៩. អន្តរាមលសុត្តវណ្ណនា

៨៨. នវមេ អន្តរាមលាតិ ឯត្ថ អន្តរាសទ្ទោ –

‘‘នទីតីរេសុ សណ្ឋានេ, សភាសុ រថិយាសុ ច;

ជនា សង្គម្ម មន្តេន្តិ, មញ្ច តញ្ច កិមន្តរ’’ន្តិ. –

អាទីសុ (សំ. និ. ១.២២៨) ការណេ អាគតោ. ‘‘អទ្ទសា មំ, ភន្តេ, អញ្ញតរា ឥត្ថី វិជ្ជន្តរិកាយ ភាជនំ ធោវន្តី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.១៤៩) ខណេ. ‘‘អបិចាយំ តបោទា ទ្វិន្នំ មហានិរយានំ អន្តរិកាយ អាគច្ឆតី’’តិអាទីសុ (បារា. ២៣១) វិវរេ.

‘‘បីតវត្ថេ បីតធជេ, បីតាលង្ការភូសិតេ;

បីតន្តរាហិ វគ្គូហិ, អបិឡន្ធាវ សោភសី’’តិ. –

អាទីសុ (វិ. វ. ៦៥៨) ឧត្តរិសាដកេ. ‘‘យស្សន្តរតោ ន សន្តិ កោបា’’តិអាទីសុ (ឧទា. ២០) ចិត្តេ. ឥធាបិ ចិត្តេ ឯវ ទដ្ឋព្ពោ. តស្មា អន្តរេ ចិត្តេ ភវា អន្តរា. យស្មិំ សន្តានេ ឧប្បន្នា, តស្ស មលិនភាវករណតោ មលា. តត្ថ មលំ នាម ទុវិធំ – សរីរមលំ, ចិត្តមលន្តិ. តេសុ សរីរមលំ សេទជល្លិកាទិ សរីរេ និព្ពត្តំ, តត្ថ លគ្គំ អាគន្តុករជញ្ច, តំ ឧទកេនបិ នីហរណីយំ, ន តថា សំកិលេសិកំ. ចិត្តមលំ បន រាគាទិសំកិលេសិកំ, តំ អរិយមគ្គេហេវ នីហរណីយំ. វុត្តញ្ហេតំ បោរាណេហិ –

‘‘រូបេន សំកិលិដ្ឋេន, សំកិលិស្សន្តិ មាណវា;

រូបេ សុទ្ធេ វិសុជ្ឈន្តិ, អនក្ខាតំ មហេសិនា.

‘‘ចិត្តេន សំកិលិដ្ឋេន, សំកិលិស្សន្តិ មាណវា;

ចិត្តេ សុទ្ធេ វិសុជ្ឈន្តិ, ឥតិ វុត្តំ មហេសិនា’’តិ. (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៣៧៣; ម. និ. អដ្ឋ. ១.១០៦);

តេនាហ ភគវា ‘‘ចិត្តសំកិលេសា, ភិក្ខវេ, សត្តា សំកិលិស្សន្តិ, ចិត្តវោទានា វិសុជ្ឈន្តី’’តិ (សំ. និ. ៣.១០០). តស្មា ភគវា ឥធាបិ ចិត្តមលវិសោធនាយ បដិបជ្ជិតព្ពន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘តយោមេ, ភិក្ខវេ, អន្តរាមលា’’តិ អាហ.

យថា ចេតេ លោភាទយោ សត្តានំ ចិត្តេ ឧប្បជ្ជិត្វា មលិនភាវករា នានប្បការសំកិលេសវិធាយកាតិ អន្តរាមលា, ឯវំ ឯកតោ ភុញ្ជិត្វា, ឯកតោ សយិត្វា, ឱតារគវេសី អមិត្តសត្តុ វិយ ចិត្តេ ឯវ ឧប្បជ្ជិត្វា សត្តានំ នានាវិធអនត្ថាវហា, នានប្បការទុក្ខនិព្ពត្តកាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អន្តរាអមិត្តា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ មិត្តបដិបក្ខតោ អមិត្តា, សបត្តកិច្ចករណតោ សបត្តា, ហិំសនតោ វធកា, ឧជុវិបច្ចនីកតោ បច្ចត្ថិកា.

តត្ថ ទ្វីហិ អាការេហិ លោភាទីនំ អមិត្តាទិភាវោ វេទិតព្ពោ. វេរីបុគ្គលោ ហិ អន្តរំ លភមានោ អត្តនោ វេរិស្ស សត្ថេន វា សីសំ បាតេតិ, ឧបាយេន វា មហន្តំ អនត្ថំ ឧប្បាទេតិ. ឥមេ ច លោភាទយោ បញ្ញាសិរបាតនេន យោនិសម្បដិបាទនេន ច តាទិសំ តតោ ពលវតរំ អនត្ថំ និព្ពត្តេន្តិ. កថំ? ចក្ខុទ្វារស្មិញ្ហិ ឥដ្ឋាទីសុ អារម្មណេសុ អាបាថគតេសុ យថារហំ តានិ អារព្ភ លោភាទយោ ឧប្បជ្ជន្តិ, ឯត្តាវតាស្ស បញ្ញាសិរំ បាតិតំ នាម ហោតិ. សោតទ្វារាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯវំ តាវ បញ្ញាសិរបាតនតោ អមិត្តាទិសទិសតា វេទិតព្ពា. លោភាទយោ បន កម្មនិទានា ហុត្វា អណ្ឌជាទិភេទា ចតស្សោ យោនិយោ ឧបនេន្តិ. តស្ស យោនិឧបគមនមូលកានិ បញ្ចវីសតិ មហាភយានិ ទ្វត្តិំស កម្មករណានិ ច អាគតានេវ ហោន្តិ. ឯវំ យោនិសម្បដិបាទនតោបិ នេសំ អមិត្តាទិសទិសតា វេទិតព្ពា. ឥតិ លោភាទយោ អមិត្តាទិសទិសតាយ ចិត្តសម្ភូតតាយ ច ‘‘អន្តរាអមិត្តា’’តិអាទិនា វុត្តា. អបិច អមិត្តេហិ កាតុំ អសក្កុណេយ្យំ លោភាទយោ ករោន្តិ, អមិត្តាទិភាវោ ច លោភាទីហិ ជាយតីតិ តេសំ អមិត្តាទិភាវោ វេទិតព្ពោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘ទិសោ ទិសំ យន្តំ កយិរា, វេរី វា បន វេរិនំ;

មិច្ឆាបណិហិតំ ចិត្តំ, បាបិយោ នំ តតោ ករេ’’តិ. (ធ. ប. ៤២; ឧទា. ៣៣);

គាថាសុ អត្តនោ បរេសញ្ច អនត្ថំ ជនេតីតិ អនត្ថជននោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘យទបិ លុទ្ធោ អភិសង្ខរោតិ កាយេន វាចាយ មនសា តទបិ អកុសលំ; យទបិ លុទ្ធោ លោភេន អភិភូតោ បរិយាទិន្នចិត្តោ បរស្ស អសតា ទុក្ខំ ឧប្បាទេតិ វធេន វា ពន្ធេន វា ជានិយា វា គរហាយ វា បព្ពាជនាយ វា ពលវម្ហិ ពលត្ថោ ឥតិ, តទបិ អកុសលំ, ឥតិស្សមេ លោភជា លោភនិទានា លោភសមុទយា លោភបច្ចយា អនេកេ បាបកា អកុសលា ធម្មា សម្ភវន្តី’’តិ (អ. និ. ៣.៧០).

អបរម្បិ វុត្តំ –

‘‘រត្តោ ខោ, ព្រាហ្មណ, រាគេន អភិភូតោ បរិយាទិន្នចិត្តោ អត្តព្យាពាធាយបិ ចេតេតិ, បរព្យាពាធាយបិ ចេតេតិ, ឧភយព្យាពាធាយបិ ចេតេតិ, ចេតសិកម្បិ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទេតី’’តិអាទិ (អ. និ. ៣.៥៤).

ចិត្តប្បកោបនោតិ ចិត្តសង្ខោភនោ. លោភោ ហិ លោភនីយេ វត្ថុស្មិំ ឧប្បជ្ជមានោ ចិត្តំ ខោភេន្តោ បកោបេន្តោ វិបរិណាមេន្តោ វិការំ អាបាទេន្តោ ឧប្បជ្ជតិ, បសាទាទិវសេន បវត្តិតុំ ន ទេតិ. ភយមន្តរតោ ជាតំ, តំ ជនោ នាវពុជ្ឈតីតិ តំ លោភសង្ខាតំ អន្តរតោ អព្ភន្តរេ អត្តនោ ចិត្តេយេវ ជាតំ អនត្ថជននចិត្តប្បកោបនាទិំ ភយំ ភយហេតុំ អយំ ពាលមហាជនោ នាវពុជ្ឈតិ ន ជានាតីតិ.

លុទ្ធោ អត្ថំ ន ជានាតីតិ អត្តត្ថបរត្ថាទិភេទំ អត្ថំ ហិតំ លុទ្ធបុគ្គលោ យថាភូតំ ន ជានាតិ. ធម្មំ ន បស្សតីតិ ទសកុសលកម្មបថធម្មម្បិ លុទ្ធោ លោភេន អភិភូតោ បរិយាទិន្នចិត្តោ ន បស្សតិ បច្ចក្ខតោ ន ជានាតិ, បគេវ ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘រត្តោ ខោ, ព្រាហ្មណ, រាគេន អភិភូតោ បរិយាទិន្នចិត្តោ អត្តត្ថម្បិ យថាភូតំ ន បជានាតិ, បរត្ថម្បិ យថាភូតំ ន បជានាតិ, ឧភយត្ថម្បិ យថាភូតំ ន បជានាតី’’តិអាទិ (អ. និ. ៣.៥៥).

អន្ធតមន្តិ អន្ធភាវករំ តមំ. យន្តិ យត្ថ. ភុម្មត្ថេ ហិ ឯតំ បច្ចត្តវចនំ. យស្មិំ កាលេ លោភោ សហតេ អភិភវតិ នរំ, អន្ធតមំ តទា ហោតីតិ. យន្តិ វា ការណវចនំ. យស្មា លោភោ ឧប្បជ្ជមានោ នរំ សហតេ អភិភវតិ, តស្មា អន្ធតមំ តទា ហោតីតិ យោជនា, យ-ត-សទ្ទានំ ឯកន្តសម្ពន្ធភាវតោ. អថ វា យន្តិ កិរិយាបរាមសនំ, ‘‘លោភោ សហតេ’’តិ ឯត្ថ យទេតំ លោភស្ស សហនំ អភិភវនំ វុត្តំ. ឯតំ អន្ធភាវករស្ស តមស្ស គមនំ ឧប្បាទោតិ អត្ថោ. អថ វា យំ នរំ លោភោ សហតេ អភិភវតិ, តស្ស អន្ធតមំ តទា ហោតិ, តតោ ច លុទ្ធោ អត្ថំ ន ជានាតិ, លុទ្ធោ ធម្មំ ន បស្សតីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

យោ ច លោភំ បហន្ត្វានាតិ យោ បុព្ពភាគេ តទង្គវសេន វិក្ខម្ភនវសេន ច យថារហំ សមថវិបស្សនាហិ លោភំ បជហិត្វា តថា បជហនហេតុ លោភនេយ្យេ ទិព្ពេបិ រូបាទិកេ ឧបដ្ឋិតេ ន លុព្ភតិ, ពលវវិបស្សនានុភាវេន លោភោ បហីយតេ តម្ហាតិ តស្មា អរិយបុគ្គលា អរិយមគ្គេន លោភោ បហីយតិ បជហីយតិ, អច្ចន្តមេវ បរិច្ចជីយតិ. យថា កិំ? ឧទពិន្ទូវ បោក្ខរាតិ បទុមិនិបណ្ណតោ ឧទកពិន្ទុ វិយ. សេសគាថានម្បិ ឥមិនា នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

តថា ទោសស្ស –

‘‘យទបិ ទុដ្ឋោ អភិសង្ខរោតិ កាយេន វាចាយ មនសា តទបិ អកុសលំ; យទបិ ទុដ្ឋោ ទោសេន អភិភូតោ បរិយាទិន្នចិត្តោ បរស្ស អសតា ទុក្ខំ ឧប្បាទេតិ វធេន វា ពន្ធេន វា ជានិយា វា គរហាយ វា បព្ពាជនាយ វា ពលវម្ហិ ពលត្ថោ ឥតិ, តទបិ អកុសលំ. ឥតិស្សមេ ទោសជា ទោសនិទានា ទោសសមុទយា ទោសបច្ចយា អនេកេ បាបកា អកុសលា ធម្មា សម្ភវន្តី’’តិ (អ. និ. ៣.៧០).

តថា –

‘‘ទុដ្ឋោ ខោ, ព្រាហ្មណ, ទោសេន អភិភូតោ បរិយាទិន្នចិត្តោ អត្តព្យាពាធាយបិ ចេតេតិ, បរព្យាពាធាយបិ ចេតេតិ, ឧភយព្យាពាធាយបិ ចេតេតិ ចេតសិកម្បិ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទេតី’’តិ (អ. និ. ៣.៥៥).

តថា –

‘‘ទុដ្ឋោ ខោ, ព្រាហ្មណ, ទោសេន អភិភូតោ បរិយាទិន្នចិត្តោ អត្តត្ថម្បិ យថាភូតំ ន បជានាតិ, បរត្ថម្បិ យថាភូតំ ន បជានាតិ, ឧភយត្ថម្បិ យថា ភូតំ ន បជានាតី’’តិ (អ. និ. ៣.៥៥) –

អាទិសុត្តបទានុសារេន អនត្ថជននតា អត្ថហានិហេតុតា ច វេទិតព្ពា.

តថា មោហស្ស ‘‘យទបិ មូឡ្ហោ អភិសង្ខរោតិ កាយេន វាចាយ មនសា’’តិអាទិនា (អ. និ. ៣.៧០), ‘‘មូឡ្ហោ ខោ, ព្រាហ្មណ, មោហេន អភិភូតោ បរិយាទិន្នចិត្តោ អត្តព្យាពាធាយបិ ចេតេតី’’តិអាទិនា(អ. និ. ៣.៥៥), ‘‘អត្តត្ថម្បិ យថាភូតំ ន បជានាតី’’តិអាទិនា (អ. និ. ៣.៥៥) ច អាគតសុត្តបទានុសារេន វេទិតព្ពា.

តាលបក្កំវ ពន្ធនាតិ តាលផលំ វិយ ឧសុមុប្បាទេន វណ្ដតោ, តតិយមគ្គញាណុប្បាទេន តស្ស ចិត្តតោ ទោសោ បហីយតិ, បរិច្ចជីយតីតិ អត្ថោ. មោហំ វិហន្តិ សោ សព្ពន្តិ សោ អរិយបុគ្គលោ សព្ពំ អនវសេសំ មោហំ ចតុត្ថមគ្គេន វិហន្តិ វិធមតិ សមុច្ឆិន្ទតិ. អាទិច្ចោវុទយំ តមន្តិ អាទិច្ចោ វិយ ឧទយំ ឧគ្គច្ឆន្តោ តមំ អន្ធការំ.

នវមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.