២. វណ្ណារោហវគ្គោ

[៣៦១] ១. វណ្ណារោហជាតកវណ្ណនា

វណ្ណារោហេនាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ទ្វេ អគ្គសាវកេ អារព្ភ កថេសិ. ឯកស្មិញ្ហិ សមយេ ឧភោបិ មហាថេរា ‘‘ឥមំ អន្តោវស្សំ សុញ្ញាគារំ អនុព្រូហេស្សាមា’’តិ សត្ថារំ អាបុច្ឆិត្វា គណំ បហាយ សយមេវ បត្តចីវរំ អាទាយ ជេតវនា និក្ខមិត្វា ឯកំ បច្ចន្តគាមំ និស្សាយ អរញ្ញេ វិហរិំសុ. អញ្ញតរោបិ វិឃាសាទបុរិសោ ថេរានំ ឧបដ្ឋានំ ករោន្តោ តត្ថេវ ឯកមន្តេ វសិ. សោ ថេរានំ សមគ្គវាសំ ទិស្វា ‘‘ឥមេ អតិវិយ សមគ្គា វសន្តិ, សក្កា នុ ខោ ឯតេ អញ្ញមញ្ញំ ភិន្ទិតុ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា សារិបុត្តត្ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘កិំ នុ ខោ, ភន្តេ, អយ្យេន មហាមោគ្គល្លានត្ថេរេន សទ្ធិំ តុម្ហាកំ កិញ្ចិ វេរំ អត្ថី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘កិំ បនាវុសោ’’តិ. ឯស, ភន្តេ, មម អាគតកាលេ ‘‘សារិបុត្តោ នាម ជាតិគោត្តកុលបទេសេហិ វា សុតគន្ថបដិវេធឥទ្ធីហិ វា មយា សទ្ធិំ កិំ បហោតី’’តិ តុម្ហាកំ អគុណមេវ កថេសីតិ. ថេរោ សិតំ កត្វា ‘‘គច្ឆ ត្វំ អាវុសោ’’តិ អាហ.

សោ អបរស្មិម្បិ ទិវសេ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរម្បិ ឧបសង្កមិត្វា តថេវ កថេសិ. សោបិ នំ សិតំ កត្វា ‘‘គច្ឆ, ត្វំ, អាវុសោ’’តិ វត្វា សារិបុត្តត្ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘អាវុសោ, ឯសោ វិឃាសាទោ តុម្ហាកំ សន្តិកេ កិញ្ចិ កថេសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អាមាវុសោ, មយ្ហម្បិ សន្តិកេ កថេសិ, ឥមំ នីហរិតុំ វដ្ដតី’’តិ. ‘‘សាធុ, អាវុសោ, នីហរា’’តិ វុត្តេ ថេរោ ‘‘មា ឥធ វសី’’តិ អច្ឆរំ បហរិត្វា តំ នីហរិ. តេ ឧភោបិ សមគ្គវាសំ វសិត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា និសីទិំសុ. សត្ថា បដិសន្ថារំ កត្វា ‘‘សុខេន វស្សំ វសិត្ថា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ភន្តេ, ឯកោ វិឃាសាទោ អម្ហេ ភិន្ទិតុកាមោ ហុត្វា ភិន្ទិតុំ អសក្កោន្តោ បលាយី’’តិ វុត្តេ ‘‘ន ខោ សោ, សារិបុត្ត, ឥទានេវ, បុព្ពេបេស តុម្ហេ ‘ភិន្ទិស្សាមី’តិ ភិន្ទិតុំ អសក្កោន្តោ បលាយី’’តិ វត្វា តេហិ យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ អរញ្ញេ រុក្ខទេវតា អហោសិ. តទា សីហោ ច ព្យគ្ឃោ ច អរញ្ញេ បព្ពតគុហាយំ វសន្តិ. ឯកោ សិង្គាលោ តេ ឧបដ្ឋហន្តោ តេសំ វិឃាសំ ខាទិត្វា មហាកាយោ ហុត្វា ឯកទិវសំ ចិន្តេសិ ‘‘មយា សីហព្យគ្ឃានំ មំសំ ន ខាទិតបុព្ពំ, មយា ឥមេ ទ្វេ ជនេ ភិន្ទិតុំ វដ្ដតិ, តតោ នេសំ កលហំ កត្វា មតានំ មំសំ ខាទិស្សាមី’’តិ. សោ សីហំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘កិំ, សាមិ, តុម្ហាកំ ព្យគ្ឃេន សទ្ធិំ កិញ្ចិ វេរំ អត្ថី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘កិំ បន, សម្មា’’តិ? ឯស, ភន្តេ, មមាគតកាលេ ‘‘សីហោ នាម សរីរវណ្ណេន វា អារោហបរិណាហេន វា ជាតិពលវីរិយេហិ វា មម កលភាគម្បិ ន បាបុណាតី’’តិ តុម្ហាកំ អគុណមេវ កថេសីតិ. អថ នំ សីហោ ‘‘គច្ឆ ត្វំ, ន សោ ឯវំ កថេស្សតី’’តិ អាហ. ព្យគ្ឃម្បិ ឧបសង្កមិត្វា ឯតេនេវ ឧបាយេន កថេសិ. តំ សុត្វា ព្យគ្ឃោបិ សីហំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘សម្ម, ត្វំ កិរ ឥទញ្ចិទញ្ច វទេសី’’តិ បុច្ឆន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

៦០. ‘‘វណ្ណារោហេន ជាតិយា, ពលនិក្កមនេន ច;

សុពាហុ ន មយា សេយ្យោ, សុទាឋ ឥតិ ភាសសី’’តិ.

តត្ថ ពលនិក្កមនេន ចាតិ កាយពលេន ចេវ វីរិយពលេន ច. សុពាហុ ន មយា សេយ្យោតិ អយំ សុពាហុ នាម ព្យគ្ឃោ ឯតេហិ ការណេហិ មយា នេវ សទិសោ ន ឧត្តរិតរោតិ សច្ចំ កិរ ត្វំ សោភនាហិ ទាឋាហិ សមន្នាគត សុទាឋ មិគរាជ, ឯវំ វទេសីតិ.

តំ សុត្វា សុទាឋោ សេសា ចតស្សោ គាថា អភាសិ –

៦១. ‘‘វណ្ណារោហេន ជាតិយា, ពលនិក្កមនេន ច;

សុទាឋោ ន មយា សេយ្យោ, សុពាហុ ឥតិ ភាសសិ.

៦២. ‘‘ឯវំ ចេ មំ វិហរន្តំ, សុពាហុ សម្ម ទុព្ភសិ;

ន ទានាហំ តយា សទ្ធិំ, សំវាសមភិរោចយេ.

៦៣. ‘‘យោ បរេសំ វចនានិ, សទ្ទហេយ្យ យថាតថំ;

ខិប្បំ ភិជ្ជេថ មិត្តស្មិំ, វេរញ្ច បសវេ ពហុំ.

៦៤. ‘‘ន សោ មិត្តោ យោ សទា អប្បមត្តោ, ភេទាសង្កី រន្ធមេវានុបស្សី;

យស្មិញ្ច សេតី ឧរសីវ បុត្តោ, ស វេ មិត្តោ យោ អភេជ្ជោ បរេហី’’តិ.

តត្ថ សម្មាតិ វយស្ស. ទុព្ភសីតិ យទិ ឯវំ តយា សទ្ធិំ សមគ្គវាសំ វសន្តំ មំ សិង្គាលស្ស កថំ គហេត្វា ត្វំ ទុព្ភសិ ហនិតុំ ឥច្ឆសិ, ឥតោ ទានិ បដ្ឋាយ អហំ តយា សទ្ធិំ សំវាសំ ន អភិរោចយេ. យថាតថន្តិ តថតោ យថាតថំ យថាតច្ឆំ អវិសំវាទកេន អរិយេន វុត្តវចនំ សទ្ធាតព្ពំ. ឯវំ យោ យេសំ កេសញ្ចិ បរេសំ វចនានិ សទ្ទហេថាតិ អត្ថោ. យោ សទា អប្បមត្តោតិ យោ និច្ចំ អប្បមត្តោ ហុត្វា មិត្តស្ស វិស្សាសំ ន ទេតិ, សោ មិត្តោ នាម ន ហោតីតិ អត្ថោ. ភេទាសង្កីតិ ‘‘អជ្ជ ភិជ្ជិស្សតិ, ស្វេ ភិជ្ជិស្សតី’’តិ ឯវំ មិត្តស្ស ភេទមេវ អាសង្កតិ. រន្ធមេវានុបស្សីតិ ឆិទ្ទំ វិវរមេវ បស្សន្តោ. ឧរសីវ បុត្តោតិ យស្មិំ មិត្តេ មាតុ ហទយេ បុត្តោ វិយ និរាសង្កោ និព្ភយោ សេតិ.

ឥតិ ឥមាហិ ចតូហិ គាថាហិ សីហេន មិត្តគុណេ កថិតេ ព្យគ្ឃោ ‘‘មយ្ហំ ទោសោ’’តិ សីហំ ខមាបេសិ. តេ តត្ថេវ សមគ្គវាសំ វសិំសុ. សិង្គាលោ បន បលាយិត្វា អញ្ញត្ថ គតោ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា សិង្គាលោ វិឃាសាទោ អហោសិ, សីហោ សារិបុត្តោ, ព្យគ្ឃោ មោគ្គល្លានោ, តំ ការណំ បច្ចក្ខតោ ទិដ្ឋា តស្មិំ វនេ និវុត្ថរុក្ខទេវតា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

វណ្ណារោហជាតកវណ្ណនា បឋមា.

[៣៦២] ២. សីលវីមំសជាតកវណ្ណនា

សីលំ សេយ្យោតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ សីលវីមំសកព្រាហ្មណំ អារព្ភ កថេសិ. តំ កិរ រាជា ‘‘ឯស សីលសម្បន្នោ’’តិ អញ្ញេហិ ព្រាហ្មណេហិ អតិរេកំ កត្វា បស្សតិ. សោ ចិន្តេសិ ‘‘កិំ នុ ខោ មំ រាជា ‘សីលសម្បន្នោ’តិ អញ្ញេហិ អតិរេកំ កត្វា បស្សតិ, ឧទាហុ ‘សុតធរយុត្តោ’តិ, វីមំសិស្សាមិ តាវ សីលស្ស វា សុតស្ស វា មហន្តភាវ’’ន្តិ. សោ ឯកទិវសំ ហេរញ្ញិកផលកតោ កហាបណំ គណ្ហិ. ហេរញ្ញិកោ គរុភាវេន ន កិញ្ចិ អាហ, ទុតិយវារេបិ ន កិញ្ចិ អាហ. តតិយវារេ បន តំ ‘‘វិលោបខាទកោ’’តិ គាហាបេត្វា រញ្ញោ ទស្សេត្វា ‘‘កិំ ឥមិនា កត’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘កុដុម្ពំ វិលុម្បតី’’តិ អាហ. ‘‘សច្ចំ កិរ, ព្រាហ្មណា’’តិ? ‘‘ន, មហារាជ, កុដុម្ពំ វិលុម្បាមិ, មយ្ហំ បន ‘សីលំ នុ ខោ មហន្តំ, សុតំ នុ ខោ’តិ កុក្កុច្ចំ អហោសិ, ស្វាហំ ‘ឯតេសុ កតរំ នុ ខោ មហន្ត’ន្តិ វីមំសន្តោ តយោ វារេ កហាបណំ គណ្ហិំ, តំ មំ ឯស ពន្ធាបេត្វា តុម្ហាកំ ទស្សេតិ. ឥទានិ មេ សុតតោ សីលស្ស មហន្តភាវោ ញាតោ, ន មេ ឃរាវាសេនត្ថោ, បព្ពជិស្សាមហ’’ន្តិ បព្ពជ្ជំ អនុជានាបេត្វា ឃរទ្វារំ អនោលោកេត្វាវ ជេតវនំ គន្ត្វា សត្ថារំ បព្ពជ្ជំ យាចិ. តស្ស សត្ថា បព្ពជ្ជញ្ច ឧបសម្បទញ្ច ទាបេសិ. សោ អចិរូបសម្បន្នោ វិបស្សនំ វិបស្សិត្វា អគ្គផលេ បតិដ្ឋហិ. ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘អាវុសោ, អសុកព្រាហ្មណោ អត្តនោ សីលំ វីមំសិត្វា បព្ពជិតោ វិបស្សិត្វា អរហត្តំ បត្តោ’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានិ អយមេវ, បុព្ពេ បណ្ឌិតាបិ សីលំ វីមំសិត្វា បព្ពជិត្វា អត្តនោ បតិដ្ឋំ ករិំសុយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ តក្កសិលាយំ សព្ពសិប្បានិ ឧគ្គណ្ហិត្វា ពារាណសិំ អាគន្ត្វា រាជានំ បស្សិ. រាជា តស្ស បុរោហិតដ្ឋានំ អទាសិ. សោ បញ្ច សីលានិ រក្ខតិ. រាជាបិ នំ ‘‘សីលវា’’តិ គរុំ កត្វា បស្សិ. សោ ចិន្តេសិ ‘‘កិំ នុ ខោ រាជា ‘សីលវា’តិ មំ គរុំ កត្វា បស្សតិ, ឧទាហុ ‘សុតធរយុត្តោ’’’តិ. សព្ពំ បច្ចុប្បន្នវត្ថុសទិសមេវ. ឥធ បន សោ ព្រាហ្មណោ ‘‘ឥទានិ មេ សុតតោ សីលស្ស មហន្តភាវោ ញាតោ’’តិ វត្វា ឥមា បញ្ច គាថា អភាសិ –

៦៥. ‘‘សីលំ សេយ្យោ សុតំ សេយ្យោ, ឥតិ មេ សំសយោ អហុ;

សីលមេវ សុតា សេយ្យោ, ឥតិ មេ នត្ថិ សំសយោ.

៦៦. ‘‘មោឃា ជាតិ ច វណ្ណោ ច, សីលមេវ កិរុត្តមំ;

សីលេន អនុបេតស្ស, សុតេនត្ថោ ន វិជ្ជតិ.

៦៧. ‘‘ខត្តិយោ ច អធម្មដ្ឋោ, វេស្សោ ចាធម្មនិស្សិតោ;

តេ បរិច្ចជ្ជុភោ លោកេ, ឧបបជ្ជន្តិ ទុគ្គតិំ.

៦៨. ‘‘ខត្តិយា ព្រាហ្មណា វេស្សា, សុទ្ទា ចណ្ឌាលបុក្កុសា;

ឥធ ធម្មំ ចរិត្វាន, ភវន្តិ តិទិវេ សមា.

៦៩. ‘‘ន វេទា សម្បរាយាយ, ន ជាតិ នាបិ ពន្ធវា;

សកញ្ច សីលំ សំសុទ្ធំ, សម្បរាយាយ សុខាយ ចា’’តិ.

តត្ថ សីលមេវ សុតា សេយ្យោតិ សុតបរិយត្តិតោ សតគុណេន សហស្សគុណេន សីលមេវ ឧត្តរិតរន្តិ. ឯវញ្ច បន វត្វា សីលំ នាមេតំ ឯកវិធំ សំវរវសេន, ទុវិធំ ចារិត្តវារិត្តវសេន, តិវិធំ កាយិកវាចសិកមានសិកវសេន, ចតុព្ពិធំ បាតិមោក្ខសំវរឥន្ទ្រិយសំវរអាជីវបារិសុទ្ធិបច្ចយសន្និស្សិតវសេនាតិ មាតិកំ ឋបេត្វា វិត្ថារេន្តោ សីលស្ស វណ្ណំ អភាសិ.

មោឃាតិ អផលា តុច្ឆា. ជាតីតិ ខត្តិយកុលាទីសុ និព្ពត្តិ. វណ្ណោតិ សរីរវណ្ណោ អភិរូបភាវោ. យា ហិ យស្មា សីលរហិតស្ស ជាតិសម្បទា វា វណ្ណសម្បទា វា សគ្គសុខំ ទាតុំ ន សក្កោតិ, តស្មា ឧភយម្បិ តំ ‘‘មោឃ’’ន្តិ អាហ. សីលមេវ កិរាតិ អនុស្សវវសេន វទតិ, ន បន សយំ ជានាតិ. អនុបេតស្សាតិ អនុបគតស្ស. សុតេនត្ថោ ន វិជ្ជតីតិ សីលរហិតស្ស សុតបរិយត្តិមត្តេន ឥធលោកេ វា បរលោកេ វា កាចិ វឌ្ឍិ នាម នត្ថិ.

តតោ បរា ទ្វេ គាថា ជាតិយា មោឃភាវទស្សនត្ថំ វុត្តា. តត្ថ តេ បរិច្ចជ្ជុភោ លោកេតិ តេ ទុស្សីលា ទេវលោកញ្ច មនុស្សលោកញ្ចាតិ ឧភោបិ លោកេ បរិច្ចជិត្វា ទុគ្គតិំ ឧបបជ្ជន្តិ. ចណ្ឌាលបុក្កុសាតិ ឆវឆឌ្ឌកចណ្ឌាលា ច បុប្ផឆឌ្ឌកបុក្កុសា ច. ភវន្តិ តិទិវេ សមាតិ ឯតេ សព្ពេបិ សីលានុភាវេន ទេវលោកេ និព្ពត្តា សមា ហោន្តិ និព្ពិសេសា, ទេវាត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆន្តិ.

បញ្ចមគាថា សព្ពេសម្បិ សុតាទីនំ មោឃភាវទស្សនត្ថំ វុត្តា. តស្សត្ថោ – មហារាជ, ឯតេ វេទាទយោ ឋបេត្វា ឥធលោកេ យសមត្តទានំ សម្បរាយេ ទុតិយេ វា តតិយេ វា ភវេ យសំ វា សុខំ វា ទាតុំ នាម ន សក្កោន្តិ, បរិសុទ្ធំ បន អត្តនោ សីលមេវ តំ ទាតុំ សក្កោតីតិ.

ឯវំ មហាសត្តោ សីលគុណេ ថោមេត្វា រាជានំ បព្ពជ្ជំ អនុជានាបេត្វា តំ ទិវសមេវ ហិមវន្តំ បវិសិត្វា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា អភិញ្ញា ច សមាបត្តិយោ ច និព្ពត្តេត្វា អបរិហីនជ្ឈានោ ព្រហ្មលោកបរាយណោ អហោសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា សីលំ វីមំសិត្វា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិតោ អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

សីលវីមំសជាតកវណ្ណនា ទុតិយា.

[៣៦៣] ៣. ហិរិជាតកវណ្ណនា

ហិរិំ តរន្តន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អនាថបិណ្ឌិកស្ស សហាយំ បច្ចន្តវាសិសេដ្ឋិំ អារព្ភ កថេសិ. ទ្វេបិ វត្ថូនិ ឯកកនិបាតេ នវមវគ្គស្ស បរិយោសានជាតកេ វិត្ថារិតានេវ. ឥធ បន ‘‘បច្ចន្តវាសិសេដ្ឋិនោ មនុស្សា អច្ឆិន្នសព្ពសាបតេយ្យា អត្តនោ សន្តកស្ស អស្សាមិនោ ហុត្វា បលាតា’’តិ ពារាណសិសេដ្ឋិស្ស អារោចិតេ ពារាណសិសេដ្ឋិ ‘‘អត្តនោ សន្តិកំ អាគតានំ កត្តព្ពំ អករោន្តា នាម បដិការកេ ន លភន្តិយេវា’’តិ វត្វា ឥមា គាថា អភាសិ –

៧០. ‘‘ហិរិំ តរន្តំ វិជិគុច្ឆមានំ, តវាហមស្មី ឥតិ ភាសមានំ;

សេយ្យានិ កម្មានិ អនាទិយន្តំ, នេសោ មមន្តិ ឥតិ នំ វិជញ្ញា.

៧១. ‘‘យញ្ហិ កយិរា តញ្ហិ វទេ, យំ ន កយិរា ន តំ វទេ;

អករោន្តំ ភាសមានំ, បរិជានន្តិ បណ្ឌិតា.

៧២. ‘‘ន សោ មិត្តោ យោ សទា អប្បមត្តោ, ភេទាសង្កី រន្ធមេវានុបស្សី;

យស្មិញ្ច សេតី ឧរសីវ បុត្តោ, ស វេ មិត្តោ យោ អភេជ្ជោ បរេហិ.

៧៣. ‘‘បាមោជ្ជករណំ ឋានំ, បសំសាវហនំ សុខំ;

ផលានិសំសោ ភាវេតិ, វហន្តោ បោរិសំ ធុរំ.

៧៤. ‘‘បវិវេករសំ បិត្វា, រសំ ឧបសមស្ស ច;

និទ្ទរោ ហោតិ និប្បាបោ, ធម្មប្បីតិរសំ បិវ’’ន្តិ.

តត្ថ ហិរិំ តរន្តន្តិ លជ្ជំ អតិក្កន្តំ. វិជិគុច្ឆមានន្តិ មិត្តភាវេន ជិគុច្ឆយមានំ. តវាហមស្មីតិ ‘‘តវ អហំ មិត្តោ’’តិ កេវលំ វចនមត្តេនេវ ភាសមានំ. សេយ្យានិ កម្មានិតិ ‘‘ទស្សាមិ ករិស្សាមី’’តិ វចនស្ស អនុរូបានិ ឧត្តមកម្មានិ. អនាទិយន្តន្តិ អករោន្តំ. នេសោ មមន្តិ ឯវរូបំ បុគ្គលំ ‘‘ន ឯសោ មម មិត្តោ’’តិ វិជញ្ញា.

បាមោជ្ជករណំ ឋានន្តិ ទានម្បិ សីលម្បិ ភាវនាបិ បណ្ឌិតេហិ កល្យាណមិត្តេហិ សទ្ធិំ មិត្តភាវោបិ. ឥធ បន វុត្តប្បការំ មិត្តភាវមេវ សន្ធាយេវមាហ. បណ្ឌិតេន ហិ កល្យាណមិត្តេន សទ្ធិំ មិត្តភាវោ បាមោជ្ជម្បិ ករោតិ, បសំសម្បិ វហតិ. ឥធលោកបរលោកេសុ កាយិកចេតសិកសុខហេតុតោ ‘‘សុខ’’ន្តិបិ វុច្ចតិ, តស្មា ឯតំ ផលញ្ច អានិសំសញ្ច សម្បស្សមានោ ផលានិសំសោ កុលបុត្តោ បុរិសេហិ វហិតព្ពំ ទានសីលភាវនាមិត្តភាវសង្ខាតំ ចតុព្ពិធម្បិ បោរិសំ ធុរំ វហន្តោ ឯតំ មិត្តភាវសង្ខាតំ បាមោជ្ជករណំ ឋានំ បសំសាវហនំ សុខំ ភាវេតិ វឌ្ឍេតិ, ន បណ្ឌិតេហិ មិត្តភាវំ ភិន្ទតីតិ ទីបេតិ.

បវិវេករសន្តិ កាយចិត្តឧបធិវិវេកានំ រសំ តេ វិវេកេ និស្សាយ ឧប្បន្នំ សោមនស្សរសំ. ឧបសមស្ស ចាតិ កិលេសូបសមេន លទ្ធសោមនស្សស្ស. និទ្ទរោ ហោតិ និប្បាបោតិ សព្ពកិលេសទរថាភាវេន និទ្ទរោ, កិលេសាភាវេន និប្បាបោ ហោតិ. ធម្មប្បីតិរសន្តិ ធម្មបីតិសង្ខាតំ រសំ, វិមុត្តិបីតិំ បិវន្តោតិ អត្ថោ.

ឥតិ មហាសត្តោ បាបមិត្តសំសគ្គតោ ឧព្ពិគ្គោ បវិវេករសេន អមតមហានិព្ពានំ បាបេត្វា ទេសនាយ កូដំ គណ្ហិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា បច្ចន្តវាសី ឥទានិ បច្ចន្តវាសីយេវ, តទា ពារាណសិសេដ្ឋិ អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ហិរិជាតកវណ្ណនា តតិយា.

[៣៦៤] ៤. ខជ្ជោបនកជាតកវណ្ណនា

៧៥-៧៩. កោ នុ សន្តម្ហិ បជ្ជោតេតិ អយំ ខជ្ជោបនកបញ្ហោ មហាឧមង្គេ វិត្ថារតោ អាវិ ភវិស្សតិ.

ខជ្ជោបនកជាតកវណ្ណនា ចតុត្ថា.

[៣៦៥] ៥. អហិតុណ្ឌិកជាតកវណ្ណនា

ធុត្តោម្ហីតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ មហល្លកភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ ហេដ្ឋា សាលូកជាតកេ (ជា. ១.៣.១០៦ អាទយោ) វិត្ថារិតំ. ឥធាបិ សោ មហល្លកោ ឯកំ គាមទារកំ បព្ពាជេត្វា អក្កោសតិ បហរតិ. ទារកោ បលាយិត្វា វិព្ភមិ. ទុតិយម្បិ នំ បព្ពាជេត្វា តថេវាកាសិ. ទុតិយម្បិ វិព្ភមិត្វា បុន យាចិយមានោ ឱលោកេតុម្បិ ន ឥច្ឆិ. ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘អាវុសោ, អសុកោ នាម មហល្លកោ អត្តនោ សាមណេរេន សហាបិ វិនាបិ វត្តិតុំ ន សក្កោតិ, ឥតរោ តស្ស ទោសំ ទិស្វា បុន ឱលោកេតុម្បិ ន ឥច្ឆិ, សុហទយោ កុមារកោ’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបេស សាមណេរោ សុហទយោវ, សកិំ ទោសំ ទិស្វា បុន ឱលោកេតុម្បិ ន ឥច្ឆី’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ធញ្ញវាណិជកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ ធញ្ញវិក្កយេន ជីវិកំ កប្បេសិ. អថេកោ អហិតុណ្ឌិកោ មក្កដំ គហេត្វា សិក្ខាបេត្វា អហិំ កីឡាបេន្តោ ពារាណសិយំ ឧស្សវេ ឃុដ្ឋេ តំ មក្កដំ ធញ្ញវាណិជកស្ស សន្តិកេ ឋបេត្វា អហិំ កីឡាបេន្តោ សត្ត ទិវសានិ វិចរិ. សោបិ វាណិជោ មក្កដស្ស ខាទនីយំ ភោជនីយំ អទាសិ. អហិតុណ្ឌិកោ សត្តមេ ទិវសេ ឧស្សវកីឡនតោ អាគន្ត្វា តំ មក្កដំ វេឡុបេសិកាយ តិក្ខត្តុំ បហរិត្វា តំ អាទាយ ឧយ្យានំ គន្ត្វា ពន្ធិត្វា និទ្ទំ ឱក្កមិ. មក្កដោ ពន្ធនំ មោចេត្វា អម្ពរុក្ខំ អារុយ្ហ អម្ពានិ ខាទន្តោ និសីទិ. សោ បពុទ្ធោ រុក្ខេ មក្កដំ ទិស្វា ‘‘ឯតំ មយា ឧបលាបេត្វា គហេតុំ វដ្ដតី’’តិ តេន សទ្ធិំ សល្លបន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

៨០. ‘‘ធុត្តោម្ហិ សម្ម សុមុខ, ជូតេ អក្ខបរាជិតោ;

ហរេហិ អម្ពបក្កានិ, វីរិយំ តេ ភក្ខយាមសេ’’តិ.

តត្ថ អក្ខបរាជិតោតិ អក្ខេហិ បរាជិតោ. ហរេហីតិ បាតេហិ. អយមេវ វា បាឋោ.

តំ សុត្វា មក្កដោ សេសគាថា អភាសិ –

៨១. ‘‘អលិកំ វត មំ សម្ម, អភូតេន បសំសសិ;

កោ តេ សុតោ វា ទិដ្ឋោ វា, សុមុខោ នាម មក្កដោ.

៨២. ‘‘អជ្ជាបិ មេ តំ មនសិ, យំ មំ ត្វំ អហិតុណ្ឌិក;

ធញ្ញាបណំ បវិសិត្វា, មត្តោ ឆាតំ ហនាសិ មំ.

៨៣. ‘‘តាហំ សរំ ទុក្ខសេយ្យំ, អបិ រជ្ជម្បិ ការយេ;

នេវាហំ យាចិតោ ទជ្ជំ, តថា ហិ ភយតជ្ជិតោ.

៨៤. ‘‘យញ្ច ជញ្ញា កុលេ ជាតំ, គព្ភេ តិត្តំ អមច្ឆរិំ;

តេន សខិញ្ច មិត្តញ្ច, ធីរោ សន្ធាតុមរហតី’’តិ.

តត្ថ អលិកំ វតាតិ មុសា វត. អភូតេនាតិ អវិជ្ជមានេន. កោ តេតិ ក្វ តយា. សុមុខោតិ សុន្ទរមុខោ. អហិតុណ្ឌិកាតិ តំ អាលបតិ. ‘‘អហិកោណ្ឌិកា’’តិបិ បាឋោ. ឆាតន្តិ ជិឃច្ឆាភិភូតំ ទុព្ពលំ កបណំ. ហនាសីតិ វេឡុបេសិកាយ តិក្ខត្តុំ បហរសិ. តាហន្តិ តំ អហំ. សរន្តិ សរន្តោ. ទុក្ខសេយ្យន្តិ តស្មិំ អាបណេ ទុក្ខសយនំ. អបិ រជ្ជម្បិ ការយេតិ សចេបិ ពារាណសិរជ្ជំ គហេត្វា មយ្ហំ ទត្វា មំ រជ្ជំ ការេយ្យាសិ, ឯវម្បិ តំ នេវាហំ យាចិតោ ទជ្ជំ, តំ ឯកម្បិ អម្ពបក្កំ អហំ តយា យាចិតោ ន ទទេយ្យំ. កិំការណា? តថា ហិ ភយតជ្ជិតោតិ, តថា ហិ អហំ តយា ភយេន តជ្ជិតោតិ អត្ថោ.

គព្ភេ តិត្តន្តិ សុភោជនរសេន មាតុកុច្ឆិយំយេវ អលង្កតបដិយត្តេ សយនគព្ភេយេវ វា តិត្តំ ភោគាសាយ អកបណំ. សខិញ្ច មិត្តញ្ចាតិ សខិភាវញ្ច មិត្តភាវញ្ច តថារូបេន កុលជាតេន តិត្តេន អកបណេន អមច្ឆរិនា សទ្ធិំ បណ្ឌិតោ សន្ធាតុំ បុន ឃដេតុំ អរហតិ, តយា បន កបណេន អហិតុណ្ឌិកេន សទ្ធិំ កោ មិត្តភាវំ បុន ឃដេតុន្តិ អត្ថោ. ឯវញ្ច បន វត្វា វានរោ វនំ សហសា បាវិសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា អហិតុណ្ឌិកោ មហល្លកោ អហោសិ, មក្កដោ សាមណេរោ, ធញ្ញវាណិជោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

អហិតុណ្ឌិកជាតកវណ្ណនា បញ្ចមា.

[៣៦៦] ៦. គុម្ពិយជាតកវណ្ណនា

មធុវណ្ណំ មធុរសន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឧក្កណ្ឋិតភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. តញ្ហិ សត្ថា ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ ភិក្ខុ ឧក្កណ្ឋិតោសី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សច្ចំ, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ ‘‘កិំ ទិស្វា’’តិ វត្វា ‘‘អលង្កតមាតុគាម’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘ភិក្ខុ ឥមេ បញ្ច កាមគុណា នាម ឯកេន គុម្ពិយេន យក្ខេន ហលាហលវិសំ បក្ខិបិត្វា មគ្គេ ឋបិតមធុសទិសា’’តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ សត្ថវាហកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ ពារាណសិតោ បញ្ចហិ សកដសតេហិ ភណ្ឌំ អាទាយ វោហារត្ថាយ គច្ឆន្តោ មហាវត្តនិអដវិទ្វារំ បត្វា សត្ថកេ សន្និបាតាបេត្វា ‘‘អម្ភោ, ឥមស្មិំ មគ្គេ វិសបណ្ណបុប្ផផលាទីនិ អត្ថិ, តុម្ហេ កិញ្ចិ អខាទិតបុព្ពំ ខាទន្តា មំ អបុច្ឆិត្វា មា ខាទិត្ថ, អមនុស្សាបិ វិសំ បក្ខិបិត្វា ភត្តបុដមធុកផលានិ មគ្គេ ឋបេន្តិ, តានិបិ មំ អនាបុច្ឆិត្វា មា ខាទិត្ថា’’តិ ឱវាទំ ទត្វា មគ្គំ បដិបជ្ជិ. អថេកោ គុម្ពិយោ នាម យក្ខោ អដវិយា មជ្ឈដ្ឋានេ មគ្គេ បណ្ណានិ អត្ថរិត្វា ហលាហលវិសសំយុត្តានិ មធុបិណ្ឌានិ ឋបេត្វា សយំ មគ្គសាមន្តេ មធុំ គណ្ហន្តោ វិយ រុក្ខេ កោដ្ដេន្តោ វិចរតិ. អជានន្តា ‘‘បុញ្ញត្ថាយ ឋបិតានិ ភវិស្សន្តី’’តិ ខាទិត្វា ជីវិតក្ខយំ បាបុណន្តិ. អមនុស្សា អាគន្ត្វា តេ ខាទន្តិ. ពោធិសត្តស្ស សត្ថកមនុស្សាបិ តានិ ទិស្វា ឯកច្ចេ លោលជាតិកា អធិវាសេតុំ អសក្កោន្តា ខាទិំសុ, បណ្ឌិតជាតិកា ‘‘បុច្ឆិត្វា ខាទិស្សាមា’’តិ គហេត្វា អដ្ឋំសុ. ពោធិសត្តោ តេ ទិស្វា ហត្ថគតានិ ឆឌ្ឌាបេសិ, យេហិ បឋមតរំ ខាទិតានិ, តេ មរិំសុ. យេហិ អឌ្ឍខាទិតានិ, តេសំ វមនវិរេចនំ ទត្វា វន្តកាលេ ចតុមធុរំ អទាសិ. ឥតិ តេ តស្ស អានុភាវេន ជីវិតំ បដិលភិំសុ. ពោធិសត្តោ សោត្ថិនា ឥច្ឆិតដ្ឋានំ គន្ត្វា ភណ្ឌំ វិស្សជ្ជេត្វា អត្តនោ គេហមេវ អគមាសិ. តមត្ថំ កថេន្តោ សត្ថា ឥមា អភិសម្ពុទ្ធគាថា អភាសិ –

៨៥. ‘‘មធុវណ្ណំ មធុរសំ, មធុគន្ធំ វិសំ អហុ;

គុម្ពិយោ ឃាសមេសានោ, អរញ្ញេ ឱទហី វិសំ.

៨៦. ‘‘មធុ ឥតិ មញ្ញមានា, យេ តំ វិសមខាទិសុំ;

តេសំ តំ កដុកំ អាសិ, មរណំ តេនុបាគមុំ.

៨៧. ‘‘យេ ច ខោ បដិសង្ខាយ, វិសំ តំ បរិវជ្ជយុំ;

តេ អាតុរេសុ សុខិតា, ឌយ្ហមានេសុ និព្ពុតា.

៨៨. ‘‘ឯវមេវ មនុស្សេសុ, វិសំ កាមា សមោហិតា;

អាមិសំ ពន្ធនញ្ចេតំ, មច្ចុវេសោ គុហាសយោ.

៨៩. ‘‘ឯវមេវ ឥមេ កាមេ, អាតុរា បរិចារិកេ;

យេ សទា បរិវជ្ជេន្តិ, សង្គំ លោកេ ឧបច្ចគុ’’ន្តិ.

តត្ថ គុម្ពិយោតិ តស្មិំ វនគុម្ពេ វិចរណេន ឯវំលទ្ធនាមោ យក្ខោ. ឃាសមេសានោតិ ‘‘តំ វិសំ ខាទិត្វា មតេ ខាទិស្សាមី’’តិ ឯវំ អត្តនោ ឃាសំ បរិយេសន្តោ. ឱទហីតិ តំ មធុនា សមានវណ្ណគន្ធរសំ វិសំ និក្ខិបិ. កដុកំ អាសីតិ តិខិណំ អហោសិ. មរណំ តេនុបាគមុន្តិ តេន វិសេន តេ សត្តា មរណំ ឧបគតា.

អាតុរេសូតិ វិសវេគេន អាសន្នមរណេសុ. ឌយ្ហមានេសូតិ វិសតេជេនេវ ឌយ្ហមានេសុ. វិសំ កាមា សមោហិតាតិ យថា តស្មិំ វត្តនិមហាមគ្គេ វិសំ សមោហិតំ និក្ខិត្តំ, ឯវំ មនុស្សេសុបិ យេ ឯតេ រូបាទយោ បញ្ច វត្ថុកាមា តត្ថ តត្ថ សមោហិតា និក្ខិត្តា, តេ ‘‘វិស’’ន្តិ វេទិតព្ពា. អាមិសំ ពន្ធនញ្ចេតន្តិ ឯតេ បញ្ច កាមគុណា នាម ឯវំ ឥមស្ស មច្ឆភូតស្ស លោកស្ស មារពាលិសិកេន បក្ខិត្តំ អាមិសញ្ចេវ, ភវាភវតោ និក្ខមិតុំ អប្បទានេន អន្ទុអាទិប្បភេទំ នានប្បការំ ពន្ធនញ្ច. មច្ចុវេសោ គុហាសយោតិ សរីរគុហាយ វសនកោ មរណមច្ចុវេសោ.

ឯវមេវ ឥមេ កាមេតិ យថា វត្តនិមហាមគ្គេ វិសំ និក្ខិត្តំ, ឯវំ តត្ថ តត្ថ និក្ខិត្តេ ឥមេ កាមេ. អាតុរាតិ ឯកន្តមរណធម្មតាយ អាតុរា អាសន្នមរណា បណ្ឌិតមនុស្សា. បរិចារិកេតិ កិលេសបរិចារិកេ កិលេសពន្ធកេ. យេ សទា បរិវជ្ជេន្តីតិ យេ វុត្តប្បការា បណ្ឌិតបុរិសា និច្ចំ ឯវរូបេ កាមេ វជ្ជេន្តិ. សង្គំ លោកេតិ លោកេ សង្គនដ្ឋេន ‘‘សង្គ’’ន្តិ លទ្ធនាមំ រាគាទិភេទំ កិលេសជាតំ. ឧបច្ចគុន្តិ អតីតា នាមាតិ វេទិតព្ពា, អតិក្កមន្តីតិ វា អត្ថោ.

សត្ថា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ ឧក្កណ្ឋិតភិក្ខុ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. តទា សត្ថវាហោ អហមេវ អហោសិន្តិ.

គុម្ពិយជាតកវណ្ណនា ឆដ្ឋា.

[៣៦៧] ៧. សាឡិយជាតកវណ្ណនា

យ្វាយំ សាឡិយឆាបោតីតិ ឥទំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ ‘‘អាវុសោ, ទេវទត្តោ តាសការកោបិ ភវិតុំ នាសក្ខី’’តិ វចនំ អារព្ភ កថេសិ. តទា ហិ សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបេស មម តាសការកោបិ ភវិតុំ នាសក្ខី’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ គាមកេ កុដុម្ពិកកុលេ និព្ពត្តិត្វា តរុណកាលេ បំសុកីឡកេហិ ទារកេហិ សទ្ធិំ គាមទ្វារេ និគ្រោធរុក្ខមូលេ កីឡតិ. តទា ឯកោ ទុព្ពលវេជ្ជោ គាមេ កិញ្ចិ អលភិត្វា និក្ខមន្តោ តំ ឋានំ បត្វា ឯកំ សប្បំ វិដបព្ភន្តរេន សីសំ នីហរិត្វា និទ្ទាយន្តំ ទិស្វា ‘‘មយា គាមេ កិញ្ចិ ន លទ្ធំ, ឥមេ ទារកេ វញ្ចេត្វា សប្បេន ឌំសាបេត្វា តិកិច្ឆិត្វា កិញ្ចិទេវ គណ្ហិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ពោធិសត្តំ អាហ ‘‘សចេ សាឡិយឆាបំ បស្សេយ្យាសិ, គណ្ហេយ្យាសី’’តិ. ‘‘អាម, គណ្ហេយ្យ’’ន្តិ. ‘‘បស្សេសោ វិដបព្ភន្តរេ សយិតោ’’តិ. សោ តស្ស សប្បភាវំ អជានន្តោ រុក្ខំ អារុយ្ហ តំ គីវាយំ គហេត្វា ‘‘សប្បោ’’តិ ញត្វា និវត្តិតុំ អទេន្តោ សុគ្គហិតំ គហេត្វា វេគេន ខិបិ. សោ គន្ត្វា វេជ្ជស្ស គីវាយំ បតិតោ គីវំ បលិវេឋេត្វា ‘‘ករ ករា’’តិ ឌំសិត្វា តត្ថេវ នំ បាតេត្វា បលាយិ. មនុស្សា បរិវារយិំសុ.

មហាសត្តោ សម្បត្តបរិសាយ ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមា គាថា អភាសិ –

៩០. ‘‘យ្វាយំ សាឡិយឆាបោតិ, កណ្ហសប្បំ អគាហយិ;

តេន សប្បេនយំ ទដ្ឋោ, ហតោ បាបានុសាសកោ.

៩១. ‘‘អហន្តារមហន្តារំ, យោ នរោ ហន្តុមិច្ឆតិ;

ឯវំ សោ និហតោ សេតិ, យថាយំ បុរិសោ ហតោ.

៩២. ‘‘អហន្តារមឃាតេន្តំ, យោ នរោ ហន្តុមិច្ឆតិ;

ឯវំ សោ និហតោ សេតិ, យថាយំ បុរិសោ ហតោ.

៩៣. ‘‘យថា បំសុមុដ្ឋិំ បុរិសោ, បដិវាតំ បដិក្ខិបេ;

តមេវ សោ រជោ ហន្តិ, តថាយំ បុរិសោ ហតោ.

៩៤. ‘‘យោ អប្បទុដ្ឋស្ស នរស្ស ទុស្សតិ, សុទ្ធស្ស បោសស្ស អនង្គណស្ស;

តមេវ ពាលំ បច្ចេតិ បាបំ, សុខុមោ រជោ បដិវាតំវ ខិត្តោ’’តិ.

តត្ថ យ្វាយន្តិ យោ អយំ, អយមេវ វា បាឋោ. សប្បេនយន្តិ សោ អយំ តេន សប្បេន ទដ្ឋោ. បាបានុសាសកោតិ បាបកំ អនុសាសកោ.

អហន្តារន្តិ អបហរន្តំ. អហន្តារន្តិ អមារេន្តំ. សេតីតិ មតសយនំ សយតិ. អឃាតេន្តន្តិ អមារេន្តំ. សុទ្ធស្សាតិ និរបរាធស្ស. បោសស្សាតិ សត្តស្ស. អនង្គណស្សាតិ ឥទម្បិ និរបរាធភាវញ្ញេវ សន្ធាយ វុត្តំ. បច្ចេតីតិ កម្មសរិក្ខកំ ហុត្វា បតិឯតិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ទុព្ពលវេជ្ជោ ទេវទត្តោ អហោសិ, បណ្ឌិតទារកោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

សាឡិយជាតកវណ្ណនា សត្តមា.

[៣៦៨] ៨. តចសារជាតកវណ្ណនា

អមិត្តហត្ថត្ថគតាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ បញ្ញាបារមិំ អារព្ភ កថេសិ. តទា ហិ សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបិ តថាគតោ បញ្ញវា ឧបាយកុសលោយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ គាមកេ កុដុម្ពិកកុលេ និព្ពត្តិត្វាតិ សព្ពំ បុរិមជាតកនិយាមេនេវ កថេតព្ពំ. ឥធ បន វេជ្ជេ មតេ គាមវាសិនោ មនុស្សា ‘‘មនុស្សមារកា’’តិ តេ ទារកេ កុទណ្ឌកេហិ ពន្ធិត្វា ‘‘រញ្ញោ ទស្សេស្សាមា’’តិ ពារាណសិំ នយិំសុ. ពោធិសត្តោ អន្តរាមគ្គេយេវ សេសទារកានំ ឱវាទំ អទាសិ ‘‘តុម្ហេ មា ភាយថ, រាជានំ ទិស្វាបិ អភីតា តុដ្ឋិន្ទ្រិយា ភវេយ្យាថ, រាជា អម្ហេហិ សទ្ធិំ បឋមតរំ កថេស្សតិ, តតោ បដ្ឋាយ អហំ ជានិស្សាមី’’តិ. តេ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា តថា ករិំសុ. រាជា តេ អភីតេ តុដ្ឋិន្ទ្រិយេ ទិស្វា ‘‘ឥមេ ‘មនុស្សមារកា’តិ កុទណ្ឌកពទ្ធា អានីតា, ឯវរូបំ ទុក្ខំ បត្តាបិ ន ភាយន្តិ, តុដ្ឋិន្ទ្រិយាយេវ, កិំ នុ ខោ ឯតេសំ អសោចនការណំ, បុច្ឆិស្សាមិ នេ’’តិ បុច្ឆន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

៩៥. ‘‘អមិត្តហត្ថត្ថគតា, តចសារសមប្បិតា;

បសន្នមុខវណ្ណាត្ថ, កស្មា តុម្ហេ ន សោចថា’’តិ.

តត្ថ អមិត្តហត្ថត្ថគតាតិ កុទណ្ឌកេហិ គីវាយំ ពន្ធិត្វា អានេន្តានំ អមិត្តានំ ហត្ថគតា. តចសារសមប្បិតាតិ វេឡុទណ្ឌកេហិ ពទ្ធត្តា ឯវមាហ. កស្មាតិ ‘‘ឯវរូបំ ព្យសនំ បត្តាបិ តុម្ហេ កិំការណា ន សោចថា’’តិ បុច្ឆតិ.

តំ សុត្វា ពោធិសត្តោ សេសគាថា អភាសិ –

៩៦. ‘‘ន សោចនាយ បរិទេវនាយ, អត្ថោវ លព្ភោ អបិ អប្បកោបិ;

សោចន្តមេនំ ទុខិតំ វិទិត្វា, បច្ចត្ថិកា អត្តមនា ភវន្តិ.

៩៧. ‘‘យតោ ច ខោ បណ្ឌិតោ អាបទាសុ, ន វេធតី អត្ថវិនិច្ឆយញ្ញូ;

បច្ចត្ថិកាស្ស ទុខិតា ភវន្តិ, ទិស្វា មុខំ អវិការំ បុរាណំ.

៩៨. ‘‘ជប្បេន មន្តេន សុភាសិតេន, អនុប្បទានេន បវេណិយា វា;

យថា យថា យត្ថ លភេថ អត្ថំ, តថា តថា តត្ថ បរក្កមេយ្យ.

៩៩. ‘‘យតោ ច ជានេយ្យ អលព្ភនេយ្យោ, មយាវ អញ្ញេន វា ឯស អត្ថោ;

អសោចមានោ អធិវាសយេយ្យ, កម្មំ ទឡ្ហំ កិន្តិ ករោមិ ទានី’’តិ.

តត្ថ អត្ថោតិ វុឌ្ឍិ. បច្ចត្ថិកា អត្តមនាតិ ឯតំ បុរិសំ សោចន្តំ ទុក្ខិតំ វិទិត្វា បច្ចាមិត្តា តុដ្ឋចិត្តា ហោន្តិ. តេសំ តុស្សនការណំ នាម បណ្ឌិតេន កាតុំ ន វដ្ដតីតិ ទីបេតិ. យតោតិ យទា. ន វេធតីតិ ចិត្តុត្រាសភយេន ន កម្បតិ. អត្ថវិនិច្ឆយញ្ញូតិ តស្ស តស្ស អត្ថស្ស វិនិច្ឆយកុសលោ.

ជប្បេនាតិ មន្តបរិជប្បនេន. មន្តេនាតិ បណ្ឌិតេហិ សទ្ធិំ មន្តគ្គហណេន. សុភាសិតេនាតិ បិយវចនេន. អនុប្បទានេនាតិ លញ្ជទានេន. បវេណិយាតិ កុលវំសេន. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – មហារាជ, បណ្ឌិតេន នាម អាបទាសុ ឧប្បន្នាសុ ន សោចិតព្ពំ ន កិលមិតព្ពំ, ឥមេសុ បន បញ្ចសុ ការណេសុ អញ្ញតរវសេន បច្ចាមិត្តា ជិនិតព្ពា. សចេ ហិ សក្កោតិ, មន្តំ បរិជប្បិត្វា មុខពន្ធនំ កត្វាបិ តេ ជិនិតព្ពា, តថា អសក្កោន្តេន បណ្ឌិតេហិ សទ្ធិំ មន្តេត្វា ឯកំ ឧបាយំ សល្លក្ខេត្វា ជិនិតព្ពា, បិយវចនំ វត្តុំ សក្កោន្តេន បិយំ វត្វាបិ តេ ជិនិតព្ពា, តថា អសក្កោន្តេន វិនិច្ឆយាមច្ចានំ លញ្ជំ ទត្វាបិ ជិនិតព្ពា, តថា អសក្កោន្តេន កុលវំសំ កថេត្វា ‘‘មយំ អសុកបវេណិយា អាគតា, តុម្ហាកញ្ច អម្ហាកញ្ច ឯកោវ បុព្ពបុរិសោ’’តិ ឯវំ វិជ្ជមានញាតិកោដិំ ឃដេត្វាបិ ជិនិតព្ពា ឯវាតិ. យថា យថាតិ ឯតេសុ បញ្ចសុ ការណេសុ យេន យេន ការណេន យត្ថ យត្ថ អត្តនោ វុឌ្ឍិំ លភេយ្យ. តថា តថាតិ តេន តេន ការណេន តត្ថ តត្ថ បរក្កមេយ្យ, បរក្កមំ កត្វា បច្ចត្ថិកេ ជិនេយ្យាតិ អធិប្បាយោ.

យតោ ច ជានេយ្យាតិ យទា បន ជានេយ្យ, មយា វា អញ្ញេន វា ឯស អត្ថោ អលព្ភនេយ្យោ នានប្បការេន វាយមិត្វាបិ ន សក្កា លទ្ធុំ, តទា បណ្ឌិតោ បុរិសោ អសោចមានោ អកិលមមានោ ‘‘មយា បុព្ពេ កតកម្មំ ទឡ្ហំ ថិរំ ន សក្កា បដិពាហិតុំ, ឥទានិ កិំ សក្កា កាតុ’’ន្តិ អធិវាសយេយ្យាតិ.

រាជា ពោធិសត្តស្ស ធម្មកថំ សុត្វា កម្មំ សោធេត្វា និទ្ទោសភាវំ ញត្វា កុទណ្ឌកេ ហរាបេត្វា មហាសត្តស្ស មហន្តំ យសំ ទត្វា អត្តនោ អត្ថធម្មអនុសាសកំ អមច្ចរតនំ អកាសិ, សេសទារកានម្បិ យសំ ទត្វា ឋានន្តរានិ អទាសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ ‘‘តទា ពារាណសិរាជា អានន្ទោ អហោសិ, ទារកា ថេរានុថេរា, បណ្ឌិតទារកោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

តចសារជាតកវណ្ណនា អដ្ឋមា.

[៣៦៩] ៩. មិត្តវិន្ទកជាតកវណ្ណនា

ក្យាហំ ទេវានមករន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ ទុព្ពចភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ មហាមិត្តវិន្ទកជាតកេ (ជា. ១.៥.១០០ អាទយោ) អាវិ ភវិស្សតិ. អយំ បន មិត្តវិន្ទកោ សមុទ្ទេ ខិត្តោ អត្រិច្ឆោ ហុត្វា បុរតោ គន្ត្វា នេរយិកសត្តានំ បច្ចនដ្ឋានំ ឧស្សទនិរយំ ទិស្វា ‘‘ឯកំ នគរ’’ន្តិ សញ្ញាយ បវិសិត្វា ខុរចក្កំ អស្សាទេសិ. តទា ពោធិសត្តោ ទេវបុត្តោ ហុត្វា ឧស្សទនិរយចារិកំ ចរតិ. សោ តំ ទិស្វា បុច្ឆន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

១០០. ‘‘ក្យាហំ ទេវានមករំ, កិំ បាបំ បកតំ មយា;

យំ មេ សិរស្មិំ ឱហច្ច, ចក្កំ ភមតិ មត្ថកេ’’តិ.

តត្ថ ក្យាហំ ទេវានមករន្តិ សាមិ ទេវបុត្ត, កិំ នាម អហំ ទេវានំ អករិំ, កិំ មំ ទេវា បោថេន្តីតិ. កិំ បាបំ បកតំ មយាតិ ទុក្ខមហន្តតាយ វេទនាប្បត្តោ អត្តនា កតំ បាបំ អសល្លក្ខេន្តោ ឯវមាហ. យំ មេតិ យេន បាបេន មម សិរស្មិំ ឱហច្ច ឱហនិត្វា ឥទំ ខុរចក្កំ មម មត្ថកេ ភមតិ, តំ កិំ នាមាតិ?

តំ សុត្វា ពោធិសត្តោ ទុតិយំ គាថមាហ –

១០១. ‘‘អតិក្កម្ម រមណកំ, សទាមត្តញ្ច ទូភកំ;

ព្រហ្មត្តរញ្ច បាសាទំ, កេនត្ថេន ឥធាគតោ’’តិ.

តត្ថ រមណកន្តិ ផលិកបាសាទំ. សទាមត្តន្តិ រជតបាសាទំ. ទូភកន្តិ មណិបាសាទំ. ព្រហ្មត្តរញ្ច បាសាទន្តិ សុវណ្ណបាសាទញ្ច. កេនត្ថេនាតិ ត្វំ ឯតេសុ រមណកាទីសុ ចតស្សោ អដ្ឋ សោឡស ទ្វត្តិំសាតិ ឯតា ទេវធីតរោ បហាយ តេ បាសាទេ អតិក្កមិត្វា កេន ការណេន ឥធ អាគតោតិ.

តតោ មិត្តវិន្ទកោ តតិយំ គាថមាហ –

១០២. ‘‘ឥតោ ពហុតរា ភោគា, អត្រ មញ្ញេ ភវិស្សរេ;

ឥតិ ឯតាយ សញ្ញាយ, បស្ស មំ ព្យសនំ គត’’ន្តិ.