១៣. លោកសុត្តវណ្ណនា

១១២. តេរសមេ លោកោតិ លុជ្ជនបលុជ្ជនដ្ឋេន លោកោ, អត្ថតោ បុរិមំ អរិយសច្ចទ្វយំ ឥធ បន ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ វេទិតព្ពំ. ស្វាយំ សត្តលោកោ, សង្ខារលោកោ, ឱកាសលោកោតិ វិភាគតោ សរូបតោ ច ហេដ្ឋា វុត្តោយេវ. អបិច ខន្ធលោកាទិវសេន ច អនេកវិធោ លោកោ. យថាហ –

‘‘លោកោតិ ខន្ធលោកោ, ធាតុលោកោ, អាយតនលោកោ, វិបត្តិភវលោកោ, វិបត្តិសម្ភវលោកោ, សម្បត្តិភវលោកោ, សម្បត្តិសម្ភវលោកោ, ឯកោ លោកោ សព្ពេ សត្តា អហារដ្ឋិតិកា, ទ្វេ លោកា នាមញ្ច រូបញ្ច, តយោ លោកា តិស្សោ វេទនា, ចត្តារោ លោកា ចត្តារោ អាហារា, បញ្ច លោកា បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា, ឆ លោកា ឆ អជ្ឈត្តិកានិ អាយតនានិ, សត្ត លោកា សត្ត វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ, អដ្ឋ លោកា អដ្ឋ លោកធម្មា, នវ លោកា នវ សត្តាវាសា, ទស លោកា ទសាយតនានិ, ទ្វាទស លោកា ទ្វាទសាយតនានិ, អដ្ឋារស លោកា អដ្ឋារស ធាតុយោ’’តិ (មហានិ. ៣; ចូឡនិ. អជិតមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ២).

ឯវមនេកធា វិភត្តោបិ លោកោ បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ ឯវ សង្គហំ សមោសរណំ គច្ឆតិ, ឧបាទានក្ខន្ធា ច ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ ជាតិបិ ទុក្ខា …បេ… សំខិត្តេន បញ្ចុបាទានក្ខន្ធាបិ ទុក្ខាតិ. តេន វុត្តំ ‘‘អត្ថតោ បុរិមំ អរិយសច្ចទ្វយំ, ឥធ បន ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ វេទិតព្ព’’ន្តិ. ននុ ច លុជ្ជនបលុជ្ជនដ្ឋោ អវិសេសេន បញ្ចសុ ខន្ធេសុ សម្ភវតីតិ? សច្ចំ សម្ភវតិ. យំ បន ន លុជ្ជតីតិ គហិតំ, តំ តថា ន ហោតិ, ឯកំសេនេវ លុជ្ជតិ បលុជ្ជតីតិ សោ លោកោតិ ឧបាទានក្ខន្ធេស្វេវ លោកសទ្ទោ និរូឡ្ហោតិ វេទិតព្ពោ. តស្មា លោកោតិ ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ ឯវ.

យទិបិ តថាគត-សទ្ទស្ស ហេដ្ឋា តថាគតសុត្តេ នានានយេហិ វិត្ថារតោ អត្ថោ វិភត្តោ, តថាបិ បាឡិយា អត្ថសំវណ្ណនាមុខេន អយមត្ថវិភាវនា – អភិសម្ពុទ្ធោតិ ‘‘អភិញ្ញេយ្យតោ បរិញ្ញេយ្យតោ’’តិ បុព្ពេ វុត្តវិភាគេន វា អវិសេសតោ តាវ អាសយានុសយចរិយាធិមុត្តិអាទិភេទតោ កុសលាកុសលាទិវិភាគតោ វដ្ដប្បមាណសណ្ឋានាទិភេទតោ, វិសេសតោ វា បន ‘‘អយំ សស្សតាសយោ, អយំ ឧច្ឆេទាសយោ’’តិអាទិនា ‘‘កក្ខឡលក្ខណា បថវីធាតុ, បគ្ឃរណលក្ខណា អាបោធាតូ’’តិអាទិនា ច អភិវិសិដ្ឋេន សយម្ភុញាណេន សម្មា អវិបរីតំ យោ យោ អត្ថោ យថា យថា ពុជ្ឈិតព្ពោ, តថា តថា ពុទ្ធោ ញាតោ អត្តបច្ចក្ខោ កតោតិ អភិសម្ពុទ្ធោ.

លោកស្មាតិ យថាវុត្តលោកតោ. វិសំយុត្តោតិ វិសំសដ្ឋោ, តប្បដិពទ្ធានំ សព្ពេសំ សំយោជនានំ សម្មទេវ សមុច្ឆិន្នត្តា តតោ វិប្បមុត្តោតិ អត្ថោ. លោកសមុទយោតិ សុត្តន្តនយេន តណ្ហា, អភិធម្មនយេន បន អភិសង្ខារេហិ សទ្ធិំ ទិយឌ្ឍកិលេសសហស្សំ. បហីនោតិ ពោធិមណ្ឌេ អរហត្តមគ្គញាណេន សមុច្ឆេទប្បហានវសេន សវាសនំ បហីនោ. លោកនិរោធោតិ និព្ពានំ. សច្ឆិកតោតិ អត្តបច្ចក្ខោ កតោ. លោកនិរោធគាមិនី បដិបទាតិ សីលាទិក្ខន្ធត្តយសង្គហោ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ. សោ ហិ លោកនិរោធំ និព្ពានំ គច្ឆតិ អធិគច្ឆតិ, តទត្ថំ អរិយេហិ បដិបជ្ជីយតិ ចាតិ លោកនិរោធគាមិនី បដិបទាតិ វុច្ចតិ.

ឯត្តាវតា តថានិ អភិសម្ពុទ្ធោ យាថាវតោ គតោតិ តថាគតោតិ អយមត្ថោ ទស្សិតោ ហោតិ. ចត្តារិ ហិ អរិយសច្ចានិ តថានិ នាម. យថាហ –

‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, តថានិ អវិតថានិ អនញ្ញថានិ. កតមានិ ចត្តារិ? ឥទំ ទុក្ខន្តិ, ភិក្ខវេ, តថមេតំ អវិតថមេតំ, អនញ្ញថមេត’’ន្តិ (សំ. និ. ៥.១០៩០) វិត្ថារោ.

អបិច តថាយ គតោតិ តថាគតោ, តថំ គតោតិ តថាគតោ, គតោតិ ច អវគតោ អតីតោ បត្តោ បដិបន្នោតិ អត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យស្មា ភគវា សកលលោកំ តីរណបរិញ្ញាយ តថាយ អវិបរីតាយ គតោ អវគតោ, តស្មា លោកោ តថាគតេន អភិសម្ពុទ្ធោតិ តថាគតោ. លោកសមុទយំ បហានបរិញ្ញាយ តថាយ គតោ អតីតោតិ តថាគតោ. លោកនិរោធំ សច្ឆិកិរិយាយ តថាយ គតោ បត្តោតិ តថាគតោ. លោកនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ តថំ អវិបរីតំ គតោ បដិបន្នោតិ តថាគតោតិ. ឯវំ ឥមិស្សា បាឡិយា ភគវតោ តថាគតភាវទីបនវសេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ឥតិ ភគវា ចតុសច្ចាភិសម្ពោធនវសេន អត្តនោ តថាគតភាវំ បកាសេត្វា ឥទានិ តត្ថ ទិដ្ឋាទិអភិសម្ពោធិវសេនបិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘យំ, ភិក្ខវេ’’តិអាទិមាហ. អង្គុត្តរដ្ឋកថាយំ (អ. និ. អដ្ឋ. ២.៤.២៣) បន ‘‘ចតូហិ សច្ចេហិ អត្តនោ ពុទ្ធភាវំ កថេត្វា’’តិអាទិ វុត្តំ. តំ តថាគតសទ្ទ-ពុទ្ធសទ្ទានំ អត្ថតោ និន្នានាករណតំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. តថា ចេវ ហិ បាឡិ បវត្តាតិ. តត្ថ ទិដ្ឋន្តិ រូបាយតនំ. សុតន្តិ សទ្ទាយតនំ. មុតន្តិ បត្វា គហេតព្ពតោ គន្ធាយតនំ, រសាយតនំ, ផោដ្ឋព្ពាយតនញ្ច. វិញ្ញាតន្តិ សុខទុក្ខាទិធម្មារម្មណំ. បត្តន្តិ បរិយេសិត្វា វា អបរិយេសិត្វា វា បត្តំ. បរិយេសិតន្តិ បត្តំ វា អប្បត្តំ វា បរិយេសិតំ. អនុវិចរិតំ មនសាតិ ចិត្តេន អនុសញ្ចរិតំ. កស្ស បន អនុវិចរិតំ មនសាតិ? សទេវកស្ស…បេ… សទេវមនុស្សាយាតិ សម្ពន្ធនីយំ. តត្ថ សហ ទេវេហីតិ សទេវកោ, តស្ស សទេវកស្ស. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ.

សទេវកវចនេន ចេត្ថ បញ្ចកាមាវចរទេវគ្គហណំ វេទិតព្ពំ, សមារកវចនេន ឆដ្ឋកាមាវចរទេវគ្គហណំ, សព្រហ្មកវចនេន ព្រហ្មកាយិកាទិព្រហ្មគ្គហណំ, សស្សមណព្រាហ្មណិវចនេន សាសនស្ស បច្ចត្ថិកសមណព្រាហ្មណគ្គហណញ្ចេវ សមិតបាបពាហិតបាបសមណព្រាហ្មណគ្គហណញ្ច, បជាវចនេន សត្តលោកគ្គហណំ, សទេវមនុស្សវចនេន សម្មុតិទេវអវសេសមនុស្សគ្គហណំ. ឯវមេត្ថ តីហិ បទេហិ ទេវមារព្រហ្មេហិ សទ្ធិំ សត្តលោកោ, ទ្វីហិ បជាវសេន សត្តលោកោ គហិតោតិ វេទិតព្ពោ.

អបរោ នយោ – សទេវកគ្គហណេន អរូបាវចរទេវលោកោ គហិតោ, សមារកវចនេន ឆកាមាវចរទេវលោកោ, សព្រហ្មកវចនេន រូបីព្រហ្មលោកោ, សស្សមណព្រាហ្មណាទិវចនេន សម្មុតិទេវេហិ សហ អវសេសសត្តលោកោ គហិតោ. អបិចេត្ថ សទេវកវចនេន ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទតោ សព្ពលោកវិសយស្ស ភគវតោ អភិសម្ពុទ្ធភាវេ បកាសិតេ យេសមេវំ សិយា ‘‘មារោ នាម មហានុភាវោ ឆកាមាវចរិស្សរោ វសវត្តី, ព្រហ្មា បន តតោបិ មហានុភាវតរោ ទសហិ អង្គុលីហិ ទសសុ ចក្កវាឡសហស្សេសុ អាលោកំ ផរតិ, ឧត្តមជ្ឈានសមាបត្តិសុខំ បដិសំវេទេតិ. បុថូ ច សមណព្រាហ្មណា ឥទ្ធិមន្តោ ទិព្ពចក្ខុកា បរចិត្តវិទុនោ មហានុភាវា សំវិជ្ជន្តិ. អយញ្ច សត្តកាយោ អនន្តោ អបរិមាណោ, កិមេតេសំ សព្ពេសំយេវ វិសយោ អនវសេសតោ ភគវតា អភិសម្ពុទ្ធោ’’តិ? តេសំ វិមតិំ វិធមេន្តោ ភគវា ‘‘សទេវកស្ស លោកស្សា’’តិអាទិមាហ.

បោរាណា បនាហុ – ‘‘សទេវកស្សា’’តិ ទេវតាហិ សទ្ធិំ អវសេសលោកំ បរិយាទិយតិ, ‘‘សមារកស្សា’’តិ មារេន សទ្ធិំ អវសេសលោកំ, ‘‘សព្រហ្មកស្សា’’តិ ព្រហ្មេហិ សទ្ធិំ អវសេសលោកំ. ឯវំ សព្ពេបិ តិភវូបគេ សត្តេ តីសុ បទេសុ បក្ខិបិត្វា បុន ទ្វីហិ បទេហិ បរិយាទិយន្តោ ‘‘សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយ សទេវមនុស្សាយា’’តិ អាហ. ឯវំ បញ្ចហិបិ បទេហិ ខន្ធត្តយបរិច្ឆិន្នេ សព្ពសត្តេ បរិយាទិយតិ.

យស្មា តំ តថាគតេន អភិសម្ពុទ្ធន្តិ ឥមិនា ឥទំ ទស្សេតិ – យំ អបរិមាណាសុ លោកធាតូសុ ឥមស្ស សទេវកស្ស លោកស្ស ‘‘នីលំ បីតក’’ន្តិអាទិ រូបារម្មណំ ចក្ខុទ្វារេ អាបាថំ អាគច្ឆតិ, តំ សព្ពំ ‘‘អយំ សត្តោ ឥមស្មិំ ខណេ ឥមំ នាម រូបារម្មណំ ទិស្វា សុមនោ វា ទុម្មនោ វា មជ្ឈត្តោ វា ជាតោ’’តិ តថាគតស្ស ឯវំ អភិសម្ពុទ្ធំ. តថា យំ អបរិមាណាសុ លោកធាតូសុ ឥមស្ស សទេវកស្ស លោកស្ស ‘‘ភេរិសទ្ទោ មុទិង្គសទ្ទោ’’តិអាទិ សទ្ទារម្មណំ សោតទ្វារេ អាបាថំ អាគច្ឆតិ, ‘‘មូលគន្ធោ តចគន្ធោ’’តិអាទិ គន្ធារម្មណំ ឃានទ្វារេ អាបាថមាគច្ឆតិ, ‘‘មូលរសោ ខន្ធរសោ’’តិអាទិ រសារម្មណំ ជិវ្ហាទ្វារេ អាបាថមាគច្ឆតិ, ‘‘កក្ខឡំ មុទុក’’ន្តិអាទិ បថវីធាតុតេជោធាតុវាយោធាតុភេទំ ផោដ្ឋព្ពារម្មណំ កាយទ្វារេ អាបាថមាគច្ឆតិ, ‘‘អយំ សត្តោ ឥមស្មិំ ខណេ ឥមំ នាម ផោដ្ឋព្ពំ ផុសិត្វា សុមនោ វា ទុម្មនោ វា មជ្ឈត្តោ វា ជាតោ’’តិ សព្ពំ តំ តថាគតស្ស ឯវំ អភិសម្ពុទ្ធំ.

តថា យំ អបរិមាណាសុ លោកធាតូសុ ឥមស្ស សទេវកស្ស លោកស្ស សុខាទិភេទំ ធម្មារម្មណំ មនោទ្វារេ អាបាថមាគច្ឆតិ, ‘‘អយំ សត្តោ ឥមស្មិំ ខណេ ឥមំ នាម ធម្មារម្មណំ ជានិត្វា សុមនោ វា ទុម្មនោ វា មជ្ឈត្តោ វា ជាតោ’’តិ សព្ពំ តំ តថាគតស្ស ឯវំ អភិសម្ពុទ្ធំ. ឯវំ យំ ឥមស្ស សទេវកស្ស លោកស្ស ទិដ្ឋំ សុតំ មុតំ វិញ្ញាតំ, តំ តថាគតេន អទិដ្ឋំ វា អសុតំ វា អមុតំ វា អវិញ្ញាតំ វា នត្ថិ. ឥមស្ស បន មហាជនស្ស បរិយេសិត្វា អប្បត្តម្បិ អត្ថិ, អបរិយេសិត្វា អប្បត្តម្បិ អត្ថិ, បរិយេសិត្វា បត្តម្បិ អត្ថិ, អបរិយេសិត្វា បត្តម្បិ អត្ថិ. សព្ពម្បិ តថាគតស្ស អប្បត្តំ នាម នត្ថិ ញាណេន អសច្ឆិកតំ. តតោ ឯវ យំ អបរិមាណាសុ លោកធាតូសុ អបរិមាណានំ សត្តានំ ចក្ខុទ្វារេ អាបាថមាគច្ឆន្តំ រូបារម្មណំ នាម អត្ថិ, តំ ភគវា សព្ពំ សព្ពាការេន ជានាតិ បស្សតិ. ឯវំ ជានតា បស្សតា ចានេន តំ ឥដ្ឋានិដ្ឋាទិវសេន វា ទិដ្ឋសុតមុតវិញ្ញាតេសុ លព្ភមានបទវសេន វា ‘‘កតមំ តំ រូបំ រូបាយតនំ? យំ រូបំ ចតុន្នំ មហាភូតានំ ឧបាទាយ វណ្ណនិភា សនិទស្សនំ សប្បដិឃំ នីលំ បីតក’’ន្តិអាទិនា (ធ. ស. ៦១៧) នយេន អនេកេហិ នាមេហិ តេរសហិ វារេហិ ទ្វេបញ្ញាសាយ នយេហិ វិភជ្ជមានំ តថេវ ហោតិ, វិតថំ នត្ថិ. ឯស នយោ សោតទ្វារាទីសុបិ អាបាថមាគច្ឆន្តេសុ សទ្ទាទីសុ.

តស្មា តថាគតោតិ វុច្ចតីតិ យំ យថា លោកេន គតំ, តស្ស តថេវ គតត្តា តថាគតោតិ វុច្ចតិ. បាឡិយំ បន ‘‘អភិសម្ពុទ្ធ’’ន្តិ វុត្តំ, តំ តថាគតសទ្ទេន សមានត្ថំ. ឥមិនា តថាទស្សិភាវតោ តថាគតោតិ អយមត្ថោ ទស្សិតោ ហោតិ. វុត្តញ្ហេតំ ធម្មសេនាបតិនា –

‘‘ន តស្ស អទ្ទិដ្ឋមិធត្ថិ កិញ្ចិ,

អថោ អវិញ្ញាតមជានិតព្ពំ;

សព្ពំ អភិញ្ញាសិ យទត្ថិ នេយ្យំ,

តថាគតោ តេន សមន្តចក្ខូ’’តិ. (មហានិ. ១៥៦; ចូឡនិ. មោឃរាជមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៨៥; បដិ. ម. ១.១២១);

សុត្តន្តេបិ វុត្តំ ភគវតា –

‘‘យំ, ភិក្ខវេ, សទេវកស្ស លោកស្ស…បេ… សទេវមនុស្សាយ បជាយ ទិដ្ឋំ សុតំ មុតំ វិញ្ញាតំ បត្តំ បរិយេសិតំ អនុវិចរិតំ មនសា, តមហំ ជានាមិ, តមហំ អព្ភញ្ញាសិំ, តំ តថាគតស្ស វិទិតំ, តំ តថាគតោ ន ឧបដ្ឋាសី’’តិ (អ. និ. ៤.២៤).

យញ្ច, ភិក្ខវេ, រត្តិំ តថាគតោ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុជ្ឈតីតិ យស្សញ្ច វិសាខបុណ្ណមរត្តិយំ តថា អាគតាទិអត្ថេន តថាគតោ ភគវា ពោធិមណ្ឌេ អបរាជិតបល្លង្កេ និសិន្នោ តិណ្ណំ មារានំ មត្ថកំ មទ្ទិត្វា ឧត្តរិតរាភាវតោ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អាសវក្ខយញាណេន សទ្ធិំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ អធិគច្ឆតិ. យញ្ច រត្តិំ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយតីតិ យស្សញ្ច វិសាខបុណ្ណមរត្តិយំយេវ កុសិនារាយំ ឧបវត្តនេ មល្លានំ សាលវនេ យមកសាលានមន្តរេ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយតិ. យំ ឯតស្មិំ អន្តរេតិ ឥមាសំ ទ្វិន្នំ សឧបាទិសេសអនុបាទិសេសនិព្ពានធាតូនំ វេមជ្ឈេ បញ្ចចត្តាលីសវស្សបរិមាណេ កាលេ បឋមពោធិយម្បិ, មជ្ឈិមពោធិយម្បិ, បច្ឆិមពោធិយម្បិ យំ សុត្តគេយ្យាទិប្បភេទំ ធម្មំ ភាសតិ និទ្ទិសនវសេន, លបតិ ឧទ្ធិសនវសេន, និទ្ទិសតិ បដិនិទ្ទិសនវសេន. សព្ពំ តំ តថេវ ហោតីតិ តំ ឯត្ថន្តរេ ទេសិតំ សព្ពំ សុត្តគេយ្យាទិនវង្គំ ពុទ្ធវចនំ អត្ថតោ ព្យញ្ជនតោ ច អនុបវជ្ជំ អនូនំ អនធិកំ សព្ពាការបរិបុណ្ណំ រាគមទនិម្មទនំ…បេ… មោហមទនិម្មទនំ, នត្ថិ តត្ថ វាលគ្គមត្តម្បិ អវក្ខលិតំ, ឯកមុទ្ទិកាយ លញ្ឆិតំ វិយ ឯកនាឡិយា មិតំ វិយ ឯកតុលាយ តុលិតំ វិយ ច តំ តថេវ ហោតិ យស្សត្ថាយ ភាសិតំ, ឯកន្តេនេវ តស្ស សាធនតោ, នោ អញ្ញថា. តស្មា តថំ, អវិតថំ, អនញ្ញថំ. ឯតេន តថាវាទិតាយ តថាគតោតិ ទស្សេតិ. គទអត្ថោ អយំ គតសទ្ទោ ទការស្ស តការំ កត្វា, តស្មា តថំ គទតីតិ តថាគតោតិ អត្ថោ. អថ វា អាគទនំ អាគទោ, វចនន្តិ អត្ថោ. តថោ អវិបរីតោ អាគទោ យស្សាតិ ទការស្ស តការំ កត្វា តថាគតោតិ ឯវមេត្ថ បទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា.

យថាវាទី តថាការីតិ យេ ធម្មេ ភគវា ‘‘ឥមេ ធម្មា អកុសលា សាវជ្ជា វិញ្ញុគរហិតា សមត្តា សមាទិន្នា អហិតាយ ទុក្ខាយ សំវត្តន្តី’’តិ បរេសំ ធម្មំ ទេសេន្តោ វទតិ, តេ ធម្មេ ឯកន្តេនេវ សយំ បហាសិ. យេ បន ធម្មេ ភគវា ‘‘ឥមេ ធម្មា កុសលា អនវជ្ជា វិញ្ញុប្បសត្ថា សមត្តា សមាទិន្នា ហិតាយ សុខាយ សំវត្តន្តី’’តិ វទតិ, តេ ធម្មេ ឯកន្តេនេវ សយំ ឧបសម្បជ្ជ វិហាសិ. តស្មា យថាវាទី ភគវា, តថាការីតិ វេទិតព្ពោ. យថាការី តថាវាទីតិ សម្មទេវ សីលាទិបរិបូរណវសេន សម្មា បដិបន្នោ សយំ យថាការី ភគវា, តថេវ ធម្មទេសនាយ បរេសំ តត្ថ បតិដ្ឋាបនវសេន តថាវាទី. ភគវតោ ហិ វាចាយ កាយោ អនុលោមេតិ, កាយស្សបិ វាចា. តស្មា យថាវាទី តថាការី, យថាការី តថាវាទី ច ហោតិ. ឯវំភូតស្ស ចស្ស យថា វាចា, កាយោបិ តថា គតោ បវត្តោ. យថា ច កាយោ, វាចាបិ តថា គតា បវត្តាតិ អត្ថោ.

អភិភូ អនភិភូតោតិ ឧបរិ ភវគ្គំ ហេដ្ឋា អវីចិនិរយំ បរិយន្តំ កត្វា តិរិយំ អបរិមាណាសុ លោកធាតូសុ ភគវា សព្ពសត្តេ អភិភវតិ សីលេនបិ សមាធិនាបិ បញ្ញាយបិ វិមុត្តិយាបិ វិមុត្តិញាណទស្សនេនបិ, ន តស្ស តុលា វា បមាណំ វា អត្ថិ, អសមោ អសមសមោ អប្បដិមោ អប្បដិភាគោ អប្បដិបុគ្គលោ អតុលោ អប្បមេយ្យោ អនុត្តរោ ធម្មរាជា ទេវានំ អតិទេវោ សក្កានំ អតិសក្កោ ព្រហ្មានំ អតិព្រហ្មា. តតោ ឯវ សយំ ន កេនចិ អភិភូតោតិ អនភិភូតោ. អញ្ញទត្ថូតិ ឯកំសត្ថេ និបាតោ. យញ្ហិ កិញ្ចិ នេយ្យំ នាម, សព្ពំ តំ ហត្ថតលេ អាមលកំ វិយ បស្សតីតិ ទសោ. អវិបរីតំ អាសយាទិអវពោធេន ហិតូបសំហារាទិនា ច សត្តេ, ភាវញ្ញថត្តូបនយវសេន សង្ខារេ សព្ពាការេន សុចិណ្ណវសិតាយ សមាបត្តិយោ ចិត្តញ្ច វសេ វត្តេតីតិ វសវត្តី. ឯត្តាវតា អភិភវនដ្ឋេន ភគវា អត្តនោ តថាគតភាវំ ទស្សេតិ.

តត្រេវំ បទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា – អគទោ វិយ អគទោ. កោ បនេស? ទេសនាវិលាសោ ចេវ បុញ្ញុស្សយោ ច. តេនេវ ហេស មហានុភាវោ ភិសក្កោ វិយ ទិព្ពាគទេន សប្បេ, សព្ពេ បរប្បវាទិនោ សទេវកញ្ច លោកំ អភិភវតិ. ឥតិ សព្ពលោកាភិភវនេ តថោ អវិបរីតោ ទេសនាវិលាសោ ចេវ បុញ្ញុស្សយោ ច អគទោ អស្សាតិ ទការស្ស តការំ កត្វា តថាគតោតិ វេទិតព្ពោ. តេន វុត្តំ ‘‘សទេវកេ, ភិក្ខវេ, លោកេ…បេ… វសវត្តី, តស្មា តថាគតោតិ វុច្ចតី’’តិ.

គាថាសុ សព្ពលោកំ អភិញ្ញាយាតិ តេធាតុកលោកសន្និវាសំ ជានិត្វា. សព្ពលោកេ យថាតថន្តិ តស្មិំ តេធាតុកលោកសន្និវាសេ យំកិញ្ចិ នេយ្យំ, តំ សព្ពំ យថាតថំ អវិបរីតំ ជានិត្វា. សព្ពលោកវិសំយុត្តោតិ ចតុន្នំ យោគានំ អនវសេសប្បហានេន សព្ពេនបិ លោកេន វិសំយុត្តោ វិប្បមុត្តោ. អនូបយោតិ សព្ពស្មិម្បិ លោកេ តណ្ហាទិដ្ឋិឧបយេហិ អនូបយោ តេហិ ឧបយេហិ វិរហិតោ.

សព្ពាភិភូតិ រូបាទីនិ សព្ពារម្មណានិ, សព្ពំ សង្ខារគតំ, សព្ពេបិ មារេ អភិភវិត្វា ឋិតោ. ធីរោតិ ធិតិសម្បន្នោ. សព្ពគន្ថប្បមោចនោតិ សព្ពេ អភិជ្ឈាកាយគន្ថាទិកេ មោចេត្វា ឋិតោ វេនេយ្យសន្តានេបិ អត្តនោ ទេសនាវិលាសេន តេសំ បមោចនតោ សព្ពគន្ថប្បមោចនោ. ផុដ្ឋាស្សាតិ ផុដ្ឋា អស្ស. ករណត្ថេ ឥទំ សាមិវចនំ, ផុដ្ឋា អនេនាតិ អត្ថោ. បរមា សន្តីតិ និព្ពានំ. តញ្ហិ តេន ញាណផុសនេន ផុដ្ឋំ. តេនេវាហ ‘‘និព្ពានំ អកុតោភយ’’ន្តិ. អថ វា បរមា សន្តីតិ ឧត្តមា សន្តិ. កតរា សាតិ? និព្ពានំ. យស្មា បន និព្ពានេ កុតោចិ ភយំ នត្ថិ, តស្មា តំ អកុតោភយន្តិ វុច្ចតិ.

អនីឃោតិ និទ្ទុក្ខោ. សព្ពកម្មក្ខយំ បត្តោតិ សព្ពេសំ កម្មានំ ខយំ បរិយោសានំ អច្ចន្តាភាវំ បត្តោ. វិមុត្តោ ឧបធិសង្ខយេតិ ឧបធិសង្ខយសង្ខាតេ និព្ពានេ តទារម្មណាយ ផលវិមុត្តិយា វិមុត្តោ. ឯស សោតិ ឯសោ សោ. សីហោ អនុត្តរោតិ បរិស្សយានំ សហនដ្ឋេន, កិលេសានំ ហននដ្ឋេន ច, តថាគតោ អនុត្តរោ សីហោ នាម. ព្រហ្មន្តិ សេដ្ឋំ. ចក្កន្តិ ធម្មចក្កំ. បវត្តយីតិ តិបរិវដ្ដំ ទ្វាទសាការំ បវត្តេសិ.

ឥតីតិ ឯវំ តថាគតស្ស គុណេ ជានិត្វា. សង្គម្មាតិ សមាគន្ត្វា. តំនមស្សន្តីតិ តំ តថាគតំ តេ សរណំ គតា ទេវមនុស្សា នមស្សន្តិ. មហន្តេហិ សីលាទិគុណេហិ សមន្នាគតត្តា មហន្តំ, ចតុវេសារជ្ជយោគេន វីតសារទំ. ឥទានិ យំ វទន្តា តេ នមស្សន្តិ, តំ ទស្សេតុំ ទន្តោតិអាទិ វុត្តំ. តំ ឧត្តានត្ថមេវ.

ឥតិ ឥមស្មិំ ចតុក្កនិបាតេ ឆដ្ឋេ សត្តមេ ច សុត្តេ វដ្ដំ កថិតំ, បឋមទុតិយតតិយទ្វាទសមតេរសមេសុ វិវដ្ដំ កថិតំ, សេសេសុ វដ្ដវិវដ្ដំ កថិតន្តិ វេទិតព្ពំ.

តេរសមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឥតិ បរមត្ថទីបនិយា

ខុទ្ទកនិកាយ-អដ្ឋកថាយ

ឥតិវុត្តកស្ស ចតុក្កនិបាតវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និគមនកថា

ឯត្តាវតា ច –

ធម្មិស្សរេន ជគតោ, ធម្មាលោកវិធាយិនា;

ធម្មានំ ពោធនេយ្យានំ, ជានតា ទេសនាវិធិំ.

តំ តំ និទានមាគម្ម, សព្ពលោកហិតេសិនា;

ឯកកាទិប្បភេទេន, ទេសិតានិ មហេសិនា.

ទសុត្តរសតំ ទ្វេ ច, សុត្តានិ ឥតិវុត្តកំ;

ឥតិវុត្តប្បភេទេន, សង្គាយិំសុ មហេសយោ.

ឆឡភិញ្ញា វសិប្បត្តា, បភិន្នបដិសម្ភិទា;

យំ តំ សាសនធោរយ្ហា, ធម្មសង្គាហកា បុរេ.

តស្ស អត្ថំ បកាសេតុំ, បោរាណដ្ឋកថានយំ;

និស្សាយ យា សមារទ្ធា, អត្ថសំវណ្ណនា មយា.

សា តត្ថ បរមត្ថានំ, សុត្តន្តេសុ យថារហំ;

បកាសនា បរមត្ថ-ទីបនី នាម នាមតោ.

សម្បត្តា បរិនិដ្ឋានំ, អនាកុលវិនិច្ឆយា;

អដ្ឋត្តិំសប្បមាណាយ, បាឡិយា ភាណវារតោ.

ឥតិ តំ សង្ខរោន្តេន, យំ តំ អធិគតំ មយា;

បុញ្ញំ តស្សានុភាវេន, លោកនាថស្ស សាសនំ.

ឱគាហេត្វា វិសុទ្ធាយ, សីលាទិបដិបត្តិយា;

សព្ពេបិ បាណិនោ ហោន្តុ, វិមុត្តិរសភាគិនោ.

ចិរំ តិដ្ឋតុ លោកស្មិំ, សម្មាសម្ពុទ្ធសាសនំ;

តស្មិំ សគារវា និច្ចំ, ហោន្តុ សព្ពេបិ បាណិនោ.

សម្មា វស្សតុ កាលេន, ទេវោបិ ជគតិប្បតិ;

សទ្ធម្មនិរតោ លោកំ, ធម្មេនេវ បសាសតូតិ.

ឥតិ ពទរតិត្ថវិហារវាសិនា អាចរិយធម្មបាលេន កតា

ឥតិវុត្តកស្ស អដ្ឋកថា និដ្ឋិតា.