន្ទិស្សាមី’’តិ វត្វា បាទបិដ្ឋិយំ សីសំ ឋបេត្វា ពាហុបស្សេ វន្ទិត្វា បច្ឆិមបស្សំ គន្ត្វា វន្ទមានា វិយ ហុត្វា នាគពលា គណិកា ចោរំ ទ្វីសុ បច្ឆាបាទេសុ គហេត្វា ហេដ្ឋា សីសំ កត្វា សតបោរិសេ នរកេ ខិបិ. សោ តត្ថេវ ចុណ្ណវិចុណ្ណំ បត្វា មរិ. តំ កិរិយំ ទិស្វា បព្ពតមត្ថកេ និព្ពត្តទេវតា ឥមា គាថា អភាសិ –

២២. ‘‘ន ហិ សព្ពេសុ ឋានេសុ, បុរិសោ ហោតិ បណ្ឌិតោ;

ឥត្ថីបិ បណ្ឌិតា ហោតិ, តត្ថ តត្ថ វិចក្ខណា.

២៣. ‘‘ន ហិ សព្ពេសុ ឋានេសុ, បុរិសោ ហោតិ បណ្ឌិតោ;

ឥត្ថីបិ បណ្ឌិតា ហោតិ, លហុំ អត្ថំ វិចិន្តិកា.

២៤. ‘‘លហុញ្ច វត ខិប្បញ្ច, និកដ្ឋេ សមចេតយិ;

មិគំ បុណ្ណាយតេនេវ, សុលសា សត្តុកំ វធិ.

២៥. ‘‘យោធ ឧប្បតិតំ អត្ថំ, ន ខិប្បមនុពុជ្ឈតិ;

សោ ហញ្ញតិ មន្ទមតិ, ចោរោវ គិរិគព្ភរេ.

២៦. ‘‘យោ ច ឧប្បតិតំ អត្ថំ, ខិប្បមេវ និពោធតិ;

មុច្ចតេ សត្តុសម្ពាធា, សុលសា សត្តុកាមិវា’’តិ.

តត្ថ បណ្ឌិតា ហោតីតិ ឥត្ថីបិ បណ្ឌិតា តត្ថ តត្ថ វិចក្ខណា ហោតិ, អថ វា ឥត្ថី បណ្ឌិតា ចេវ តត្ថ តត្ថ វិចក្ខណា ច ហោតិ. លហុំ អត្ថំ វិចិន្តិកាតិ លហុំ ខិប្បំ អត្ថំ វិចិន្តិកា. លហុញ្ច វតាតិ អទន្ធញ្ច វត. ខិប្បញ្ចាតិ អចិរេនេវ. និកដ្ឋេ សមចេតយីតិ សន្តិកេ ឋិតាវ តស្ស មរណូបាយំ ចិន្តេសិ. បុណ្ណាយតេនេវាតិ បូរិតធនុស្មិំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា ឆេកោ មិគលុទ្ទកោ សកណ្ឌបុណ្ណធនុស្មិំ ខិប្បំ មិគំ វធតិ, ឯវំ សុលសា សត្តុកំ វធីតិ. យោធាតិ យោ ឥមស្មិំ សត្តលោកេ. និពោធតីតិ ជានាតិ. សត្តុកាមិវាតិ សត្តុកា ឥវ, យថា សុលសា មុត្តា, ឯវំ មុច្ចតីតិ អត្ថោ.

ឥតិ សុលសា ចោរំ វធិត្វា បព្ពតា ឱរុយ្ហ អត្តនោ បរិជនស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘អយ្យបុត្តោ កហ’’ន្តិ បុដ្ឋា ‘‘មា តំ បុច្ឆថា’’តិ វត្វា រថំ អភិរុហិត្វា នគរមេវ បាវិសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ ‘‘តទា តេ ឧភោបិ ឥមេយេវ អហេសុំ, ទេវតា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

សុលសាជាតកវណ្ណនា តតិយា.

[៤២០] ៤. សុមង្គលជាតកវណ្ណនា

ភុសម្ហិ កុទ្ធោតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ រាជោវាទសុត្តំ អារព្ភ កថេសិ. តទា បន សត្ថា រញ្ញា យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ តស្ស អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តោ វយប្បត្តោ បិតុ អច្ចយេន រជ្ជំ ការេសិ, មហាទានំ បវត្តេសិ. តស្ស សុមង្គលោ នាម ឧយ្យានបាលោ អហោសិ. អថេកោ បច្ចេកពុទ្ធោ នន្ទមូលកបព្ភារា និក្ខមិត្វា ចារិកំ ចរមានោ ពារាណសិំ បត្វា ឧយ្យានេ វសិត្វា បុនទិវសេ នគរំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. តមេនំ រាជា ទិស្វា បសន្នចិត្តោ វន្ទិត្វា បាសាទំ អារោបេត្វា រាជាសនេ និសីទាបេត្វា នានគ្គរសេហិ ខាទនីយភោជនីយេហិ បរិវិសិត្វា អនុមោទនំ សុត្វា បសន្នោ អត្តនោ ឧយ្យានេ វសនត្ថាយ បដិញ្ញំ គាហាបេត្វា ឧយ្យានំ បវេសេត្វា សយម្បិ ភុត្តបាតរាសោ តត្ថ គន្ត្វា រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានាទីនិ សំវិទហិត្វា សុមង្គលំ នាម ឧយ្យានបាលំ វេយ្យាវច្ចករំ កត្វា នគរំ បាវិសិ. បច្ចេកពុទ្ធោ តតោ បដ្ឋាយ និពទ្ធំ រាជគេហេ ភុញ្ជន្តោ តត្ថ ចិរំ វសិ, សុមង្គលោបិ នំ សក្កច្ចំ ឧបដ្ឋហិ.

អថេកទិវសំ បច្ចេកពុទ្ធោ សុមង្គលំ អាមន្តេត្វា ‘‘អហំ កតិបាហំ អសុកគាមំ និស្សាយ វសិត្វា អាគច្ឆិស្សាមិ, រញ្ញោ អារោចេហី’’តិ វត្វា បក្កាមិ. សុមង្គលោបិ រញ្ញោ អារោចេសិ. បច្ចេកពុទ្ធោ កតិបាហំ តត្ថ វសិត្វា សាយំ សូរិយេ អត្ថង្គតេ តំ ឧយ្យានំ បច្ចាគមិ. សុមង្គលោ តស្ស អាគតភាវំ អជានន្តោ អត្តនោ គេហំ អគមាសិ. បច្ចេកពុទ្ធោបិ បត្តចីវរំ បដិសាមេត្វា ថោកំ ចង្កមិត្វា បាសាណផលកេ និសីទិ. តំ ទិវសំ បន ឧយ្យានបាលស្ស ឃរំ បាហុនកា អាគមិំសុ. សោ តេសំ សូបព្យញ្ជនត្ថាយ ‘‘ឧយ្យានេ អភយលទ្ធំ មិគំ មារេស្សាមី’’តិ ធនុំ អាទាយ ឧយ្យានំ គន្ត្វា មិគំ ឧបធារេន្តោ បច្ចេកពុទ្ធំ ទិស្វា ‘‘មហាមិគោ ភវិស្សតី’’តិ សញ្ញាយ សរំ សន្នយ្ហិត្វា វិជ្ឈិ. បច្ចេកពុទ្ធោ សីសំ វិវរិត្វា ‘‘សុមង្គលា’’តិ អាហ. សោ សំវេគប្បត្តោ វន្ទិត្វា ‘‘ភន្តេ, អហំ តុម្ហាកំ អាគតភាវំ អជានន្តោ ‘មិគោ’តិ សញ្ញាយ វិជ្ឈិំ, ខមថ មេ’’តិ វត្វា ‘‘ហោតុ ទានិ កិំ ករិស្សសិ, ឯហិ សរំ លុញ្ចិត្វា គណ្ហាហី’’តិ វុត្តេ វន្ទិត្វា សរំ លុញ្ចិ, មហតី វេទនា ឧប្បជ្ជិ. បច្ចេកពុទ្ធោ តត្ថេវ បរិនិព្ពាយិ. ឧយ្យានបាលោ ‘‘សចេ រាជា ជានិស្សតិ, នាសេស្សតី’’តិ បុត្តទារំ គហេត្វា តតោវ បលាយិ. តាវទេវ ‘‘បច្ចេកពុទ្ធោ បរិនិព្ពុតោ’’តិ ទេវតានុភាវេន សកលនគរំ ឯកកោលាហលំ ជាតំ.

បុនទិវសេ មនុស្សា ឧយ្យានំ គន្ត្វា បច្ចេកពុទ្ធំ ទិស្វា ‘‘ឧយ្យានបាលោ បច្ចេកពុទ្ធំ មារេត្វា បលាតោ’’តិ រញ្ញោ កថយិំសុ. រាជា មហន្តេន បរិវារេន ឧយ្យានំ គន្ត្វា សត្តាហំ សរីរបូជំ កត្វា មហន្តេន សក្ការេន ឈាបេត្វា ធាតុយោ អាទាយ ចេតិយំ កត្វា តំ បូជេន្តោ ធម្មេន រជ្ជំ ការេសិ. សុមង្គលោបិ ឯកសំវច្ឆរំ វីតិនាមេត្វា ‘‘រញ្ញោ ចិត្តំ ជានិស្សាមី’’តិ អាគន្ត្វា ឯកំ អមច្ចំ បស្សិត្វា ‘‘មយិ រញ្ញោ ចិត្តំ ជានាហី’’តិ អាហ. អមច្ចោបិ រញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា តស្ស គុណំ កថេសិ. រាជា អសុណន្តោ វិយ អហោសិ. បុន កិញ្ចិ អវត្វា រញ្ញោ អនត្តមនភាវំ សុមង្គលស្ស កថេសិ. សោ ទុតិយសំវច្ឆរេបិ អាគន្ត្វា តថេវ រាជា តុណ្ហី អហោសិ. តតិយសំវច្ឆរេ អាគន្ត្វា បុត្តទារំ គហេត្វាវ អាគមិ. អមច្ចោ រញ្ញោ ចិត្តមុទុភាវំ ញត្វា តំ រាជទ្វារេ ឋបេត្វា តស្សាគតភាវំ រញ្ញោ កថេសិ. រាជា តំ បក្កោសាបេត្វា បដិសន្ថារំ កត្វា ‘‘សុមង្គល, កស្មា តយា មម បុញ្ញក្ខេត្តំ បច្ចេកពុទ្ធោ មារិតោ’’តិ បុច្ឆិ. សោ ‘‘នាហំ, ទេវ, ‘បច្ចេកពុទ្ធំ មារេមី’តិ មារេសិំ, អបិច ខោ ឥមិនា នាម ការណេន ឥទំ នាម អកាសិ’’ន្តិ តំ បវត្តិំ អាចិក្ខិ. អថ នំ រាជា ‘‘តេន ហិ មា ភាយី’’តិ សមស្សាសេត្វា បុន ឧយ្យានបាលមេវ អកាសិ.

អថ នំ សោ អមច្ចោ បុច្ឆិ ‘‘ទេវ, កស្មា តុម្ហេ ទ្វេ វារេ សុមង្គលស្ស គុណំ សុត្វាបិ កិញ្ចិ ន កថយិត្ថ, កស្មា បន តតិយវារេ សុត្វា តំ បក្កោសិត្វា អនុកម្បិត្ថា’’តិ? រាជា ‘‘តាត, រញ្ញា នាម កុទ្ធេន សហសា កិញ្ចិ កាតុំ ន វដ្ដតិ, តេនាហំ បុព្ពេ តុណ្ហី ហុត្វា តតិយវារេ សុមង្គលេ មម ចិត្តស្ស មុទុភាវំ ញត្វា តំ បក្កោសាបេសិ’’ន្តិ រាជវត្តំ កថេន្តោ ឥមា គាថា អាហ –

២៧. ‘‘ភុសម្ហិ កុទ្ធោតិ អវេក្ខិយាន, ន តាវ ទណ្ឌំ បណយេយ្យ ឥស្សរោ;

អដ្ឋានសោ អប្បតិរូបមត្តនោ, បរស្ស ទុក្ខានិ ភុសំ ឧទីរយេ.

២៨. ‘‘យតោ ច ជានេយ្យ បសាទមត្តនោ, អត្ថំ និយុញ្ជេយ្យ បរស្ស ទុក្កដំ;

តទាយមត្ថោតិ សយំ អវេក្ខិយ, អថស្ស ទណ្ឌំ សទិសំ និវេសយេ.

២៩. ‘‘ន ចាបិ ឈាបេតិ បរំ ន អត្តនំ, អមុច្ឆិតោ យោ នយតេ នយានយំ;

យោ ទណ្ឌធារោ ភវតីធ ឥស្សរោ, ស វណ្ណគុត្តោ សិរិយា ន ធំសតិ.

៣០. ‘‘យេ ខត្តិយា សេ អនិសម្មការិនោ, បណេន្តិ ទណ្ឌំ សហសា បមុច្ឆិតា;

អវណ្ណសំយុតា ជហន្តិ ជីវិតំ, ឥតោ វិមុត្តាបិ ច យន្តិ ទុគ្គតិំ.

៣១. ‘‘ធម្មេ ច យេ អរិយប្បវេទិតេ រតា, អនុត្តរា តេ វចសា មនសា កម្មុនា ច;

តេ សន្តិសោរច្ចសមាធិសណ្ឋិតា, វជន្តិ លោកំ ទុភយំ តថាវិធា.

៣២. ‘‘រាជាហមស្មិ នរបមទានមិស្សរោ, សចេបិ កុជ្ឈាមិ ឋបេមិ អត្តនំ;

និសេធយន្តោ ជនតំ តថាវិធំ, បណេមិ ទណ្ឌំ អនុកម្ប យោនិសោ’’តិ.

តត្ថ អវេក្ខិយានាតិ អវេក្ខិត្វា ជានិត្វា. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – តាត, បថវិស្សរោ រាជា នាម ‘‘អហំ ភុសំ កុទ្ធោ ពលវកោធាភិភូតោ’’តិ ញត្វា អដ្ឋវត្ថុកាទិភេទំ ទណ្ឌំ បរស្ស ន បណយេយ្យ ន វត្តេយ្យ. កិំការណា? កុទ្ធោ ហិ អដ្ឋវត្ថុកំ សោឡសវត្ថុកំ កត្វា អដ្ឋានេន អការណេន អត្តនោ រាជភាវស្ស អននុរូបំ ‘‘ឥមំ ឯត្តកំ នាម អាហរថ, ឥទញ្ច តស្ស ករោថា’’តិ បរស្ស ភុសំ ទុក្ខានិ ពលវទុក្ខានិ ឧទីរយេ.

យតោតិ យទា. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យទា បន រាជា បរស្មិំ ឧប្បន្នំ អត្តនោ បសាទំ ជានេយ្យ, អថ បរស្ស ទុក្កដំ អត្ថំ និយុញ្ជេយ្យ ឧបបរិក្ខេយ្យ, តទា ឯវំ និយុញ្ជន្តោ ‘‘អយំ នាមេត្ថ អត្ថោ, អយំ ឯតស្ស ទោសោ’’តិ សយំ អត្តបច្ចក្ខំ កត្វា អថស្ស អបរាធការកស្ស អដ្ឋវត្ថុកហេតុ អដ្ឋេវ, សោឡសវត្ថុកហេតុ សោឡសេវ កហាបណេ គណ្ហមានោ ទណ្ឌំ សទិសំ កតទោសានុរូបំ និវេសយេ ឋបេយ្យ បវត្តេយ្យាតិ.

អមុច្ឆិតោតិ ឆន្ទាទីហិ អគតិកិលេសេហិ អមុច្ឆិតោ អនភិភូតោ ហុត្វា យោ នយានយំ នយតេ ឧបបរិក្ខតិ, សោ នេវ បរំ ឈាបេតិ, ន អត្តានំ. ឆន្ទាទិវសេន ហិ អហេតុកំ ទណ្ឌំ បវត្តេន្តោ បរម្បិ តេន ទណ្ឌេន ឈាបេតិ ទហតិ បីឡេតិ, អត្តានម្បិ តតោនិទានេន បាបេន. អយំ បន ន បរំ ឈាបេតិ, ន អត្តានំ. យោ ទណ្ឌធារោ ភវតីធ ឥស្សរោតិ យោ ឥធ បថវិស្សរោ រាជា ឥធ សត្តលោកេ ទោសានុច្ឆវិកំ ទណ្ឌំ បវត្តេន្តោ ទណ្ឌធារោ ហោតិ. ស វណ្ណគុត្តោតិ គុណវណ្ណេន ចេវ យសវណ្ណេន ច គុត្តោ រក្ខិតោ សិរិយា ន ធំសតិ ន បរិហាយតិ. អវណ្ណសំយុតា ជហន្តីតិ អធម្មិកា លោលរាជានោ អវណ្ណេន យុត្តា ហុត្វា ជីវិតំ ជហន្តិ.

ធម្មេ ច យេ អរិយប្បវេទិតេតិ យេ រាជានោ អាចារអរិយេហិ ធម្មិករាជូហិ បវេទិតេ ទសវិធេ រាជធម្មេ រតា. អនុត្តរា តេតិ តេ វចសា មនសា កម្មុនា ច តីហិបិ ឯតេហិ អនុត្តរា ជេដ្ឋកា. តេ សន្តិសោរច្ចសមាធិសណ្ឋិតាតិ តេ អគតិបហានេន កិលេសសន្តិយញ្ច សុសីល្យសង្ខាតេ សោរច្ចេ ច ឯកគ្គតាសមាធិម្ហិ ច សណ្ឋិតា បតិដ្ឋិតា ធម្មិករាជានោ. វជន្តិ លោកំ ទុភយន្តិ ធម្មេន រជ្ជំ ការេត្វា មនុស្សលោកតោ ទេវលោកំ, ទេវលោកតោ មនុស្សលោកន្តិ ឧភយលោកមេវ វជន្តិ, និរយាទីសុ ន និព្ពត្តន្តិ. នរបមទានន្តិ នរានញ្ច នារីនញ្ច. ឋបេមិ អត្តនន្តិ កុទ្ធោបិ កោធវសេន អគន្ត្វា អត្តានំ បោរាណករាជូហិ ឋបិតនយស្មិំយេវ ធម្មេ ឋបេមិ, វិនិច្ឆយធម្មំ ន ភិន្ទាមីតិ.

ឯវំ ឆហិ គាថាហិ រញ្ញា អត្តនោ គុណេ កថិតេ សព្ពាបិ រាជបរិសា តុដ្ឋា ‘‘អយំ សីលាចារគុណសម្បត្តិ តុម្ហាកញ្ញេវ អនុរូបា’’តិ រញ្ញោ គុណេ កថេសុំ. សុមង្គលោ បន បរិសាយ កថិតាវសានេ ឧដ្ឋាយ រាជានំ វន្ទិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ រញ្ញោ ថុតិំ ករោន្តោ តិស្សោ គាថា អភាសិ –

៣៣. ‘‘សិរី ច លក្ខី ច តវេវ ខត្តិយ, ជនាធិប មា វិជហិ កុទាចនំ;

អក្កោធនោ និច្ចបសន្នចិត្តោ, អនីឃោ តុវំ វស្សសតានិ បាលយ.

៣៤. ‘‘គុណេហិ ឯតេហិ ឧបេត ខត្តិយ, ឋិតមរិយវត្តី សុវចោ អកោធនោ;

សុខី អនុប្បីឡ បសាស មេទិនិំ, ឥតោ វិមុត្តោបិ ច យាហិ សុគ្គតិំ.

៣៥. ‘‘ឯវំ សុនីតេន សុភាសិតេន, ធម្មេន ញាយេន ឧបាយសោ នយំ;

និព្ពាបយេ សង្ខុភិតំ មហាជនំ, មហាវ មេឃោ សលិលេន មេទិនិ’’ន្តិ.

តត្ថ សិរី ច លក្ខី ចាតិ បរិវារសម្បត្តិ ច បញ្ញា ច. អនីឃោតិ និទ្ទុក្ខោ ហុត្វា. ឧបេត ខត្តិយាតិ ឧបេតោ ខត្តិយ, អយមេវ វា បាឋោ. ឋិតមរិយវត្តីតិ ឋិតអរិយវត្តិ, អរិយវត្តិ នាម ទសរាជធម្មសង្ខាតំ បោរាណរាជវត្តំ, តត្ថ បតិដ្ឋិតត្តា ឋិតរាជធម្មោ ហុត្វាតិ អត្ថោ. អនុប្បីឡ បសាស មេទិនិន្តិ អនុប្បីឡំ បសាស មេទិនិញ្ច, អយមេវ វា បាឋោ. សុនីតេនាតិ សុនយេន សុដ្ឋុ ការណេន. ធម្មេនាតិ ទសកុសលកម្មបថធម្មេន. ញាយេនាតិ បុរិមបទស្សេវ វេវចនំ. ឧបាយសោតិ ឧបាយកោសល្លេន. នយន្តិ នយន្តោ រជ្ជំ អនុសាសន្តោ ធម្មិករាជា. និព្ពាបយេតិ ឥមាយ បដិបត្តិយា កាយិកចេតសិកទុក្ខំ ទរថំ អបនេន្តោ កាយិកចេតសិកទុក្ខសង្ខុភិតម្បិ មហាជនំ មហាមេឃោ សលិលេន មេទិនិំ វិយ និព្ពាបេយ្យ, ត្វម្បិ តថេវ និព្ពាបេហីតិ ទស្សេន្តោ ឯវមាហ.

សត្ថា កោសលរញ្ញោ ឱវាទវសេន ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា បច្ចេកពុទ្ធោ បរិនិព្ពុតោ, សុមង្គលោ អានន្ទោ អហោសិ, រាជា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

សុមង្គលជាតកវណ្ណនា ចតុត្ថា.

[៤២១] ៥. គង្គមាលជាតកវណ្ណនា

អង្គារជាតាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឧបោសថកម្មំ អារព្ភ កថេសិ. ឯកទិវសញ្ហិ សត្ថា ឧបោសថិកេ ឧបាសកេ អាមន្តេត្វា ‘‘ឧបាសកា សាធុរូបំ វោ កតំ ឧបោសថំ ឧបវសន្តេហិ, ទានំ ទាតព្ពំ, សីលំ រក្ខិតព្ពំ, កោធោ ន កាតព្ពោ, មេត្តា ភាវេតព្ពា, ឧបោសថវាសោ វសិតព្ពោ, បោរាណកបណ្ឌិតា ហិ ឯកំ ឧបឌ្ឍុបោសថកម្មំ និស្សាយ មហាយសំ លភិំសូ’’តិ វត្វា តេហិ យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ តស្មិំ នគរេ សុចិបរិវារោ នាម សេដ្ឋិ អហោសិ អសីតិកោដិធនវិភវោ ទានាទិបុញ្ញាភិរតោ. តស្ស បុត្តទារាបិ បរិជនោបិ អន្តមសោ តស្មិំ ឃរេ វច្ឆបាលកាបិ សព្ពេ មាសស្ស ឆ ទិវសេ ឧបោសថំ ឧបវសន្តិ. តទា ពោធិសត្តោ ឯកស្មិំ ទលិទ្ទកុលេ និព្ពត្តិត្វា ភតិំ កត្វា កិច្ឆេន ជីវតិ. សោ ‘‘ភតិំ ករិស្សាមី’’តិ តស្ស គេហំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ ឋិតោ ‘‘កិំ អាគតោសី’’តិ វុត្តេ ‘‘តុម្ហាកំ គេហេ ភតិយា កម្មករណត្ថ’’ន្តិ អាហ. សេដ្ឋិ អញ្ញេសំ ភតិកានំ អាគតទិវសេយេវ ‘‘ឥមស្មិំ គេហេ កម្មំ ករោន្តា សីលំ រក្ខន្តិ, សីលំ រក្ខិតុំ សក្កោន្តា កម្មំ ករោថា’’តិ វទតិ, ពោធិសត្តស្ស បន សីលរក្ខណអាចិក្ខណេ សញ្ញំ អកត្វា ‘‘សាធុ, តាត, អត្តនោ ភតិំ ជានិត្វា កម្មំ ករោហី’’តិ អាហ. សោ តតោ បដ្ឋាយ សុវចោ ហុត្វា ឧរំ ទត្វា អត្តនោ កិលមថំ អគណេត្វា តស្ស សព្ពកិច្ចានិ ករោតិ, បាតោវ កម្មន្តំ គន្ត្វា សាយំ អាគច្ឆតិ.

អថេកទិវសំ នគរេ ឆណំ ឃោសេសុំ. មហាសេដ្ឋិ ទាសិំ អាមន្តេត្វា ‘‘អជ្ជុបោសថទិវសោ, គេហេ កម្មករានំ បាតោវ ភត្តំ បចិត្វា ទេហិ, កាលស្សេវ ភុញ្ជិត្វា ឧបោសថិកា ភវិស្សន្តី’’តិ អាហ. ពោធិសត្តោ កាលស្សេវ ឧដ្ឋាយ កម្មន្តំ អគមាសិ, ‘‘អជ្ជុបោសថិកោ ភវេយ្យាសី’’តិ តស្ស កោចិ នារោចេសិ. សេសកម្មករា បាតោវ ភុញ្ជិត្វា ឧបោសថិកាវ អហេសុំ. សេដ្ឋិបិ សបុត្តទារោ សបរិជនោ ឧបោសថំ អធិដ្ឋហិ, សព្ពេបិ ឧបោសថិកា អត្តនោ អត្តនោ វសនដ្ឋានំ គន្ត្វា សីលំ អាវជ្ជេន្តា និសីទិំសុ. ពោធិសត្តោ សកលទិវសំ កម្មំ កត្វា សូរិយត្ថង្គមនវេលាយ អាគតោ. អថស្ស ភត្តការិកា ហត្ថធោវនំ ទត្វា បាតិយំ ភត្តំ វឌ្ឍេត្វា ឧបនាមេសិ. ពោធិសត្តោ ‘‘អញ្ញេសុ ទិវសេសុ ឥមាយ វេលាយ មហាសទ្ទោ ហោតិ, អជ្ជ កហំ គតា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘សព្ពេ ឧបោសថំ សមាទិយិត្វា អត្តនោ អត្តនោ វសនដ្ឋានានិ គតា’’តិ. តំ សុត្វា ពោធិសត្តោ ចិន្តេសិ ‘‘ឯត្តកានំ សីលវន្តានំ អន្តរេ អហំ ឯកោ ទុស្សីលោ ហុត្វា ន វសិស្សាមិ, ឥទានិ ឧបោសថង្គេសុ អធិដ្ឋិតេសុ ហោតិ នុ ខោ ឧបោសថកម្មំ, នោ’’តិ. សោ គន្ត្វា សេដ្ឋិំ បុច្ឆិ. អថ នំ សេដ្ឋិ ‘‘តាត បាតោវ អនធិដ្ឋិតត្តា សកលំ ឧបោសថកម្មំ ន ហោតិ, ឧបឌ្ឍុបោសថកម្មំ បន ហោតី’’តិ អាហ.

សោ ‘‘ឯត្តកម្បិ ហោតូ’’តិ សេដ្ឋិស្ស សន្តិកេ សមាទិន្នសីលោ ហុត្វា ឧបោសថកម្មំ អធិដ្ឋាយ អត្តនោ វសនោកាសំ បវិសិត្វា សីលំ អាវជ្ជេន្តោ និបជ្ជិ. អថស្ស សកលទិវសំ និរាហារតាយ បច្ឆិមយាមសមនន្តរេ សត្ថកវាតា សមុដ្ឋហិំសុ. សេដ្ឋិនា នានាវិធានិ ភេសជ្ជានិ អាហរិត្វា ‘‘ភុញ្ជា’’តិ វុច្ចមានោបិ ‘‘ឧបោសថំ ន ភិន្ទិស្សាមិ, ជីវិតបរិយន្តិកំ កត្វា សមាទិយិ’’ន្តិ អាហ. ពលវវេទនា ឧប្បជ្ជិ, អរុណុគ្គមនវេលាយ សតិំ បច្ចុបដ្ឋាបេតុំ នាសក្ខិ. អថ នំ ‘‘ឥទានិ មរិស្សតី’’តិ នីហរិត្វា ‘‘ឱសារកេ និបជ្ជាបេសុំ. តស្មិំ ខណេ ពារាណសិរាជា រថវរគតោ មហន្តេន បរិវារេន នគរំ បទក្ខិណំ ករោន្តោ តំ ឋានំ សម្បាបុណិ. ពោធិសត្តោ តស្ស សិរិំ ឱលោកេត្វា តស្មិំ លោភំ ឧប្បាទេត្វា រជ្ជំ បត្ថេសិ. សោ ចវិត្វា ឧបឌ្ឍុបោសថកម្មនិស្សន្ទេន តស្ស អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. សា លទ្ធគព្ភបរិហារា ទសមាសច្ចយេន បុត្តំ វិជាយិ, ‘‘ឧទយកុមារោ’’តិស្ស នាមំ អកំសុ. សោ វយប្បត្តោ សព្ពសិប្បេសុ និប្ផត្តិំ បាបុណិ, ជាតិស្សរញាណេន អត្តនោ បុព្ពកម្មំ សរិត្វា ‘‘អប្បកស្ស កម្មស្ស ផលំ មម ឥទ’’ន្តិ អភិក្ខណំ ឧទានំ ឧទានេសិ. សោ បិតុ អច្ចយេន រជ្ជំ បត្វាបិ អត្តនោ មហន្តំ សិរិវិភវំ ឱលោកេត្វា តទេវ ឧទានំ ឧទានេសិ.