៣. អឌ្ឍវគ្គោ

[៣៧១] ១. ទីឃីតិកោសលជាតកវណ្ណនា

ឯវំភូតស្ស តេ រាជាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ កោសម្ពកេ ភណ្ឌនការកេ អារព្ភ កថេសិ. តេសញ្ហិ ជេតវនំ អាគន្ត្វា ខមាបនកាលេ សត្ថា តេ អាមន្តេត្វា ‘‘ភិក្ខវេ, តុម្ហេ មយ្ហំ ឱរសា មុខតោ ជាតា បុត្តា នាម, បុត្តេហិ ច បិតរា ទិន្នំ ឱវាទំ ភិន្ទិតុំ ន វដ្ដតិ, តុម្ហេ បន មម ឱវាទំ ន ករិត្ថ, បោរាណកបណ្ឌិតា អត្តនោ មាតាបិតរោ ឃាតេត្វា រជ្ជំ គហេត្វា ឋិតចោរេបិ អរញ្ញេ ហត្ថបថំ អាគតេ មាតាបិតូហិ ទិន្នំ ឱវាទំ ន ភិន្ទិស្សាមាតិ ន មារយិំសូ’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

ឥមស្មិំ បន ជាតកេ ទ្វេបិ វត្ថូនិ. សង្ឃភេទកក្ខន្ធកេ វិត្ថារតោ អាវិ ភវិស្សន្តិ. សោ បន ទីឃាវុកុមារោ អរញ្ញេ អត្តនោ អង្កេ និបន្នំ ពារាណសិរាជានំ ចូឡាយ គហេត្វា ‘‘ឥទានិ មយ្ហំ មាតាបិតុឃាតកំ ចោរំ ខណ្ឌាខណ្ឌំ កត្វា ឆិន្ទិស្សាមី’’តិ អសិំ ឧក្ខិបន្តោ តស្មិំ ខណេ មាតាបិតូហិ ទិន្នំ ឱវាទំ សរិត្វា ‘‘ជីវិតំ ចជន្តោបិ តេសំ ឱវាទំ ន ភិន្ទិស្សាមិ, កេវលំ ឥមំ តជ្ជេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា បឋមំ គាថមាហ –

១១០. ‘‘ឯវំភូតស្ស តេ រាជ, អាគតស្ស វសេ មម;

អត្ថិ នុ កោចិ បរិយាយោ, យោ តំ ទុក្ខា បមោចយេ’’តិ.

តត្ថ វសេ មមាតិ មម វសំ អាគតស្ស. បរិយាយោតិ ការណំ.

តតោ រាជា ទុតិយំ គាថមាហ –

១១១. ‘‘ឯវំភូតស្ស មេ តាត, អាគតស្ស វសេ តវ;

នត្ថិ នោ កោចិ បរិយាយោ, យោ មំ ទុក្ខា បមោចយេ’’តិ.

តត្ថ នោតិ និបាតមត្ថំ, នត្ថិ កោចិ បរិយាយោ, យោ មំ ឯតស្មា ទុក្ខា បមោចយេតិ អត្ថោ.

តតោ ពោធិសត្តោ អវសេសគាថា អភាសិ –

១១២. ‘‘នាញ្ញំ សុចរិតំ រាជ, នាញ្ញំ រាជ សុភាសិតំ;

តាយតេ មរណកាលេ, ឯវមេវិតរំ ធនំ.

១១៣. ‘‘អក្កោច្ឆិ មំ អវធិ មំ, អជិនិ មំ អហាសិ មេ;

យេ ច តំ ឧបនយ្ហន្តិ, វេរំ តេសំ ន សម្មតិ.

១១៤. ‘‘អក្កោច្ឆិ មំ អវធិ មំ, អជិនិ មំ អហាសិ មេ;

យេ ច តំ នុបនយ្ហន្តិ, វេរំ តេសូបសម្មតិ.

១១៥. ‘‘ន ហិ វេរេន វេរានិ, សម្មន្តីធ កុទាចនំ;

អវេរេន ច សម្មន្តិ, ឯស ធម្មោ សនន្តនោ’’ន្តិ.

តត្ថ នាញ្ញំ សុចរិតន្តិ នាញ្ញំ សុចរិតា, អយមេវ វា បាឋោ, ឋបេត្វា សុចរិតំ អញ្ញំ ន បស្សាមីតិ អត្ថោ. ឥធ ‘‘សុចរិត’’ន្តិបិ ‘‘សុភាសិត’’ន្តិបិ មាតាបិតូហិ ទិន្នំ ឱវាទំយេវ សន្ធាយាហ. ឯវមេវាតិ និរត្ថកមេវ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – មហារាជ, អញ្ញត្រ ឱវាទានុសិដ្ឋិសង្ខាតា សុចរិតសុភាសិតា មរណកាលេ តាយិតុំ រក្ខិតុំ សមត្ថោ នាម អញ្ញោ នត្ថិ, យំ ឯតំ ឥតរំ ធនំ, តំ ឯវមេវ និរត្ថកមេវ ហោតិ, ត្វញ្ហិ ឥទានិ មយ្ហំ កោដិសតសហស្សមត្តម្បិ ធនំ ទទន្តោ ជីវិតំ ន លភេយ្យាសិ, តស្មា វេទិតព្ពមេតំ ‘‘ធនតោ សុចរិតសុភាសិតមេវ ឧត្តរិតរ’’ន្តិ.

សេសគាថាសុបិ អយំ សង្ខេបត្ថោ – មហារាជ, យេ បុរិសា ‘‘អយំ មំ អក្កោសិ, អយំ មំ បហរិ, អយំ មំ អជិនិ, អយំ មម សន្តកំ អហាសី’’តិ ឯវំ វេរំ ឧបនយ្ហន្តិ ពន្ធិត្វា វិយ ហទយេ ឋបេន្តិ, តេសំ វេរំ ន ឧបសម្មតិ. យេ ច បនេតំ ន ឧបនយ្ហន្តិ ហទយេ ន ឋបេន្តិ, តេសំ វូបសម្មតិ. វេរានិ ហិ ន កទាចិ វេរេន សម្មន្តិ, អវេរេនេវ បន សម្មន្តិ. ឯស ធម្មោ សនន្តនោតិ ឯសោ បោរាណកោ ធម្មោ ចិរកាលប្បវត្តោ សភាវោតិ.

ឯវញ្ច បន វត្វា ពោធិសត្តោ ‘‘អហំ, មហារាជ, តយិ ន ទុព្ភាមិ, ត្វំ បន មំ មារេហី’’តិ តស្ស ហត្ថេ អសិំ ឋបេសិ. រាជាបិ ‘‘នាហំ តយិ ទុព្ភាមី’’តិ សបថំ កត្វា តេន សទ្ធិំ នគរំ គន្ត្វា តំ អមច្ចានំ ទស្សេត្វា ‘‘អយំ, ភណេ, កោសលរញ្ញោ បុត្តោ ទីឃាវុកុមារោ នាម, ឥមិនា មយ្ហំ ជីវិតំ ទិន្នំ, ន លព្ភា ឥមំ កិញ្ចិ កាតុ’’ន្តិ វត្វា អត្តនោ ធីតរំ ទត្វា បិតុ សន្តកេ រជ្ជេ បតិដ្ឋាបេសិ. តតោ បដ្ឋាយ ឧភោបិ សមគ្គា សម្មោទមានា រជ្ជំ ការេសុំ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា មាតាបិតរោ មហារាជកុលានិ អហេសុំ, ទីឃាវុកុមារោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ទីឃីតិកោសលជាតកវណ្ណនា បឋមា.

[៣៧២] ២. មិគបោតកជាតកវណ្ណនា

អគារា បច្ចុបេតស្សាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ មហល្លកំ អារព្ភ កថេសិ. សោ កិរេកំ ទារកំ បព្ពាជេសិ. សាមណេរោ តំ សក្កច្ចំ ឧបដ្ឋហិត្វា អបរភាគេ អផាសុកេន កាលមកាសិ. តស្ស កាលកិរិយាយ មហល្លកោ សោកាភិភូតោ មហន្តេន សទ្ទេន បរិទេវន្តោ វិចរិ. ភិក្ខូ សញ្ញាបេតុំ អសក្កោន្តា ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘អាវុសោ, អសុកោ នាម មហល្លកោ សាមណេរស្ស កាលកិរិយាយ បរិទេវន្តោ វិចរតិ, មរណស្សតិភាវនាយ បរិពាហិរោ ឯសោ ភវិស្សតី’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបេស ឯតស្មិំ មតេ បរិទេវន្តោ វិចរី’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ សក្កត្តំ ការេសិ. តទា ឯកោ កាសិរដ្ឋវាសី ព្រាហ្មណោ ហិមវន្តំ បវិសិត្វា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ផលាផលេហិ យាបេសិ. សោ ឯកទិវសំ អរញ្ញេ ឯកំ មតមាតិកំ មិគបោតកំ ទិស្វា អស្សមំ អានេត្វា គោចរំ ទត្វា បោសេសិ. មិគបោតកោ វឌ្ឍន្តោ អភិរូបោ អហោសិ សោភគ្គប្បត្តោ. តាបសោ តំ អត្តនោ បុត្តកំ កត្វា បរិហរតិ. ឯកទិវសំ មិគបោតកោ ពហុំ តិណំ ខាទិត្វា អជីរកេន កាលមកាសិ. តាបសោ ‘‘បុត្តោ មេ មតោ’’តិ បរិទេវន្តោ វិចរតិ. តទា សក្កោ ទេវរាជា លោកំ បរិគ្គណ្ហន្តោ តំ តាបសំ ទិស្វា ‘‘សំវេជេស្សាមិ ន’’ន្តិ អាគន្ត្វា អាកាសេ ឋិតោ បឋមំ គាថមាហ –

១១៦. ‘‘អគារា បច្ចុបេតស្ស, អនគារស្ស តេ សតោ;

សមណស្ស ន តំ សាធុ, យំ បេតមនុសោចសី’’តិ.

តំ សុត្វា តាបសោ ទុតិយំ គាថមាហ –

១១៧. ‘‘សំវាសេន ហវេ សក្ក, មនុស្សស្ស មិគស្ស វា;

ហទយេ ជាយតេ បេមំ, ន តំ សក្កា អសោចិតុ’’ន្តិ.

តត្ថ ន តំ សក្កាតិ តំ មនុស្សំ វា តិរច្ឆានំ វា ន សក្កា អសោចិតុំ, សោចាមិយេវាហន្តិ.

តតោ សក្កោ ទ្វេ គាថា អភាសិ –

១១៨. ‘‘មតំ មរិស្សំ រោទន្តិ, យេ រុទន្តិ លបន្តិ ច;

តស្មា ត្វំ ឥសិ មា រោទិ, រោទិតំ មោឃមាហុ សន្តោ.

១១៩. ‘‘រោទិតេន ហវេ ព្រហ្មេ, មតោ បេតោ សមុដ្ឋហេ;

សព្ពេ សង្គម្ម រោទាម, អញ្ញមញ្ញស្ស ញាតកេ’’តិ.

តត្ថ មរិស្សន្តិ យោ ឥទានិ មរិស្សតិ, តំ. លបន្តិ ចាតិ វិលបន្តិ ច. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យេ លោកេ មតញ្ច មរិស្សន្តញ្ច រោទន្តិ, តេ រុទន្តិ ចេវ វិលបន្តិ ច, តេសំ អស្សុបច្ឆិជ្ជនទិវសោ នាម នត្ថិ. កិំការណា? សទាបិ មតានញ្ច មរិស្សន្តានញ្ច អត្ថិតាយ. តស្មា ត្វំ ឥសិ មា រោទិ. កិំការណា? រោទិតំ មោឃមាហុ សន្តោតិ, ពុទ្ធាទយោ បន បណ្ឌិតា រោទិតំ ‘‘មោឃ’’ន្តិ វទន្តិ. មតោ បេតោតិ យោ ឯស មតោ បេតោតិ វុច្ចតិ, យទិ សោ រោទិតេន សមុដ្ឋហេយ្យ, ឯវំ សន្តេ កិំ និក្កម្មា អច្ឆាម, សព្ពេវ សមាគម្ម អញ្ញមញ្ញស្ស ញាតកេ រោទាម. យស្មា បន តេ រោទិតការណា ន ឧដ្ឋហន្តិ, តស្មា រោទិតស្ស មោឃភាវំ សាធេតិ.

ឯវំ សក្កស្ស កថេន្តស្ស តាបសោ ‘‘និរត្ថកំ រោទិត’’ន្តិ សល្លក្ខេត្វា សក្កស្ស ថុតិំ ករោន្តោ តិស្សោ គាថា អភាសិ –

១២០. ‘‘អាទិត្តំ វត មំ សន្តំ, ឃតសិត្តំវ បាវកំ;

វារិនា វិយ ឱសិញ្ចំ, សព្ពំ និព្ពាបយេ ទរំ.

១២១. ‘‘អព្ពហិ វត មេ សល្លំ, យមាសិ ហទយស្សិតំ;

យោ មេ សោកបរេតស្ស, បុត្តសោកំ អបានុទិ.

១២២. ‘‘សោហំ អព្ពូឡ្ហសល្លោស្មិ, វីតសោកោ អនាវិលោ;

ន សោចាមិ ន រោទាមិ, តវ សុត្វាន វាសវា’’តិ.

តត្ថ យមាសីតិ យំ មេ អាសិ. ហទយស្សិតន្តិ ហទយេ និស្សិតំ. អបានុទីតិ នីហរិ. សក្កោ តាបសស្ស ឱវាទំ ទត្វា សកដ្ឋានមេវ គតោ.

សត្ថា ឥធំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា តាបសោ មហល្លកោ អហោសិ, មិគោ សាមណេរោ, សក្កោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

មិគបោតកជាតកវណ្ណនា ទុតិយា.

[៣៧៣] ៣. មូសិកជាតកវណ្ណនា

កុហិំ គតា កត្ថ គតាតិ ឥទំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ អជាតសត្តុំ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ ហេដ្ឋា ថុសជាតកេ (ជា. ១.៤.១៤៩ អាទយោ) វិត្ថារិតមេវ. ឥធាបិ សត្ថា តថេវ រាជានំ សកិំ បុត្តេន សទ្ធិំ កីឡមានំ សកិំ ធម្មំ សុណន្តំ ទិស្វា ‘‘តំ និស្សាយ រញ្ញោ ភយំ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ ញត្វា ‘‘មហារាជ, បោរាណករាជានោ អាសង្កិតព្ពំ អាសង្កិត្វា អត្តនោ បុត្តំ ‘អម្ហាកំ ធូមកាលេ រជ្ជំ ការេតូ’តិ ឯកមន្តេ អកំសូ’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ តក្កសិលាយំ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា ទិសាបាមោក្ខាចរិយោ អហោសិ. តស្ស សន្តិកេ ពារាណសិរញ្ញោ បុត្តោ យវកុមារោ នាម សព្ពសិប្បានិ ឧគ្គណ្ហិត្វា អនុយោគំ ទត្វា គន្តុកាមោ តំ អាបុច្ឆិ. អាចរិយោ ‘‘បុត្តំ និស្សាយ តស្ស អន្តរាយោ ភវិស្សតី’’តិ អង្គវិជ្ជាវសេន ញត្វា ‘‘ឯតមស្ស ហរិស្សាមី’’តិ ឯកំ ឧបមំ ឧបធារេតុំ អារភិ. តទា បនស្ស ឯកោ អស្សោ អហោសិ, តស្ស បាទេ វណោ ឧដ្ឋហិ, តំ វណានុរក្ខណត្ថំ គេហេយេវ ករិំសុ. តស្សាវិទូរេ ឯកោ ឧទបានោ អត្ថិ. អថេកា មូសិកា គេហា និក្ខមិត្វា អស្សស្ស បាទេ វណំ ខាទតិ, អស្សោ វារេតុំ ន សក្កោតិ. សោ ឯកទិវសំ វេទនំ អធិវាសេតុំ អសក្កោន្តោ មូសិកំ ខាទិតុំ អាគតំ បាទេន បហរិត្វា មារេត្វា ឧទបានេ បាតេសិ. អស្សគោបកា មូសិកំ អបស្សន្តា ‘‘អញ្ញេសុ ទិវសេសុ មូសិកា អាគន្ត្វា វណំ ខាទតិ, ឥទានិ ន បញ្ញាយតិ, កហំ នុ ខោ គតា’’តិ វទិំសុ.

ពោធិសត្តោ តំ ការណំ បច្ចក្ខំ កត្វា ‘‘អញ្ញេ អជានន្តា ‘កហំ មូសិកា គតា’តិ វទន្តិ, មូសិកាយ បន មារេត្វា ឧទបានេ ខិត្តភាវំ អហមេវ ជានាមី’’តិ ឥទមេវ ការណំ ឧបមំ កត្វា បឋមំ គាថំ ពន្ធិត្វា រាជកុមារស្ស អទាសិ. សោ អបរំ ឧបមំ ឧបធារេន្តោ តមេវ អស្សំ បរុឡ្ហវណំ និក្ខមិត្វា ឯកំ យវវត្ថុំ គន្ត្វា ‘‘យវំ ខាទិស្សាមី’’តិ វតិច្ឆិទ្ទេន មុខំ បវេសេន្តំ ទិស្វា តមេវ ការណំ ឧបមំ កត្វា ទុតិយំ គាថំ ពន្ធិត្វា តស្ស អទាសិ. តតិយគាថំ បន អត្តនោ បញ្ញាពលេនេវ ពន្ធិត្វា តម្បិ តស្ស ទត្វា ‘‘តាត, ត្វំ រជ្ជេ បតិដ្ឋាយ សាយំ ន្ហានបោក្ខរណិំ គច្ឆន្តោ យាវ ធុរសោបានា បឋមំ គាថំ សជ្ឈាយន្តោ គច្ឆេយ្យាសិ, តវ និវសនបាសាទំ បវិសន្តោ យាវ សោបានបាទមូលា ទុតិយំ គាថំ សជ្ឈាយន្តោ គច្ឆេយ្យាសិ, តតោ យាវ សោបានមត្ថកា តតិយំ គាថំ សជ្ឈាយន្តោ គច្ឆេយ្យាសី’’តិ វត្វា បេសេសិ.

សោ កុមារោ គន្ត្វា ឧបរាជា ហុត្វា បិតុ អច្ចយេន រជ្ជំ ការេសិ, តស្សេកោ បុត្តោ ជាយិ. សោ សោឡសវស្សកាលេ រជ្ជលោភេន ‘‘បិតរំ មារេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ឧបដ្ឋាកេ អាហ ‘‘មយ្ហំ បិតា តរុណោ, អហំ ឯតស្ស ធូមកាលំ ឱលោកេន្តោ មហល្លកោ ភវិស្សាមិ ជរាជិណ្ណោ, តាទិសេ កាលេ លទ្ធេនបិ រជ្ជេន កោ អត្ថោ’’តិ. តេ អាហំសុ ‘‘ទេវ, ន សក្កា បច្ចន្តំ គន្ត្វា ចោរត្តំ កាតុំ, តវ បិតរំ កេនចិ ឧបាយេន មារេត្វា រជ្ជំ គណ្ហា’’តិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ អន្តោនិវេសនេ រញ្ញោ សាយំ ន្ហានបោក្ខរណីសមីបំ គន្ត្វា ‘‘ឯត្ថ នំ មារេស្សាមី’’តិ ខគ្គំ គហេត្វា អដ្ឋាសិ. រាជា សាយំ មូសិកំ នាម ទាសិំ ‘‘គន្ត្វា បោក្ខរណីបិដ្ឋិំ សោធេត្វា ឯហិ, ន្ហាយិស្សាមី’’តិ បេសេសិ. សា គន្ត្វា បោក្ខរណីបិដ្ឋិំ សោធេន្តី កុមារំ បស្សិ. កុមារោ អត្តនោ កម្មស្ស បាកដភាវភយេន តំ ទ្វិធា ឆិន្ទិត្វា បោក្ខរណិយំ បាតេសិ. រាជា ន្ហាយិតុំ អគមាសិ. សេសជនោ ‘‘អជ្ជាបិ មូសិកា ទាសី ន បុនាគច្ឆតិ, កុហិំ គតា កត្ថ គតា’’តិ អាហ. រាជា –

១២៣. ‘‘កុហិំ គតា កត្ថ គតា, ឥតិ លាលប្បតី ជនោ;

អហមេវេកោ ជានាមិ, ឧទបានេ មូសិកា ហតា’’តិ. –

បឋមំ គាថំ ភណន្តោ បោក្ខរណីតីរំ អគមាសិ.

តត្ថ កុហិំ គតា កត្ថ គតាតិ អញ្ញមញ្ញវេវចនានិ. ឥតិ លាលប្បតីតិ ឯវំ វិប្បលបតិ. ឥតិ អយំ គាថា ‘‘អជានន្តោ ជនោ មូសិកា ទាសី កុហិំ គតាតិ វិប្បលបតិ, រាជកុមារេន ទ្វិធា ឆិន្ទិត្វា មូសិកាយ បោក្ខរណិយំ បាតិតភាវំ អហមេវ ឯកោ ជានាមី’’តិ រញ្ញោ អជានន្តស្សេវ ឥមមត្ថំ ទីបេតិ.

កុមារោ ‘‘មយា កតកម្មំ មយ្ហំ បិតរា ញាត’’ន្តិ ភីតោ បលាយិត្វា តមត្ថំ ឧបដ្ឋាកានំ អារោចេសិ. តេ សត្តដ្ឋទិវសច្ចយេន បុន តំ អាហំសុ ‘‘ទេវ, សចេ រាជា ជានេយ្យ, ន តុណ្ហី ភវេយ្យ, តក្កគាហេន បន តេន តំ វុត្តំ ភវិស្សតិ, មារេហិ ន’’ន្តិ. សោ បុនេកទិវសំ ខគ្គហត្ថោ សោបានបាទមូលេ ឋត្វា រញ្ញោ អាគមនកាលេ ឥតោ ចិតោ ច បហរណោកាសំ ឱលោកេសិ. រាជា –

១២៤. ‘‘យញ្ចេតំ ឥតិ ចីតិ ច, គទ្រភោវ និវត្តសិ;

ឧទបានេ មូសិកំ ហន្ត្វា, យវំ ភក្ខេតុមិច្ឆសី’’តិ. –

ទុតិយំ គាថំ សជ្ឈាយន្តោ អគមាសិ. អយម្បិ គាថា ‘‘យស្មា ត្វំ ឥតិ ចីតិ ច ឥតោ ចិតោ ច បហរណោកាសំ ឱលោកេន្តោ គទ្រភោវ និវត្តសិ, តស្មា តំ ជានាមិ ‘បុរិមទិវសេ បោក្ខរណិយំ មូសិកំ ទាសិំ ហន្ត្វា អជ្ជ មំ យវរាជានំ ភក្ខេតុំ មារេតុំ ឥច្ឆសី’’’តិ រញ្ញោ អជានន្តស្សេវ ឥមមត្ថំ ទីបេតិ.

កុមារោ ‘‘ទិដ្ឋោម្ហិ បិតរា’’តិ ឧត្រស្តោ បលាយិ. សោ បុន អឌ្ឍមាសមត្តំ អតិក្កមិត្វា ‘‘រាជានំ ទព្ពិយា បហរិត្វា មារេស្សាមី’’តិ ឯកំ ទីឃទណ្ឌកំ ទព្ពិបហរណំ គហេត្វា ឱលុម្ពិត្វា អដ្ឋាសិ. រាជា –

១២៥. ‘‘ទហរោ ចាសិ ទុម្មេធ, បឋមុប្បត្តិកោ សុសុ;

ទីឃញ្ចេតំ សមាសជ្ជ, ន តេ ទស្សាមិ ជីវិត’’ន្តិ. –

តតិយំ គាថំ សជ្ឈាយន្តោ សោបានបាទមត្ថកំ អភិរុហិ.

តត្ថ បឋមុប្បត្តិកោតិ បឋមវយេន ឧប្បត្តិតោ ឧបេតោ, បឋមវយេ ឋិតោតិ អត្ថោ. សុសូតិ តរុណោ. ទីឃន្តិ ទីឃទណ្ឌកំ ទព្ពិបហរណំ. សមាសជ្ជាតិ គហេត្វា, ឱលុម្ពិត្វា ឋិតោសីតិ អត្ថោ. អយម្បិ គាថា ‘‘ទុម្មេធ, អត្តនោ វយំ បរិភុញ្ជិតុំ ន លភិស្សសិ, ន តេ ទានិ និល្លជ្ជស្ស ជីវិតំ ទស្សាមិ, មារេត្វា ខណ្ឌាខណ្ឌំ ឆិន្ទិត្វា សូលេយេវ អាវុណាបេស្សាមី’’តិ រញ្ញោ អជានន្តស្សេវ កុមារំ សន្តជ្ជយមានា ឥមមត្ថំ ទីបេតិ.

សោ តំ ទិវសំ បលាយិតុំ អសក្កោន្តោ ‘‘ជីវិតំ មេ ទេហិ, ទេវា’’តិ រញ្ញោ បាទមូលេ និបជ្ជិ. រាជា តំ តជ្ជេត្វា សង្ខលិកាហិ ពន្ធាបេត្វា ពន្ធនាគារេ ការេត្វា សេតច្ឆត្តស្ស ហេដ្ឋា អលង្កតរាជាសនេ និសីទិត្វា ‘‘អម្ហាកំ អាចរិយោ ទិសាបាមោក្ខោ ព្រាហ្មណោ ឥមំ មយ្ហំ អន្តរាយំ ទិស្វា ឥមា តិស្សោ គាថា អភាសី’’តិ ហដ្ឋតុដ្ឋោ ឧទានំ ឧទានេន្តោ សេសគាថា អភាសិ –

១២៦. ‘‘នាន្តលិក្ខភវនេន, នាង្គបុត្តបិនេន វា;

បុត្តេន ហិ បត្ថយិតោ, សិលោកេហិ បមោចិតោ.

១២៧. ‘‘សព្ពំ សុតមធីយេថ, ហីនមុក្កដ្ឋមជ្ឈិមំ;

សព្ពស្ស អត្ថំ ជានេយ្យ, ន ច សព្ពំ បយោជយេ;

ហោតិ តាទិសកោ កាលោ, យត្ថ អត្ថាវហំ សុត’’ន្តិ.

តត្ថ នាន្តលិក្ខភវនេនាតិ អន្តលិក្ខភវនំ វុច្ចតិ ទិព្ពវិមានំ, អហំ អជ្ជ អន្តលិក្ខភវនម្បិ ន អារុឡ្ហោ, តស្មា អន្តលិក្ខភវនេនាបិ អជ្ជ មរណតោ ន បមោចិតោម្ហិ. នាង្គបុត្តបិនេន វាតិ អង្គសរិក្ខកេន វា បុត្តបិនេនបិ ន បមោចិតោ. បុត្តេន ហិ បត្ថយិតោតិ អហំ បន អត្តនោ បុត្តេនេវ អជ្ជ មារេតុំ បត្ថិតោ. សិលោកេហិ បមោចិតោតិ សោហំ អាចរិយេន ពន្ធិត្វា ទិន្នាហិ គាថាហិ បមោចិតោ.

សុតន្តិ បរិយត្តិំ. អធីយេថាតិ គណ្ហេយ្យ សិក្ខេយ្យ. ហីនមុក្កដ្ឋមជ្ឈិមន្តិ ហីនំ វា ហោតុ ឧត្តមំ វា មជ្ឈិមំ វា, សព្ពំ អធីយិតព្ពមេវាតិ ទីបេតិ. ន ច សព្ពំ បយោជយេតិ ហីនំ មន្តំ វា សិប្បំ វា មជ្ឈិមំ វា ន បយោជយេ, ឧត្តមមេវ បយោជយេយ្យាតិ អត្ថោ. យត្ថ អត្ថាវហំ សុតន្តិ យស្មិំ កាលេ មហោសធបណ្ឌិតស្ស កុម្ភការកម្មករណំ វិយ យំកិញ្ចិ សិក្ខិតសិប្បំ អត្ថាវហំ ហោតិ, តាទិសោបិ កាលោ ហោតិយេវាតិ អត្ថោ. អបរភាគេ រញ្ញោ អច្ចយេន កុមារោ រជ្ជេ បតិដ្ឋាសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ទិសាបាមោក្ខោ អាចរិយោ អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

មូសិកជាតកវណ្ណនា តតិយា.

[៣៧៤] ៤. ចូឡធនុគ្គហជាតកវណ្ណនា

សព្ពំ ភណ្ឌន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ បុរាណទុតិយិកាបលោភនំ អារព្ភ កថេសិ. តេន ភិក្ខុនា ‘‘បុរាណទុតិយិកា មំ, ភន្តេ, ឧក្កណ្ឋាបេតី’’តិ វុត្តេ សត្ថា ‘‘ឯសា ភិក្ខុ, ឥត្ថី ន ឥទានេវ តុយ្ហំ អនត្ថការិកា, បុព្ពេបិ តេ ឯតំ និស្សាយ អសិនា សីសំ ឆិន្ន’’ន្តិ វត្វា ភិក្ខូហិ យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ សក្កត្តំ ការេសិ. តទា ឯកោ ពារាណសិវាសី ព្រាហ្មណមាណវោ តក្កសិលាយំ សព្ពសិប្បានិ ឧគ្គណ្ហិត្វា ធនុកម្មេ និប្ផត្តិំ បត្តោ ចូឡធនុគ្គហបណ្ឌិតោ នាម អហោសិ. អថស្ស អាចរិយោ ‘‘អយំ មយា សទិសំ សិប្បំ ឧគ្គណ្ហី’’តិ អត្តនោ ធីតរំ អទាសិ. សោ តំ គហេត្វា ‘‘ពារាណសិំ គមិស្សាមី’’តិ មគ្គំ បដិបជ្ជិ. អន្តរាមគ្គេ ឯកោ វារណោ ឯកំ បទេសំ សុញ្ញមកាសិ, តំ ឋានំ អភិរុហិតុំ ន កោចិ ឧស្សហិ. ចូឡធនុគ្គហបណ្ឌិតោ មនុស្សានំ វារេន្តានញ្ញេវ ភរិយំ គហេត្វា អដវិមុខំ អភិរុហិ. អថស្ស អដវិមជ្ឈេ វារណោ ឧដ្ឋហិ, សោ តំ កុម្ភេ សរេន វិជ្ឈិ. សរោ វិនិវិជ្ឈិត្វា បច្ឆាភាគេន និក្ខមិ. វារណោ តត្ថេវ បតិ, ធនុគ្គហបណ្ឌិតោ តំ ឋានំ ខេមំ កត្វា បុរតោ អញ្ញំ អដវិំ បាបុណិ. តត្ថាបិ បញ្ញាស ចោរា មគ្គំ ហនន្តិ. តម្បិ សោ មនុស្សេហិ វារិយមានោ អភិរុយ្ហ តេសំ ចោរានំ មិគេ វធិត្វា មគ្គសមីបេ មំសំ បចិត្វា ខាទន្តានំ ឋិតដ្ឋានំ បាបុណិ.

តទា តំ ចោរា អលង្កតបដិយត្តាយ ភរិយាយ សទ្ធិំ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា ‘‘គណ្ហិស្សាម ន’’ន្តិ ឧស្សាហំ ករិំសុ. ចោរជេដ្ឋកោ បុរិសលក្ខណកុសលោ, សោ តំ ឱលោកេត្វាវ ‘‘ឧត្តមបុរិសោ អយ’’ន្តិ ញត្វា ឯកស្សបិ ឧដ្ឋហិតុំ នាទាសិ. ធនុគ្គហបណ្ឌិតោ ‘‘គច្ឆ ‘អម្ហាកម្បិ ឯកំ មំសសូលំ ទេថា’តិ វត្វា មំសំ អាហរា’’តិ តេសំ សន្តិកំ ភរិយំ បេសេសិ. សា គន្ត្វា ‘‘ឯកំ កិរ មំសសូលំ ទេថា’’តិ អាហ. ចោរជេដ្ឋកោ ‘‘អនគ្ឃោ បុរិសោ’’តិ មំសសូលំ ទាបេសិ. ចោរា ‘‘អម្ហេហិ កិរ បក្កំ ខាទិត’’ន្តិ អបក្កមំសសូលំ អទំសុ. ធនុគ្គហោ អត្តានំ សម្ភាវេត្វា ‘‘មយ្ហំ អបក្កមំសសូលំ ទទន្តី’’តិ ចោរានំ កុជ្ឈិ. ចោរា ‘‘កិំ អយមេវេកោ បុរិសោ, មយំ ឥត្ថិយោ’’តិ កុជ្ឈិត្វា ឧដ្ឋហិំសុ. ធនុគ្គហោ ឯកូនបញ្ញាស ជនេ ឯកូនបញ្ញាសកណ្ឌេហិ វិជ្ឈិត្វា បាតេសិ. ចោរជេដ្ឋកំ វិជ្ឈិតុំ កណ្ឌំ នាហោសិ. តស្ស កិរ កណ្ឌនាឡិយំ សមបណ្ណាសយេវ កណ្ឌានិ. តេសុ ឯកេន វារណំ វិជ្ឈិ, ឯកូនបញ្ញាសកណ្ឌេហិ ចោរេ វិជ្ឈិត្វា ចោរជេដ្ឋកំ បាតេត្វា តស្ស ឧរេ និសិន្នោ ‘‘សីសមស្ស ឆិន្ទិស្សាមី’’តិ ភរិយាយ ហត្ថតោ អសិំ អាហរាបេសិ. សា តង្ខណញ្ញេវ ចោរជេដ្ឋកេ លោភំ កត្វា ចោរស្ស ហត្ថេ ថរុំ, សាមិកស្ស ហត្ថេ ធារំ ឋបេសិ. ចោរោ ថរុទណ្ឌំ បរាមសិត្វា អសិំ នីហរិត្វា ធនុគ្គហស្ស សីសំ ឆិន្ទិ.

សោ តំ ឃាតេត្វា ឥត្ថិំ អាទាយ គច្ឆន្តោ ជាតិគោត្តំ បុច្ឆិ. សា ‘‘តក្កសិលាយំ ទិសាបាមោក្ខាចរិយស្ស ធីតាម្ហី’’តិ អាហ. ‘‘កថំ ត្វំ ឥមិនា លទ្ធា’’តិ. មយ្ហំ បិតា ‘‘អយំ មយា សទិសំ កត្វា សិប្បំ សិក្ខី’’តិ តុស្សិត្វា ឥមស្ស មំ អទាសិ, សាហំ តយិ សិនេហំ កត្វា អត្តនោ កុលទត្តិយំ សាមិកំ មារាបេសិន្តិ. ចោរជេដ្ឋកោ ‘‘កុលទត្តិយំ តាវេសា សាមិកំ មារេសិ, អញ្ញំ បនេកំ ទិស្វា មម្បិ ឯវមេវំ ករិស្សតិ, ឥមំ ឆឌ្ឌេតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា គច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ ឯកំ កុន្នទិំ ឧត្តានតលំ តង្ខណោទកបូរំ ទិស្វា ‘‘ភទ្ទេ, ឥមិស្សំ នទិយំ សុសុមារា កក្ខឡា, កិំ ករោមា’’តិ អាហ. ‘‘សាមិ, សព្ពំ អាភរណភណ្ឌំ មម ឧត្តរាសង្គេន ភណ្ឌិកំ កត្វា បរតីរំ នេត្វា បុន អាគន្ត្វា មំ គហេត្វា គច្ឆា’’តិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ សព្ពំ អាភរណភណ្ឌំ អាទាយ នទិំ ឱតរិត្វា តរន្តោ វិយ បរតីរំ បត្វា តំ ឆឌ្ឌេត្វា បាយាសិ. សា តំ ទិស្វា ‘‘សាមិ, កិំ មំ ឆឌ្ឌេត្វា វិយ គច្ឆសិ, កស្មា ឯវំ ករោសិ, ឯហិ មម្បិ អាទាយ គច្ឆា’’តិ តេន សទ្ធិំ សល្លបន្តី បឋមំ គាថមាហ –

១២៨. ‘‘សព្ពំ ភណ្ឌំ សមាទាយ, បារំ តិណ្ណោសិ ព្រាហ្មណ;

បច្ចាគច្ឆ លហុំ ខិប្បំ, មម្បិ តារេហិ ទានិតោ’’តិ.

តត្ថ លហុំ ខិប្បន្តិ លហុំ បច្ចាគច្ឆ, ខិប្បំ មម្បិ តារេហិ ទានិ ឥតោតិ អត្ថោ.

ចោរោ តំ សុត្វា បរតីរេ ឋិតោយេវ ទុតិយំ គាថមាហ –

១២៩. ‘‘អសន្ថុតំ មំ ចិរសន្ថុតេន, និមីនិ ភោតី អធុវំ ធុវេន;

មយាបិ ភោតី និមិនេយ្យ អញ្ញំ, ឥតោ អហំ ទូរតរំ គមិស្ស’’ន្តិ.

សា ហេដ្ឋា វុត្តត្ថាយេវ –

ចោរោ បន ‘‘ឥតោ អហំ ទូរតរំ គមិស្សំ, តិដ្ឋ ត្វ’’ន្តិ វត្វា តស្សា វិរវន្តិយាវ អាភរណភណ្ឌិកំ អាទាយ បលាតោ. តតោ សា ពាលា អត្រិច្ឆតាយ ឯវរូបំ ព្យសនំ បត្តា អនាថា ហុត្វា អវិទូរេ ឯកំ ឯឡគលាគុម្ពំ ឧបគន្ត្វា រោទមានា និសីទិ. តស្មិំ ខណេ សក្កោ ទេវរាជា លោកំ ឱលោកេន្តោ តំ អត្រិច្ឆតាហតំ សាមិកា ច ជារា ច បរិហីនំ រោទមានំ ទិស្វា ‘‘ឯតំ និគ្គណ្ហិត្វា លជ្ជាបេត្វា អាគមិស្សាមី’’តិ មាតលិញ្ច បញ្ចសិខញ្ច អាទាយ តត្ថ គន្ត្វា នទីតីរេ ឋត្វា ‘‘មាតលិ, ត្វំ មច្ឆោ ភវ, បញ្ចសិខ ត្វំ សកុណោ ភវ, អហំ បន សិង្គាលោ ហុត្វា មុខេន មំសបិណ្ឌំ គហេត្វា ឯតិស្សា សម្មុខដ្ឋានំ គមិស្សាមិ, ត្វំ មយិ តត្ថ គតេ ឧទកតោ ឧល្លង្ឃិត្វា មម បុរតោ បត, អថាហំ មុខេន គហិតមំសបិណ្ឌំ ឆឌ្ឌេត្វា មច្ឆំ គហេតុំ បក្ខន្ទិស្សាមិ, តស្មិំ ខណេ ត្វំ, បញ្ចសិខ, តំ មំសបិណ្ឌំ គហេត្វា អាកាសេ ឧប្បត, ត្វំ មាតលិ, ឧទកេ បតា’’តិ អាណាបេសិ. ‘‘សាធុ, ទេវា’’តិ, មាតលិ, មច្ឆោ អហោសិ, បញ្ចសិខោ សកុណោ អហោសិ. សក្កោ សិង្គាលោ ហុត្វា មំសបិណ្ឌំ មុខេនាទាយ តស្សា សម្មុខដ្ឋានំ អគមាសិ. មច្ឆោ ឧទកា ឧប្បតិត្វា សិង្គាលស្ស បុរតោ បតិ. សោ មុខេន គហិតមំសបិណ្ឌំ ឆឌ្ឌេត្វា មច្ឆស្សត្ថាយ បក្ខន្ទិ. មច្ឆោ ឧប្បតិត្វា ឧទកេ បតិ, សកុណោ មំសបិណ្ឌំ គហេត្វា អាកាសេ ឧប្បតិ, សិង្គាលោ ឧភោបិ អលភិត្វា ឯឡគលាគុម្ពំ ឱលោកេន្តោ ទុម្មុខោ និសីទិ. សា តំ ទិស្វា ‘‘អយំ អត្រិច្ឆតាហតោ នេវ មំសំ, ន មច្ឆំ លភី’’តិ កុដំ ភិន្ទន្តី វិយ មហាហសិតំ ហសិ. តំ សុត្វា សិង្គាលោ តតិយំ គាថមាហ –

១៣០. ‘‘កាយំ ឯឡគលាគុម្ពេ, ករោតិ អហុហាសិយំ;

នយីធ នច្ចគីតំ វា, តាឡំ វា សុសមាហិតំ;

អនម្ហិកាលេ សុសោណិ, កិន្នុ ជគ្ឃសិ សោភនេ’’តិ.

តត្ថ កាយន្តិ កា អយំ. ឯឡគលាគុម្ពេតិ កម្ពោជិគុម្ពេ. អហុហាសិយន្តិ ទន្តវិទំសកំ មហាហសិតំ វុច្ចតិ, តំ កា ឯសា ឯតស្មិំ គុម្ពេ ករោតីតិ បុច្ឆតិ. នយីធ នច្ចគីតំ វាតិ ឥមស្មិំ ឋានេ កស្សចិ នច្ចន្តស្ស នច្ចំ វា គាយន្តស្ស គីតំ វា ហត្ថេ សុសមាហិតេ កត្វា វាទេន្តស្ស សុសមាហិតំ ហត្ថតាឡំ វា នត្ថិ, កំ ទិស្វា ត្វំ ហសេយ្យាសីតិ ទីបេតិ. អនម្ហិកាលេតិ រោទនកាលេ. សុសោណីតិ សុន្ទរសោណិ. កិំ នុ ជគ្ឃសីតិ កេន ការណេន ត្វំ រោទិតុំ យុត្តកាលេ អរោទមានាវ មហាហសិតំ ហសសិ. សោភនេតិ តំ បសំសន្តោ អាលបតិ.

តំ សុត្វា សា ចតុត្ថំ គាថមាហ –

១៣១. ‘‘សិង្គាល ពាល ទុម្មេធ, អប្បបញ្ញោសិ ជម្ពុក;

ជីនោ មច្ឆញ្ច បេសិញ្ច, កបណោ វិយ ឈាយសី’’តិ.

តត្ថ ជីនោតិ ជានិប្បត្តោ ហុត្វា. បេសិន្តិ មំសបេសិំ. កបណោ វិយ ឈាយសីតិ សហស្សភណ្ឌិកំ បរាជិតោ កបណោ វិយ ឈាយសិ សោចសិ ចិន្តេសិ.

តតោ សិង្គាលោ បញ្ចមំ គាថមាហ –

១៣២. ‘‘សុទស្សំ វជ្ជមញ្ញេសំ, អត្តនោ បន ទុទ្ទសំ;

ជីនា បតិញ្ច ជារញ្ច, មញ្ញេ ត្វញ្ញេវ ឈាយសី’’តិ.

តត្ថ ត្វញ្ញេវ ឈាយសីតិ បាបធម្មេ ទុស្សីលេ អហំ តាវ មម គោចរំ ន លភិស្សាមិ, ត្វំ បន អត្រិច្ឆតាយ ហតា តំមុហុត្តទិដ្ឋកេ ចោរេ បដិពទ្ធចិត្តា ហុត្វា តញ្ច ជារំ កុលទត្តិយញ្ច បតិំ ជីនា, មំ ឧបាទាយ សតគុណេន សហស្សគុណេន កបណតរា ហុត្វា ឈាយសិ រោទសិ បរិទេវសីតិ លជ្ជាបេត្វា វិប្បការំ បាបេន្តោ មហាសត្តោ ឯវមាហ.

សា តស្ស វចនំ សុត្វា គាថមាហ –

១៣៣. ‘‘ឯវមេតំ មិគរាជ, យថា ភាសសិ ជម្ពុក;

សា នូនាហំ ឥតោ គន្ត្វា, ភត្តុ ហេស្សំ វសានុគា’’តិ.

តត្ថ នូនាតិ ឯកំសត្ថេ និបាតោ. សា អហំ ឥតោ គន្ត្វា បុន អញ្ញំ ភត្តារំ លភិត្វា ឯកំសេនេវ តស្ស ភត្តុ វសានុគា វសវត្តិនី ភវិស្សាមីតិ.

អថស្សា អនាចារាយ ទុស្សីលាយ វចនំ សុត្វា សក្កោ ទេវរាជា ឱសានគាថមាហ –

១៣៤. ‘‘យោ ហរេ មត្តិកំ ថាលំ, កំសថាលម្បិ សោ ហរេ;

កតំយេវ តយា បាបំ, បុនបេវំ ករិស្សសី’’តិ.

តស្សត្ថោ – អនាចារេ កិំ កថេសិ, យោ មត្តិកំ ថាលំ ហរតិ, សុវណ្ណថាលរជតថាលាទិប្បភេទំ កំសថាលម្បិ សោ ហរតេវ, ឥទញ្ច តយា បាបំ កតមេវ, ន សក្កា តវ សទ្ធាតុំ, សា ត្វំ បុនបិ ឯវំ ករិស្សសិយេវាតិ. ឯវំ សោ តំ លជ្ជាបេត្វា វិប្បការំ បាបេត្វា សកដ្ឋានមេវ អគមាសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ ឧក្កណ្ឋិតភិក្ខុ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ.

តទា ធនុគ្គហោ ឧក្កណ្ឋិតភិក្ខុ អហោសិ, សា ឥត្ថី បុរាណទុតិយិកា, សក្កោ ទេវរាជា បន អហមេវ អហោសិន្តិ.

ចូឡធនុគ្គហជាតកវណ្ណនា ចតុត្ថា.

[៣៧៥] ៥. កបោតជាតកវណ្ណនា

ឥទានិ ខោម្ហីតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ លោលភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. លោលវត្ថុ អនេកសោ វិត្ថារិតមេវ. តំ បន សត្ថា ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ ភិក្ខុ, លោលោ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ ‘‘ន ខោ ភិក្ខុ ឥទានេវ, បុព្ពេបិ ត្វំ លោលោសិ, លោលតាយ បន ជីវិតក្ខយំ បត្តោ’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ បារាវតយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា ពារាណសិសេដ្ឋិនោ មហានសេ នីឡបច្ឆិយំ វសតិ. អថេកោ កាកោ មច្ឆមំសលុទ្ធោ តេន សទ្ធិំ មេត្តិំ កត្វា តត្ថេវ វសិ. សោ ឯកទិវសំ ពហុំ មច្ឆមំសំ ទិស្វា ‘‘ឥមំ ខាទិស្សាមី’’តិ និត្ថុនន្តោ នីឡបច្ឆិយំយេវ និបជ្ជិត្វា បារាវតេន ‘‘ឯហិ, សម្ម, គោចរាយ គមិស្សាមា’’តិ វុច្ចមានោបិ ‘‘អជីរកេន និបន្នោម្ហិ, គច្ឆ ត្វ’’ន្តិ វត្វា តស្មិំ គតេ ‘‘គតោ មេ បច្ចាមិត្តកណ្ដកោ, ឥទានិ យថារុចិ មច្ឆមំសំ ខាទិស្សាមី’’តិ ចិន្តេន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

១៣៥. ‘‘ឥទានិ ខោម្ហិ សុខិតោ អរោគោ, និក្កណ្ដកោ និប្បតិតោ កបោតោ;

កាហាមិ ទានី ហទយស្ស តុដ្ឋិំ, តថា ហិ មំ មំសសាកំ ពលេតី’’តិ.

តត្ថ និប្បតិតោតិ និគ្គតោ. កបោតោតិ បារាវតោ. កាហាមិ ទានីតិ ករិស្សាមិ ទានិ. តថា ហិ មំ មំសសាកំ ពលេតីតិ តថា ហិ មំសញ្ច អវសេសំ សាកញ្ច មយ្ហំ ពលំ ករោតិ, ឧដ្ឋេហិ ខាទាតិ វទមានំ វិយ ឧស្សាហំ មមំ ករោតីតិ អត្ថោ.

សោ ភត្តការកេ មច្ឆមំសំ បចិត្វា មហានសា និក្ខម្ម សរីរតោ សេទំ បវាហេន្តេ បច្ឆិតោ និក្ខមិត្វា រសករោដិយំ និលីយិត្វា ‘‘កិរិ កិរី’’តិ សទ្ទមកាសិ. ភត្តការកោ វេគេនាគន្ត្វា កាកំ គហេត្វា សព្ពបត្តានិ លុញ្ជិត្វា អល្លសិង្គីវេរញ្ច សិទ្ធត្ថកេ ច បិសិត្វា លសុណំ បូតិតក្កេន មទ្ទិត្វា សកលសរីរំ មក្ខេត្វា ឯកំ កឋលំ ឃំសិត្វា វិជ្ឈិត្វា សុត្តកេន តស្ស គីវាយំ ពន្ធិត្វា នីឡបច្ឆិយំយេវ តំ បក្ខិបិត្វា អគមាសិ. បារាវតោ អាគន្ត្វា តំ ទិស្វា ‘‘កា ឯសា ពលាកា មម សហាយស្ស បច្ឆិយំ និបន្នា, ចណ្ឌោ ហិ សោ អាគន្ត្វា ឃាតេយ្យាបិ ន’’ន្តិ បរិហាសំ ករោន្តោ ទុតិយំ គាថមាហ –

១៣៦. ‘‘កាយំ ពលាកា សិខិនី, ចោរី លង្ឃិបិតាមហា;

ឱរំ ពលាកេ អាគច្ឆ, ចណ្ឌោ មេ វាយសោ សខា’’តិ.

សា ហេដ្ឋា (ជា. អដ្ឋ. ២.៣.៧០) វុត្តត្ថាយេវ.

តំ សុត្វា កាកោ តតិយំ គាថមាហ –

១៣៧. ‘‘អលញ្ហិ តេ ជគ្ឃិតាយេ, មមំ ទិស្វាន ឯទិសំ;

វិលូនំ សូទបុត្តេន, បិដ្ឋមណ្ឌេន មក្ខិត’’ន្តិ.

តត្ថ អលន្តិ បដិសេធត្ថេ និបាតោ. ជគ្ឃិតាយេតិ ហសិតុំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ឥទានិ មំ ឯទិសំ ឯវំ ទុក្ខប្បត្តំ ទិស្វា តវ អលំ ហសិតុំ, មា ឯទិសេ កាលេ បរិហាសកេឡិំ ករោហីតិ.

សោ បរិហាសកេឡិំ ករោន្តោវ បុន ចតុត្ថំ គាថមាហ –

១៣៨. ‘‘សុន្ហាតោ សុវិលិត្តោសិ, អន្នបានេន តប្បិតោ;

កណ្ឋេ ច តេ វេឡុរិយោ, អគមា នុ កជង្គល’’ន្តិ.

តត្ថ កណ្ឋេ ច តេ វេឡុរិយោតិ អយំ តេ វេឡុរិយមណិបិ កណ្ឋេ បិឡន្ធោ, ត្វំ ឯត្តកំ កាលំ អម្ហាកំ ឯតំ ន ទស្សេសីតិ កបាលំ សន្ធាយេវមាហ. កជង្គលន្តិ ឥធ ពារាណសីយេវ ‘‘កជង្គលា’’តិ អធិប្បេតា. ឥតោ និក្ខមិត្វា កច្ចិ អន្តោនគរំ គតោសីតិ បុច្ឆតិ.

តតោ កាកោ បញ្ចមំ គាថមាហ –

១៣៩. ‘‘មា តេ មិត្តោ អមិត្តោ វា, អគមាសិ កជង្គលំ;

បិញ្ឆានិ តត្ថ លាយិត្វា, កណ្ឋេ ពន្ធន្តិ វដ្ដន’’ន្តិ.

តត្ថ បិញ្ឆានីតិ បត្តានិ. តត្ថ លាយិត្វាតិ តស្មិំ ពារាណសិនគរេ លុញ្ចិត្វា. វដ្ដនន្តិ កឋលិកំ.

តំ សុត្វា បារាវតោ ឱសានគាថមាហ –

១៤០. ‘‘បុនបាបជ្ជសី សម្ម, សីលញ្ហិ តវ តាទិសំ;

ន ហិ មានុសកា ភោគា, សុភុញ្ជា ហោន្តិ បក្ខិនា’’តិ.

តត្ថ បុនបាបជ្ជសីតិ បុនបិ ឯវរូបំ អាបជ្ជិស្សសិ. ឯវរូបញ្ហិ តេ សីលន្តិ.

ឥតិ នំ សោ ឱវទិត្វា តត្ថ អវសិត្វា បក្ខេ បសារេត្វា អញ្ញត្ថ អគមាសិ. កាកោបិ តត្ថេវ ជីវិតក្ខយំ បាបុណិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ លោលភិក្ខុ អនាគាមិផលេ បតិដ្ឋហិ. តទា កាកោ លោលភិក្ខុ អហោសិ, កបោតោ បន អហមេវ អហោសិន្តិ.

កបោតជាតកវណ្ណនា បញ្ចមា.

អឌ្ឍវគ្គោ តតិយោ.

ជាតកុទ្ទានំ –

មណិកុណ្ឌល សុជាតា, វេនសាខញ្ច ឱរគំ;

ឃដំ កោរណ្ឌិ លដុកិ, ធម្មបាលំ មិគំ តថា.

សុយោនន្ទី វណ្ណារោហ, សីលំ ហិរី ខជ្ជោបនំ;

អហិ គុម្ពិយ សាឡិយំ, តចសារំ មិត្តវិន្ទំ.

បលាសញ្ចេវ ទីឃិតិ, មិគបោតក មូសិកំ;