១២. សម្បន្នសីលសុត្តវណ្ណនា

១១១. ទ្វាទសមេ សម្បន្នសីលាតិ ឯត្ថ តិវិធំ សម្បន្នំ បរិបុណ្ណសមង្គីមធុរវសេន. តេសុ –

‘‘សម្បន្នំ សាលិកេទារំ, សុវា ភុញ្ជន្តិ កោសិយ;

បដិវេទេមិ តេ ព្រហ្មេ, ន នេ វារេតុមុស្សហេ’’តិ. (ជា. ១.១៤.១) –

ឯត្ថ បរិបុណ្ណត្ថោ សម្បន្នសទ្ទោ. ‘‘ឥមិនា បាតិមោក្ខសំវរេន ឧបេតោ ហោតិ សមុបេតោ ឧបគតោ សមុបគតោ សម្បន្នោ សមន្នាគតោ’’តិ (វិភ. ៥១១) ឯត្ថ សមង្គិភាវត្ថោ សម្បន្នសទ្ទោ. ‘‘ឥមិស្សា, ភន្តេ, មហាបថវិយា ហេដ្ឋិមតលំ សម្បន្នំ – សេយ្យថាបិ ខុទ្ទមធុំ អនីលកំ, ឯវមស្សាទ’’ន្តិ (បារា. ១៧) ឯត្ថ មធុរត្ថោ សម្បន្នសទ្ទោ. ឥធ បន បរិបុណ្ណត្ថេបិ សមង្គិភាវេបិ វដ្ដតិ, តស្មា សម្បន្នសីលាតិ បរិបុណ្ណសីលា ហុត្វាតិបិ, សីលសមង្គិនោ ហុត្វាតិបិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

តត្ថ ‘‘បរិបុណ្ណសីលា’’តិ ឥមិនា អត្ថេន ខេត្តទោសវិគមេន ខេត្តបារិបូរិ វិយ បរិបុណ្ណំ នាម ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ខេត្តទោសវិគមេន ខេត្តបារិបូរិ វិយ សីលទោសវិគមេន សីលបារិបូរិ វុត្តា’’តិ. ‘‘សីលសមង្គិនោ’’តិ ឥមិនា បន អត្ថេន សីលេន សមង្គីភូតា សមោធានគតា សមន្នាគតា ហុត្វា វិហរថាតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថ ទ្វីហិ ការណេហិ សម្បន្នសីលតា ហោតិ សីលវិបត្តិយា អាទីនវទស្សនេន, សីលសម្បត្តិយា អានិសំសទស្សនេន ច. តទុភយម្បិ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.២០-២១) វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ. តត្ថ ‘‘សម្បន្នសីលា’’តិ ឯត្តាវតា កិរ ភគវា ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ ឧទ្ទិសិត្វា ‘‘បាតិមោក្ខសំវរសំវុតា’’តិ ឥមិនា ជេដ្ឋកសីលំ ទស្សេតីតិអាទិនា ឯត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. កិមស្ស ឧត្តរិ ករណីយន្តិ ឯវំ សម្បន្នសីលានំ វិហរតំ តុម្ហាកំ កិន្តិ សិយា ឧត្តរិ កាតព្ពំ, បដិបជ្ជិតព្ពន្តិ ចេតិ អត្ថោ.

ឯវំ ‘‘សម្បន្នសីលា, ភិក្ខវេ, វិហរថា’’តិអាទិនា សម្បាទនូបាយេន សទ្ធិំ សីលសម្បទាយ ភិក្ខូ និយោជេន្តោ អនេកបុគ្គលាធិដ្ឋានំ កត្វា ទេសនំ អារភិត្វា ឥទានិ យស្មា ឯកបុគ្គលាធិដ្ឋានវសេន បវត្តិតាបិ ភគវតោ ទេសនា អនេកបុគ្គលាធិដ្ឋានាវ ហោតិ សព្ពសាធារណត្តា, តស្មា តំ ឯកបុគ្គលាធិដ្ឋានវសេន ទស្សេន្តោ ‘‘ចរតោ ចេបិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ អភិជ្ឈាយតិ ឯតាយាតិ អភិជ្ឈា, បរភណ្ឌាភិជ្ឈាយនលក្ខណស្ស លោភស្សេតំ អធិវចនំ. ព្យាបជ្ជតិ បូតិភវតិ ចិត្តំ ឯតេនាតិ ព្យាបាទោ, ‘‘អនត្ថំ មេ អចរី’’តិអាទិនយប្បវត្តស្ស ឯកូនវីសតិអាឃាតវត្ថុវិសយស្ស ទោសស្សេតំ អធិវចនំ. ឧភិន្នម្បិ ‘‘តត្ថ កតមោ កាមច្ឆន្ទោ? យោ កាមេសុ កាមច្ឆន្ទោ កាមស្នេហោ កាមបិបាសា កាមបរិឡាហោ កាមមុច្ឆា កាមជ្ឈោសាន’’ន្តិ (ធ. ស. ១១៥៩), តថា ‘‘លោភោ លុព្ភនា លុព្ភិតត្តំ សារាគោ សារជ្ជនា សារជ្ជិតត្តំ អភិជ្ឈា លោភោ អកុសលមូល’’ន្តិអាទិនា (ធ. ស. ៣៩១), ‘‘ទោសោ ទុស្សនា ទុស្សិតត្តំ ព្យាបត្តិ ព្យាបជ្ជនា ព្យាបជ្ជិតត្តំ វិរោធោ បដិវិរោធោ ចណ្ឌិក្កំ អសុរោបោ អនត្តមនតា ចិត្តស្សា’’តិអាទិនា (ធ. ស. ៤១៨, ១២៣៧) ច វិត្ថារោ វេទិតព្ពោ. វិគតោ ហោតីតិ អយញ្ច អភិជ្ឈា, អយញ្ច ព្យាបាទោ វិគតោ ហោតិ អបគតោ, បហីនោ ហោតីតិ អត្ថោ. ឯត្តាវតា កាមច្ឆន្ទនីវរណស្ស ច ព្យាបាទនីវរណស្ស ច បហានំ ទស្សិតំ ហោតិ.

ថិនមិទ្ធន្តិ ថិនញ្ចេវ មិទ្ធញ្ច. តេសុ ចិត្តស្ស អកម្មញ្ញតា ថិនំ, អាលសិយស្សេតំ អធិវចនំ, វេទនាទីនំ តិណ្ណំ ខន្ធានំ អកម្មញ្ញតា មិទ្ធំ, បចលាយិកភាវស្សេតំ អធិវចនំ. ឧភិន្នម្បិ ‘‘តត្ថ កតមំ ថិនំ? យា ចិត្តស្ស អកល្លតា អកម្មញ្ញតា ឱលីយនា សល្លីយនា. តត្ថ កតមំ មិទ្ធំ? យា កាយស្ស អកល្លតា អកម្មញ្ញតា ឱនាហោ បរិយោនាហោ’’តិអាទិនា (ធ. ស. ១១៦២-១១៦៣) នយេន វិត្ថារោ វេទិតព្ពោ.

ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចន្តិ ឧទ្ធច្ចញ្ចេវ កុក្កុច្ចញ្ច. តត្ថ ឧទ្ធច្ចំ នាម ចិត្តស្ស ឧទ្ធតាការោ, កុក្កុច្ចំ នាម អកតកល្យាណស្ស កតបាបស្ស តប្បច្ចយា វិប្បដិសារោ. ឧភិន្នម្បិ ‘‘តត្ថ កតមំ ឧទ្ធច្ចំ? យំ ចិត្តស្ស ឧទ្ធច្ចំ អវូបសមោ ចេតសោ វិក្ខេបោ ភន្តត្តំ ចិត្តស្សា’’តិអាទិនា (ធ. ស. ១១៦៥) វិត្ថារោ. ‘‘អកតំ វត មេ កល្យាណំ, អកតំ កុសលំ, អកតំ ភីរុត្តានំ; កតំ បាបំ, កតំ លុទ្ទំ, កតំ កិព្ពិស’’ន្តិអាទិនា (ម. និ. ៣.២៤៨; នេត្តិ. ១២០) បវត្តិអាការោ វេទិតព្ពោ.

វិចិកិច្ឆាតិ ពុទ្ធាទីសុ សំសយោ. តស្សា ‘‘សត្ថរិ កង្ខតិ វិចិកិច្ឆតិ, នាធិមុច្ចតិ ន សម្បសីទតី’’តិអាទិនា (វិភ. ៩១៥), ‘‘តត្ថ កតមា វិចិកិច្ឆា? យា កង្ខា កង្ខាយនា កង្ខាយិតត្តំ វិមតិ វិចិកិច្ឆា ទ្វេឡ្ហកំ ទ្វេធាបថោ សំសយោ អនេកំសគ្គាហោ អាសប្បនា បរិសប្បនា អបរិយោគាហនា ឆម្ភិតត្តំ ចិត្តស្ស មនោវិលេខោ’’តិអាទិនា (ធ. ស. ១០០៨) ច នយេន វិត្ថារោ វេទិតព្ពោ.

ឯត្ថ ច អភិជ្ឈាព្យាបាទាទីនំ វិគមវសេន ច បហានវសេន ច តេសំ វិក្ខម្ភនមេវ វេទិតព្ពំ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ –

‘‘សោ អភិជ្ឈំ លោកេ បហាយ វិគតាភិជ្ឈេន ចេតសា វិហរតិ, អភិជ្ឈាយ ចិត្តំ បរិសោធេតិ. ព្យាបាទបទោសំ បហាយ អព្យាបន្នចិត្តោ វិហរតិ, ព្យាបាទបទោសា ចិត្តំ បរិសោធេតិ. ថិនមិទ្ធំ បហាយ វិគតថិនមិទ្ធោ វិហរតិ អាលោកសញ្ញី សតោ សម្បជានោ, ថិនមិទ្ធា ចិត្តំ បរិសោធេតិ. ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ បហាយ អនុទ្ធតោ វិហរតិ អជ្ឈត្តំ ឧបសន្តចិត្តោ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចា ចិត្តំ បរិសោធេតិ. វិចិកិច្ឆំ បហាយ តិណ្ណវិចិកិច្ឆោ វិហរតិ អកថំកថី កុសលេសុ ធម្មេសុ, វិចិកិច្ឆាយ ចិត្តំ បរិសោធេតី’’តិ (វិភ. ៥០៨).

តត្ថ យថា នីវរណានំ បហានំ ហោតិ, តំ វេទិតព្ពំ. កថញ្ច នេសំ បហានំ ហោតិ? កាមច្ឆន្ទស្ស តាវ អសុភនិមិត្តេ យោនិសោមនសិការេន បហានំ ហោតិ, សុភនិមិត្តេ អយោនិសោមនសិការេនស្ស ឧប្បត្តិ. តេនាហ ភគវា –

‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, សុភនិមិត្តំ. តត្ថ អយោនិសោមនសិការពហុលីការោ អយមាហារោ អនុប្បន្នស្ស វា កាមច្ឆន្ទស្ស ឧប្បាទាយ, ឧប្បន្នស្ស វា កាមច្ឆន្ទស្ស ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយា’’តិ (សំ. និ. ៥.២៣២).

ឯវំ សុភនិមិត្តេ អយោនិសោមនសិការេន ឧប្បជ្ជន្តស្ស កាមច្ឆន្ទស្ស តប្បដិបក្ខតោ អសុភនិមិត្តេ យោនិសោមនសិការេន បហានំ ហោតិ. តត្ថ អសុភនិមិត្តំ នាម អសុភម្បិ អសុភារម្មណម្បិ, យោនិសោមនសិការោ នាម ឧបាយមនសិការោ, បថមនសិការោ, អនិច្ចេ អនិច្ចន្តិ វា, ទុក្ខេ ទុក្ខន្តិ វា, អនត្តនិ អនត្តាតិ វា, អសុភេ អសុភន្តិ វា មនសិការោ. តំ តត្ថ ពហុលំ បវត្តយតោ កាមច្ឆន្ទោ បហីយតិ. តេនាហ ភគវា –

‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, អសុភនិមិត្តំ. តត្ថ យោនិសោមនសិការពហុលីការោ – អយមាហារោ អនុប្បន្នស្ស វា កាមច្ឆន្ទស្ស អនុប្បាទាយ, ឧប្បន្នស្ស វា កាមច្ឆន្ទស្ស បហានាយា’’តិ (សំ. និ. ៥.២៣២).

អបិច ឆ ធម្មា កាមច្ឆន្ទស្ស បហានាយ សំវត្តន្តិ – អសុភនិមិត្តស្ស ឧគ្គហោ, អសុភភាវនានុយោគោ, ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារតា, ភោជនេ មត្តញ្ញុតា, កល្យាណមិត្តតា, សប្បាយកថាតិ. ទសវិធញ្ហិ អសុភនិមិត្តំ ឧគ្គណ្ហន្តស្សបិ កាមច្ឆន្ទោ បហីយតិ, ភាវេន្តស្សបិ, ឥន្ទ្រិយេសុ បិហិតទ្វារស្សបិ ចតុន្នំ បញ្ចន្នំ អាលោបានំ ឱកាសេ សតិ ឧទកំ បិវិត្វា យាបនសីលតាយ ភោជនេ មត្តញ្ញុនោបិ. តេន វុត្តំ –

‘‘ចត្តារោ បញ្ច អាលោបេ, អភុត្វា ឧទកំ បិវេ;

អលំ ផាសុវិហារាយ, បហិតត្តស្ស ភិក្ខុនោ’’តិ. (ថេរគា. ៩៨៣);

អសុភកម្មិកតិស្សត្ថេរសទិសេ កល្យាណមិត្តេ សេវន្តស្សបិ កាមច្ឆន្ទោ បហីយតិ, ឋាននិសជ្ជាទីសុ ទសអសុភនិស្សិតសប្បាយកថាយបិ បហីយតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឆ ធម្មា កាមច្ឆន្ទស្ស បហានាយ សំវត្តន្តី’’តិ.

បដិឃនិមិត្តេ អាយោនិសោមនសិការេន ព្យាបាទស្ស ឧប្បាទោ ហោតិ. តត្ថ បដិឃម្បិ បដិឃនិមិត្តំ, បដិឃារម្មណម្បិ បដិឃនិមិត្តំ. អយោនិសោមនសិការោ សព្ពត្ថ ឯកលក្ខណោ ឯវ. តំ តស្មិំ និមិត្តេ ពហុលំ បវត្តយតោ ព្យាបាទោ ឧប្បជ្ជតិ. តេនាហ ភគវា –

‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, បដិឃនិមិត្តំ. តត្ថ អយោនិសោមនសិការពហុលីការោ – អយមាហារោ អនុប្បន្នស្ស វា ព្យាបាទស្ស ឧប្បាទាយ, ឧប្បន្នស្ស វា ព្យាបាទស្ស ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយា’’តិ (សំ. និ. ៥.២៣២).

មេត្តាយ បន ចេតោវិមុត្តិយា យោនិសោមនសិការេនស្ស បហានំ ហោតិ. តត្ថ ‘‘មេត្តា’’តិ វុត្តេ អប្បនាបិ ឧបចារោបិ វដ្ដតិ, ‘‘ចេតោវិមុត្តី’’តិ បន អប្បនាវ. យោនិសោមនសិការោ វុត្តលក្ខណោវ. តំ តត្ថ ពហុលំ បវត្តយតោ ព្យាបាទោ បហីយតិ. តេនាហ ភគវា –

‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, មេត្តាចេតោវិមុត្តិ. តត្ថ យោនិសោមនសិការពហុលីការោ អយមាហារោ អនុប្បន្នស្ស វា ព្យាបាទស្ស អនុប្បាទាយ ឧប្បន្នស្ស វា ព្យាបាទស្ស បហានាយា’’តិ (សំ. និ. ៥.២៣២).

អបិច ឆ ធម្មា ព្យាបាទស្ស បហានាយ សំវត្តន្តិ – មេត្តានិមិត្តស្ស ឧគ្គហោ, មេត្តាភាវនា, កម្មស្សកតាបច្ចវេក្ខណា, បដិសង្ខានពហុលតា, កល្យាណមិត្តតា, សប្បាយកថាតិ. ឱធិសកានោធិសកទិសាផរណានញ្ហិ អញ្ញតរវសេន មេត្តំ ឧគ្គណ្ហន្តស្សបិ ព្យាបាទោ បហីយតិ, ឱធិសោ អនោធិសោ ទិសាផរណវសេន មេត្តំ ភាវេន្តស្សបិ ព្យាបាទោ បហីយតិ, ‘‘ត្វំ ឯតស្ស កុទ្ធោ កិំ ករិស្សសិ, កិមស្ស សីលាទីនិ វិនាសេតុំ សក្ខិស្សសិ ននុ ត្វំ អត្តនោ កម្មេន អាគន្ត្វា អត្តនោ កម្មេនេវ គមិស្សសិ, បរស្ស កុជ្ឈនំ នាម វីតច្ចិកង្គារតត្តអយសលាកគូថាទីនិ គហេត្វា បរំ បហរិតុកាមតា វិយ ហោតិ. ឯសោបិ តវ កុទ្ធោ កិំ ករិស្សតិ, កិំ តេ សីលាទីនិ វិនាសេតុំ សក្ខិស្សតិ ឯស អត្តនោ កម្មេន អាគន្ត្វា អត្តនោ កម្មេនេវ គមិស្សតិ, អប្បដិច្ឆិតបហេណកំ វិយ, បដិវាតំ ខិត្តរជោមុដ្ឋិ វិយ ច ឯតស្សេវ ឯស កោធោ មត្ថកេ បតិស្សតី’’តិ ឯវំ អត្តនោ ច បរស្ស ចាតិ ឧភយេសំ កម្មស្សកតំ បច្ចវេក្ខតោបិ, បច្ចវេក្ខិត្វា បដិសង្ខានេ ឋិតស្សបិ, អស្សគុត្តត្ថេរសទិសេ មេត្តាភាវនារតេ កល្យាណមិត្តេ សេវន្តស្សាបិ ព្យាបាទោ បហីយតិ, ឋាននិសជ្ជាទីសុ មេត្តានិស្សិតសប្បាយកថាយបិ បហីយតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឆ ធម្មា ព្យាបាទស្ស បហានាយ សំវត្តន្តី’’តិ.

អរតិអាទីសុ អយោនិសោមនសិការេន ថិនមិទ្ធស្ស ឧប្បាទោ ហោតិ. អរតិ នាម ឧក្កណ្ឋិតតា, តន្ទី នាម កាយាលសិយំ, វិជម្ភិតា នាម កាយវិនមនា, ភត្តសម្មទោ នាម ភត្តមុច្ឆា ភត្តបរិឡាហោ, ចេតសោ លីនត្តំ នាម ចិត្តស្ស លីនាការោ. ឥមេសុ អរតិអាទីសុ អយោនិសោមនសិការំ ពហុលំ បវត្តយតោ ថិនមិទ្ធំ ឧប្បជ្ជតិ. តេនាហ ភគវា –

‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, អរតិ តន្ទី វិជម្ភិតា ភត្តសម្មទោ ចេតសោ លីនត្តំ. តត្ថ អយោនិសោមនសិការពហុលីការោ – អយមាហារោ អនុប្បន្នស្ស វា ថិនមិទ្ធស្ស ឧប្បាទាយ, ឧប្បន្នស្ស វា ថិនមិទ្ធស្ស ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយា’’តិ (សំ. និ. ៥.២៣២).

អារម្ភធាតុអាទីសុ បន យោនិសោមនសិការេន ថិនមិទ្ធស្ស បហានំ ហោតិ. អារម្ភធាតុ នាម បឋមារម្ភវីរិយំ, និក្កមធាតុ នាម កោសជ្ជតោ និក្ខន្តតាយ តតោ ពលវតរំ, បរក្កមធាតុ នាម បរំ បរំ ឋានំ អក្កមនតោ តតោបិ ពលវតរំ. ឥមស្មិំ តិប្បភេទេ វីរិយេ យោនិសោមនសិការំ ពហុលំ បវត្តយតោ ថិនមិទ្ធំ បហីយតិ. តេនាហ –

‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, អារម្ភធាតុ, និក្កមធាតុ, បរក្កមធាតុ. តត្ថ យោនិសោមនសិការពហុលីការោ – អយមាហារោ អនុប្បន្នស្ស វា ថិនមិទ្ធស្ស អនុប្បាទាយ, ឧប្បន្នស្ស វា ថិនមិទ្ធស្ស បហានាយា’’តិ (សំ. និ. ៥.២៣២).

អបិច ឆ ធម្មា ថិនមិទ្ធស្ស បហានាយ សំវត្តន្តិ, អតិភោជនេ និមិត្តគ្គាហោ – ឥរិយាបថសម្បរិវត្តនតា, អាលោកសញ្ញាមនសិការោ, អព្ភោកាសវាសោ, កល្យាណមិត្តតា, សប្បាយកថាតិ. អាហរហត្ថកភុត្តវមិតកតត្ថវដ្ដកអលំសាដកកាកមាសកភោជនំ ភុញ្ជិត្វា រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានេ និសិន្នស្ស ហិ សមណធម្មំ ករោតោ ថិនមិទ្ធំ មហាហត្ថី វិយ ឱត្ថរន្តំ អាគច្ឆតិ, ចតុបញ្ចអាលោបឱកាសំ បន ឋបេត្វា បានីយំ បិវិត្វា យាបនសីលស្ស ភិក្ខុនោ តំ ន ហោតិ. ឯវំ អតិភោជនេ និមិត្តំ គណ្ហន្តស្សបិ ថិនមិទ្ធំ បហីយតិ. យស្មិំ ឥរិយាបថេ ថិនមិទ្ធំ ឱក្កមតិ, តតោ អញ្ញំ បរិវត្តេន្តស្សបិ, រត្តិំ ចន្ទាលោកំ ទីបាលោកំ ឧក្កាលោកំ ទិវា សូរិយាលោកំ មនសិករោន្តស្សបិ, អព្ភោកាសេ វសន្តស្សបិ មហាកស្សបត្ថេរសទិសេ វិគតថិនមិទ្ធេ កល្យាណមិត្តេ សេវន្តស្សបិ ថិនមិទ្ធំ បហីយតិ, ឋាននិសជ្ជាទីសុ ធុតង្គនិស្សិតសប្បាយកថាយបិ បហីយតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឆ ធម្មា ថិនមិទ្ធស្ស បហានាយ សំវត្តន្តី’’តិ.

ចេតសោ អវូបសមេ អយោនិសោមនសិការេន ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចស្ស ឧប្បាទោ ហោតិ. អវូបសមោ នាម អវូបសន្តាការោ, អត្ថតោ តំ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចមេវ. តត្ថ អយោនិសោមនសិការំ ពហុលំ បវត្តយតោ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ ឧប្បជ្ជតិ. តេនាហ –

‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, ចេតសោ អវូបសមោ. តត្ថ អយោនិសោមនសិការពហុលីការោ – អយមាហារោ អនុប្បន្នស្ស វា ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចស្ស ឧប្បាទាយ, ឧប្បន្នស្ស វា ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចស្ស ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយា’’តិ (សំ. និ. ៥.២៣២).

សមាធិសង្ខាតេ បន ចេតសោ វូបសមេ យោនិសោមនសិការេនស្ស បហានំ ហោតិ. តេនាហ –

‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, ចេតសោ វូបសមោ. តត្ថ យោនិសោមនសិការពហុលីការោ – អយមាហារោ អនុប្បន្នស្ស វា ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចស្ស អនុប្បាទាយ, ឧប្បន្នស្ស វា ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចស្ស បហានាយា’’តិ (សំ. និ. ៥.២៣២).

អបិច ឆ ធម្មា ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចស្ស បហានាយ សំវត្តន្តិ – ពហុស្សុតតា, បរិបុច្ឆកតា, វិនយេ បកតញ្ញុតា, វុឌ្ឍសេវិតា, កល្យាណមិត្តតា, សប្បាយកថាតិ. ពាហុសច្ចេនបិ ហិ ឯកំ វា ទ្វេ វា តយោ វា ចត្តារោ វា បញ្ច វា និកាយេ បាឡិវសេន ច អត្ថវសេន ច ឧគ្គណ្ហន្តស្សបិ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ បហីយតិ, កប្បិយាកប្បិយបរិបុច្ឆាពហុលស្សបិ, វិនយបញ្ញត្តិយំ ចិណ្ណវសីភាវតាយ បកតញ្ញុនោបិ, វុឌ្ឍេ មហល្លកត្ថេរេ ឧបសង្កមន្តស្សបិ, ឧបាលិត្ថេរសទិសេ វិនយធរេ កល្យាណមិត្តេ សេវន្តស្សបិ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ បហីយតិ, ឋាននិសជ្ជាទីសុ កប្បិយាកប្បិយនិស្សិតសប្បាយកថាយបិ បហីយតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឆ ធម្មា ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចស្ស បហានាយ សំវត្តន្តី’’តិ.

វិចិកិច្ឆាដ្ឋានិយេសុ ធម្មេសុ អយោនិសោមនសិការេន វិចិកិច្ឆាយ ឧប្បាទោ ហោតិ. វិចិកិច្ឆាដ្ឋានិយា ធម្មា នាម បុនប្បុនំ វិចិកិច្ឆាយ ការណត្តា វិចិកិច្ឆាវ. តត្ថ អយោនិសោមនសិការំ ពហុលំ បវត្តយតោ វិចិកិច្ឆា ឧប្បជ្ជតិ. តេនាហ –

‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, វិចិកិច្ឆាដ្ឋានិយា ធម្មា. តត្ថ អយោនិសោមនសិការពហុលីការោ – អយមាហារោ អនុប្បន្នាយ វា វិចិកិច្ឆាយ ឧប្បាទាយ, ឧប្បន្នាយ វា វិចិកិច្ឆាយ ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយា’’តិ (សំ. និ. ៥.២៣២).

កុសលាទិធម្មេសុ បន យោនិសោមនសិការេន វិចិកិច្ឆាយ បហានំ ហោតិ. តេនាហ –

‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, កុសលាកុសលា ធម្មា, សាវជ្ជានវជ្ជា ធម្មា, សេវិតព្ពាសេវិតព្ពា ធម្មា, ហីនបណីតា ធម្មា, កណ្ហសុក្កសប្បដិភាគា ធម្មា. តត្ថ យោនិសោមនសិការពហុលីការោ អយមាហារោ អនុប្បន្នាយ វា វិចិកិច្ឆាយ អនុប្បាទាយ, ឧប្បន្នាយ វា វិចិកិច្ឆាយ បហានាយា’’តិ (សំ. និ. ៥.២៣២).

អបិច ឆ ធម្មា វិចិកិច្ឆាយ បហានាយ សំវត្តន្តិ ពហុស្សុតតា, បរិបុច្ឆកតា, វិនយេ បកតញ្ញុតា, អធិមោក្ខពហុលតា, កល្យាណមិត្តតា, សប្បាយកថាតិ. ពាហុសច្ចវសេនបិ ហិ ឯកំ វា…បេ… បញ្ច វា និកាយេ បាឡិវសេន ច អត្ថវសេន ច ឧគ្គណ្ហន្តស្សបិ វិចិកិច្ឆា បហីយតិ, តីណិ រតនានិ អារព្ភ កុសលាទិភេទេសុ ធម្មេសុ បរិបុច្ឆាពហុលស្សបិ, វិនយេ ចិណ្ណវសីភាវស្សបិ, តីសុ រតនេសុ ឱកប្បនីយ, សទ្ធាសង្ខាត, អធិមោក្ខពហុលស្សបិ, សទ្ធាធិមុត្តេ វក្កលិត្ថេរសទិសេ កល្យាណមិត្តេ សេវន្តស្សបិ វិចិកិច្ឆា បហីយតិ, ឋាននិសជ្ជាទីសុ តិណ្ណំ រតនានំ គុណនិស្សិតសប្បាយកថាយបិ បហីយតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឆ ធម្មា វិចិកិច្ឆាយ បហានាយ សំវត្តន្តី’’តិ.

ឯត្ថ ច យថាវុត្តេហិ តេហិ តេហិ ធម្មេហិ វិក្ខម្ភនវសេន បហីនានំ ឥមេសំ នីវរណានំ កាមច្ឆន្ទនីវរណស្ស តាវ អរហត្តមគ្គេន អច្ចន្តប្បហានំ ហោតិ, តថា ថិនមិទ្ធនីវរណស្ស ឧទ្ធច្ចនីវរណស្ស ច. ព្យាបាទនីវរណស្ស បន កុក្កុច្ចនីវរណស្ស ច អនាគាមិមគ្គេន, វិចិកិច្ឆានីវរណស្ស សោតាបត្តិមគ្គេន អច្ចន្តប្បហានំ ហោតិ. តស្មា តេសំ តថា បហានាយ ឧបការធម្មេ ទស្សេតុំ ‘‘អារទ្ធំ ហោតិ វីរិយ’’ន្តិអាទិ អារទ្ធំ. ឥទមេវ វា យថាវុត្តំ អភិជ្ឈាទីនំ នីវរណានំ បហានំ, យស្មា ហីនវីរិយតាយ កុសីតេន, អនុបដ្ឋិតស្សតិតាយ មុដ្ឋស្សតិនា, អបដិប្បស្សទ្ធទរថតាយ សារទ្ធកាយេន, អសមាហិតតាយ វិក្ខិត្តចិត្តេន ន កទាចិបិ តេ សក្កា និព្ពត្តេតុំ, បគេវ ឥតរំ, តស្មា យថា បដិបន្នស្ស សោ អភិជ្ឈាទីនំ វិគមោ បហានំ សម្ភវតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘អារទ្ធំ ហោតិ វីរិយ’’ន្តិអាទិ អារទ្ធំ. តស្សត្ថោ – តេសំ នីវរណានំ បហានាយ សព្ពេសម្បិ វា សំកិលេសធម្មានំ សមុច្ឆិន្ទនត្ថាយ វីរិយំ អារទ្ធំ ហោតិ, បគ្គហិតំ អសិថិលប្បវត្តន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អារទ្ធត្តា ឯវ ច អន្តរា សង្កោចស្ស អនាបជ្ជនតោ អសល្លីនំ.

ឧបដ្ឋិតា សតិ អសម្មុដ្ឋាតិ ន កេវលញ្ច វីរិយមេវ, សតិបិ អារម្មណាភិមុខភាវេន ឧបដ្ឋិតា ហោតិ, តថា ឧបដ្ឋិតត្តា ឯវ ច ចិរកតចិរភាសិតានំ សរណសមត្ថតាយ អសម្មុដ្ឋា. បស្សទ្ធោតិ កាយចិត្តទរថប្បស្សម្ភនេន កាយោបិស្ស បស្សទ្ធោ ហោតិ. តត្ថ យស្មា នាមកាយេ បស្សទ្ធេ រូបកាយោបិស្ស បស្សទ្ធោ ឯវ ហោតិ, តស្មា ‘‘នាមកាយោ រូបកាយោ’’តិ អវិសេសេត្វា ‘‘បស្សទ្ធោ កាយោ’’តិ វុត្តំ. អសារទ្ធោតិ សោ ច បស្សទ្ធត្តា ឯវ អសារទ្ធោ, វិគតទរថោតិ វុត្តំ ហោតិ. សមាហិតំ ចិត្តំ ឯកគ្គន្តិ ចិត្តម្បិស្ស សម្មា អាហិតំ សុដ្ឋុ ឋបិតំ អប្បិតំ វិយ ហោតិ, សមាហិតត្តា ឯវ ច ឯកគ្គំ អចលំ និប្ផន្ទនំ និរិញ្ជនន្តិ.

ឯត្តាវតា ឈានមគ្គានំ បុព្ពភាគបដិបទា កថិតា. តេនេវាហ –

‘‘ចរម្បិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឯវំភូតោ អាតាបី ឱត្តាបី សតតំ សមិតំ អារទ្ធវីរិយោ បហិតត្តោតិ វុច្ចតី’’តិ (ឥតិវុ. ១១០).

តស្សត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តោ ឯវ.

គាថាសុ យតំ ចរេតិ យតមានោ ចរេយ្យ, ចង្កមនាទិវសេន គមនំ កប្បេន្តោបិ ‘‘អនុប្បន្នានំ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ អនុប្បាទាយ ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតី’’តិអាទិនា (សំ. និ. ៥.៦៥១-៦៦២; វិភ. ៣៩០) នយេន វុត្តសម្មប្បធានវីរិយវសេន យតន្តោ ឃដេន្តោ វាយមន្តោ យថា អកុសលា ធម្មា បហីយន្តិ, កុសលា ធម្មា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តិ, ឯវំ គមនំ កប្បេយ្យាតិ អត្ថោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. កេចិ បន ‘‘យត’’ន្តិ ឯតស្ស សំយតោតិ អត្ថំ វទន្តិ. តិដ្ឋេតិ តិដ្ឋេយ្យ ឋានំ កប្បេយ្យ. អច្ឆេតិ និសីទេយ្យ. សយេតិ និបជ្ជេយ្យ. យតមេនំ បសារយេតិ ឯតំ បសារេតព្ពំ ហត្ថបាទាទិំ យតំ យតមានោ យថាវុត្តវីរិយសមង្គីយេវ ហុត្វា បសារេយ្យ, សព្ពត្ថ បមាទំ វិជហេយ្យាតិ អធិប្បាយោ.

ឥទានិ យថា បដិបជ្ជន្តោ យតំ យតមានោ នាម ហោតិ, តំ បដិបទំ ទស្សេតុំ ‘‘ឧទ្ធ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឧទ្ធន្តិ ឧបរិ. តិរិយន្តិ តិរិយតោ, បុរត្ថិមទិសាទិវសេន សមន្តតោ ទិសាភាគេសូតិ អត្ថោ. អបាចីនន្តិ ហេដ្ឋា. យាវតា ជគតោ គតីតិ យត្តកា សត្តសង្ខារភេទស្ស លោកស្ស បវត្តិ, តត្ថ សព្ពត្ថាតិ អត្ថោ. ឯត្តាវតា អនវសេសតោ សម្មសនញាណស្ស វិសយំ សង្គហេត្វា ទស្សេតិ. សមវេក្ខិតាតិ សម្មា ហេតុនា ញាយេន អវេក្ខិតា, អនិច្ចាទិវសេន វិបស្សកោតិ វុត្តំ ហោតិ. ធម្មានន្តិ សត្តសុញ្ញានំ. ខន្ធានន្តិ រូបាទីនំ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ. ឧទយព្ពយន្តិ ឧទយញ្ច វយញ្ច. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ឧបរិ តិរិយំ អធោតិ តិសង្គហេ សព្ពស្មិំ លោកេ អតីតាទិភេទភិន្នានំ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធសង្ខាតានំ សព្ពេសំ រូបារូបធម្មានំ អនិច្ចតាទិសម្មសនាធិគតេន ឧទយព្ពយញាណេន បញ្ចវីសតិយា អាការេហិ ឧទយំ, បញ្ចវីសតិយា អាការេហិ វយញ្ច សមវេក្ខិតា សមនុបស្សិតា ភវេយ្យាតិ.

ចេតោសមថសាមីចិន្តិ ចិត្តសំកិលេសានំ អច្ចន្តវូបសមនតោ ចេតោសមថសង្ខាតស្ស អរិយមគ្គស្ស អនុច្ឆវិកបដិបទំ ញាណទស្សនវិសុទ្ធិំ. សិក្ខមានន្តិ បដិបជ្ជមានំ ភាវេន្តំ ញាណបរម្បរំ និព្ពត្តេន្តំ. សទាតិ សព្ពកាលំ, រត្តិញ្ចេវ ទិវា ច. សតន្តិ ចតុសម្បជញ្ញេន សមន្នាគតាយ សតិយា សតោការិំ. សតតំ បហិតត្តោតិ សព្ពកាលំ បហិតត្តោ និព្ពានំ បដិបេសិតត្តោតិ តថាវិធំ ភិក្ខុំ ពុទ្ធាទយោ អរិយា អាហុ អាចិក្ខន្តិ កថេន្តិ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

ទ្វាទសមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.