១. អគ្គប្បសាទសុត្តវណ្ណនា

៩០. បញ្ចមវគ្គស្ស បឋមេ អគ្គប្បសាទាតិ ឯត្ថ អយំ អគ្គសទ្ទោ អាទិកោដិកោដ្ឋាសសេដ្ឋេសុ ទិស្សតិ. តថា ហេស ‘‘អជ្ជតគ្គេ, សម្ម ទោវារិក, អាវរាមិ ទ្វារំ និគណ្ឋានំ និគណ្ឋីនំ (ម. និ. ២.៧០). អជ្ជតគ្គេ បាណុបេតំ សរណំ គត’’ន្តិ (ទី. និ. ១.២៥០; បារា. ១៥) ច អាទីសុ អាទិម្ហិ ទិស្សតិ. ‘‘តេនេវ អង្គុលគ្គេន តំ អង្គុលគ្គំ បរាមសេយ្យ (កថា. ៤៤១). ឧច្ឆគ្គំ វេឡគ្គ’’ន្តិ ច អាទីសុ កោដិយំ. ‘‘អម្ពិលគ្គំ វា មធុរគ្គំ វា តិត្តកគ្គំ វា (សំ. និ. ៥.៣៧៤). អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, វិហារគ្គេន វា បរិវេណគ្គេន វា ភាជេតុ’’ន្តិ (ចូឡវ. ៣១៨) ច អាទីសុ កោដ្ឋាសេ. ‘‘អយំ ឥមេសំ ចតុន្នំ បុគ្គលានំ អគ្គោ ច សេដ្ឋោ ច ឧត្តមោ ច បវរោ ច (អ. និ. ៤.៩៥). អគ្គោហមស្មិ លោកស្សា’’តិ ច អាទីសុ (ទី. និ. ២.៣១; ម. និ. ៣.២០៧) សេដ្ឋេ. ស្វាយមិធាបិ សេដ្ឋេយេវ ទដ្ឋព្ពោ. តស្មា អគ្គេសុ សេដ្ឋេសុ បសាទា, អគ្គភូតា សេដ្ឋភូតា វា បសាទា អគ្គប្បសាទាតិ អត្ថោ.

បុរិមស្មិញ្ច អត្ថេ អគ្គសទ្ទេន ពុទ្ធាទិរតនត្តយំ វុច្ចតិ. តេសុ ភគវា តាវ អសទិសដ្ឋេន, គុណវិសិដ្ឋដ្ឋេន, អសមសមដ្ឋេន ច អគ្គោ. សោ ហិ មហាភិនីហារំ ទសន្នំ បារមីនំ បវិចយញ្ច អាទិំ កត្វា តេហិ ពោធិសម្ភារគុណេហិ ចេវ ពុទ្ធគុណេហិ ច សេសជនេហិ អសទិសោតិ អសទិសដ្ឋេន អគ្គោ. យេ ចស្ស គុណា មហាករុណាទយោ, តេ សេសសត្តានំ គុណេហិ វិសិដ្ឋាតិ គុណវិសិដ្ឋដ្ឋេនបិ សព្ពសត្តុត្តមតាយ អគ្គោ. យេ បន បុរិមកា សម្មាសម្ពុទ្ធា សព្ពសត្តេហិ អសមា, តេហិ សទ្ធិំ អយមេវ រូបកាយគុណេហិ ចេវ ធម្មកាយគុណេហិ ច សមោតិ អសមសមដ្ឋេនបិ អគ្គោ. តថា ទុល្លភបាតុភាវតោ អច្ឆរិយមនុស្សភាវតោ ពហុជនហិតសុខាវហតោ អទុតិយអសហាយាទិភាវតោ ច ភគវា លោកេ អគ្គោតិ វុច្ចតិ. យថាហ –

‘‘ឯកបុគ្គលស្ស, ភិក្ខវេ, បាតុភាវោ ទុល្លភោ លោកស្មិំ, កតមស្ស ឯកបុគ្គលស្ស? តថាគតស្ស អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស.

‘‘ឯកបុគ្គលោ, ភិក្ខវេ, លោកេ ឧប្បជ្ជមានោ ឧប្បជ្ជតិ អច្ឆរិយមនុស្សោ.

‘‘ឯកបុគ្គលោ, ភិក្ខវេ, លោកេ ឧប្បជ្ជមានោ ឧប្បជ្ជតិ ពហុជន…បេ… សម្មាសម្ពុទ្ធោ.

‘‘ឯកបុគ្គលោ, ភិក្ខវេ, លោកេ ឧប្បជ្ជមានោ ឧប្បជ្ជតិ, អទុតិយោ អសហាយោ អប្បដិមោ អប្បដិសមោ អប្បដិភាគោ អប្បដិបុគ្គលោ អសមោ អសមសមោ ទ្វិបទានំ អគ្គោ. កតមោ ឯកបុគ្គលោ? តថាគតោ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ (អ. និ. ១.១៧០-១៧២, ១៧៤).

ធម្មសង្ឃាបិ អញ្ញធម្មសង្ឃេហិ អសទិសដ្ឋេន វិសិដ្ឋគុណតាយ ទុល្លភបាតុភាវាទិនា ច អគ្គា. តថា ហិ តេសំ ស្វាក្ខាតតាទិសុប្បដិបន្នតាទិគុណវិសេសេហិ អញ្ញធម្មសង្ឃា សទិសា អប្បតរនិហីនា វា នត្ថិ, កុតោ សេដ្ឋា. សយមេវ ច បន តេហិ វិសិដ្ឋគុណតាយ សេដ្ឋា. តថា ទុល្លភុប្បាទអច្ឆរិយភាវពហុជនហិតសុខាវហា អទុតិយអសហាយាទិសភាវា ច តេ. យទគ្គេន ហិ ភគវា ទុល្លភបាតុភាវោ, តទគ្គេន ធម្មសង្ឃាបីតិ. អច្ឆរិយាទិភាវេបិ ឯសេវ នយោ. ឯវំ អគ្គេសុ សេដ្ឋេសុ ឧត្តមេសុ បវរេសុ គុណវិសិដ្ឋេសុ បសាទាតិ អគ្គប្បសាទា.

ទុតិយស្មិំ បន អត្ថេ យថាវុត្តេសុ អគ្គេសុ ពុទ្ធាទីសុ ឧប្បត្តិយា អគ្គភូតា បសាទា អគ្គប្បសាទា. យេ បន អរិយមគ្គេន អាគតា អវេច្ចប្បសាទា, តេ ឯកន្តេនេវ អគ្គភូតា បសាទាតិ អគ្គប្បសាទា. យថាហ ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ ពុទ្ធេ អវេច្ចប្បសាទេន សមន្នាគតោ ហោតី’’តិអាទិ (សំ. និ. ៥.១០២៧). អគ្គវិបាកត្តាបិ ចេតេ អគ្គប្បសាទា. វុត្តញ្ហិ ‘‘អគ្គេ ខោ បន បសន្នានំ អគ្គោ វិបាកោ’’តិ.

យាវតាតិ យត្តកា. សត្តាតិ បាណិនោ. អបទាតិ អបាទកា. ទ្វិបទាតិ ទ្វិបាទកា. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. វា-សទ្ទោ សមុច្ចយត្ថោ, ន វិកប្បត្ថោ. យថា ‘‘អនុប្បន្នោ វា កាមាសវោ ឧប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នោ វា កាមាសវោ បវឌ្ឍតី’’តិ (ម. និ. ១.១៧) ឯត្ថ អនុប្បន្នោ ច ឧប្បន្នោ ចាតិ អត្ថោ. យថា ច ‘‘ភូតានំ វា សត្តានំ ឋិតិយា សម្ភវេសីនំ វា អនុគ្គហាយា’’តិ (ម. និ. ១.៤០២; សំ. និ. ២.១២) ឯត្ថ ភូតានញ្ច សម្ភវេសីនញ្ចាតិ អត្ថោ. យថា ច ‘‘អគ្គិតោ វា ឧទកតោ វា មិថុភេទតោ វា’’តិ (ទី. និ. ២.១៥២; ឧទា. ៧៦; មហាវ. ២៨៦) ឯត្ថ អគ្គិតោ ច ឧទកតោ ច មិថុភេទតោ ចាតិ អត្ថោ, ឯវំ ‘‘អបទា វា…បេ… អគ្គមក្ខាយតី’’តិ ឯត្ថាបិ អបទា ច ទ្វិបទា ចាតិ សម្បិណ្ឌនវសេន អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. តេន វុត្តំ ‘‘វា-សទ្ទោ សមុច្ចយត្ថោ, ន វិកប្បត្ថោ’’តិ.

រូបិនោតិ រូបវន្តោ. ន រូបិនោតិ អរូបិនោ. សញ្ញិនោតិ សញ្ញាវន្តោ. ន សញ្ញិនោតិ អសញ្ញិនោ. នេវសញ្ញិនាសញ្ញិនោ នាម ភវគ្គបរិយាបន្នា. ឯត្តាវតា ច កាមភវោ, រូបភវោ, អរូបភវោ, ឯកវោការភវោ, ចតុវោការភវោ, បញ្ចវោការភវោ, សញ្ញីភវោ, អសញ្ញីភវោ, នេវសញ្ញីនាសញ្ញីភវោតិ នវវិធេបិ ភវេ សត្តេ អនវសេសតោ បរិយាទិយិត្វា ទស្សេសិ ធម្មរាជា. ឯត្ថ ហិ រូបិគ្គហណេន កាមភវោ រូបភវោ បញ្ចវោការភវោ ឯកវោការភវោ ច ទស្សិតោ, អរូបិគ្គហណេន អរូបភវោ ចតុវោការភវោ ច ទស្សិតោ. សញ្ញីភវាទយោ បន សរូបេនេវ ទស្សិតា. អបទាទិគ្គហណេន កាមភវបញ្ចវោការភវសញ្ញីភវានំ ឯកទេសោ ទស្សិតោតិ.

កស្មា បនេត្ថ យថា អទុតិយសុត្តេ ‘‘ទ្វិបទានំ អគ្គោ’’តិ ទ្វិបទានំ គហណមេវ អកត្វា អបទាទិគ្គហណំ កតន្តិ? វុច្ចតេ – អទុតិយសុត្តេ តាវ សេដ្ឋតរវសេន ទ្វិបទគ្គហណមេវ កតំ. ឥមស្មិញ្ហិ លោកេ សេដ្ឋោ នាម ឧប្បជ្ជមានោ អបទចតុប្បទពហុប្បទេសុ ន ឧប្បជ្ជតិ, ទ្វិបទេសុយេវ ឧប្បជ្ជតិ. កតរេសុ ទ្វិបទេសុ? មនុស្សេសុ ចេវ ទេវេសុ ច. មនុស្សេសុ ឧប្បជ្ជមានោ សកលលោកំ វសេ វត្តេតុំ សមត្ថោ ពុទ្ធោ ហុត្វា ឧប្បជ្ជតិ. អង្គុត្តរដ្ឋកថាយំ បន ‘‘តិសហស្សិមហាសហស្សិលោកធាតុំ វសេ វត្តេតុំ សមត្ថោ’’តិ (អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.១៧៤) វុត្តំ. ទេវេសុ ឧប្បជ្ជមានោ ទសសហស្សិលោកធាតុំ វសេ វត្តនកោ មហាព្រហ្មា ហុត្វា ឧប្បជ្ជតិ, សោ តស្ស កប្បិយការកោ វា អារាមិកោ វា សម្បជ្ជតិ. ឥតិ តតោបិ សេដ្ឋតរវសេនេស ‘‘ទ្វិបទានំ អគ្គោ’’តិ តត្ថ វុត្តោ, ឥធ បន អនវសេសបរិយាទានវសេន ឯវំ វុត្តំ. យាវត្តកា ហិ សត្តា អត្តភាវបរិយាបន្នា អបទា វា…បេ… នេវសញ្ញីនាសញ្ញិនោ វា, តថាគតោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតីតិ. និទ្ធារណេ ចេតំ សាមិវចនំ, មការោ បទសន្ធិករោ. អគ្គោ អក្ខាយតីតិ បទវិភាគោ.

អគ្គោ វិបាកោ ហោតីតិ អគ្គេ សម្មាសម្ពុទ្ធេ បសន្នានំ យោ បសាទោ, សោ អគ្គោ សេដ្ឋោ ឧត្តមោ កោដិភូតោ វា, តស្មា តស្ស វិបាកោបិ អគ្គោ សេដ្ឋោ ឧត្តមោ កោដិភូតោ ឧឡារតមោ បណីតតមោ ហោតិ. សោ បន បសាទោ ទុវិធោ លោកិយលោកុត្តរភេទតោ. តេសុ លោកិយស្ស តាវ –

‘‘យេ កេចិ ពុទ្ធំ សរណំ គតាសេ, ន តេ គមិស្សន្តិ អបាយភូមិំ;

បហាយ មានុសំ ទេហំ, ទេវកាយំ បរិបូរេស្សន្តិ. (ទី. និ. ២.៣៣២; សំ. និ. ១.៣៧);

‘‘ពុទ្ធោតិ កិត្តយន្តស្ស, កាយេ ភវតិ យា បីតិ;

វរមេវ ហិ សា បីតិ, កសិណេនបិ ជម្ពុទីបស្ស.

‘‘សតំ ហត្ថី សតំ អស្សា, សតំ អស្សតរី រថា;

សតំ កញ្ញាសហស្សានិ, អាមុក្កមណិកុណ្ឌលា;

ឯកស្ស បទវីតិហារស្ស, កលំ នាគ្ឃន្តិ សោឡសិំ’’. (សំ. និ. ១.២៤២; ចូឡវ. ៣០៥);

‘‘សាធុ ខោ, ទេវានមិន្ទ, ពុទ្ធំ សរណគមនំ ហោតិ, ពុទ្ធំ សរណគមនហេតុ ខោ, ទេវានមិន្ទ, ឯវមិធេកច្ចេ សត្តា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជន្តិ. តេ អញ្ញេ ទេវេ ទសហិ ឋានេហិ អធិគណ្ហន្តិ – ទិព្ពេន អាយុនា, ទិព្ពេន វណ្ណេន, ទិព្ពេន សុខេន, ទិព្ពេន យសេន, ទិព្ពេន អាធិបតេយ្យេន, ទិព្ពេហិ រូបេហិ, ទិព្ពេហិ សទ្ទេហិ, ទិព្ពេហិ គន្ធេហិ, ទិព្ពេហិ រសេហិ, ទិព្ពេហិ ផោដ្ឋព្ពេហី’’តិ (សំ. និ. ៤.៣៤១) –

ឯវមាទីនំ សុត្តបទានំ វសេន បសាទស្ស ផលវិសេសយោគោ វេទិតព្ពោ. តស្មា សោ អបាយទុក្ខវិនិវត្តនេន សទ្ធិំ សម្បត្តិភវេសុ សុខវិបាកទាយកោតិ ទដ្ឋព្ពោ. លោកុត្តរោ បន សាមញ្ញផលវិបាកទាយកោ វដ្ដទុក្ខវិនិវត្តកោ ច. សព្ពោបិ ចាយំ បសាទោ បរម្បរាយ វដ្ដទុក្ខំ វិនិវត្តេតិយេវ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘យស្មិំ, ភិក្ខវេ, សមយេ អរិយសាវកោ អត្តនោ សទ្ធំ អនុស្សរតិ, នេវស្ស តស្មិំ សមយេ រាគបរិយុដ្ឋិតំ ចិត្តំ ហោតិ, ន ទោសបរិយុដ្ឋិតំ, ន មោហបរិយុដ្ឋិតំ ចិត្តំ ហោតិ, ឧជុគតមេវស្ស តស្មិំ សមយេ ចិត្តំ ហោតិ. ឧជុគតចិត្តស្ស បាមោជ្ជំ ជាយតិ, បមុទិតស្ស បីតិ ជាយតិ…បេ… នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ បជានាតី’’តិ (អ. និ. ៦.១០; ២៦).

ធម្មាតិ សភាវធម្មា. សង្ខតាតិ សមេច្ច សម្ភុយ្យ បច្ចយេហិ កតាតិ សង្ខតា, សប្បច្ចយធម្មា. ហេតូហិ បច្ចយេហិ ច ន កេហិចិ កតាតិ អសង្ខតា, អប្បច្ចយនិព្ពានំ. សង្ខតានំ បដិយោគិភាវេន ‘‘អសង្ខតា’’តិ បុថុវចនំ. វិរាគោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតីតិ តេសំ សង្ខតាសង្ខតធម្មានំ យោ វិរាគសង្ខាតោ អសង្ខតធម្មោ, សោ សភាវេនេវ សណ្ហសុខុមភាវតោ សន្តតរបណីតតរភាវតោ គម្ភីរាទិភាវតោ មទនិម្មទនាទិភាវតោ ច អគ្គំ សេដ្ឋំ ឧត្តមំ បវរន្តិ វុច្ចតិ. យទិទន្តិ និបាតោ, យោ អយន្តិ អត្ថោ. មទនិម្មទនោតិអាទីនិ សព្ពានិ និព្ពានវេវចនានិយេវ. តថា ហិ តំ អាគម្ម មានមទបុរិសមទាទិកោ សព្ពោ មទោ និម្មទីយតិ បមទ្ទីយតិ, កាមបិបាសាទិកា សព្ពា បិបាសា វិនីយតិ, កាមាលយាទិកា សព្ពេបិ អាលយា សមុគ្ឃាតីយន្តិ, សព្ពេបិ កម្មវដ្ដកិលេសវដ្ដវិបាកវដ្ដា ឧបច្ឆិជ្ជន្តិ, អដ្ឋសតភេទា សព្ពាបិ តណ្ហា ខីយតិ, សព្ពេបិ កិលេសា វិរជ្ជន្តិ, សព្ពំ ទុក្ខំ និរុជ្ឈតិ, តស្មា មទនិម្មទនោ…បេ… និរោធោតិ វុច្ចតិ. យា បនេសា តណ្ហា ភវេន ភវំ, ផលេន កម្មំ វិនតិ សំសិព្ពតីតិ កត្វា វានន្តិ វុច្ចតិ. តំ វានំ ឯត្ថ នត្ថិ, ឯតស្មិំ វា អធិគតេ អរិយបុគ្គលស្ស ន ហោតីតិ និព្ពានំ.

អគ្គោ វិបាកោ ហោតីតិ ឯត្ថាបិ –

‘‘យេ កេចិ ធម្មំ សរណំ គតាសេ…បេ…. (ទី. និ. ២.៣៣២; សំ. និ. ១.៣៧);

‘‘ធម្មោតិ កិត្តយន្តស្ស, កាយេ ភវតិ យា បីតិ…បេ….

‘‘សាធុ ខោ, ទេវានមិន្ទ, ធម្មំ សរណគមនំ ហោតិ. ធម្មំ សរណគមនហេតុ ខោ, ទេវានមិន្ទ, ឯវមិធេកច្ចេ…បេ… ទិព្ពេហិ ផោដ្ឋព្ពេហី’’តិ (សំ. និ. ៤.៣៤១) –

ឯវមាទីនំ សុត្តបទានំ វសេន ធម្មេ បសាទស្ស ផលវិសេសយោគោ វេទិតព្ពោ. ឯវមេត្ថ អសង្ខតធម្មវសេនេវ អគ្គភាវោ អាគតោ, សព្ពសង្ខតនិស្សរណទស្សនត្ថំ អរិយមគ្គវសេនបិ អយមត្ថោ លព្ភតេវ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘យាវតា, ភិក្ខវេ, ធម្មា សង្ខតា, អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតី’’តិ (អ. និ. ៤.៣៤).

‘‘មគ្គានដ្ឋង្គិកោ សេដ្ឋោ’’តិ ច. (ធ. ប. ២៧៣).

សង្ឃា វា គណា វាតិ ជនសមូហសង្ខាតា យាវតា លោកេ សង្ឃា វា គណា វា. តថាគតសាវកសង្ឃោតិ អដ្ឋអរិយបុគ្គលសមូហសង្ខាតោ ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញេន សំហតោ តថាគតស្ស សាវកសង្ឃោ. តេសំ អគ្គមក្ខាយតីតិ អត្តនោ សីលសមាធិបញ្ញាវិមុត្តិអាទិគុណវិសេសេន តេសំ សង្ឃានំ អគ្គោ សេដ្ឋោ ឧត្តមោ បវរោតិ វុច្ចតិ. យទិទន្តិ យានិ ឥមានិ. ចត្តារិ បុរិសយុគានីតិ យុគឡវសេន បឋមមគ្គដ្ឋោ បឋមផលដ្ឋោតិ ឥទមេកំ យុគឡំ, យាវ ចតុត្ថមគ្គដ្ឋោ ចតុត្ថផលដ្ឋោតិ ឥទមេកំ យុគឡន្តិ ឯវំ ចត្តារិ បុរិសយុគានិ. អដ្ឋ បុរិសបុគ្គលាតិ បុរិសបុគ្គលវសេន ឯកោ បឋមមគ្គដ្ឋោ ឯកោ បឋមផលដ្ឋោតិ ឥមិនា នយេន អដ្ឋ បុរិសបុគ្គលា. ឯត្ថ ច បុរិសោតិ វា បុគ្គលោតិ វា ឯកត្ថានិ ឯតានិ បទានិ, វេនេយ្យវសេន បនេវំ វុត្តំ. ឯស ភគវតោ សាវកសង្ឃោតិ យានិមានិ យុគវសេន ចត្តារិ បុរិសយុគានិ, បាដេក្កតោ អដ្ឋ បុរិសបុគ្គលា, ឯស ភគវតោ សាវកសង្ឃោ.

អាហុនេយ្យោតិអាទីសុ អានេត្វា ហុនិតព្ពន្តិ អាហុនំ, ទូរតោបិ អាគន្ត្វា សីលវន្តេសុ ទាតព្ពន្តិ អត្ថោ. ចតុន្នំ បច្ចយានមេតំ អធិវចនំ. មហប្ផលភាវករណតោ តំ អាហុនំ បដិគ្គហេតុំ យុត្តោតិ អាហុនេយ្យោ. អថ វា ទូរតោបិ អាគន្ត្វា សព្ពំ សាបតេយ្យម្បិ ឯត្ថ ហុនិតព្ពំ, សក្កាទីនម្បិ អាហវនំ អរហតីតិ វា អាហវនីយោ. យោ ចាយំ ព្រាហ្មណានំ អាហវនីយោ នាម អគ្គិ, យត្ថ ហុតំ មហប្ផលន្តិ តេសំ លទ្ធិ, សោ ចេ ហុតស្ស មហប្ផលតាយ អាហវនីយោ, សង្ឃោវ អាហវនីយោ. សង្ឃេ ហុតញ្ហិ មហប្ផលំ ហោតិ. យថាហ –

‘‘យោ ច វស្សសតំ ជន្តុ, អគ្គិំ បរិចរេ វនេ;

ឯកញ្ច ភាវិតត្តានំ, មុហុត្តមបិ បូជយេ;

សា ឯវ បូជនា សេយ្យោ, យញ្ចេ វស្សសតំ ហុត’’ន្តិ. (ធ. ប. ១០៧);

តយិទំ និកាយន្តរេ ‘‘អាហវនីយោ’’តិ បទំ ឥធ ‘‘អាហុនេយ្យោ’’តិ ឥមិនា បទេន អត្ថតោ ឯកំ, ព្យញ្ជនតោ បន កិញ្ចិមត្តមេវ នានំ, តស្មា ឯវមត្ថវណ្ណនា កតា.

បាហុនេយ្យោតិ ឯត្ថ បន បាហុនំ វុច្ចតិ ទិសាវិទិសតោ អាគតានំ បិយមនាបានំ ញាតិមិត្តានំ អត្ថាយ សក្ការេន បដិយត្តំ អាគន្តុកទានំ, តម្បិ ឋបេត្វា តេ តថារូបេ បាហុនកេ សង្ឃស្សេវ ទាតុំ យុត្តំ. តថា ហេស ឯកពុទ្ធន្តរេបិ ទិស្សតិ អព្ពោកិណ្ណញ្ច. អយំ បនេត្ថ បទត្ថោ – ‘‘បិយមនាបត្តករេហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ’’តិ ឯវំ បាហុនមស្ស ទាតុំ យុត្តំ, បាហុនញ្ច បដិគ្គហេតុំ យុត្តោតិ បាហុនេយ្យោ. យេសំ បន បាហវនីយោតិ បាឡិ, តេសំ យស្មា សង្ឃោ បុព្ពការំ អរហតិ, តស្មា សង្ឃោ សព្ពបឋមំ អានេត្វា ឯត្ថ ហុនិតព្ពន្តិ បាហវនីយោ, សព្ពប្បការេន វា អាហវនំ អរហតីតិ បាហវនីយោ. ស្វាយមិធ តេនេវ អត្ថេន បាហុនេយ្យោតិ វុច្ចតិ.

‘‘ទក្ខិណា’’តិ បរលោកំ សទ្ទហិត្វា ទាតព្ពទានំ, តំ ទក្ខិណំ អរហតិ ទក្ខិណាយ វា ហិតោ មហប្ផលភាវករណេន វិសោធនតោតិ ទក្ខិណេយ្យោ. ឧភោ ហត្ថេ សិរសិ បតិដ្ឋបេត្វា សព្ពលោកេន ករិយមានំ អញ្ជលិកម្មំ អរហតីតិ អញ្ជលិករណីយោ. អនុត្តរំ បុញ្ញក្ខេត្តំ លោកស្សាតិ សព្ពលោកស្ស អសទិសំ បុញ្ញវិរូហនដ្ឋានំ. យថា ហិ រត្តសាលីនំ វា យវានំ វា វិរូហនដ្ឋានំ ‘‘រត្តសាលិក្ខេត្តំ យវក្ខេត្ត’’ន្តិ វុច្ចតិ, ឯវំ សង្ឃោ សទេវកស្ស លោកស្ស បុញ្ញវិរូហនដ្ឋានំ. សង្ឃំ និស្សាយ ហិ លោកស្ស នានប្បការហិតសុខនិព្ពត្តកានិ បុញ្ញានិ វិរូហន្តិ, តស្មា សង្ឃោ អនុត្តរំ បុញ្ញក្ខេត្តំ លោកស្ស. ឥធាបិ –

‘‘យេ កេចិ សង្ឃំ សរណំ គតាសេ…បេ…. (ទី. និ. ២.៣៣២; សំ. និ. ១.៣៧);

‘‘សង្ឃោតិ កិត្តយន្តស្ស, កាយេ ភវតិ យា បីតិ…បេ…’’.

‘‘សាធុ ខោ, ទេវានមិន្ទ, សង្ឃំ សរណគមនំ ហោតិ, សង្ឃំ សរណគមនហេតុ ខោ ទេវានមិន្ទ…បេ… ទិព្ពេហិ ផោដ្ឋព្ពេហី’’តិ (សំ. និ. ៤.៣៤១) –

អាទីនំ សុត្តបទានំ វសេន សង្ឃេ បសាទស្ស ផលវិសេសយោគោ, តេនស្ស អគ្គតា អគ្គវិបាកតា ច វេទិតព្ពា. តថា អនុត្តរិយបដិលាភោ សត្តមភវាទិតោ បដ្ឋាយ វដ្ដទុក្ខសមុច្ឆេទោ អនុត្តរសុខាធិគមោតិ ឯវមាទិឧឡារផលនិប្ផាទនវសេន អគ្គវិបាកតា វេទិតព្ពា.

គាថាសុ អគ្គតោតិ អគ្គេ រតនត្តយេ, អគ្គភាវតោ វា បសន្នានំ. អគ្គំ ធម្មន្តិ អគ្គសភាវំ ពុទ្ធសុពុទ្ធតំ ធម្មសុធម្មតំ សង្ឃសុប្បដិបត្តិំ រតនត្តយស្ស អនញ្ញសាធារណំ ឧត្តមសភាវំ, ទសពលាទិស្វាក្ខាតតាទិសុប្បដិបន្នតាទិគុណសភាវំ វា វិជានតំ វិជានន្តានំ. ឯវំ សាធារណតោ អគ្គប្បសាទវត្ថុំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អសាធារណតោ តំ វិភាគេន ទស្សេតុំ ‘‘អគ្គេ ពុទ្ធេ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ បសន្នានន្តិ អវេច្ចប្បសាទេន ឥតរប្បសាទេន ច បសន្នានំ អធិមុត្តានំ. វិរាគូបសមេតិ វិរាគេ ឧបសមេ ច, សព្ពស្ស រាគស្ស សព្ពេសំ កិលេសានំ អច្ចន្តវិរាគហេតុភូតេ អច្ចន្តឧបសមហេតុភូតេ ចាតិ អត្ថោ. សុខេតិ វដ្ដទុក្ខក្ខយភាវេន សង្ខារូបសមសុខភាវេន ច សុខេ.

អគ្គស្មិំ ទានំ ទទតន្តិ អគ្គេ រតនត្តយេ ទានំ ទេន្តានំ ទេយ្យធម្មំ បរិច្ចជន្តានំ. តត្ថ ធរមានំ ភគវន្តំ ចតូហិ បច្ចយេហិ ឧបដ្ឋហន្តា បូជេន្តា សក្ករោន្តា បរិនិព្ពុតញ្ច ភគវន្តំ ឧទ្ទិស្ស ធាតុចេតិយាទិកេ ឧបដ្ឋហន្តា បូជេន្តា សក្ករោន្តា ពុទ្ធេ ទានំ ទទន្តិ នាម. ‘‘ធម្មំ បូជេស្សាមា’’តិ ធម្មធរេ បុគ្គលេ ចតូហិ បច្ចយេហិ ឧបដ្ឋហន្តា បូជេន្តា សក្ករោន្តា ធម្មញ្ច ចិរដ្ឋិតិកំ ករោន្តា ធម្មេ ទានំ ទទន្តិ នាម. តថា អរិយសង្ឃំ ចតូហិ បច្ចយេហិ ឧបដ្ឋហន្តា បូជេន្តា សក្ករោន្តា តំ ឧទ្ទិស្ស ឥតរស្មិម្បិ តថា បដិបជ្ជន្តា សង្ឃេ ទានំ ទទន្តិ នាម. អគ្គំ បុញ្ញំ បវឌ្ឍតីតិ ឯវំ រតនត្តយេ បសន្នេន ចេតសា ឧឡារំ បរិច្ចាគំ ឧឡារញ្ច បូជាសក្ការំ បវត្តេន្តានំ ទិវសេ ទិវសេ អគ្គំ ឧឡារំ កុសលំ ឧបចីយតិ. ឥទានិ តស្ស បុញ្ញស្ស អគ្គវិបាកតាយ អគ្គភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘អគ្គំ អាយូ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អគ្គំ អាយូតិ ទិព្ពំ វា មានុសំ វា អគ្គំ ឧឡារតមំ អាយុ. បវឌ្ឍតីតិ ឧបរូបរិ ព្រូហតិ. វណ្ណោតិ រូបសម្បទា. យសោតិ បរិវារសម្បទា. កិត្តីតិ ថុតិឃោសោ. សុខន្តិ កាយិកំ ចេតសិកញ្ច សុខំ. ពលន្តិ កាយពលំ ញាណពលញ្ច.

អគ្គស្ស ទាតាតិ អគ្គស្ស រតនត្តយស្ស ទាតា, អថ វា អគ្គស្ស ទេយ្យធម្មស្ស ទានំ ឧឡារំ កត្វា តត្ថ បុញ្ញំ បវត្តេតា. អគ្គធម្មសមាហិតោតិ អគ្គេន បសាទធម្មេន ទានាទិធម្មេន ច សមាហិតោ សមន្នាគតោ អចលប្បសាទយុត្តោ, តស្ស វា វិបាកភូតេហិ ពហុជនស្ស បិយមនាបតាទិធម្មេហិ យុត្តោ. អគ្គប្បត្តោ បមោទតីតិ យត្ថ យត្ថ សត្តនិកាយេ ឧប្បន្នោ, តត្ថ តត្ថ អគ្គភាវំ សេដ្ឋភាវំ អធិគតោ, អគ្គភាវំ វា លោកុត្តរមគ្គផលំ អធិគតោ បមោទតិ អភិរមតិ បរិតុស្សតីតិ.

បឋមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.