៩. នវកនិបាតោ

[៤២៧] ១. គិជ្ឈជាតកវណ្ណនា

បរិសង្កុបថោ នាមាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ ទុព្ពចភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. សោ កិរ ឯកោ កុលបុត្តោ និយ្យានិកសាសនេ បព្ពជិត្វាបិ អត្ថកាមេហិ អាចរិយុបជ្ឈាយេហិ ចេវ សព្រហ្មចារីហិ ច ‘‘ឯវំ តេ អភិក្កមិតព្ពំ, ឯវំ បដិក្កមិតព្ពំ, ឯវំ អាលោកិតព្ពំ, ឯវំ វិលោកិតព្ពំ, ឯវំ សមិញ្ជិតព្ពំ, ឯវំ បសារិតព្ពំ, ឯវំ និវាសេតព្ពំ, ឯវំ បារុបិតព្ពំ, ឯវំ បត្តោ គហេតព្ពោ, យាបនមត្តំ ភត្តំ គហេត្វា បច្ចវេក្ខិត្វាវ បរិភុញ្ជិតព្ពំ, ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារេន ភោជនេ មត្តញ្ញុនា ជាគរិយមនុយុត្តេន ភវិតព្ពំ, ឥទំ អាគន្តុកវត្តំ នាម ជានិតព្ពំ, ឥទំ គមិកវត្តំ នាម, ឥមានិ ចុទ្ទស ខន្ធកវត្តានិ, អសីតិ មហាវត្តានិ. តត្ថ តេ សម្មា វត្តិតព្ពំ, ឥមេ តេរស ធុតង្គគុណា នាម, ឯតេ សមាទាយ វត្តិតព្ព’’ន្តិ ឱវទិយមានោ ទុព្ពចោ អហោសិ អក្ខមោ អប្បទក្ខិណគ្គាហី អនុសាសនិំ. ‘‘អហំ តុម្ហេ ន វទាមិ, តុម្ហេ បន មំ កស្មា វទថ, អហមេវ អត្តនោ អត្ថំ វា អនត្ថំ វា ជានិស្សាមី’’តិ អត្តានំ អវចនីយំ អកាសិ. អថស្ស ទុព្ពចភាវំ ញត្វា ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ អគុណកថំ កថេន្តា និសីទិំសុ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ តំ ភិក្ខុំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ ភិក្ខុ ទុព្ពចោសី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សច្ច’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘កស្មា ភិក្ខុ ឯវរូបេ និយ្យានិកសាសនេ បព្ពជិត្វា អត្ថកាមានំ វចនំ ន ករោសិ, បុព្ពេបិ ត្វំ បណ្ឌិតានំ វចនំ អកត្វា វេរម្ភវាតមុខេ ចុណ្ណវិចុណ្ណោ ជាតោ’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ គិជ្ឈកូដេ បព្ពតេ ពោធិសត្តោ គិជ្ឈយោនិយំ និព្ពត្តិ. បុត្តោ បនស្ស សុបត្តោ នាម គិជ្ឈរាជា អនេកសហស្សគិជ្ឈបរិវារោ ថាមសម្បន្នោ អហោសិ. សោ មាតាបិតរោ បោសេសិ, ថាមសម្បន្នត្តា បន អតិទូរំ ឧប្បតតិ. អថ នំ បិតា ‘‘តាត, ឯត្តកំ នាម ឋានំ អតិក្កមិត្វា ន គន្តព្ព’’ន្តិ ឱវទិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ វត្វាបិ ឯកទិវសំ បន វុដ្ឋេ ទេវេ គិជ្ឈេហិ សទ្ធិំ ឧប្បតិត្វា សេសេ ឱហាយ អតិភូមិំ គន្ត្វា វេរម្ភវាតមុខំ បត្វា ចុណ្ណវិចុណ្ណភាវំ បាបុណិ. សត្ថា តមត្ថំ ទស្សេន្តោ អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា ឥមា គាថា អភាសិ –

១. ‘‘បរិសង្កុបថោ នាម, គិជ្ឈបន្ថោ សនន្តនោ;

តត្រាសិ មាតាបិតរោ, គិជ្ឈោ បោសេសិ ជិណ្ណកេ;

តេសំ អជគរមេទំ, អច្ចហាសិ ពហុត្តសោ.

២. ‘‘បិតា ច បុត្តំ អវច, ជានំ ឧច្ចំ បបាតិនំ;

សុបត្តំ ថាមសម្បន្នំ, តេជស្សិំ ទូរគាមិនំ.

៣. ‘‘បរិប្លវន្តំ បថវិំ, យទា តាត វិជានហិ;

សាគរេន បរិក្ខិត្តំ, ចក្កំវ បរិមណ្ឌលំ;

តតោ តាត និវត្តស្សុ, មាស្សុ ឯត្តោ បរំ គមិ.

៤. ‘‘ឧទបត្តោសិ វេគេន, ពលី បក្ខី ទិជុត្តមោ;

ឱលោកយន្តោ វក្កង្គោ, បព្ពតានិ វនានិ ច.

៥. ‘‘អទ្ទស្ស បថវិំ គិជ្ឈោ, យថាសាសិ បិតុស្សុតំ;

សាគរេន បរិក្ខិត្តំ, ចក្កំវ បរិមណ្ឌលំ.

៦. ‘‘តញ្ច សោ សមតិក្កម្ម, បរមេវច្ចវត្តថ;

តញ្ច វាតសិខា តិក្ខា, អច្ចហាសិ ពលិំ ទិជំ.

៧. ‘‘នាសក្ខាតិគតោ បោសោ, បុនទេវ និវត្តិតុំ;

ទិជោ ព្យសនមាបាទិ, វេរម្ភានំ វសំ គតោ.

៨. ‘‘តស្ស បុត្តា ច ទារា ច, យេ ចញ្ញេ អនុជីវិនោ;

សព្ពេ ព្យសនមាបាទុំ, អនោវាទករេ ទិជេ.

៩. ‘‘ឯវម្បិ ឥធ វុឌ្ឍានំ, យោ វាក្យំ នាវពុជ្ឈតិ;

អតិសីមចរោ ទិត្តោ, គិជ្ឈោវាតីតសាសនោ;

ស វេ ព្យសនំ បប្បោតិ, អកត្វា វុឌ្ឍសាសន’’ន្តិ.

តត្ថ បរិសង្កុបថោតិ សង្កុបថោ. មនុស្សា ហិរញ្ញសុវណ្ណត្ថាយ គច្ឆន្តា តស្មិំ បទេសេ ខាណុកេ កោដ្ដេត្វា តេសុ រជ្ជុយោ ពន្ធិត្វា គច្ឆន្តិ, តេន សោ គិជ្ឈបព្ពតេ ជង្ឃមគ្គោ ‘‘សង្កុបថោ’’តិ វុច្ចតិ. គិជ្ឈបន្ថោតិ គិជ្ឈបព្ពតមត្ថកេ មហាមគ្គោ. សនន្តនោតិ បោរាណោ. តត្រាសីតិ តស្មិំ គិជ្ឈបព្ពតមត្ថកេ សង្កុបថេ ឯកោ គិជ្ឈោ អាសិ, សោ ជិណ្ណកេ មាតាបិតរោ បោសេសិ. អជគរមេទន្តិ អជគរានំ មេទំ. អច្ចហាសីតិ អតិវិយ អាហរិ. ពហុត្តសោតិ ពហុសោ. ជានំ ឧច្ចំ បបាតិនន្តិ ‘‘បុត្តោ តេ អតិឧច្ចំ ឋានំ លង្ឃតី’’តិ សុត្វា ‘‘ឧច្ចេ បបាតី អយ’’ន្តិ ជានន្តោ. តេជស្សិន្តិ បុរិសតេជសម្បន្នំ. ទូរគាមិនន្តិ តេនេវ តេជេន ទូរគាមិំ. បរិប្លវន្តន្តិ ឧប្បលបត្តំ វិយ ឧទកេ ឧប្លវមានំ. វិជានហីតិ វិជានាសិ. ចក្កំវ បរិមណ្ឌលន្តិ យស្មិំ តេ បទេសេ ឋិតស្ស សមុទ្ទេន បរិច្ឆិន្នោ ជម្ពុទីបោ ចក្កមណ្ឌលំវ បញ្ញាយតិ, តតោ តាត និវត្តាហីតិ ឱវទន្តោ ឯវមាហ.

ឧទបត្តោសីតិ បិតុ ឱវាទំ អកត្វា ឯកទិវសំ គិជ្ឈេហិ សទ្ធិំ ឧប្បតិតោ តេ ឱហាយ បិតរា កថិតដ្ឋានំ អគមាសិ. ឱលោកយន្តោតិ តំ ឋានំ បត្វា ហេដ្ឋា ឱលោកេន្តោ. វក្កង្គោតិ វង្កគីវោ. យថាសាសិ បិតុស្សុតន្តិ យថាស្ស បិតុ សន្តិកា សុតំ អាសិ, តថេវ អទ្ទស, ‘‘យថាស្សាសី’’តិបិ បាឋោ. បរមេវច្ចវត្តថាតិ បិតរា អក្ខាតដ្ឋានតោ បរំ អតិវត្តោវ. តញ្ច វាតសិខា តិក្ខាតិ តំ អនោវាទកំ ពលិម្បិ សមានំ ទិជំ តិខិណវេរម្ភវាតសិខា អច្ចហាសិ អតិហរិ, ចុណ្ណវិចុណ្ណំ អកាសិ. នាសក្ខាតិគតោតិ នាសក្ខិ អតិគតោ. បោសោតិ សត្តោ. អនោវាទករេតិ តស្មិំ ទិជេ បណ្ឌិតានំ ឱវាទំ អករោន្តេ សព្ពេបិ តេ មហាទុក្ខំ បាបុណិំសុ. អកត្វា វុឌ្ឍសាសនន្តិ វុឌ្ឍានំ ហិតកាមានំ វចនំ អកត្វា ឯវមេវ ព្យសនំ មហាទុក្ខំ បាបុណាតិ. តស្មា ត្វំ ភិក្ខុ មា គិជ្ឈសទិសោ ភវ, អត្ថកាមានំ វចនំ ករោហីតិ. សោ សត្ថារា ឯវំ ឱវទិតោ តតោ បដ្ឋាយ សុវចោ អហោសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ទុព្ពចគិជ្ឈោ ឯតរហិ ទុព្ពចភិក្ខុ អហោសិ, គិជ្ឈបិតា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

គិជ្ឈជាតកវណ្ណនា បឋមា.

[៤២៨] ២. កោសម្ពិយជាតកវណ្ណនា

បុថុសទ្ទោតិ ឥទំ សត្ថា កោសម្ពិំ និស្សាយ ឃោសិតារាមេ វិហរន្តោ កោសម្ពិយំ ភណ្ឌនការកេ ភិក្ខូ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ កោសម្ពកក្ខន្ធកេ (មហាវ. ៤៥១ អាទយោ) អាគតមេវ, អយំ បនេត្ថ សង្ខេបោ. តទា កិរ ទ្វេ ភិក្ខូ ឯកស្មិំ អាវាសេ វសិំសុ វិនយធរោ ច សុត្តន្តិកោ ច. តេសុ សុត្តន្តិកោ ឯកទិវសំ សរីរវលញ្ជំ កត្វា ឧទកកោដ្ឋកេ អាចមនឧទកាវសេសំ ភាជនេ ឋបេត្វា និក្ខមិ. បច្ឆា វិនយធរោ តត្ថ បវិដ្ឋោ តំ ឧទកំ ទិស្វា និក្ខមិត្វា ឥតរំ បុច្ឆិ ‘‘អាវុសោ, តយា ឧទកំ ឋបិត’’ន្តិ. ‘‘អាមាវុសោ’’តិ. ‘‘កិំ បនេត្ថ អាបត្តិភាវំ ន ជានាសី’’តិ? ‘‘អាមាវុសោ ន ជានាមី’’តិ. ‘‘ហោតិ, អាវុសោ, ឯត្ថ អាបត្តី’’តិ? ‘‘តេន ហិ បដិករិស្សាមិ ន’’ន្តិ. ‘‘សចេ បន តេ, អាវុសោ, អសញ្ចិច្ច អសតិយា កតំ, នត្ថិ អាបត្តី’’តិ. សោ តស្សា អាបត្តិយា អនាបត្តិទិដ្ឋិ អហោសិ. វិនយធរោបិ អត្តនោ និស្សិតកានំ ‘‘អយំ សុត្តន្តិកោ អាបត្តិំ អាបជ្ជមានោបិ ន ជានាតី’’តិ អារោចេសិ. តេ តស្ស និស្សិតកេ ទិស្វា ‘‘តុម្ហាកំ ឧបជ្ឈាយោ អាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វាបិ អាបត្តិភាវំ ន ជានាតី’’តិ អាហំសុ. តេ គន្ត្វា អត្តនោ ឧបជ្ឈាយស្ស អារោចេសុំ. សោ ឯវមាហ – ‘‘អយំ វិនយធរោ បុព្ពេ ‘អនាបត្តី’តិ វត្វា ឥទានិ ‘អាបត្តី’តិ វទតិ, មុសាវាទី ឯសោ’’តិ. តេ គន្ត្វា ‘‘តុម្ហាកំ ឧបជ្ឈាយោ មុសាវាទី’’តិ ឯវំ អញ្ញមញ្ញំ កលហំ វឌ្ឍយិំសុ. តតោ វិនយធរោ ឱកាសំ លភិត្វា តស្ស អាបត្តិយា អទស្សនេន ឧក្ខេបនីយកម្មំ អកាសិ. តតោ បដ្ឋាយ តេសំ បច្ចយទាយកា ឧបាសកាបិ ទ្វេ កោដ្ឋាសា អហេសុំ. ឱវាទបដិគ្គាហិកា ភិក្ខុនិយោបិ អារក្ខទេវតាបិ ទ្វេ កោដ្ឋាសា អហេសុំ. តាសំ សន្ទិដ្ឋសម្ភត្តា អាកាសដ្ឋទេវតាបិ យាវ ព្រហ្មលោកា សព្ពេ បុថុជ្ជនា ទ្វេ បក្ខា អហេសុំ. យាវ អកនិដ្ឋភវនា បន ឥទំ កោលាហលំ អគមាសិ.

អថេកោ ភិក្ខុ តថាគតំ ឧបសង្កមិត្វា ឧក្ខេបកានំ ‘‘ធម្មិកេនេវ កម្មេន អយំ ឧក្ខិត្តោ, ឧក្ខិត្តានុវត្តកានំ អធម្មិកេន កម្មេន ឧក្ខិត្តោ’’តិ លទ្ធិំ, ឧក្ខេបកេហិ វារិយមានានម្បិ តេសំ តំ អនុបរិវារេត្វា ចរណភាវញ្ច សត្ថុ អារោចេសិ. ភគវា ‘‘សមគ្គា កិរ ហោន្តូ’’តិ ទ្វេ វារេ បេសេត្វា ‘‘ន ឥច្ឆន្តិ ភន្តេ សមគ្គា ភវិតុ’’ន្តិ សុត្វា តតិយវារេ ‘‘ភិន្នោ ភិក្ខុសង្ឃោ’’តិ តេសំ សន្តិកំ គន្ត្វា ឧក្ខេបកានំ ឧក្ខេបនេ, ឥតរេសញ្ច អសញ្ចិច្ច អាបត្តិយា អទស្សនេ អាទីនវំ វត្វា បក្កាមិ. បុន តេសំ តត្ថេវ ឯកសីមាយំ ឧបោសថាទីនិ ការេត្វា ភត្តគ្គាទីសុ ភណ្ឌនជាតានំ ‘‘អាសនន្តរិកាយ និសីទិតព្ព’’ន្តិ ភត្តគ្គេ វត្តំ បញ្ញាបេត្វា ‘‘ឥទានិបិ ភណ្ឌនជាតា វិហរន្តី’’តិ សុត្វា តត្ថ គន្ត្វា ‘‘អលំ, ភិក្ខវេ, មា ភណ្ឌន’’ន្តិអាទីនិ វត្វា អញ្ញតរេន ភិក្ខុនា ធម្មវាទិនា ភគវតោ វិហេសំ អនិច្ឆន្តេន ‘‘អាគមេតុ, ភន្តេ, ភគវា ធម្មសាមិ, អប្បោស្សុក្កោ ភន្តេ, ភគវា ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារំ អនុយុត្តោ វិហរតុ, មយំ តេន ភណ្ឌនេន កលហេន វិគ្គហេន វិវាទេន បញ្ញាយិស្សាមា’’តិ វុត្តេ –

ភូតបុព្ពំ, ភិក្ខវេ, ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តោ នាម កាសិរាជា អហោសីតិ ព្រហ្មទត្តេន ទីឃីតិស្ស កោសលរញ្ញោ រជ្ជំ អច្ឆន្ទិត្វា អញ្ញាតកវេសេន វសន្តស្ស មារិតភាវញ្ចេវ ទីឃាវុកុមារេន អត្តនោ ជីវិតេ ទិន្នេ តតោ បដ្ឋាយ តេសំ សមគ្គភាវញ្ច កថេត្វា ‘‘តេសញ្ហិ នាម, ភិក្ខវេ, រាជូនំ អាទិន្នទណ្ឌានំ អាទិន្នសត្ថានំ ឯវរូបំ ខន្តិសោរច្ចំ ភវិស្សតិ. ឥធ ខោ តំ, ភិក្ខវេ, សោភេថ, យំ តុម្ហេ ឯវំ ស្វាក្ខាតេ ធម្មវិនយេ បព្ពជិតា សមានា ខមា ច ភវេយ្យាថ សោរតា ចា’’តិ ឱវទិត្វា ទុតិយម្បិ តតិយម្បិ ‘‘អលំ, ភិក្ខវេ, មា ភណ្ឌន’’ន្តិ វារេត្វា អនោរមន្តេ ទិស្វា ‘‘បរិយាទិណ្ណរូបា ខោ ឥមេ មោឃបុរិសា, ន យិមេ សុករា សញ្ញាបេតុ’’ន្តិ បក្កមិត្វា បុនទិវសេ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ គន្ធកុដិយា ថោកំ វិស្សមិត្វា សេនាសនំ សំសាមេត្វា អត្តនោ បត្តចីវរមាទាយ សង្ឃមជ្ឈេ អាកាសេ ឋត្វា ឥមា គាថា អភាសិ –

១០. ‘‘បុថុសទ្ទោ សមជនោ, ន ពាលោ កោចិ មញ្ញថ;

សង្ឃស្មិំ ភិជ្ជមានស្មិំ, នាញ្ញំ ភិយ្យោ អមញ្ញរុំ.

១១. ‘‘បរិមុដ្ឋា បណ្ឌិតាភាសា, វាចាគោចរភាណិនោ;

យាវិច្ឆន្តិ មុខាយាមំ, យេន នីតា ន តំ វិទូ.

១២. ‘‘អក្កោច្ឆិ មំ អវធិ មំ, អជិនិ មំ អហាសិ មេ;

យេ ច តំ ឧបនយ្ហន្តិ, វេរំ តេសំ ន សម្មតិ.

១៣. ‘‘អក្កោច្ឆិ មំ អវធិ មំ, អជិនិ មំ អហាសិ មេ;

យេ ច តំ នុបនយ្ហន្តិ, វេរំ តេសូបសម្មតិ.

១៤. ‘‘ន ហិ វេរេន វេរានិ, សម្មន្តីធ កុទាចនំ;

អវេរេន ច សម្មន្តិ, ឯស ធម្មោ សនន្តនោ.

១៥. ‘‘បរេ ច ន វិជានន្តិ, មយមេត្ថ យមាមសេ;

យេ ច តត្ថ វិជានន្តិ, តតោ សម្មន្តិ មេធគា.

១៦. ‘‘អដ្ឋិច្ឆិន្នា បាណហរា, គវាស្សធនហារិនោ;

រដ្ឋំ វិលុម្បមានានំ, តេសម្បិ ហោតិ សង្គតិ;

កស្មា តុម្ហាក នោ សិយា.

១៧. ‘‘សចេ លភេថ និបកំ សហាយំ, សទ្ធិំចរំ សាធុវិហារិធីរំ;

អភិភុយ្យ សព្ពានិ បរិស្សយានិ, ចរេយ្យ តេនត្តមនោ សតីមា.

១៨. ‘‘នោ ចេ លភេថ និបកំ សហាយំ, សទ្ធិំចរំ សាធុវិហារិធីរំ;

រាជាវ រដ្ឋំ វិជិតំ បហាយ, ឯកោ ចរេ មាតង្គរញ្ញេវ នាគោ.

១៩. ‘‘ឯកស្ស ចរិតំ សេយ្យោ, នត្ថិ ពាលេ សហាយតា;

ឯកោ ចរេ ន បាបានិ កយិរា, អប្បោស្សុក្កោ មាតង្គរញ្ញេវ នាគោ’’តិ.

តត្ថ បុថុ មហាសទ្ទោ អស្សាតិ បុថុសទ្ទោ. សមជនោតិ សមានោ ឯកសទិសោ ជនោ, សព្ពោវាយំ ភណ្ឌនការកជនោ សមន្តតោ សទ្ទនិច្ឆារណេន បុថុសទ្ទោ ចេវ សទិសោ ចាតិ វុត្តំ ហោតិ. ន ពាលោ កោចិ មញ្ញថាតិ តត្ថ កោចិ ឯកោបិ ‘‘អហំ ពាលោ’’តិ ន មញ្ញិត្ថ, សព្ពេ បណ្ឌិតមានិនោ, សព្ពោវាយំ ភណ្ឌនការកោ ជនោយេវ. នាញ្ញំ ភិយ្យោ អមញ្ញរុន្តិ កោចិ ឯកោបិ ‘‘អហំ ពាលោ’’តិ ន មញ្ញិត្ថ, ភិយ្យោ ច សង្ឃស្មិំ ភិជ្ជមានេ អញ្ញម្បិ ឯកំ ‘‘មយ្ហំ ការណា សង្ឃោ ភិជ្ជតី’’តិ ឥទំ ការណំ ន មញ្ញិត្ថាតិ អត្ថោ.

បរិមុដ្ឋាតិ មុដ្ឋស្សតិនោ. បណ្ឌិតាភាសាតិ អត្តនោ បណ្ឌិតមានេន បណ្ឌិតសទិសា. វាចាគោចរភាណិនោតិ រា-ការស្ស រស្សាទេសោ កតោ, វាចាគោចរា ច ន សតិបដ្ឋានាទិអរិយធម្មគោចរា, ភាណិនោ ច. កថំ ភាណិនោ? យាវិច្ឆន្តិ មុខាយាមន្តិ, យាវ មុខំ បសារេតុំ ឥច្ឆន្តិ, តាវ បសារេត្វា អគ្គបាទេហិ ឋត្វា ភាណិនោ, ឯកោបិ សង្ឃគារវេន មុខសង្កោចនំ ន ករោតីតិ អត្ថោ. យេន នីតាតិ យេន ភណ្ឌនេន ឥមំ និល្លជ្ជភាវំ នីតា. ន តំ វិទូតិ ឯវំ ‘‘អាទីនវំ ឥទ’’ន្តិ តំ ន ជានន្តិ.

យេ ច តំ ឧបនយ្ហន្តីតិ តំ ‘‘អក្កោច្ឆិ ម’’ន្តិអាទិកំ អាការំ យេ ឧបនយ្ហន្តិ. សនន្តនោតិ បោរាណោ. បរេតិ បណ្ឌិតេ ឋបេត្វា តតោ អញ្ញេ ភណ្ឌនការកា បរេ នាម. តេ ឯត្ថ សង្ឃមជ្ឈេ កោលាហលំ ករោន្តា ‘‘មយំ យមាមសេ ឧបយមាម នស្សាម, សតតំ សមិតំ មច្ចុសន្តិកំ គច្ឆាមា’’តិ ន ជានន្តិ. យេ ច តត្ថ វិជានន្តីតិ យេ តត្ថ បណ្ឌិតា ‘‘មយំ មច្ចុសមីបំ គច្ឆាមា’’តិ វិជានន្តិ. តតោ សម្មន្តិ មេធគាតិ ភិក្ខវេ, ឯវញ្ហិ តេ ជានន្តា យោនិសោមនសិការំ ឧប្បាទេត្វា មេធគានំ កលហានំ វូបសមាយ បដិបជ្ជន្តិ.

អដ្ឋិច្ឆិន្នាតិ អយំ គាថា ព្រហ្មទត្តញ្ច ទីឃាវុកុមារញ្ច សន្ធាយ វុត្តា. តេសម្បិ ហោតិ សង្គតិ. កស្មា តុម្ហាកំ ន ហោតិ? យេសំ វោ នេវ មាតាបិតូនំ អដ្ឋីនិ ឆិន្នានិ, ន បាណា ហដា, ន គវាស្សធនានិ ហដានិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ភិក្ខវេ, តេសញ្ហិ នាម អាទិន្នទណ្ឌានំ អាទិន្នសត្ថានំ រាជូនំ ឯវរូបា សង្គតិ សមាគមោ អាវាហវិវាហសម្ពន្ធំ កត្វា ឯកតោ បានភោជនំ ហោតិ, តុម្ហេ ឯវរូបេ សាសនេ បព្ពជិត្វា អត្តនោ វេរមត្តម្បិ ជហិតុំ ន សក្កោថ, កោ តុម្ហាកំ ភិក្ខុភាវោតិ.

សចេ លភេថាតិអាទិគាថាយោ បណ្ឌិតសហាយស្ស ច ពាលសហាយស្ស ច វណ្ណាវណ្ណទីបនត្ថំ វុត្តា. អភិភុយ្យ សព្ពានិ បរិស្សយានីតិ សព្ពេ បាកដបរិស្សយេ ច បដិច្ឆន្នបរិស្សយេ ច អភិភវិត្វា តេន សទ្ធិំ អត្តមនោ សតិមា ចរេយ្យ. រាជាវ រដ្ឋំ វិជិតំ បហាយាតិ យថា អត្តនោ វិជិតំ រដ្ឋំ មហាជនករាជា ច អរិន្ទមរាជា ច បហាយ ឯកកោវ ចរិំសុ, ឯវំ ចរេយ្យាតិ អត្ថោ. មាតង្គរញ្ញេវ នាគោតិ មាតង្គោ អរញ្ញេ នាគោវ. មាតង្គោតិ ហត្ថី វុច្ចតិ, នាគោតិ មហន្តាធិវចនមេតំ. យថា ហិ មាតុបោសកោ មាតង្គនាគោ អរញ្ញេ ឯកកោ ចរិ, ន ច បាបានិ អកាសិ, យថា ច សីលវហត្ថិនាគោ. យថា ច បាលិលេយ្យកោ, ឯវំ ឯកោ ចរេ, ន ច បាបានិ កយិរាតិ វុត្តំ ហោតិ.

សត្ថា ឯវំ កថេត្វាបិ តេ ភិក្ខូ សមគ្គេ កាតុំ អសក្កោន្តោ ពាលកលោណកគាមំ គន្ត្វា ភគុត្ថេរស្ស ឯកីភាវេ អានិសំសំ កថេត្វា តតោ តិណ្ណំ កុលបុត្តានំ វសនដ្ឋានំ គន្ត្វា តេសំ សាមគ្គិវាសេ អានិសំសំ កថេត្វា តតោ បាលិលេយ្យកវនសណ្ឌំ គន្ត្វា តត្ថ តេមាសំ វសិត្វា បុន កោសម្ពិំ អគន្ត្វា សាវត្ថិមេវ អគមាសិ. កោសម្ពិវាសិនោបិ ឧបាសកា ‘‘ឥមេ ខោ អយ្យា, កោសម្ពកា ភិក្ខូ ពហុនោ អម្ហាកំ អនត្ថស្ស ការកា, ឥមេហិ ឧព្ពាឡ្ហោ ភគវា បក្កន្តោ, ឥមេសំ នេវ អភិវាទនាទីនិ ករិស្សាម, ន ឧបគតានំ បិណ្ឌបាតំ ទស្សាម, ឯវំ ឥមេ បក្កមិស្សន្តិ វា វេរំ វិរមិស្សន្តិ វា ភគវន្តំ វា បសាទេស្សន្តី’’តិ សម្មន្តយិត្វា តថេវ អកំសុ. តេ តេន ទណ្ឌកម្មេន បីឡិតា សាវត្ថិំ គន្ត្វា ភគវន្តំ ខមាបេសុំ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘បិតា សុទ្ធោទនមហារាជា អហោសិ, មាតា មហាមាយា, ទីឃាវុកុមារោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

កោសម្ពិយជាតកវណ្ណនា ទុតិយា.

[៤២៩] ៣. មហាសុវជាតកវណ្ណនា

ទុមោ យទា ហោតីតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អញ្ញតរំ ភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. សោ កិរ សត្ថុ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា កោសលជនបទេ អញ្ញតរំ បច្ចន្តគាមំ ឧបនិស្សាយ អរញ្ញេ វិហាសិ. មនុស្សា តស្ស រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានានិ សម្បាទេត្វា គមនាគមនសម្បន្នេ ឋានេ សេនាសនំ កត្វា សក្កច្ចំ ឧបដ្ឋហិំសុ. តស្ស វស្សូបគតស្ស បឋមមាសេយេវ សោ គាមោ ឈាយិ, មនុស្សានំ ពីជមត្តម្បិ អវសិដ្ឋំ នាហោសិ. តេ តស្ស បណីតំ បិណ្ឌបាតំ ទាតុំ នាសក្ខិំសុ. សោ សប្បាយសេនាសនេបិ បិណ្ឌបាតេន កិលមន្តោ មគ្គំ វា ផលំ វា និព្ពត្តេតុំ នាសក្ខិ. អថ នំ តេមាសច្ចយេន សត្ថារំ វន្ទិតុំ អាគតំ សត្ថា បដិសន្ថារំ កត្វា ‘‘កច្ចិ ភិក្ខុ បិណ្ឌបាតេន ន កិលមន្តោសិ, សេនាសនសប្បាយញ្ច អហោសី’’តិ បុច្ឆិ. សោ តមត្ថំ អារោចេសិ. សត្ថា ‘‘តស្ស សេនាសនំ សប្បាយ’’ន្តិ ញត្វា ‘‘ភិក្ខុ សមណេន នាម សេនាសនសប្បាយេ សតិ លោលុប្បចារំ បហាយ កិញ្ចិទេវ យថាលទ្ធំ បរិភុញ្ជិត្វា សន្តុដ្ឋេន សមណធម្មំ កាតុំ វដ្ដតិ. បោរាណកបណ្ឌិតា តិរច្ឆានយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា អត្តនោ និវាសសុក្ខរុក្ខេ ចុណ្ណំ ខាទន្តាបិ លោលុប្បចារំ បហាយ សន្តុដ្ឋា មិត្តធម្មំ អភិន្ទិត្វា អញ្ញត្ថ ន គមិំសុ, ត្វំ បន កស្មា ‘បិណ្ឌបាតោ បរិត្តោ លូខោ’តិ សប្បាយសេនាសនំ បរិច្ចជី’’តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ហិមវន្តេ គង្គាតីរេ ឯកស្មិំ ឧទុម្ពរវនេ អនេកសតសហស្សា សុកា វសិំសុ. តត្រ ឯកោ សុវរាជា អត្តនោ និវាសរុក្ខស្ស ផលេសុ ខីណេសុ យទេវ អវសិដ្ឋំ ហោតិ អង្កុរោ វា បត្តំ វា តចោ វា បបដិកា វា, តំ ខាទិត្វា គង្គាយ បានីយំ បិវិត្វា បរមប្បិច្ឆសន្តុដ្ឋោ ហុត្វា អញ្ញត្ថ ន គច្ឆតិ. តស្ស អប្បិច្ឆសន្តុដ្ឋភាវគុណេន សក្កស្ស ភវនំ កម្បិ. សក្កោ អាវជ្ជមានោ តំ ទិស្វា តស្ស វីមំសនត្ថំ អត្តនោ អានុភាវេន តំ រុក្ខំ សុក្ខាបេសិ. រុក្ខោ ខាណុកមត្តោ ហុត្វា ឆិទ្ទាវឆិទ្ទោ វាតេ បហរន្តេ អាកោដិយមានោ វិយ អដ្ឋាសិ. តស្ស ឆិទ្ទេហិ ចុណ្ណានិ និក្ខមន្តិ. សុវរាជា តានិ ចុណ្ណានិ ខាទិត្វា គង្គាយ បានីយំ បិវិត្វា អញ្ញត្ថ អគន្ត្វា វាតាតបំ អគណេត្វា ឧទុម្ពរខាណុកេ និសីទិ. សក្កោ តស្ស បរមប្បិច្ឆភាវំ ញត្វា ‘‘មិត្តធម្មគុណំ កថាបេត្វា វរមស្ស ទត្វា ឧទុម្ពរំ អមតផលំ ករិត្វា អាគមិស្សាមី’’តិ ឯកោ ហំសរាជា ហុត្វា សុជំ អសុរកញ្ញំ បុរតោ កត្វា តំ ឧទុម្ពរវនំ គន្ត្វា អវិទូរេ ឯករុក្ខស្ស សាខាយ និសីទិត្វា តេន សទ្ធិំ កថំ សមុដ្ឋាបេន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

២០. ‘‘ទុមោ យទា ហោតិ ផលូបបន្នោ, ភុញ្ជន្តិ នំ វិហង្គមា សម្បតន្តា;

ខីណន្តិ ញត្វាន ទុមំ ផលច្ចយេ, ទិសោទិសំ យន្តិ តតោ វិហង្គមា’’តិ.

តស្សត្ថោ – សុវរាជ, រុក្ខោ នាម យទា ផលសម្បន្នោ ហោតិ, តទា តំ សាខតោ សាខំ សម្បតន្តាវ វិហង្គមា ភុញ្ជន្តិ, តំ បន ខីណំ ញត្វា ផលានំ អច្ចយេន តតោ រុក្ខតោ ទិសោទិសំ វិហង្គមា គច្ឆន្តីតិ.

ឯវញ្ច បន វត្វា តតោ នំ ឧយ្យោជេតុំ ទុតិយំ គាថមាហ –

២១. ‘‘ចរ ចារិកំ លោហិតតុណ្ឌ មា មរិ, កិំ ត្វំ សុវ សុក្ខទុមម្ហិ ឈាយសិ;

តទិង្ឃ មំ ព្រូហិ វសន្តសន្និភ, កស្មា សុវ សុក្ខទុមំ ន រិញ្ចសី’’តិ.

តត្ថ ឈាយសីតិ កិំការណា សុក្ខខាណុមត្ថកេ ឈាយន្តោ បជ្ឈាយន្តោ តិដ្ឋសិ. ឥង្ឃាតិ ចោទនត្ថេ និបាតោ. វសន្តសន្និភាតិ វសន្តកាលេ វនសណ្ឌោ សុវគណសមោកិណ្ណោ វិយ នីលោភាសោ ហោតិ, តេន តំ ‘‘វសន្តសន្និភា’’តិ អាលបតិ. ន រិញ្ចសីតិ ន ឆឌ្ឌេសិ.

អថ នំ សុវរាជា ‘‘អហំ ហំស អត្តនោ កតញ្ញុកតវេទិតាយ ឥមំ រុក្ខំ ន ជហាមី’’តិ វត្វា ទ្វេ គាថា អភាសិ –

២២. ‘‘យេ វេ សខីនំ សខារោ ភវន្តិ, បាណច្ចយេ ទុក្ខសុខេសុ ហំស;

ខីណំ អខីណម្បិ ន តំ ជហន្តិ, សន្តោ សតំ ធម្មមនុស្សរន្តា.

២៣. ‘‘សោហំ សតំ អញ្ញតរោស្មិ ហំស, ញាតី ច មេ ហោតិ សខា ច រុក្ខោ;

តំ នុស្សហេ ជីវិកត្ថោ បហាតុំ, ខីណន្តិ ញត្វាន ន ហេស ធម្មោ’’តិ.

តត្ថ យេ វេ សខីនំ សខារោ ភវន្តីតិ យេ សហាយានំ សហាយា ហោន្តិ. ខីណំ អខីណម្បីតិ បណ្ឌិតា នាម អត្តនោ សហាយំ ភោគបរិក្ខយេន ខីណម្បិ អខីណម្បិ ន ជហន្តិ. សតំ ធម្មមនុស្សរន្តាតិ បណ្ឌិតានំ បវេណិំ អនុស្សរមានា. ញាតី ច មេតិ ហំសរាជ, អយំ រុក្ខោ សម្បិយាយនត្ថេន មយ្ហំ ញាតិ ច សមាចិណ្ណចរណតាយ សខា ច. ជីវិកត្ថោតិ តមហំ ជីវិកាយ អត្ថិកោ ហុត្វា បហាតុំ ន សក្កោមិ.

សក្កោ តស្ស វចនំ សុត្វា តុដ្ឋោ បសំសិត្វា វរំ ទាតុកាមោ ទ្វេ គាថា អភាសិ –

២៤. ‘‘សាធុ សក្ខិ កតំ ហោតិ, មេត្តិ សំសតិ សន្ថវោ;

សចេតំ ធម្មំ រោចេសិ, បាសំសោសិ វិជានតំ.

២៥. ‘‘សោ តេ សុវ វរំ ទម្មិ, បត្តយាន វិហង្គម;

វរំ វរស្សុ វក្កង្គ, យំ កិញ្ចិ មនសិច្ឆសី’’តិ.

តត្ថ សាធូតិ សម្បហំសនំ. សក្ខិ កតំ ហោតិ, មេត្តិ សំសតិ សន្ថវោតិ សខិភាវោ ច មេត្តិ ច បរិសមជ្ឈេ សន្ថវោ ចាតិ តយា មិត្តំ កតំ សាធុ ហោតិ លទ្ធកំ ភទ្ទកមេវ. សចេតំ ធម្មន្តិ សចេ ឯតំ មិត្តធម្មំ. វិជានតន្តិ ឯវំ សន្តេ វិញ្ញូនំ បសំសិតព្ពយុត្តកោសីតិ អត្ថោ. សោ តេតិ សោ អហំ តុយ្ហំ. វរស្សូតិ ឥច្ឆស្សុ. យំ កិញ្ចិ មនសិច្ឆសីតិ យំ កិញ្ចិ មនសា ឥច្ឆសិ, សព្ពំ តំ វរំ ទទាមិ តេតិ.

តំ សុត្វា សុវរាជា វរំ គណ្ហន្តោ សត្តមំ គាថមាហ –

២៦. ‘‘វរញ្ច មេ ហំស ភវំ ទទេយ្យ, អយញ្ច រុក្ខោ បុនរាយុំ លភេថ;

សោ សាខវា ផលិមា សំវិរូឡ្ហោ, មធុត្ថិកោ តិដ្ឋតុ សោភមានោ’’តិ.

តត្ថ សាខវាតិ សាខសម្បន្នោ. ផលិមាតិ ផលេន ឧបេតោ. សំវិរូឡ្ហោតិ សមន្តតោ វិរូឡ្ហបត្តោ តរុណបត្តសម្បន្នោ ហុត្វា. មធុត្ថិកោតិ សំវិជ្ជមានមធុរផលេសុ បក្ខិត្តមធុ វិយ មធុរផលោ ហុត្វាតិ អត្ថោ.

អថស្ស សក្កោ វរំ ទទមានោ អដ្ឋមំ គាថមាហ –

២៧. ‘‘តំ បស្ស សម្ម ផលិមំ ឧឡារំ, សហាវ តេ ហោតុ ឧទុម្ពរេន;

សោ សាខវា ផលិមា សំវិរូឡ្ហោ, មធុត្ថិកោ តិដ្ឋតុ សោភមានោ’’តិ.

តត្ថ សហាវ តេ ហោតុ ឧទុម្ពរេនាតិ តវ ឧទុម្ពរេន សទ្ធិំ សហ ឯកតោវ វាសោ ហោតុ.

ឯវញ្ច បន វត្វា សក្កោ តំ អត្តភាវំ វិជហិត្វា អត្តនោ ច សុជាយ ច អានុភាវំ ទស្សេត្វា គង្គាតោ ហត្ថេន ឧទកំ គហេត្វា ឧទុម្ពរខាណុកំ បហរិ. តាវទេវ សាខាវិដបសច្ឆន្នោ មធុរផលោ រុក្ខោ ឧដ្ឋហិត្វា មុណ្ឌមណិបព្ពតោ វិយ វិលាសសម្បន្នោ អដ្ឋាសិ. សុវរាជា តំ ទិស្វា សោមនស្សប្បត្តោ សក្កស្ស ថុតិំ ករោន្តោ នវមំ គាថមាហ –

២៨. ‘‘ឯវំ សក្ក សុខី ហោហិ, សហ សព្ពេហិ ញាតិភិ;

យថាហមជ្ជ សុខិតោ, ទិស្វាន សផលំ ទុម’’ន្តិ.

សក្កោបិ តស្ស វរំ ទត្វា ឧទុម្ពរំ អមតផលំ កត្វា សទ្ធិំ សុជាយ អត្តនោ ឋានមេវ គតោ. តមត្ថំ ទីបយមានា ឱសានេ អភិសម្ពុទ្ធគាថា ឋបិតា –

២៩. ‘‘សុវស្ស ច វរំ ទត្វា, កត្វាន សផលំ ទុមំ;

បក្កាមិ សហ ភរិយាយ, ទេវានំ នន្ទនំ វន’’ន្តិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ‘‘ឯវំ ភិក្ខុ បោរាណកបណ្ឌិតា តិរច្ឆានយោនិយំ និព្ពត្តាបិ អលោលុប្បចារា អហេសុំ. ត្វំ បន កស្មា ឯវរូបេ សាសនេ បព្ពជិត្វា លោលុប្បចារំ ចរសិ, គច្ឆ តត្ថេវ វសាហី’’តិ កម្មដ្ឋានមស្ស កថេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ. សោ ភិក្ខុ តត្ថ គន្ត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេន្តោ អរហត្តំ បាបុណិ. តទា សក្កោ អនុរុទ្ធោ អហោសិ, សុវរាជា បន អហមេវ អហោសិន្តិ.

មហាសុវជាតកវណ្ណនា តតិយា.

[៤៣០] ៤. ចូឡសុវជាតកវណ្ណនា

សន្តិ រុក្ខាតិ ឥទំ សត្ថា សាវត្ថិយំ ជេតវនេ វិហរន្តោ វេរញ្ជកណ្ឌំ អារព្ភ កថេសិ. សត្ថរិ វេរញ្ជាយំ វស្សំ វសិត្វា អនុបុព្ពេន សាវត្ថិំ អនុប្បត្តេ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘អាវុសោ, តថាគតោ ខត្តិយសុខុមាលោ ពុទ្ធសុខុមាលោ មហន្តេន ឥទ្ធានុភាវេន សមន្នាគតោបិ វេរញ្ជព្រាហ្មណេន និមន្តិតោ តេមាសំ វសន្តោ មារាវដ្ដនវសេន តស្ស សន្តិកា ឯកទិវសម្បិ ភិក្ខំ អលភិត្វា លោលុប្បចារំ បហាយ តេមាសំ បត្ថបុលកបិដ្ឋោទកេន យាបេន្តោ អញ្ញត្ថ ន អគមាសិ, អហោ តថាគតានំ អប្បិច្ឆសន្តុដ្ឋភាវោ’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘អនច្ឆរិយំ, ភិក្ខវេ, តថាគតស្ស ឥទានិ លោលុប្បចារប្បហានំ, បុព្ពេបិ តិរច្ឆានយោនិយំ និព្ពត្តោបិ លោលុប្បចារំ បហាសិ’’ន្តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ. សព្ពម្បិ វត្ថុ បុរិមនយេនេវ វិត្ថារេតព្ពំ.

៣០. ‘‘សន្តិ រុក្ខា ហរិបត្តា, ទុមា នេកផលា ពហូ;

កស្មា នុ សុក្ខេ កោឡាបេ, សុវស្ស និរតោ មនោ.

៣១. ‘‘ផលស្ស ឧបភុញ្ជិម្ហា, នេកវស្សគណេ ពហូ;

អផលម្បិ វិទិត្វាន, សាវ មេត្តិ យថា បុរេ.

៣២. ‘‘សុក្ខញ្ច រុក្ខំ កោឡាបំ, ឱបត្តមផលំ ទុមំ;

ឱហាយ សកុណា យន្តិ, កិំ ទោសំ បស្សសេ ទិជ.

៣៣. ‘‘យេ ផលត្ថា សម្ភជន្តិ, អផលោតិ ជហន្តិ នំ;

អត្តត្ថបញ្ញា ទុម្មេធា, តេ ហោន្តិ បក្ខបាតិនោ.

៣៤. ‘‘សាធុ សក្ខិ កតំ ហោតិ, មេត្តិ សំសតិ សន្ថវោ;

សចេតំ ធម្មំ រោចេសិ, បាសំសោសិ វិជានតំ.

៣៥. ‘‘សោ តេ សុវ វរំ ទម្មិ, បត្តយាន វិហង្គម;

វរំ វរស្សុ វក្កង្គ, យំ កិញ្ចិ មនសិច្ឆសិ.

៣៦. ‘‘អបិ នាម នំ បស្សេយ្យំ, សបត្តំ សផលំ ទុមំ;

ទលិទ្ទោវ និធិំ លទ្ធា, នន្ទេយ្យាហំ បុនប្បុនំ.

៣៧. ‘‘តតោ អមតមាទាយ, អភិសិញ្ចិ មហីរុហំ;

តស្ស សាខា វិរូហិំសុ, សីតច្ឆាយា មនោរមា.

៣៨. ‘‘ឯវំ សក្ក សុខី ហោហិ, សហ សព្ពេហិ ញាតិភិ;

យថាហមជ្ជ សុខិតោ, ទិស្វាន សផលំ ទុមំ.

៣៩. ‘‘សុវស្ស ច វរំ ទត្វា, កត្វាន សផលំ ទុមំ;

បក្កាមិ សហ ភរិយាយ, ទេវានំ នន្ទនំ វន’’ន្តិ. –

បញ្ហបដិបញ្ហាបិ អត្ថោបិ បុរិមនយេនេវ វេទិតព្ពា, អនុត្តានបទមេវ បន វណ្ណយិស្សាម.

ហរិបត្តាតិ នីលបត្តសច្ឆន្នា. កោឡាបេតិ វាតេ បហរន្តេ អាកោដិតសទ្ទំ វិយ មុញ្ចមានេ និស្សារេ. សុវស្សាតិ អាយស្មតោ សុវរាជស្ស កស្មា ឯវរូបេ រុក្ខេ មនោ និរតោ. ផលស្សាតិ ផលំ អស្ស រុក្ខស្ស. នេកវស្សគណេតិ អនេកវស្សគណេ. ពហូតិ សមានេបិ អនេកសតេ ន ទ្វេ តយោ, អថ ខោ ពហូវ. វិទិត្វានាតិ ហំសរាជ ឥទានិ អម្ហាកំ ឥមំ រុក្ខំ អផលំ វិទិត្វាបិ យថា បុរេ ឯតេន សទ្ធិំ មេត្តិ, សាវ មេត្តិ, តញ្ហិ មយំ ន ភិន្ទាម, មេត្តិំ ភិន្ទន្តា ហិ អនរិយា អសប្បុរិសា នាម ហោន្តីតិ បកាសេន្តោ ឯវមាហ.

ឱបត្តន្តិ អវបត្តំ និប្បត្តំ បតិតបត្តំ. កិំ ទោសំ បស្សសេតិ អញ្ញេ សកុណា ឯតំ ឱហាយ អញ្ញត្ថ គច្ឆន្តិ, ត្វំ ឯវំ គមនេ កិំ នាម ទោសំ បស្សសិ. យេ ផលត្ថាតិ យេ បក្ខិនោ ផលត្ថាយ ផលការណា សម្ភជន្តិ ឧបគច្ឆន្តិ, អផលោតិ ញត្វា ឯតំ ជហន្តិ. អត្តត្ថបញ្ញាតិ អត្តនោ អត្ថាយ បញ្ញា, បរំ អនោលោកេត្វា អត្តនិយេវ វា ឋិតា ឯតេសំ បញ្ញាតិ អត្តត្ថបញ្ញា. បក្ខបាតិនោតិ តេ អត្តនោយេវ វុឌ្ឍិំ បច្ចាសីសមានា មិត្តបក្ខំ បាតេន្តិ នាសេន្តីតិ បក្ខបាតិនោ នាម ហោន្តិ. អត្តបក្ខេយេវ វា បតន្តីតិ បក្ខបាតិនោ.

អបិ នាម នន្តិ ហំសរាជ, សចេ មេ មនោរថោ និប្ផជ្ជេយ្យ, តយា ទិន្នោ វរោ សម្បជ្ជេយ្យ, អបិ នាម អហំ ឥមំ រុក្ខំ សបត្តំ សផលំ បុន បស្សេយ្យំ, តតោ ទលិទ្ទោ និធិំ លភិត្វាវ បុនប្បុនំ ឯតំ អភិនន្ទេយ្យំ, តំ ទិស្វាវ បមោទេយ្យំ. អមតមាទាយាតិ អត្តនោ អានុភាវេន ឋិតោ គង្គោទកំ គហេត្វា អភិសិញ្ចយីតិ អត្ថោ. ឥមស្មិំ ជាតកេ ឥមាយ សទ្ធិំ ទ្វេ អភិសម្ពុទ្ធគាថា ហោន្តិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា សក្កោ អនុរុទ្ធោ អហោសិ, សុវរាជា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ចូឡសុវជាតកវណ្ណនា ចតុត្ថា.

[៤៣១] ៥. ហរិតចជាតកវណ្ណនា

សុតំ មេតំ មហាព្រហ្មេតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឧក្កណ្ឋិតភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. តញ្ហិ ភិក្ខុំ ឯកំ អលង្កតមាតុគាមំ ទិស្វា ឧក្កណ្ឋិតំ ទីឃកេសនខលោមំ វិព្ភមិតុកាមំ អាចរិយុបជ្ឈាយេហិ អរុចិយា អានីតំ. សត្ថា ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ ភិក្ខុ ឧក្កណ្ឋិតោសី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សច្ចំ, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ ‘‘កិំការណា’’តិ វត្វា ‘‘អលង្កតមាតុគាមំ ទិស្វា កិលេសវសេន, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ ‘‘ភិក្ខុ កិលេសោ នាម គុណវិទ្ធំសកោ អប្បស្សាទោ និរយេ និព្ពត្តាបេតិ, ឯស បន កិលេសោ កិំការណា តំ ន កិលមេស្សតិ? ន ហិ សិនេរុំ បហរិត្វា បហរណវាតោ បុរាណបណ្ណស្ស លជ្ជតិ, ឥមញ្ហិ កិលេសំ និស្សាយ ពោធិញាណស្ស អនុបទំ ចរមានា បញ្ចអភិញ្ញអដ្ឋសមាបត្តិលាភិនោ វិសុទ្ធមហាបុរិសាបិ សតិំ ឧបដ្ឋបេតុំ អសក្កោន្តា ឈានំ អន្តរធាបេសុ’’ន្តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ឯកស្មិំ និគមេ អសីតិកោដិវិភវេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិ, កញ្ចនឆវិតាយ បនស្ស ‘‘ហរិតចកុមារោ’’តិ នាមំ ករិំសុ. សោ វយប្បត្តោ តក្កសិលំ គន្ត្វា ឧគ្គហិតសិប្បោ កុដុម្ពំ សណ្ឋបេត្វា មាតាបិតូនំ អច្ចយេន ធនវិលោកនំ កត្វា ‘‘ធនមេវ បញ្ញាយតិ, ធនស្ស ឧប្បាទកា ន បញ្ញាយន្តិ, មយាបិ មរណមុខេ ចុណ្ណវិចុណ្ណេន ភវិតព្ព’’ន្តិ មរណភយភីតោ មហាទានំ ទត្វា ហិមវន្តំ បវិសិត្វា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា សត្តមេ ទិវសេ អភិញ្ញា ច សមាបត្តិយោ ច និព្ពត្តេត្វា តត្ថ ចិរំ វនមូលផលាហារោ យាបេត្វា លោណម្ពិលសេវនត្ថាយ បព្ពតា ឱតរិត្វា អនុបុព្ពេន ពារាណសិំ បត្វា រាជុយ្យានេ វសិត្វា បុនទិវសេ ពារាណសិយំ ភិក្ខាយ ចរន្តោ រាជទ្វារំ សម្បាបុណិ. រាជា តំ ទិស្វា បសន្នចិត្តោ បក្កោសាបេត្វា សមុស្សិតសេតច្ឆត្តេ រាជបល្លង្កេ និសីទាបេត្វា នានគ្គរសភោជនំ ភោជេត្វា អនុមោទនាវសានេ អតិរេកតរំ បសីទិត្វា ‘‘កហំ, ភន្តេ, គច្ឆថា’’តិ វត្វា ‘‘វស្សាវាសដ្ឋានំ ឧបធារេម, មហារាជា’’តិ វុត្តេ ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ ភុត្តបាតរាសោ តំ អាទាយ ឧយ្យានំ គន្ត្វា តត្ថ រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានាទីនិ ការាបេត្វា ឧយ្យានបាលំ បរិចារកំ កត្វា ទត្វា វន្ទិត្វា និក្ខមិ. មហាសត្តោ តតោ បដ្ឋាយ និពទ្ធំ រញ្ញោ គេហេ ភុញ្ជន្តោ ទ្វាទស វស្សានិ តត្ថ វសិ.

អថេកទិវសំ រាជា បច្ចន្តំ កុបិតំ វូបសមេតុំ គច្ឆន្តោ ‘‘អម្ហាកំ បុញ្ញក្ខេត្តំ មា បមជ្ជី’’តិ មហាសត្តំ ទេវិយា និយ្យាទេត្វា អគមាសិ. តតោ បដ្ឋាយ សា មហាសត្តំ សហត្ថា បរិវិសតិ. អថេកទិវសំ សា ភោជនំ សម្បាទេត្វា តស្មិំ ចិរាយមានេ គន្ធោទកេន ន្ហត្វា សណ្ហំ មដ្ឋសាដកំ និវាសេត្វា សីហបញ្ជរំ វិវរាបេត្វា សរីរេ វាតំ បហរាបេន្តី ខុទ្ទកមញ្ចកេ និបជ្ជិ. មហាសត្តោបិ ទិវាតរំ សុនិវត្ថោ សុបារុតោ ភិក្ខាភាជនំ អាទាយ អាកាសេនាគន្ត្វា សីហបញ្ជរំ បាបុណិ. ទេវិយា តស្ស វាកចិរសទ្ទំ សុត្វា វេគេន ឧដ្ឋហន្តិយា មដ្ឋសាដកោ ភស្សិ, មហាសត្តស្ស វិសភាគារម្មណំ ចក្ខុំ បដិហញ្ញិ. អថស្ស អនេកវស្សកោដិសតសហស្សកាលេ អព្ភន្តរេ និវុត្ថកិលេសោ ករណ្ឌកេ សយិតអាសីវិសោ វិយ ឧដ្ឋហិត្វា ឈានំ អន្តរធាបេសិ. សោ សតិំ ឧបដ្ឋាបេតុំ អសក្កោន្តោ គន្ត្វា ទេវិំ ហត្ថេ គណ្ហិ, តាវទេវ សាណិំ បរិក្ខិបិំសុ. សោ តាយ សទ្ធិំ លោកធម្មំ សេវិត្វា ភុញ្ជិត្វា ឧយ្យានំ គន្ត្វា តតោ បដ្ឋាយ ទេវសិកំ តថេវ អកាសិ. តស្ស តាយ សទ្ធិំ លោកធម្មបដិសេវនំ សកលនគរេ បាកដំ ជាតំ. អមច្ចា ‘‘ហរិតចតាបសោ ឯវមកាសី’’តិ រញ្ញោ បណ្ណំ បហិណិំសុ. រាជា ‘‘មំ ភិន្ទិតុកាមា ឯវំ វទន្តី’’តិ អសទ្ទហិត្វា បច្ចន្តំ វូបសមេត្វា ពារាណសិំ បច្ចាគន្ត្វា នគរំ បទក្ខិណំ កត្វា ទេវិយា សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘សច្ចំ, កិរ មម អយ្យោ ហរិតចតាបសោ តយា សទ្ធិំ លោកធម្មំ បដិសេវតី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘សច្ចំ, ទេវា’’តិ. សោ តស្សាបិ អសទ្ទហិត្វា ‘‘តមេវ បដិបុច្ឆិស្សាមី’’តិ ឧយ្យានំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិត្វា តំ បុច្ឆន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

៤០. ‘‘សុតំ មេតំ មហាព្រហ្មេ, កាមេ ភុញ្ជតិ ហារិតោ;

កច្ចេតំ វចនំ តុច្ឆំ, កច្ចិ សុទ្ធោ ឥរិយ្យសី’’តិ.

តត្ថ កច្ចេតន្តិ កច្ចិ ឯតំ ‘‘ហារិតោ កាមេ បរិភុញ្ជតី’’តិ អម្ហេហិ សុតំ វចនំ តុច្ឆំ អភូតំ, កច្ចិ ត្វំ សុទ្ធោ ឥរិយ្យសិ វិហរសីតិ.

សោ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ រាជា ‘នាហំ បរិភុញ្ជាមី’តិ វុត្តេបិ មម សទ្ទហិស្សតេវ, ឥមស្មិំ លោកេ សច្ចសទិសី បតិដ្ឋា នាម នត្ថិ. ឧជ្ឈិតសច្ចា ហិ ពោធិមូលេ និសីទិត្វា ពោធិំ បាបុណិតុំ ន សក្កោន្តិ, មយា សច្ចមេវ កថេតុំ វដ្ដតី’’តិ. ពោធិសត្តស្ស ហិ ឯកច្ចេសុ ឋានេសុ បាណាតិបាតោបិ អទិន្នាទានម្បិ កាមេសុមិច្ឆាចារោបិ សុរាមេរយមជ្ជបានម្បិ ហោតិយេវ, អត្ថភេទកវិសំវាទនំ បុរក្ខត្វា មុសាវាទោ នាម ន ហោតិ, តស្មា សោ សច្ចមេវ កថេន្តោ ទុតិយំ គាថមាហ –

៤១. ‘‘ឯវមេតំ មហារាជ, យថា តេ វចនំ សុតំ;

កុម្មគ្គំ បដិបន្នោស្មិ, មោហនេយ្យេសុ មុច្ឆិតោ’’តិ.

តត្ថ មោហនេយ្យេសូតិ កាមគុណេសុ. កាមគុណេសុ ហិ លោកោ មុយ្ហតិ, តេ ច លោកំ មោហយន្តិ, តស្មា តេ ‘‘មោហនេយ្យា’’តិ វុច្ចន្តីតិ.

តំ សុត្វា រាជា តតិយំ គាថមាហ –

៤២. ‘‘អទុ បញ្ញា កិមត្ថិយា, និបុណា សាធុចិន្តិនី;

យាយ ឧប្បតិតំ រាគំ, កិំ មនោ ន វិនោទយេ’’តិ.

តត្ថ អទូតិ និបាតោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ភន្តេ, គិលានស្ស នាម ភេសជ្ជំ, បិបាសិតស្ស បានីយំ បដិសរណំ, តុម្ហាកំ បនេសា និបុណា សាធូនំ អត្ថានំ ចិន្តិនី បញ្ញា កិមត្ថិយា, យាយ បុន ឧប្បតិតំ រាគំ កិំ មនោ ន វិនោទយេ, កិំ ចិត្តំ វិនោទេតុំ នាសក្ខីតិ.

អថស្ស កិលេសពលំ ទស្សេន្តោ ហារិតោ ចតុត្ថំ គាថមាហ –

៤៣. ‘‘ចត្តារោមេ មហារាជ, លោកេ អតិពលា ភុសា;

រាគោ ទោសោ មទោ មោហោ, យត្ថ បញ្ញា ន គាធតី’’តិ.

តត្ថ យត្ថាតិ យេសុ បរិយុដ្ឋានំ បត្តេសុ មហោឃេ បតិតា វិយ បញ្ញា គាធំ បតិដ្ឋំ ន លភតិ.

តំ សុត្វា រាជា បញ្ចមំ គាថមាហ –

៤៤. ‘‘អរហា សីលសម្បន្នោ, សុទ្ធោ ចរតិ ហារិតោ;

មេធាវី បណ្ឌិតោ ចេវ, ឥតិ នោ សម្មតោ ភវ’’ន្តិ.