៤. ចតុត្ថវគ្គោ

១. វិតក្កសុត្តវណ្ណនា

៨០. ចតុត្ថវគ្គស្ស បឋមេ អកុសលវិតក្កាតិ អកោសល្លសម្ភូតា វិតក្កា, មិច្ឆាវិតក្កាតិ អត្ថោ. អនវញ្ញត្តិបដិសំយុត្តោតិ ឯត្ថ អនវញ្ញត្តីតិ អនវញ្ញា បរេហិ អត្តនោ អហីឡិតតា អបរិភូតតា, ‘‘អហោ វត មំ បរេ ន អវជានេយ្យុ’’ន្តិ ឯវំ បវត្តោ ឥច្ឆាចារោ, តាយ អនវញ្ញត្តិយា បដិសំយុត្តោ សំសដ្ឋោ, តំ វា អារព្ភ បវត្តោ អនវញ្ញត្តិបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ. តស្មា ‘‘កថំ នុ ខោ មំ បរេ គហដ្ឋា ចេវ បព្ពជិតា ច ន ឱរកតោ ទហេយ្យុ’’ន្តិ សម្ភាវនកម្យតាយ ឥច្ឆាចារេ, ឋត្វា បវត្តិតវិតក្កស្សេតំ អធិវចនំ. លាភសក្ការសិលោកបដិសំយុត្តោតិ ចីវរាទិលាភេន ចេវ សក្ការេន ច កិត្តិសទ្ទេន ច អារម្មណករណវសេន បដិសំយុត្តោ. បរានុទ្ទយតាបដិសំយុត្តោតិ បរេសុ អនុទ្ទយតាបតិរូបកេន គេហសិតបេមេន បដិសំយុត្តោ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ –

‘‘សំសដ្ឋោ វិហរតិ រាជូហិ រាជមហាមត្តេហិ ព្រាហ្មណេហិ គហបតិកេហិ តិត្ថិយេហិ តិត្ថិយសាវកេហិ សហនន្ទី សហសោកី, សុខិតេសុ សុខិតោ, ទុក្ខិតេសុ ទុក្ខិតោ, ឧប្បន្នេសុ កិច្ចករណីយេសុ អត្តនាវ យោគំ អាបជ្ជតី’’តិ (សំ. និ. ៣.៣; ៤.២៤១; វិភ. ៨៨៨).

គាថាសុ អនវញ្ញត្តិយា បដិសំយុត្តោ បុគ្គលោ អនវញ្ញត្តិសំយុត្តោ. លាភសក្ការេ គារវោ ឯតស្ស, ន ធម្មេតិ លាភសក្ការគារវោ. សុខទុក្ខេសុ អមា សហ ភវាតិ អមច្ចា, សហាយសទិសា ឧបដ្ឋាកា. តេហិ គេហសិតបេមវសេន សហ នន្ទនសីលោ សហនន្ទី អមច្ចេហិ, ឥមិនា បរានុទ្ទយតាបដិសំយុត្តំ វិតក្កំ ទស្សេតិ. អារា សំយោជនក្ខយាតិ ឥមេហិ តីហិ វិតក្កេហិ អភិភូតោ បុគ្គលោ សំយោជនក្ខយតោ អរហត្តតោ ទូរេ, តស្ស តំ ទុល្លភន្តិ អត្ថោ.

បុត្តបសុន្តិ បុត្តេ ច បសវោ ច. បុត្តសទ្ទេន ចេត្ថ ទារាទយោ; បសុសទ្ទេន អស្សមហិំសខេត្តវត្ថាទយោ ច សង្គហិតា. វិវាហេតិ វិវាហការាបនេ. ឥមិនា អាវាហោបិ សង្គហិតោ. សំហរានីតិ បរិគ្គហានិ, បរិក្ខារសង្គហានីតិ អត្ថោ. ‘‘សន្ថវានី’’តិ ច បឋន្តិ, មិត្តសន្ថវានីតិ អត្ថោ. សព្ពត្ថ ហិត្វាតិ សម្ពន្ធោ. ភព្ពោ សោ តាទិសោ ភិក្ខូតិ សោ យថាវុត្តំ សព្ពំ បបញ្ចំ បរិច្ចជិត្វា យថា សត្ថារា វុត្តាយ សម្មាបដិបត្តិយា, តថា បស្សិតព្ពតោ តាទិសោ សំសារេ ភយំ ឥក្ខតីតិ ភិក្ខុ ឧត្តមំ សម្ពោធិំ អរហត្តំ បត្តុំ អរហតិ.

បឋមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សក្ការសុត្តវណ្ណនា

៨១. ទុតិយេ សក្ការេនាតិ សក្ការេន ហេតុភូតេន, អថ វា សក្ការេនាតិ សក្ការហេតុនា, សក្ការហេតុកេន វា. សក្ការញ្ហិ និស្សាយ ឥធេកច្ចេ បុគ្គលា បាបិច្ឆា ឥច្ឆាបកតា ឥច្ឆាចារេ ឋត្វា ‘‘សក្ការំ និព្ពត្តេស្សាមា’’តិ អនេកវិហិតំ អនេសនំ អប្បតិរូបំ អាបជ្ជិត្វា ឥតោ ចុតា អបាយេសុ និព្ពត្តន្តិ, អបរេ យថាសក្ការំ លភិត្វា តន្និមិត្តំ មានមទមច្ឆរិយាទិវសេន បមាទំ អាបជ្ជិត្វា ឥតោ ចុតា អបាយេសុ និព្ពត្តន្តិ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘សក្ការេន អភិភូតា បរិយាទិន្នចិត្តា’’តិ. តត្ថ អភិភូតាតិ អជ្ឈោត្ថដា. បរិយាទិន្នចិត្តាតិ ខេបិតចិត្តា, ឥច្ឆាចារេន មានមទាទិនា ច ខយំ បាបិតកុសលចិត្តា. អថ វា បរិយាទិន្នចិត្តាតិ បរិតោ អាទិន្នចិត្តា, វុត្តប្បការេន អកុសលកោដ្ឋាសេន យថា កុសលចិត្តស្ស ឧប្បត្តិវារោ ន ហោតិ, ឯវំ សមន្តតោ គហិតចិត្តសន្តានាតិ អត្ថោ. អសក្ការេនាតិ ហីឡេត្វា បរិភវិត្វា បរេហិ អត្តនិ បវត្តិតេន អសក្ការេន ហេតុនា, អសក្ការហេតុកេន វា មានាទិនា. សក្ការេន ច អសក្ការេន ចាតិ កេហិចិ បវត្តិតេន សក្ការេន កេហិចិ បវត្តិតេន អសក្ការេន ច. យេ ហិ កេហិចិ បឋមំ សក្កតា ហុត្វា តេហិយេវ អសារភាវំ ញត្វា បច្ឆា អសក្កតា ហោន្តិ, តាទិសេ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘សក្ការេន ច អសក្ការេន ចា’’តិ.

ឯត្ថ សក្ការេន អភិភូតា ទេវទត្តាទយោ និទស្សេតព្ពា. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘ផលំ វេ កទលិំ ហន្តិ, ផលំ វេឡុំ ផលំ នឡំ;

សក្ការោ កាបុរិសំ ហន្តិ, គព្ភោ អស្សតរិំ យថា’’តិ. (សំ. និ. ១.១៨៣; អ. និ. ៤.៦៨; ចូឡវ. ៣៣៥);

សាធូនំ ឧបរិ កតេន អសក្ការេន អភិភូតា ទណ្ឌកីរាជកាលិង្គរាជមជ្ឈរាជាទយោ និទស្សេតព្ពា. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘កិសញ្ហិ វច្ឆំ អវកិរិយ ទណ្ឌកី,

ឧច្ឆិន្នមូលោ សជនោ សរដ្ឋោ;

កុក្កុឡនាមេ និរយម្ហិ បច្ចតិ,

តស្ស ផុលិង្គានិ បតន្តិ កាយេ.

‘‘យោ សញ្ញតេ បព្ពជិតេ អវញ្ចយិ,

ធម្មំ ភណន្តេ សមណេ អទូសកេ;

តំ នាឡិកេរំ សុនខា បរត្ថ,

សង្គម្ម ខាទន្តិ វិផន្ទមានំ’’. (ជា. ២.១៧.៧០-៧១);

‘‘ឧបហច្ច មនំ មជ្ឈោ, មាតង្គស្មិំ យសស្សិនេ;

សបារិសជ្ជោ ឧច្ឆិន្នោ, មជ្ឈារញ្ញំ តទា អហូ’’តិ. (ជា. ២.១៩.៩៦);

សក្ការេន ច អសក្ការេន ច អភិភូតា អញ្ញតិត្ថិយា នាដបុត្តាទយោ និទស្សេតព្ពា.

គាថាសុ ឧភយន្តិ ឧភយេន សក្ការេន ច អសក្ការេន ច. សមាធិ ន វិកម្បតីតិ ន ចលតិ, ឯកគ្គភាវេន តិដ្ឋតិ. កស្ស បន ន ចលតីតិ អាហ ‘‘អប្បមាទវិហារិនោ’’តិ. យោ បមាទករធម្មានំ រាគាទីនំ សុដ្ឋុ បហីនត្តា អប្បមាទវិហារី អរហា, តស្ស. សោ ហិ លោកធម្មេហិ ន វិកម្បតិ. សុខុមទិដ្ឋិវិបស្សកន្តិ ផលសមាបត្តិអត្ថំ សុខុមាយ ទិដ្ឋិយា បញ្ញាយ អភិណ្ហំ បវត្តវិបស្សនត្តា សុខុមទិដ្ឋិវិបស្សកំ. ឧបាទានក្ខយារាមន្តិ ចតុន្នំ ឧបាទានានំ ខយំ បរិយោសានភូតំ អរហត្តផលំ អារមិតព្ពំ ឯតស្សាតិ ឧបាទានក្ខយារាមំ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

ទុតិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ទេវសទ្ទសុត្តវណ្ណនា

៨២. តតិយេ ទេវេសូតិ ឋបេត្វា អរូបាវចរទេវេ ចេវ អសញ្ញទេវេ ច តទញ្ញេសុ ឧបបត្តិទេវេសុ. ទេវសទ្ទាតិ ទេវានំ បីតិសមុទាហារសទ្ទា. និច្ឆរន្តីតិ អញ្ញមញ្ញំ អាលាបសល្លាបវសេន បវត្តន្តិ. សមយា សមយំ ឧបាទាយាតិ សមយតោ សមយំ បដិច្ច. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យស្មិំ កាលេ ឋិតា តេ ទេវា តំ កាលំ អាគម្ម នំ បស្សិស្សន្តិ, តតោ តំ សមយំ សម្បត្តំ អាគម្មាតិ. ‘‘សមយំ សមយំ ឧបាទាយា’’តិ ច កេចិ បឋន្តិ, តេសំ តំ តំ សមយំ បដិច្ចាតិ អត្ថោ. យស្មិំ សមយេតិ យទា ‘‘អដ្ឋិកង្កលូបមា កាមា’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៣៤; បាចិ. ៤១៧), ‘‘សម្ពាធោ ឃរាវាសោ’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.១៩១; សំ. និ. ២.១៥៤) ច កាមេសុ ឃរាវាសេ ច អាទីនវា, តប្បដិបក្ខតោ នេក្ខម្មេ អានិសំសា ច សុទិដ្ឋា ហោន្តិ, តស្មិំ សមយេ. តទា ហិស្ស ឯកន្តេន បព្ពជ្ជាយ ចិត្តំ នមតិ. អរិយសាវកោតិ អរិយស្ស ពុទ្ធស្ស ភគវតោ សាវកោ, សាវកភាវំ ឧបគន្តុកាមោ, អរិយសាវកោ វា អវស្សំភាវី. អន្តិមភវិកំ សាវកពោធិសត្តំ សន្ធាយ អយមារម្ភោ. កេសមស្សុំ ឱហារេត្វាតិ កេសេ ច មស្សុញ្ច ឱហារេត្វា អបនេត្វា. កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វាតិ កសាយេន រត្តតាយ កាសាយានិ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តានំ អនុច្ឆវិកានិ វត្ថានិ និវាសេត្វា ចេវ បារុបិត្វា ច. អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយ ចេតេតីតិ អគារស្មា ឃរា និក្ខមិត្វា អនគារិយំ បព្ពជ្ជំ បព្ពជេយ្យន្តិ បព្ពជ្ជាយ ចេតេតិ បកប្បេតិ, បព្ពជតីតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច យស្មា អគារស្ស ហិតំ កសិវណិជ្ជាទិកម្មំ អគារិយន្តិ វុច្ចតិ, តញ្ច បព្ពជ្ជាយ នត្ថិ, តស្មា បព្ពជ្ជា អនគារិយន្តិ ញាតព្ពា.

មារេនាតិ កិលេសមារេន. សង្គាមាយ ចេតេតីតិ យុជ្ឈនត្ថាយ ចិត្តំ ឧប្បាទេតិ, មារំ អភិវិជេតុំ សន្នយ្ហតិ. យស្មា បន ឯវរូបស្ស បដិបជ្ជនកបុគ្គលស្ស ទេវបុត្តមារោបិ អន្តរាយាយ ឧបក្កមតិ, តស្មា តស្សបិ វសេន មារេនាតិ ឯត្ថ ទេវបុត្តមារេនាតិបិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. តស្សាបិ អយំ ឥច្ឆាវិឃាតំ ករិស្សតេវាតិ. យស្មា បន បព្ពជិតទិវសតោ បដ្ឋាយ ខុរគ្គតោ វា បដ្ឋាយ សីលានិ សមាទិយន្តោ បរិសោធេន្តោ សមថវិបស្សនាសុ កម្មំ ករោន្តោ យថារហំ តទង្គប្បហានវិក្ខម្ភនប្បហានានំ វសេន កិលេសមារំ បរិបាតេតិ នាម, ន យុជ្ឈតិ នាម សម្បហារស្ស អភាវតោ, តស្មា វុត្តំ ‘‘មារេន សទ្ធិំ សង្គាមាយ ចេតេតី’’តិ.

សត្តន្នន្តិ កោដ្ឋាសតោ សត្តន្នំ, បភេទតោ បន តេ សត្តតិំស ហោន្តិ. កថំ? ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា, ចត្តារោ សម្មប្បធានា, ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា, បញ្ចិន្ទ្រិយានិ, បញ្ច ពលានិ, សត្ត ពោជ្ឈង្គា, អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោតិ. ឯវំ បភេទតោ សត្តតិំសវិធាបិ សតិបដ្ឋានាទិកោដ្ឋាសតោ សត្តេវ ហោន្តីតិ វុត្តំ ‘‘សត្តន្ន’’ន្តិ. ពោធិបក្ខិយានន្តិ ពុជ្ឈនដ្ឋេន ពោធីតិ លទ្ធនាមស្ស អរិយបុគ្គលស្ស មគ្គញាណស្សេវ វា បក្ខេ ភវានំ ពោធិបក្ខិយានំ, ពោធិកោដ្ឋាសិយានន្តិ អត្ថោ. ‘‘ពោធិបក្ខិកាន’’ន្តិបិ បាឋោ, ពោធិបក្ខវន្តានំ, ពោធិបក្ខេ វា និយុត្តានន្តិ អត្ថោ. ភាវនានុយោគមនុយុត្តោតិ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អរិយមគ្គភាវនានុយោគមនុយុត្តោ. វិបស្សនាក្ខណេ ហិ សតិបដ្ឋានាទយោ បរិយាយេន ពោធិបក្ខិយា នាម, មគ្គក្ខណេយេវ បន តេ និប្បរិយាយេន ពោធិបក្ខិយា នាម ហោន្តិ.

អាសវានំ ខយាតិ កាមាសវាទីនំ សព្ពេសំ អាសវានំ ខយា. អាសវេសុ ហិ ខីណេសុ សព្ពេ កិលេសា ខីណាយេវ ហោន្តិ. តេន អរហត្តមគ្គោ វុត្តោ ហោតិ. អនាសវន្តិ អាសវវិរហិតំ. ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិន្តិ ឯត្ថ ចេតោវចនេន អរហត្តផលសមាធិ, បញ្ញាវចនេន តំសម្បយុត្តា ច បញ្ញា វុត្តា. តត្ថ សមាធិ រាគតោ វិមុត្តត្តា ចេតោវិមុត្តិ, បញ្ញា អវិជ្ជាយ វិមុត្តត្តា បញ្ញាវិមុត្តីតិ វេទិតព្ពា. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘យោ ហិស្ស, ភិក្ខវេ, សមាធិ, តទស្ស សមាធិន្ទ្រិយំ. យា ហិស្ស, ភិក្ខវេ, បញ្ញា, តទស្ស បញ្ញិន្ទ្រិយំ. ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ, រាគវិរាគា ចេតោវិមុត្តិ, អវិជ្ជាវិរាគា បញ្ញាវិមុត្តី’’តិ (សំ. និ. ៥.៥១៦).

អបិចេត្ថ សមថផលំ ចេតោវិមុត្តិ, វិបស្សនាផលំ បញ្ញាវិមុត្តីតិ វេទិតព្ពា. ទិដ្ឋេវ ធម្មេតិ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ. សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វាតិ អត្តនាយេវ អភិវិសិដ្ឋាយ បញ្ញាយ បច្ចក្ខំ កត្វា អបរប្បច្ចយេន ញត្វា. ឧបសម្បជ្ជ វិហរតីតិ បាបុណិត្វា សម្បាទេត្វា វិហរតិ. តមេវ សង្គាមសីសំ អភិវិជិយ អជ្ឈាវសតីតិ មារំ អភិវិជិនិត្វា វិជិតវិជយត្តា តេន កតសង្គាមសង្ខាតស្ស អរិយមគ្គស្ស សីសភូតំ អរហត្តផលសមាបត្តិឥស្សរិយដ្ឋានំ, អភិភវន្តោ អាវសតិ, សមាបជ្ជតិ ឥច្ចេវ អត្ថោ. ឥមេ ច ទេវសទ្ទា ទិដ្ឋសច្ចេសុ ទេវេសុ បវត្តន្តិ, វិសេសតោ សុទ្ធាវាសទេវេសូតិ វេទិតព្ពំ.

គាថាសុ មហន្តន្តិ សីលាទិគុណមហត្តេន មហន្តំ. វីតសារទន្តិ សារជ្ជករានំ កិលេសានំ អភាវេន វិគតសារជ្ជំ អបគតមង្កុភាវំ. បុរិសាជញ្ញាតិ អស្សាទីសុ អស្សាជានីយាទយោ វិយ បុរិសេសុ អាជានីយភូតា ឧត្តមបុរិសា. ទុជ្ជយមជ្ឈភូតិ បចុរជនេហិ ជេតុំ អសក្កុណេយ្យំ កិលេសវាហិនិំ អភិភវិ អជ្ឈោត្ថរិ. ‘‘អជ្ជយី’’តិបិ បឋន្តិ, អជិនីតិ អត្ថោ. ជេត្វាន មច្ចុនោ សេនំ, វិមោក្ខេន អនាវរន្តិ លោកត្តយាភិព្យាបនតោ ទិយឌ្ឍសហស្សាទិវិភាគតោ ច វិបុលត្តា អញ្ញេហិ អាវរិតុំ បដិសេធេតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា ច អនាវរំ, មច្ចុនោ មារស្ស សេនំ វិមោក្ខេន អរិយមគ្គេន ជេត្វា យោ ត្វំ ទុជ្ជយំ អជយិ, តស្ស នមោ, តេ បុរិសាជញ្ញាតិ សម្ពន្ធោ.

ឥតីតិ វុត្តប្បការេន. ហិ-ឥតិ និបាតមត្តំ. ឯតំ បត្តមានសំ អធិគតារហត្តំ ខីណាសវំ ទេវតានមស្សន្តីតិ វុត្តមេវត្ថំ និគមនវសេន ទស្សេតិ. អថ វា ឥតីតិ ឥមិនា ការណេន. កិំ បន ឯតំ ការណំ? នមុចិសេនាវិជយេន បត្តមានសត្តំ. ឥមិនា ការណេន តំ ទេវតា នមស្សន្តីតិ អត្ថោ. ឥទានិ តំ ការណំ ផលតោ ទស្សេតុំ ‘‘តញ្ហិ តស្ស ន បស្សន្តិ, យេន មច្ចុវសំ វជេ’’តិ វុត្តំ. តស្សត្ថោ – យស្មា តស្ស បុរិសាជញ្ញស្ស បណិធាយ គវេសន្តាបិ ទេវា អណុមត្តម្បិ តំ ការណំ ន បស្សន្តិ, យេន សោ មច្ចុនោ មរណស្ស វសំ វជេ ឧបគច្ឆេយ្យ. តស្មា តំ វិសុទ្ធិទេវា នមស្សន្តីតិ.

តតិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. បញ្ចបុព្ពនិមិត្តសុត្តវណ្ណនា

៨៣. ចតុត្ថេ យទាតិ យស្មិំ កាលេ. ទេវោតិ ឧបបត្តិទេវោ. តយោ ហិ ទេវា – សម្មុតិទេវា, ឧបបត្តិទេវា, វិសុទ្ធិទេវាតិ. តេសុ សម្មុតិទេវា នាម រាជានោ ខត្តិយា. ឧបបត្តិទេវា នាម ចាតុមហារាជិកតោ បដ្ឋាយ តទុបរិទេវា. វិសុទ្ធិទេវា នាម ខីណាសវា. ឥធ បន កាមាវចរទេវោ អធិប្បេតោ. តេន វុត្តំ ‘‘ទេវោតិ ឧបបត្តិទេវោ’’តិ. ទេវកាយាតិ ទេវសមូហតោ, ទេវដ្ឋានតោ វា, ទេវលោកតោតិ អត្ថោ. សមូហនិវាសវាចកោ ហិ អយំ កាយសទ្ទោ. ចវនធម្មោតិ មរណធម្មោ, អាយុក្ខយេន វា បុញ្ញក្ខយេន វា ឧបដ្ឋិតមរណោតិ អត្ថោ.

បញ្ចស្ស បុព្ពនិមិត្តានិ បាតុភវន្តីតិ អស្ស ឧបដ្ឋិតមរណស្ស ទេវបុត្តស្ស បញ្ច មរណស្ស បុព្ពនិមិត្តានិ ឧប្បជ្ជន្តិ, បកាសានិ វា ហោន្តិ. មាលា មិលាយន្តីតិ តេន បិឡន្ធិតមាលា មជ្ឈន្ហិកសមយេ អាតបេ ខិត្តា វិយ មិលាតា វិហតសោភា ហោន្តិ.

វត្ថានិ កិលិស្សន្តីតិ សរទសមយេ វិគតវលាហកេ អាកាសេ អព្ភុស្សក្កមានពាលសូរិយសទិសប្បភានិ នានាវិរាគវណ្ណានិ តេន និវត្ថបារុតវត្ថានិ តំ ខណំយេវ កទ្ទមេ ខិបិត្វា មទ្ទិតានិ វិយ វិហតប្បភានិ មលិនានិ ហោន្តិ.

កច្ឆេហិ សេទា មុច្ចន្តីតិ សុបរិសុទ្ធជាតិមណិ វិយ សុសិក្ខិតសិប្បាចរិយរចិតសុវណ្ណបដិមា វិយ ច បុព្ពេ សេទមលជល្លិការហិតសរីរស្ស តស្មិំ ខណេ ឧភោហិ កច្ឆេហិ សេទធារា សន្ទន្តិ បគ្ឃរន្តិ. ន កេវលញ្ច កច្ឆេហិយេវ, សកលសរីរតោបិ បនស្ស សេទជលកណ្ណិកា មុច្ចតិយេវ, យេន អាមុត្តមុត្តាជាលគវច្ឆិតោ វិយ តស្ស កាយោ ហោតិ.

កាយេ ទុព្ពណ្ណិយំ ឱក្កមតីតិ បុព្ពេ បដិសន្ធិតោ បដ្ឋាយ យថានុភាវំ ឯកយោជនំ ទ្វិយោជនំ យាវ ទ្វាទសយោជនមត្តម្បិ បទេសំ អាភាយ ផរិត្វា វិជ្ជោតមានោ កាយោ ហោតិ ខណ្ឌិច្ចបាលិច្ចាទិវិរហិតោ, ន សីតំ ន ឧណ្ហំ ឧបឃាតកំ, ទេវធីតា សោឡសវស្សុទ្ទេសិកា វិយ ហោតិ, ទេវបុត្តោ វីសតិវស្សុទ្ទេសិកោ វិយ, តំ ខណំយេវ និប្បភេ និត្តេជេ កាយេ វិរូបភាវោ អនុបវិសតិ សណ្ឋាតិ.

សកេ ទេវោ ទេវាសនេ នាភិរមតីតិ អត្តនោ អច្ឆរាគណេហិ សទ្ធិំ កីឡនបរិចរណកទិព្ពាសនេ ន រមតិ, ន ចិត្តស្សាទំ លភតិ. តស្ស កិរ មនុស្សគណនាយ សត្តហិ ទិវសេហិ មរណំ ភវិស្សតីតិ ឥមានិ បុព្ពនិមិត្តានិ បាតុភវន្តិ. សោ តេសំ ឧប្បត្តិយា ‘‘ឯវរូបាយ នាម សម្បត្តិយា វិនា ភវិស្សាមី’’តិ ពលវសោកាភិភូតោ ហោតិ. តេនស្ស កាយេ មហាបរិឡាហោ ឧប្បជ្ជតិ, តេន សព្ពតោ គត្តេហិ សេទា មុច្ចន្តិ. ចិរតរំ កាលំ អបរិចិតទុក្ខោ តំ អធិវាសេតុំ អសក្កោន្តោ ឯកច្ចោ ‘‘ទយ្ហាមិ ទយ្ហាមី’’តិ កន្ទន្តោ បរិទេវន្តោ កត្ថចិ អស្សាទំ អលភន្តោ វិជប្បន្តោ វិលបន្តោ តហិំ តហិំ អាហិណ្ឌតិ. ឯកច្ចោ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា កាយវាចាហិ វិការំ អករោន្តោបិ បិយវិប្បយោគទុក្ខំ អសហន្តោ វិហញ្ញមានោ វិចរតិ.

ឥមានិ បន បុព្ពនិមិត្តានិ យថា លោកេ មហាបុញ្ញានំ រាជរាជមហាមត្តាទីនំយេវ ឧក្កាបាតភូមិចាលចន្ទគ្គាហាទីនិ និមិត្តានិ បញ្ញាយន្តិ, ន សព្ពេសំ; ឯវមេវ មហេសក្ខទេវានំយេវ បញ្ញាយតិ. ឧប្បន្នានិ ច តានិ ‘‘ឥមានិ មរណស្ស បុព្ពនិមិត្តានិ នាមា’’តិ កេចិ ទេវា ជានន្តិ, ន សព្ពេ. តត្ថ យោ មន្ទេន កុសលកម្មេន និព្ពត្តោ, សោ ‘‘ឥទានិ កោ ជានាតិ, ‘កុហិំ និព្ពត្តិស្សាមី’’’តិ ភាយតិ. យោ បន មហាបុញ្ញោ, សោ ‘‘ពហុំ មយា ទានំ ទិន្នំ, សីលំ រក្ខិតំ, បុញ្ញំ ឧបចិតំ, ឥតោ ចុតស្ស មេ សុគតិយេវ បាដិកង្ខា’’តិ ន ភាយតិ ន វិកម្បតិ. ឯវំ ឧបដ្ឋិតបុព្ពនិមិត្តំ បន តំ គហេត្វា ទេវតា នន្ទនវនំ បវេសេន្តិ សព្ពទេវលោកេសុ នន្ទនវនំ អត្ថិយេវ.

តីហិ វាចាហិ អនុមោទេន្តីតិ ឥទានិ វុច្ចមានេហិ តីហិ វចនេហិ អនុមោទេន្តិ, មោទំ បមោទំ ឧប្បាទេន្តិ, អស្សាសេន្តិ, អភិវទនវសេន វា តំខណានុរូបំ បមោទំ ករោន្តិ. កេចិ បន ‘‘អនុមោទេន្តី’’តិ បទស្ស ‘‘ឱវទន្តី’’តិ វទន្តិ. ឥតោតិ ទេវលោកតោ. ភោតិ អាលបនំ. សុគតិន្តិ សុន្ទរគតិំ, មនុស្សលោកំ សន្ធាយ វទន្តិ. គច្ឆាតិ បដិសន្ធិគ្គហណវសេន ឧបេហិ.

ឯវំ វុត្តេតិ ឯវំ តទា តេហិ ទេវេហិ តស្ស ‘‘ឥតោ ភោ សុគតិំ គច្ឆា’’តិអាទិនា វត្តព្ពវចនេ ភគវតា វុត្តេ អញ្ញតរោ នាមគោត្តេន អបាកដោ តស្សំ បរិសាយំ និសិន្នោ អនុសន្ធិកុសលោ ឯកោ ភិក្ខុ ‘‘ឯតេ សុគតិអាទយោ ភគវតា អវិសេសតោ វុត្តា អវិភូតា, ហន្ទ តេ វិភូតតរេ ការាបេស្សាមី’’តិ ឯតំ ‘‘កិំនុ ខោ, ភន្តេ’’តិអាទិវចនំ អវោច. សទ្ធាទិគុណវិសេសបដិលាភការណតោ ទេវូបបត្តិហេតុតោ ច មនុស្សត្តំ ទេវានំ អភិសម្មតន្តិ អាហ ‘‘មនុស្សត្តំ ខោ ភិក្ខុ ទេវានំ សុគតិគមនសង្ខាត’’ន្តិ.

សុគតិគមនសង្ខាតន្តិ ‘‘សុគតិគមន’’ន្តិ សម្មា កថិតំ, វណ្ណិតំ ថោមិតន្តិ អត្ថោ. យំ មនុស្សភូតោតិ ឯត្ថ យន្តិ កិរិយាបរាមសនំ, តេន បដិលភតីតិ ឯត្ថ បដិលភនកិរិយា អាមសីយតិ, យោ សទ្ធាបដិលាភោតិ អត្ថោ. មនុស្សភូតោតិ មនុស្សេសុ ឧប្បន្នោ, មនុស្សភាវំ វា បត្តោ. យស្មា ទេវលោកេ ឧប្បន្នានំ តថាគតស្ស ធម្មទេសនា យេភុយ្យេន ទុល្លភា សវនាយ, ន តថា មនុស្សានំ, តស្មា វុត្តំ ‘‘មនុស្សភូតោ’’តិ. តថាគតប្បវេទិតេ ធម្មវិនយេតិ តថាគតេន ភគវតា ទេសិតេ សិក្ខត្តយសង្គហេ សាសនេ. តញ្ហិ ធម្មតោ អនបេតត្តា ធម្មោ ច, អាសយានុរូបំ វិនេយ្យានំ វិនយនតោ វិនយោ ចាតិ ធម្មវិនយោ, ឧបនិស្សយសម្បត្តិយា វា ធម្មតោ អនបេតត្តា ធម្មំ អប្បរជក្ខជាតិកំ វិនេតីតិ ធម្មវិនយោ. ធម្មេនេវ វា វិនយោ, ន ទណ្ឌសត្ថេហីតិ ធម្មវិនយោ, ធម្មយុត្តោ វា វិនយោតិ ធម្មវិនយោ, ធម្មាយ វា សហ មគ្គផលនិព្ពានាយ វិនយោតិ ធម្មវិនយោ, មហាករុណាសព្ពញ្ញុតញ្ញាណាទិធម្មតោ វា បវត្តោ វិនយោតិ ធម្មវិនយោ. ធម្មោ វា ភគវា ធម្មភូតោ ធម្មកាយោ ធម្មស្សាមី, តស្ស ធម្មស្ស វិនយោ, ន តក្កិយានន្តិ ធម្មវិនយោ, ធម្មេ វា មគ្គផលេ និប្ផាទេតព្ពវិសយភូតេ វា បវត្តោ វិនយោតិ ធម្មវិនយោតិ វុច្ចតិ. តស្មិំ ធម្មវិនយេ.

សទ្ធំ បដិលភតីតិ ‘‘ស្វាក្ខាតោ ភគវតា ធម្មោ’’តិអាទិនា សទ្ធំ ឧប្បាទេតិ. សទ្ធោ ហិ ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជមានោ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថេ អារាធេស្សតិ. សុលទ្ធលាភសង្ខាតន្តិ ឯត្ថ យថា ហិរញ្ញសុវណ្ណខេត្តវត្ថាទិលាភោ សត្តានំ ឧបភោគសុខំ អាវហតិ, ខុប្បិបាសាទិទុក្ខំ បដិពាហតិ, ធនទាលិទ្ទិយំ វូបសមេតិ, មុត្តាទិរតនបដិលាភហេតុ ហោតិ, លោកសន្តតិញ្ច អាវហតិ; ឯវំ លោកិយលោកុត្តរា សទ្ធាបិ យថាសម្ភវំ លោកិយលោកុត្តរំ វិបាកសុខមាវហតិ, សទ្ធាធុរេន បដិបន្នានំ ជាតិជរាទិទុក្ខំ បដិពាហតិ, គុណទាលិទ្ទិយំ វូបសមេតិ, សតិសម្ពោជ្ឈង្គាទិរតនបដិលាភហេតុ ហោតិ, លោកសន្តតិញ្ច អាវហតិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘សទ្ធោ សីលេន សម្បន្នោ, យសោ ភោគសមប្បិតោ;

យំ យំ បទេសំ ភជតិ, តត្ថ តត្ថេវ បូជិតោ’’តិ. (ធ. ប. ៣០៣);

ឯវំ សទ្ធាបដិលាភស្ស សុលទ្ធលាភតា វេទិតព្ពា. យស្មា បនាយំ សទ្ធាបដិលាភោ អនុគាមិកោ អនញ្ញសាធារណោ សព្ពសម្បត្តិហេតុ, លោកិយស្ស ច ហិរញ្ញសុវណ្ណាទិធនលាភស្ស ការណំ. សទ្ធោយេវ ហិ ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា ឧឡារុឡារវិត្តូបករណានិ អធិគច្ឆតិ, តេហិ ច អត្តនោ បរេសញ្ច អត្ថមេវ សម្បាទេតិ. អស្សទ្ធស្ស បន តានិ អនត្ថាវហានិ ហោន្តិ, ឥធ ចេវ សម្បរាយេ ចាតិ, ឯវម្បិ សទ្ធាយ សុលទ្ធលាភតា វេទិតព្ពា. តថា ហិ –

‘‘សទ្ធា ពន្ធតិ បាថេយ្យំ’’. (សំ. និ. ១.៧៩).

‘‘សទ្ធា ទុតិយា បុរិសស្ស ហោតី’’តិ ច. (សំ. និ. ១.៣៦, ៥៩).

‘‘សទ្ធីធ វិត្តំ បុរិសស្ស សេដ្ឋ’’ន្តិ ច. (សំ. និ. ១.៧៣; សុ. និ. ១៨៤).

‘‘សទ្ធាហត្ថោ មហានាគោ’’តិ ច. (អ. និ. ៦.៤៣; ថេរគា. ៦៩៤).

‘‘សទ្ធា ពីជំ តបោ វុដ្ឋី’’តិ ច. (សំ. និ. ១.១៩៧; សុ. និ. ៧៧).

‘‘សទ្ធេសិកោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ’’តិ (អ. និ. ៧.៦៧) ច.

‘‘សទ្ធាយ តរតិ ឱឃ’’ន្តិ ច. (សំ. និ. ១.២៤៦) –

អនេកេសុ ឋានេសុ អនេកេហិ ការណេហិ សទ្ធា សំវណ្ណិតា.

ឥទានិ យាយ សទ្ធាយ សាសនេ កុសលធម្មេសុ សុប្បតិដ្ឋិតោ នាម ហោតិ និយាមោក្កន្តិយា, តំ សទ្ធំ ទស្សេតុំ ‘‘សា ខោ បនស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អស្សាតិ ឥមស្ស ភវេយ្យាតិ អត្ថោ. និវិដ្ឋាតិ អភិនិវិដ្ឋា ចិត្តសន្តានំ អនុបវិដ្ឋា. មូលជាតាតិ ជាតមូលា. កិំ បន សទ្ធាយ មូលំ នាម? សទ្ធេយ្យវត្ថុស្មិំ ឱកប្បនហេតុភូតោ ឧបាយមនសិការោ. អបិច សប្បុរិសសេវនា សទ្ធម្មស្សវនំ យោនិសោមនសិការោ ធម្មានុធម្មប្បដិបត្តីតិ ចត្តារិ សោតាបត្តិយង្គានិ មូលានិ វេទិតព្ពានិ. បតិដ្ឋិតាតិ អរិយមគ្គាធិគមេន កេនចិ អកម្បនីយភាវេន អវដ្ឋិតា. តេនេវាហ ‘‘ទឡ្ហា អសំហារិយា’’តិ. ទឡ្ហាតិ ថិរា. អសំហារិយាតិ កេនចិ សំហរិតុំ វា ហាបេតុំ វា អបនេតុំ វា អសក្កុណេយ្យា. ឥតិ តេ ទេវា តស្ស សោតាបត្តិមគ្គសមធិគមំ អាសីសន្តា ឯវំ វទន្តិ. អត្តនោ ទេវលោកេ កាមសុខូបភោគារហមេវ ហិ អរិយបុគ្គលំ តេ ឥច្ឆន្តិ. តេនាហ ‘‘ឯហិ, ទេវ, បុនប្បុន’’ន្តិ.

គាថាសុ បុញ្ញក្ខយមរណម្បិ ជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទេនេវ ហោតីតិ អាហ ‘‘ចវតិ អាយុសង្ខយា’’តិ. អនុមោទតន្តិ អនុមោទន្តានំ. មនុស្សានំ សហព្យតន្តិ មនុស្សេហិ សហភាវំ. សហ ព្យេតីតិ សហព្យោ, សហបវត្តនកោ, តស្ស ភាវោ សហព្យតា. និវិដ្ឋស្សាតិ និវិដ្ឋា ភវេយ្យ. យាវជីវន្តិ យាវ ជីវិតប្បវត្តិយា, យាវ បរិនិព្ពានាតិ អត្ថោ.

អប្បមាណន្តិ សក្កច្ចំ ពហុំ ឧឡារំ ពហុក្ខត្តុញ្ច ករណវសេន បមាណរហិតំ. និរូបធិន្តិ កិលេសូបធិរហិតំ, សុវិសុទ្ធំ និម្មលន្តិ អត្ថោ. យស្មា បន តេ ទេវា មហគ្គតកុសលំ ន ឥច្ឆន្តិ កាមលោកសមតិក្កមនតោ, កាមាវចរបុញ្ញមេវ ឥច្ឆន្តិ, តស្មា ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ – ‘‘ឥតោ ទេវលោកតោ ចុតោ មនុស្សេសុ ឧប្បជ្ជិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ កាយទុច្ចរិតាទិំ សព្ពំ ទុច្ចរិតំ បហាយ កាយសុចរិតាទិំ សព្ពំ សុចរិតំ ឧឡារំ វិបុលំ ឧបចិនិត្វា អរិយមគ្គេន អាគតសទ្ធោ ភវាហី’’តិ. យស្មា បន លោកុត្តរេសុ បឋមមគ្គំ ទុតិយមគ្គម្បិ វា ឥច្ឆន្តិ អត្តនោ ទេវលោកូបបត្តិយា អនតិវត្តនតោ, តស្មា តេសម្បិ វសេន ‘‘អប្បមាណំ និរូបធិ’’ន្តិបទានំ អត្ថោ វេទិតព្ពោ – បមាណករានំ ទិដ្ឋេកដ្ឋឱឡារិកកាមរាគាទិកិលេសានំ ឧបច្ឆេទេន អប្បមាណំ, សត្តមភវតោ វា ឧប្បជ្ជនារហស្ស ខន្ធូបធិស្ស តំនិព្ពត្តកអភិសង្ខារូបធិស្ស តំតំមគ្គវជ្ឈកិលេសូបធិស្ស ច បហានេន តេសំ អនិព្ពត្តនតោ និរុបធិសង្ខាតនិព្ពានសន្និស្សិតត្តា ច និរុបធីតិ.

ឯវំ អច្ចន្តមេវ អបាយទ្វារបិធាយកំ កម្មំ ទស្សេត្វា ឥទានិ សគ្គសម្បត្តិនិព្ពត្តកកម្មំ ទស្សេតុំ ‘‘តតោ ឱបធិក’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឱបធិកន្តិ ឧបធិវេបក្កំ អត្តភាវសម្បត្តិយា ចេវ ភោគសម្បត្តិយា ច និព្ពត្តកន្តិ អត្ថោ. ឧបធីតិ ហិ អត្តភាវោ វុច្ចតិ. យថាហ ‘‘សន្តេកច្ចានិ បាបកានិ កម្មសមាទានានិ ឧបធិសម្បត្តិបដិពាហិតានិ ន វិបច្ចន្តី’’តិ (វិភ. ៨១០). កាមគុណាបិ. យថាហ ‘‘ឧបធីហិ នរស្ស សោចនា’’តិ (សំ. និ. ១.១២; សុ. និ. ៣៤). តត្រាយំ វចនត្ថោ – ឧបធីយតិ ឯត្ថ សុខទុក្ខន្តិ ឧបធិ, អត្តភាវោ កាមគុណា ច. ឧបធិករណំ សីលំ ឯតស្ស, ឧបធិំ វា អរហតីតិ ឱបធិកំ, បុញ្ញំ, តំ ពហុំ ឧឡារំ កត្វា. កថំ? ទានេន. ទានញ្ហិ ឥតរេហិ សុករន្តិ ឯវំ វុត្តំ. ទានេនាតិ វា បទេន អភយទានម្បិ វុត្តំ, ន អាមិសទានមេវាតិ សីលស្សាបិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. យស្មា បន តេ ទេវា អសុរកាយហានិំ ឯកន្តេនេវ ទេវកាយបារិបូរិញ្ច ឥច្ឆន្តិ, តស្មា តស្ស ឧបាយំ ទស្សេន្តា ‘‘អញ្ញេបិ មច្ចេ សទ្ធម្មេ, ព្រហ្មចរិយេ និវេសយា’’តិ ធម្មទានេ និយោជេន្តិ. យទា វិទូតិ យស្មិំ កាលេ ទេវា ទេវំ ចវន្តំ វិទូ វិជានេយ្យុំ, តទា ឥមាយ យថាវុត្តាយ អនុកម្បាយ ទុក្ខាបនយនកម្យតាយ ‘‘ទេវ, ឥមេ ទេវកាយេ បុនប្បុនំ ឧប្បជ្ជនវសេន ឯហិ អាគច្ឆាហី’’តិ ច អនុមោទេន្តីតិ.

ចតុត្ថសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ពហុជនហិតសុត្តវណ្ណនា

៨៤. បញ្ចមេ លោកេតិ ឯត្ថ តយោ លោកា – សត្តលោកោ, សង្ខារលោកោ, ឱកាសលោកោតិ. តេសុ ឥន្ទ្រិយពទ្ធានំ រូបធម្មានំ អរូបធម្មានំ រូបារូបធម្មានញ្ច សន្តានវសេន វត្តមានានំ សមូហោ សត្តលោកោ, បថវីបព្ពតាទិភេទោ ឱកាសលោកោ, ឧភយេបិ ខន្ធា សង្ខារលោកោ. តេសុ សត្តលោកោ ឥធ អធិប្បេតោ. តស្មា លោកេតិ សត្តលោកេ. តត្ថាបិ ន ទេវលោកេ, ន ព្រហ្មលោកេ, មនុស្សលោកេ. មនុស្សលោកេបិ ន អញ្ញស្មិំ ចក្កវាឡេ, ឥមស្មិំយេវ ចក្កវាឡេ. តត្រាបិ ន សព្ពដ្ឋានេសុ, ‘‘បុរត្ថិមាយ ទិសាយ គជង្គលំ នាម និគមោ, តស្ស អបរេន មហាសាលា, តតោ បរំ បច្ចន្តិមា ជនបទា, ឱរតោ មជ្ឈេ; បុរត្ថិមទក្ខិណាយ ទិសាយ សល្លវតី នាម នទី, តតោ បរំ បច្ចន្តិមា ជនបទា, ឱរតោ មជ្ឈេ; ទក្ខិណាយ ទិសាយ សេតកណ្ណិកំ នាម និគមោ, តតោ បរំ បច្ចន្តិមា ជនបទា, ឱរតោ មជ្ឈេ; បច្ឆិមាយ ទិសាយ ថូណំ នាម ព្រាហ្មណគាមោ, តតោ បរំ បច្ចន្តិមា ជនបទា, ឱរតោ មជ្ឈេ; ឧត្តរាយ ទិសាយ ឧសិរទ្ធជោ នាម បព្ពតោ, តតោ បរំ បច្ចន្តិមា ជនបទា, ឱរតោ មជ្ឈេ’’តិ (មហាវ. ២៥៩) ឯវំ បរិច្ឆិន្នេ អាយាមតោ តិយោជនសតេ វិត្ថារតោ អឌ្ឍតេយ្យយោជនសតេ បរិក្ខេបតោ នវយោជនសតេ មជ្ឈិមទេសេ ឧប្បជ្ជតិ តថាគតោ. ន កេវលញ្ច តថាគតោវ បច្ចេកពុទ្ធា អគ្គសាវកា អសីតិមហាថេរា ពុទ្ធមាតា ពុទ្ធបិតា ចក្កវត្តិរាជា អញ្ញេ ច សារប្បត្តា ព្រាហ្មណគហបតិកា ឯត្ថេវ ឧប្បជ្ជន្តិ. ឥធ បន តថាគតវារេយេវ សព្ពត្ថកវសេន អយំ នយោ លព្ភតិ, ឥតរេសុ ឯកទេសវសេន.

ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជន្តីតិ ឥទំ បន ឧភយម្បិ វិប្បកតវចនមេវ, ឧប្បជ្ជន្តា ពហុជនហិតត្ថាយ ឧប្បជ្ជន្តិ, ន អញ្ញេន ការណេនាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯវរូបញ្ហេត្ថ សទ្ទលក្ខណំ ន សក្កា អញ្ញេន សទ្ទលក្ខណេន បដិពាហិតុំ.

អបិច ឧប្បជ្ជមានោ នាម ឧប្បជ្ជតិ នាម ឧប្បន្នោ នាមាតិ អយំ បភេទោ វេទិតព្ពោ. តថាគតោ ហិ មហាភិនីហារំ ករោន្តោ, ពុទ្ធករេ ធម្មេ បរិយេសន្តោ, បារមិយោ បូរេន្តោ, បញ្ច មហាបរិច្ចាគេ បរិច្ចជន្តោ, ញាតត្ថចរិយំ ចរន្តោ, លោកត្ថចរិយំ, ពុទ្ធត្ថចរិយំ កោដិំ បាបេន្តោ, បារមិយោ បូរេត្វា តុសិតភវនេ តិដ្ឋន្តោ, តតោ ឱតរិត្វា ចរិមភវេ បដិសន្ធិំ គណ្ហន្តោ, អគារមជ្ឈេ វសន្តោ, អភិនិក្ខមន្តោ, មហាបធានំ បទហន្តោ, បរិបក្កញាណោ ពោធិមណ្ឌំ អារុយ្ហ មារពលំ វិធមេន្តោ បឋមយាមេ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរន្តោ, មជ្ឈិមយាមេ ទិព្ពចក្ខុំ វិសោធេន្តោ, បច្ឆិមយាមេ បដិច្ចសមុប្បាទេ ញាណំ ឱតារេត្វា អនេកាការំ សព្ពសង្ខារេ សម្មសិត្វា សោតាបត្តិមគ្គំ បដិវិជ្ឈន្តោ យាវ អនាគាមិផលំ សច្ឆិករោន្តោបិ ឧប្បជ្ជមានោ ឯវ នាម, អរហត្តមគ្គក្ខណេ ឧប្បជ្ជតិ នាម, អរហត្តផលក្ខណេ បន ឧប្បន្នោ នាម. ពុទ្ធានញ្ហិ សាវកានំ វិយ ន បដិបាដិយា ឥទ្ធិវិធញាណាទីនំ ឧប្បាទនកិច្ចំ អត្ថិ, សហេវ បន អរហត្តមគ្គេន សកលោបិ ពុទ្ធគុណរាសិ អាគតោវ នាម ហោតិ. តស្មា តេ និព្ពត្តសព្ពកិច្ចត្តា អរហត្តផលក្ខណេ ឧប្បន្នា នាម ហោន្តិ. ឥធ អរហត្តផលក្ខណំ សន្ធាយ ‘‘ឧប្បជ្ជតី’’តិ វុត្តោ. ឧប្បន្នោ ហោតីតិ អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ.

សាវកោបិ ខីណាសវោ សាវកពោធិយា ហេតុភូតេ បុញ្ញសម្ភារេ សម្ភរន្តោ បុព្ពយោគំ បុព្ពចរិយំ គតបច្ចាគតវត្តំ បូរេន្តោ ចរិមភវេ និព្ពត្តន្តោ អនុក្កមេន វិញ្ញុតំ បត្វា សំសារេ អាទីនវំ ទិស្វា បព្ពជ្ជាយ ចេតយមានោ បព្ពជ្ជំ មត្ថកំ បាបេត្វា សីលាទីនិ បរិបូរេន្តោ ធុតធម្មេ សមាទាយ វត្តមានោ ជាគរិយំ អនុយុញ្ជន្តោ ញាណានិ និព្ពត្តេន្តោ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា ហេដ្ឋិមមគ្គេ អធិគច្ឆន្តោបិ ឧប្បជ្ជមានោ ឯវ នាម, អរហត្តមគ្គក្ខណេ ឧប្បជ្ជតិ នាម, អរហត្តផលក្ខណេ បន ឧប្បន្នោ នាម. សេក្ខោ បន បុព្ពូបនិស្សយតោ បដ្ឋាយ យាវ គោត្រភុញាណា ឧប្បជ្ជមានោ នាម, បឋមមគ្គក្ខណេ ឧប្បជ្ជតិ នាម, បឋមផលក្ខណតោ បដ្ឋាយ ឧប្បន្នោ នាម. ឯត្តាវតា ‘‘តយោមេ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលា លោកេ ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ បទានំ អត្ថោ វុត្តោ ហោតិ.

ឥទានិ ពហុជនហិតាយាតិអាទីសុ ពហុជនហិតាយាតិ មហាជនស្ស ហិតត្ថាយ. ពហុជនសុខាយាតិ មហាជនស្ស សុខត្ថាយ. លោកានុកម្បាយាតិ សត្តលោកស្ស អនុកម្បំ បដិច្ច. កតរសត្តលោកស្សាតិ? យោ តថាគតស្ស ធម្មទេសនំ សុត្វា ធម្មំ បដិវិជ្ឈតិ, អមតបានំ បិវតិ, តស្ស. ភគវតោ ហិ ធម្មចក្កប្បវត្តនសុត្តន្តទេសនាយ អញ្ញាតកោណ្ឌញ្ញប្បមុខា អដ្ឋារស ព្រហ្មកោដិយោ ធម្មំ បដិវិជ្ឈិំសុ. ឯវំ យាវ សុភទ្ទបរិព្ពាជកវិនយនា ធម្មំ បដិវិទ្ធសត្តានំ គណនា នត្ថិ, មហាសមយសុត្តន្តទេសនាយំ មង្គលសុត្តំ, ចូឡរាហុលោវាទំ, សមចិត្តទេសនាយន្តិ ឥមេសុ ចតូសុ ឋានេសុ អភិសមយំ បត្តសត្តានំ បរិច្ឆេទោ នត្ថិ. ឯវមេតស្ស អបរិមាណស្ស សត្តលោកស្ស អនុកម្បាយ. សាវកស្ស បន អរហតោ សេក្ខស្ស ច លោកានុកម្បាយ ឧប្បត្តិ ធម្មសេនាបតិអាទីហិ ធម្មភណ្ឌាគារិកាទីហិ ច ទេសិតទេសនាយ បដិវេធប្បត្តសត្តានំ វសេន, អបរភាគេ ច មហាមហិន្ទត្ថេរាទីហិ ទេសិតទេសនាយ បដិវិទ្ធសច្ចានំ វសេន, យាវជ្ជតនា ឥតោ បរំ អនាគតេ ច សាសនំ និស្សាយ សគ្គមោក្ខមគ្គេសុ បតិដ្ឋហន្តានំ វសេនបិ អយមត្ថោ វិភាវេតព្ពោ.

អបិច ពហុជនហិតាយាតិ ពហុជនស្ស ហិតត្ថាយ, នេសំ បញ្ញាសម្បត្តិយា ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកហិតូបទេសកោតិ. ពហុជនសុខាយាតិ ពហុជនស្ស សុខត្ថាយ, ចាគសម្បត្តិយា ឧបករណសុខសម្បទាយកោតិ. លោកានុកម្បាយាតិ លោកស្ស អនុកម្បនត្ថាយ, មេត្តាករុណាសម្បត្តិយា មាតាបិតរោ វិយ លោកស្ស រក្ខិតា គោបិតាតិ. អត្ថាយ ហិតាយ សុខាយ ទេវមនុស្សានន្តិ ឥធ ទេវមនុស្សគ្គហណេន ភព្ពបុគ្គលេ វេនេយ្យសត្តេ ឯវ គហេត្វា តេសំ និព្ពានមគ្គផលាធិគមាយ តថាគតស្ស ឧប្បត្តិ ទស្សិតា បឋមវារេ, ទុតិយតតិយវារេសុ បន អរហតោ សេក្ខស្ស ច វសេន យោជេតព្ពំ. តត្ថ អត្ថាយាតិ ឥមិនា បរមត្ថាយ, និព្ពានាយាតិ វុត្តំ ហោតិ. ហិតាយាតិ តំសម្បាបកមគ្គត្ថាយាតិ វុត្តំ ហោតិ. និព្ពានសម្បាបកមគ្គតោ ហិ ឧត្តរិំ ហិតំ នាម នត្ថិ. សុខាយាតិ ផលសមាបត្តិសុខត្ថាយាតិ វុត្តំ ហោតិ, តតោ ឧត្តរិ សុខាភាវតោ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘អយំ សមាធិ បច្ចុប្បន្នសុខោ ចេវ អាយតិញ្ច សុខវិបាកោ’’តិ (ទី. និ. ៣.៣៥៥; អ. និ. ៥.២៧; វិភ. ៨០៤).

តថាគតោតិអាទីនំ បទានំ អត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តោ. វិជ្ជាចរណសម្បន្នោតិអាទីសុ តិស្សោបិ វិជ្ជា ភយភេរវេ (ម. និ. ១.៣៤ អាទយោ) អាគតនយេន, ឆបិ វិជ្ជា ឆឡភិញ្ញាវសេន, អដ្ឋបិ វិជ្ជា អម្ពដ្ឋសុត្តេ អាគតាតិ វិជ្ជាហិ, សីលសំវរាទីហិ, បន្នរសហិ ចរណធម្មេហិ ច, អនញ្ញសាធារណេហិ សម្បន្នោ សមន្នាគតោតិ វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ. សោភនគមនត្តា, សុន្ទរំ ឋានំ គតត្តា, សម្មា គតត្តា, សម្មា គទត្តា ច សុគតោ. សព្ពថា វិទិតលោកត្តា លោកវិទូ. នត្ថិ ឯតស្ស ឧត្តរោតិ អនុត្តរោ. បុរិសទម្មេ បុរិសវេនេយ្យេ សារេតិ វិនេតីតិ បុរិសទម្មសារថិ. ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថេហិ យថារហំ អនុសាសតីតិ សត្ថា. សព្ពស្សាបិ នេយ្យស្ស សព្ពប្បការេន សយម្ភុញាណេន ពុទ្ធត្តា ពុទ្ធោតិ អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន វិសុទ្ធិមគ្គតោ (វិសុទ្ធិ. ១.១៣២-១៣៣) គហេតព្ពោ.

សោ ធម្មំ ទេសេតិ អាទិ…បេ… បរិយោសានកល្យាណន្តិ សោ ភគវា សត្តេសុ ការុញ្ញំ បដិច្ច ហិត្វាបិ អនុត្តរំ វិវេកសុខំ ធម្មំ ទេសេតិ. តញ្ច ខោ អប្បំ វា ពហុំ វា ទេសេន្តោ អាទិកល្យាណាទិប្បការមេវ ទេសេតិ. កថំ? ឯកគាថាបិ ហិ សមន្តភទ្ទកត្តា ធម្មស្ស បឋមបាទេន អាទិកល្យាណា, ទុតិយតតិយេហិ មជ្ឈេកល្យាណា, បច្ឆិមេន បរិយោសានកល្យាណា. ឯកានុសន្ធិកំ សុត្តំ និទានេន អាទិកល្យាណំ, និគមនេន បរិយោសានកល្យាណំ, សេសេន មជ្ឈេកល្យាណំ. នានានុសន្ធិកំ សុត្តំ បឋមេន អនុសន្ធិនា អាទិកល្យាណំ, បច្ឆិមេន បរិយោសានកល្យាណំ, សេសេហិ មជ្ឈេកល្យាណំ. សកលោបិ វា សាសនធម្មោ អត្តនោ អត្ថភូតេន សីលេន អាទិកល្យាណោ, សមថវិបស្សនាមគ្គផលេហិ មជ្ឈេកល្យាណោ, និព្ពានេន បរិយោសានកល្យាណោ. សីលសមាធីហិ វា អាទិកល្យាណោ, វិបស្សនាមគ្គេហិ មជ្ឈេកល្យាណោ, ផលនិព្ពានេហិ បរិយោសានកល្យាណោ. ពុទ្ធសុពុទ្ធតាយ វា អាទិកល្យាណោ, ធម្មសុធម្មតាយ មជ្ឈេកល្យាណោ, សង្ឃសុប្បដិបត្តិយា បរិយោសានកល្យាណោ. តំ សុត្វា តថត្តាយ បដិបន្នេន អធិគន្តព្ពាយ អភិសម្ពោធិយា វា អាទិកល្យាណោ, បច្ចេកពោធិយា មជ្ឈេកល្យាណោ, សាវកពោធិយា បរិយោសានកល្យាណោ. សុយ្យមានោ ចេស នីវរណវិក្ខម្ភនតោ សវនេនបិ កល្យាណមេវ អាវហតីតិ អាទិកល្យាណោ, បដិបជ្ជិយមានោ សមថវិបស្សនាសុខាវហនតោ បដិបត្តិយាបិ សុខមេវ អាវហតីតិ មជ្ឈេកល្យាណោ, តថាបដិបន្នោ ច បដិបត្តិផលេ និដ្ឋិតេ តាទិភាវាវហនតោ បដិបត្តិផលេនបិ កល្យាណមេវ អាវហតីតិ បរិយោសានកល្យាណោ. នាថប្បភវត្តា ច បភវសុទ្ធិយា អាទិកល្យាណោ, អត្ថសុទ្ធិយា មជ្ឈេកល្យាណោ, កិច្ចសុទ្ធិយា បរិយោសានកល្យាណោ. តេន វុត្តំ ‘‘សោ ធម្មំ ទេសេតិ អាទិ…បេ… បរិយោសានកល្យាណ’’ន្តិ.

យំ បន ភគវា ធម្មំ ទេសេន្តោ សាសនព្រហ្មចរិយំ មគ្គព្រហ្មចរិយញ្ច បកាសេតិ, នានានយេហិ ទីបេតិ, តំ យថានុរូបំ អត្ថសម្បត្តិយា សាត្ថំ, ព្យញ្ជនសម្បត្តិយា សព្យញ្ជនំ. សង្កាសន, បកាសន, វិវរណ, វិភជន, ឧត្តានីករណ បញ្ញត្តិអត្ថបទសមាយោគតោ សាត្ថំ, អក្ខរបទព្យញ្ជនាការនិរុត្តិនិទ្ទេសសម្បត្តិយា សព្យញ្ជនំ, អត្ថគម្ភីរតាបដិវេធគម្ភីរតាហិ វា សាត្ថំ, ធម្មគម្ភីរតាទេសនាគម្ភីរតាហិ សព្យញ្ជនំ. អត្ថបដិភានបដិសម្ភិទាវិសយតោ វា សាត្ថំ, ធម្មនិរុត្តិបដិសម្ភិទាវិសយតោ សព្យញ្ជនំ. បណ្ឌិតវេទនីយតោ បរិក្ខកជនប្បសាទកន្តិ សាត្ថំ, សទ្ធេយ្យតោ លោកិយជនប្បសាទកន្តិ សព្យញ្ជនំ. គម្ភីរាធិប្បាយតោ សាត្ថំ, ឧត្តានបទតោ សព្យញ្ជនំ. ឧបនេតព្ពស្ស អភាវតោ សកលបរិបុណ្ណភាវេន កេវលបរិបុណ្ណំ, អបនេតព្ពស្ស អភាវតោ និទ្ទោសភាវេន បរិសុទ្ធំ, អបិច បដិបត្តិយា អធិគមព្យត្តិតោ សាត្ថំ, បរិយត្តិយា អាគមព្យត្តិតោ សព្យញ្ជនំ, សីលាទិបញ្ចធម្មក្ខន្ធបារិបូរិយា បរិបុណ្ណំ, និរុបក្កិលេសតោ និត្ថរណត្ថាយ បវត្តិតោ លោកាមិសនិរបេក្ខតោ ច បរិសុទ្ធំ, សិក្ខត្តយបរិគ្គហិតត្តា ព្រហ្មភូតេហិ សេដ្ឋេហិ ចរិតព្ពតោ តេសំ ចរិយភាវតោ ច ព្រហ្មចរិយំ. តស្មា ‘‘សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ…បេ… បកាសេតី’’តិ វុច្ចតិ. បឋមោតិ គណនានុបុព្ពតោ សព្ពលោកុត្តមភាវតោ ច បឋមោ បុគ្គលោ.

តស្សេវ សត្ថុ សាវកោតិ តស្សេវ យថាវុត្តគុណស្ស សត្ថុ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស ធម្មទេសនាយ សវនន្តេ ជាតោ ធម្មសេនាបតិសទិសោ សាវកោ, ន បូរណាទិ វិយ បដិញ្ញាមត្តេន សត្ថុ សាវកោ. បាដិបទោតិ បដិបទាសង្ខាតេន អរិយមគ្គេន អរិយាយ ជាតិយា ជាតោ ភវោតិ បាដិបទោ, អនិដ្ឋិតបដិបត្តិកិច្ចោ បដិបជ្ជមានោតិ អត្ថោ. សុត្តគេយ្យាទិ បរិយត្តិធម្មោ ពហុំ សុតោ ឯតេនាតិ ពហុស្សុតោ. បាតិមោក្ខសំវរាទិសីលេន ចេវ អារញ្ញិកង្គាទិធុតង្គវតេហិ ច ឧបបន្នោ សម្បន្នោ សមន្នាគតោតិ សីលវតូបបន្នោ. ឥតិ ភគវា ‘‘លោកានុកម្បា នាម ហិតជ្ឈាសយេន ធម្មទេសនា, សា ច ឥមេសុ ឯវ តីសុ បុគ្គលេសុ បដិពទ្ធា’’តិ ទស្សេតិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

គាថាសុ តស្សន្វយោតិ តស្សេវ សត្ថុ បដិបត្តិយា ធម្មទេសនាយ ច អនុគមនេន តស្សន្វយោ អនុជាតោ. អវិជ្ជន្ធការំ វិធមិត្វា សបរសន្តានេសុ ធម្មាលោកសង្ខាតាយ បភាយ ករណតោ បភង្ករា. ធម្មមុទីរយន្តាតិ ចតុសច្ចធម្មំ កថេន្តា. អបាបុរន្តីតិ ឧគ្ឃាដេន្តិ. អមតស្ស និព្ពានស្ស. ទ្វារំ អរិយមគ្គំ. យោគាតិ កាមយោគាទិតោ. សត្ថវាហេនាតិ វេនេយ្យសត្ថវាហនតោ ភវកន្តារនិត្ថរណតោ សត្ថវាហោ, ភគវា, តេន សត្ថវាហេន. សុទេសិតំ មគ្គមនុក្កមន្តីតិ តេន សម្មា ទេសិតំ អរិយមគ្គំ តស្ស ទេសនានុសារេន អនុគច្ឆន្តិ បដិបជ្ជន្តិ. ឥធេវាតិ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ. សេសំ ឧត្តានមេវ.

បញ្ចមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. អសុភានុបស្សីសុត្តវណ្ណនា

៨៥. ឆដ្ឋេ អសុភានុបស្សីតិ អសុភំ អនុបស្សន្តា ទ្វត្តិំសាការវសេន ចេវ ឧទ្ធុមាតកាទីសុ គហិតនិមិត្តស្ស ឧបសំហរណវសេន ច កាយស្មិំ អសុភំ អសុភាការំ អនុបស្សកា ហុត្វា វិហរថ. អានាបានស្សតីតិ អានាបានេ សតិ, តំ អារព្ភ បវត្តា សតិ, អស្សាសបស្សាសបរិគ្គាហិកា សតីតិ អត្ថោ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘អានន្តិ អស្សាសោ, នោ បស្សាសោ. បានន្តិ បស្សាសោ, នោ អស្សាសោ’’តិអាទិ (បដិ. ម. ១.១៦០).

វោតិ តុម្ហាកំ. អជ្ឈត្តន្តិ ឥធ គោចរជ្ឈត្តំ អធិប្បេតំ. បរិមុខន្តិ អភិមុខំ. សូបដ្ឋិតាតិ សុដ្ឋុ ឧបដ្ឋិតា. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – អានាបានស្សតិ ច តុម្ហាកំ កម្មដ្ឋានាភិមុខំ សុដ្ឋុ ឧបដ្ឋិតា ហោតូតិ. អថ វា បរិមុខន្តិ បរិគ្គហិតនិយ្យានំ. វុត្តញ្ហេតំ បដិសម្ភិទាយំ – ‘‘បរីតិ បរិគ្គហដ្ឋោ, មុខន្តិ និយ្យានដ្ឋោ, សតីតិ ឧបដ្ឋានដ្ឋោ, តេន វុច្ចតិ បរិមុខំ សតិ’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.១៦៤). ឥមិនា ចតុសតិបដ្ឋានសោឡសប្បភេទា អានាបានស្សតិកម្មដ្ឋានភាវនា ទស្សិតាតិ ទដ្ឋព្ពា.

ឯវំ សង្ខេបេនេវ រាគចរិតវិតក្កចរិតានំ សប្បាយំ បដិកូលមនសិការកាយានុបស្សនាវសេន សមថកម្មដ្ឋានំ វិបស្សនាកម្មដ្ឋានញ្ច ឧបទិសិត្វា ឥទានិ សុទ្ធវិបស្សនាកម្មដ្ឋានមេវ ទស្សេន្តោ ‘‘សព្ពសង្ខារេសុ អនិច្ចានុបស្សិនោ វិហរថា’’តិ អាហ. តត្ថ អនិច្ចំ, អនិច្ចលក្ខណំ, អនិច្ចានុបស្សនា, អនិច្ចានុបស្សីតិ ឥទំ ចតុក្កំ វេទិតព្ពំ. ហុត្វា, អភាវតោ, ឧទយព្ពយយោគតោ, តាវកាលិកតោ, និច្ចបដិក្ខេបតោ ច ខន្ធបញ្ចកំ អនិច្ចំ នាម. តស្ស យោ ហុត្វា អភាវាការោ, តំ អនិច្ចលក្ខណំ នាម. តំ អារព្ភ បវត្តា វិបស្សនា អនិច្ចានុបស្សនា. តំ អនិច្ចន្តិ វិបស្សកោ អនិច្ចានុបស្សី. ឯត្ថ ច ឯកាទសវិធា អសុភកថា បឋមជ្ឈានំ បាបេត្វា, សោឡសវត្ថុកា ច អានាបានកថា ចតុត្ថជ្ឈានំ បាបេត្វា, វិបស្សនាកថា ច វិត្ថារតោ វត្តព្ពា, សា បន សព្ពាការតោ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ២.៧៣៧-៧៤០) កថិតាតិ តត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពា.

ឥទានិ អសុភានុបស្សនាទីហិ និប្ផាទេតព្ពំ ផលវិសេសំ ទស្សេតុំ ‘‘អសុភានុបស្សីន’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ សុភាយ ធាតុយាតិ សុភភាវេ, សុភនិមិត្តេតិ អត្ថោ. រាគានុសយោតិ សុភារម្មណេ ឧប្បជ្ជនារហោ កាមរាគានុសយោ. សោ កេសាទីសុ ឧទ្ធុមាតកាទីសុ វា អសុភានុបស្សីនំ អសុភនិមិត្តំ គហេត្វា តត្ថ បឋមជ្ឈានំ និព្ពត្តេត្វា តំ បាទកំ កត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា អធិគតេន អនាគាមិមគ្គេន បហីយតិ, សព្ពសោ សមុច្ឆិន្ទីយតីតិ អត្ថោ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘អសុភា ភាវេតព្ពា កាមរាគស្ស បហានាយា’’តិ (អ. និ. ៩.៣; ឧទា. ៣១). ពាហិរាតិ ពហិទ្ធាវត្ថុកត្តា អនត្ថាវហត្តា ច ពាហិរា ពហិភូតា. វិតក្កាសយាតិ កាមសង្កប្បាទិមិច្ឆាវិតក្កា. តេ ហិ អប្បហីនា អាសយានុគតា សតិ បច្ចយសមវាយេ ឧប្បជ្ជនតោ វិតក្កាសយាតិ វុត្តា. កាមវិតក្កោ ចេត្ថ កាមរាគគ្គហណេន គហិតោ ឯវាតិ តទវសេសា វិតក្កា ឯវ វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. វិឃាតបក្ខិកាតិ ទុក្ខភាគិយា, ឥច្ឆាវិឃាតនិព្ពត្តនកា វា. តេ ន ហោន្តីតិ តេ បហីយន្តិ. ព្យាបាទវិតក្កោ, វិហិំសាវិតក្កោ, ញាតិវិតក្កោ, ជនបទវិតក្កោ, អមរាវិតក្កោ, អនវញ្ញត្តិបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ, លាភសក្ការសិលោកបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ, បរានុទ្ទយតាបដិសំយុត្តោ វិតក្កោតិ អដ្ឋ, កាមវិតក្កេន សទ្ធិំ នវវិធា មហាវិតក្កា អានាបានស្សតិសមាធិនា តន្និស្សិតាយ ច វិបស្សនាយ បុព្ពភាគេ វិក្ខម្ភិតា. តំ បាទកំ កត្វា អធិគតេន អរិយមគ្គេន យថារហំ អនវសេសតោ បហីយន្តិ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘អានាបានស្សតិ ភាវេតព្ពា វិតក្កុបច្ឆេទាយា’’តិ (អ. និ. ៩.៣; ឧទា. ៣១).

យា អវិជ្ជា, សា បហីយតីតិ យា សច្ចសភាវបដិច្ឆាទិនី សព្ពានត្ថការី សកលស្ស វដ្ដទុក្ខស្ស មូលភូតា អវិជ្ជា, សា អនិច្ចានុបស្សីនំ វិហរតំ សមុច្ឆិជ្ជតិ. ឥទំ កិរ ភគវតា អនិច្ចាការតោ វុដ្ឋិតស្ស សុក្ខវិបស្សកខីណាសវស្ស វសេន វុត្តំ. តស្សាយំ សង្ខេបត្ថោ – តេភូមកេសុ សព្ពសង្ខារេសុ អនិច្ចាទិតោ សម្មសនំ បដ្ឋបេត្វា វិបស្សន្តានំ យទា អនិច្ចន្តិ បវត្តមានា វុដ្ឋានគាមិនីវិបស្សនា មគ្គេន ឃដីយតិ, អនុក្កមេន អរហត្តមគ្គោ ឧប្បជ្ជតិ, តេសំ អនិច្ចានុបស្សីនំ វិហរតំ អវិជ្ជា អនវសេសតោ បហីយតិ, អរហត្តមគ្គវិជ្ជា ឧប្បជ្ជតីតិ. អនិច្ចានុបស្សីនំ វិហរតន្តិ ឥទំ អនិច្ចលក្ខណស្ស តេសំ បាកដភាវតោ ឥតរស្ស លក្ខណទ្វយស្ស គហណេ ឧបាយភាវតោ វា វុត្តំ, ន បន ឯកស្សេវ លក្ខណស្ស អនុបស្សិតព្ពតោ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘យទនិច្ចំ តំ ទុក្ខំ, យំ ទុក្ខំ តទនត្តា’’តិ (សំ. និ. ៣.១៥). អបរម្បិ វុត្តំ ‘‘អនិច្ចសញ្ញិនោ ហិ, មេឃិយ, អនត្តសញ្ញា សណ្ឋាតិ, អនត្តសញ្ញី អស្មិមានសមុគ្ឃាតំ បាបុណាតី’’តិ.

គាថាសុ អានាបានេ បដិស្សតោតិ អានាបាននិមិត្តស្មិំ បដិ បដិ សតោ, ឧបដ្ឋិតស្សតីតិ អត្ថោ. បស្សន្តិ អាសវក្ខយញាណចក្ខុនា សង្ខារូបសមំ និព្ពានំ បស្សន្តោ. អាតាបី សព្ពទាតិ អន្តរាវោសានំ អនាបជ្ជិត្វា អសុភានុបស្សនាទីសុ សតតំ អាតាបី យុត្តប្បយុត្តោ, តតោ ឯវ យតោ វាយមមានោ, និយតោ វា សម្មត្តនិយាមេន តត្ថ សព្ពសង្ខារសមថេ និព្ពានេ អរហត្តផលវិមុត្តិយា វិមុច្ចតិ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

ឆដ្ឋសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. ធម្មានុធម្មបដិបន្នសុត្តវណ្ណនា

៨៦. សត្តមេ ធម្មានុធម្មបដិបន្នស្សាតិ ឯត្ថ ធម្មោ នាម នវវិធោ លោកុត្តរធម្មោ, តស្ស ធម្មស្ស អនុធម្មោ សីលវិសុទ្ធិអាទិ បុព្ពភាគបដិបទាធម្មោ, តំ ធម្មានុធម្មំ បដិបន្នស្ស អធិគន្តុំ បដិបជ្ជមានស្ស. អយមនុធម្មោ ហោតីតិ អយំ អនុច្ឆវិកសភាវោ បតិរូបសភាវោ ហោតិ. វេយ្យាករណាយាតិ កថនាយ. ធម្មានុធម្មបដិបន្នោយន្តិ យន្តិ ករណត្ថេ បច្ចត្តវចនំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យេន អនុធម្មេន តំ ធម្មានុធម្មំ បដិបន្នោតិ ព្យាករមានោ សម្មទេវ ព្យាករោន្តោ នាម សិយា, ន តតោនិទានំ វិញ្ញូហិ គរហិតព្ពោ សិយាតិ. យន្តិ វា កិរិយាបរាមសនំ, តេនេតំ ទស្សេតិ ‘‘យទិទំ ធម្មស្សេវ ភាសនំ, ធម្មវិតក្កស្សេវ ច វិតក្កនំ តទុភយាភាវេ ញាណុបេក្ខាយ, អយំ ធម្មានុធម្មបដិបន្នស្ស ភិក្ខុនោ តថារូបោ អយន្តិ កថនាយានុរូបហេតុ អនុច្ឆវិកការណំ. ភាសមានោ ធម្មំយេវ ភាសេយ្យាតិ កថេន្តោ ចេ ទសកថាវត្ថុធម្មំយេវ កថេយ្យ, ន តប្បដិបក្ខមហិច្ឆតាទិអធម្មំ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘យាយំ កថា អភិសល្លេខិកា ចេតោវិវរណសប្បាយា ឯកន្តនិព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ ឧបសមាយ អភិញ្ញាយ សម្ពោធាយ និព្ពានាយ សំវត្តតិ. សេយ្យថិទំ – អប្បិច្ឆកថា, សន្តុដ្ឋិកថា, បវិវេកកថា, អសំសគ្គកថា, វីរិយារម្ភកថា, សីលកថា, សមាធិកថា, បញ្ញាកថា, វិមុត្តិកថា, វិមុត្តិញាណទស្សនកថា, ឯវរូបាយ កថាយ និកាមលាភី ហោតិ អកិច្ឆលាភី អកសិរលាភី’’តិ (អ. និ. ៩.៣; ឧទា. ៣១).

អភិសល្លេខិកាយ កថាយ លាភី ឯវ ហិ តំ ភាសេយ្យ. ឯតេន កល្យាណមិត្តសម្បទា ទស្សិតា.

ធម្មវិតក្កន្តិ នេក្ខម្មវិតក្កាទិំ ធម្មតោ អនបេតំ វិតក្កយតោ ‘‘សីលាទិបដិបទំ បរិបូរេស្សាមី’’តិ ឧបរូបរិ ឧស្សាហោ អភិវឌ្ឍិស្សតិ. សោ បន វិតក្កោ សីលាទីនំ អនុបការធម្មេ វជ្ជេត្វា ឧបការធម្មេ អនុព្រូហនវសេន ហានភាគិយភាវំ អបនេត្វា ឋិតិភាគិយភាវេបិ អដ្ឋត្វា វិសេសភាគិយតំ និព្ពេធភាគិយតញ្ច បាបនវសេន បវត្តិយា អនេកប្បភេទោ វេទិតព្ពោ. នោ អធម្មវិតក្កន្តិ កាមវិតក្កំ នោ វិតក្កេយ្យាតិ អត្ថោ. តទុភយំ វា បនាតិ យទេតំ បរេសំ អនុគ្គហណត្ថំ ធម្មភាសនំ អត្តនោ អនុគ្គហណត្ថំ ធម្មវិតក្កនញ្ច វុត្តំ. អថ វា បន តំ ឧភយំ អភិនិវជ្ជេត្វា អប្បដិបជ្ជិត្វា អកត្វា. ឧបេក្ខកោតិ តថាបដិបត្តិយំ ឧទាសីនោ សមថវិបស្សនាភាវនមេវ អនុព្រូហន្តោ វិហរេយ្យ, សមថបដិបត្តិយំ ឧបេក្ខកោ ហុត្វា វិបស្សនាយមេវ កម្មំ ករោន្តោ វិហរេយ្យ. វិបស្សនម្បិ ឧស្សុក្កាបេត្វា តត្ថបិ សង្ខារុបេក្ខាញាណវសេន ឧបេក្ខកោ យាវ វិបស្សនាញាណំ មគ្គេន ឃដីយតិ, តាវ យថា តំ តិក្ខំ សូរំ បសន្នំ ហុត្វា វហតិ, តថា វិហរេយ្យ សតោ សម្បជានោតិ.

គាថាសុ សមថវិបស្សនាធម្មោ អារមិតព្ពដ្ឋេន អារាមោ ឯតស្សាតិ ធម្មារាមោ. តស្មិំយេវ ធម្មេ រតោតិ ធម្មរតោ. តស្សេវ ធម្មស្ស បុនប្បុនំ វិចិន្តនតោ ធម្មំ អនុវិចិន្តយំ តំ ធម្មំ អាវជ្ជេន្តោ, មនសិ ករោន្តោតិ អត្ថោ. អនុស្សរន្តិ តមេវ ធម្មំ ឧបរូបរិភាវនាវសេន អនុស្សរន្តោ. អថ វា វិមុត្តាយតនសីសេ ឋត្វា បរេសំ ទេសនាវសេន សីលាទិធម្មោ អារមិតព្ពដ្ឋេន អារាមោ ឯតស្សាតិ ធម្មារាមោ. តថេវ តស្មិំ ធម្មេ រតោ អភិរតោតិ ធម្មរតោ. តេសំយេវ សីលាទិធម្មានំ គតិយោ សមន្វេសន្តោ កាមវិតក្កាទីនំ ឱកាសំ អទត្វា នេក្ខម្មសង្កប្បាទិធម្មំយេវ អនុវិចិន្តនតោ ធម្មំ អនុវិចិន្តយំ. តទុភយំ វា បន ឱឡារិកតោ ទហន្តោ អជ្ឈុបេក្ខិត្វា សមថវិបស្សនាធម្មមេវ ឧបរូបរិ ភាវនាវសេន អនុស្សរន្តោ អនុព្រូហនវសេន បវត្តេន្តោ. សទ្ធម្មាតិ សត្តតិំសប្បភេទា ពោធិបក្ខិយធម្មា នវវិធលោកុត្តរធម្មា ច ន បរិហាយតិ, ន ចិរស្សេវ តំ អធិគច្ឆតីតិ អត្ថោ.

ឥទានិ តស្ស អនុស្សរណវិធិំ ទស្សេន្តោ ‘‘ចរំ វា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ចរំ វាតិ ភិក្ខាចារវសេន ចង្កមនវសេន ច ចរន្តោ វា. យទិ វា តិដ្ឋន្តិ តិដ្ឋន្តោ វា និសិន្នោ វា, ឧទ វា សយន្តិ សយន្តោ វា. ឯវំ ចតូសុបិ ឥរិយាបថេសុ. អជ្ឈត្តំ សមយំ ចិត្តន្តិ យថាវុត្តេ កម្មដ្ឋានសង្ខាតេ គោចរជ្ឈត្តេ អត្តនោ ចិត្តំ រាគាទិកិលេសានំ វូបសមនវសេន បជហនវសេន សមយំ សមេន្តោ. សន្តិមេវាធិគច្ឆតីតិ អច្ចន្តសន្តិំ និព្ពានមេវ បាបុណាតីតិ.

សត្តមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. អន្ធករណសុត្តវណ្ណនា

៨៧. អដ្ឋមេ អកុសលវិតក្កាតិ អកោសល្លសម្ភូតា វិតក្កា. អន្ធករណាតិអាទីសុ យស្ស សយំ ឧប្បជ្ជន្តិ, តំ យថាភូតទស្សននិវារណេន អន្ធំ ករោន្តីតិ អន្ធករណា. ន បញ្ញាចក្ខុំ ករោន្តីតិ អចក្ខុករណា. អញ្ញាណំ ករោន្តីតិ អញ្ញាណករណា. បញ្ញានិរោធិកាតិ កម្មស្សកតាបញ្ញា, ឈានបញ្ញា, វិបស្សនាបញ្ញាតិ ឥមា តិស្សោ បញ្ញា អប្បវត្តិករណេន និរោធេន្តីតិ បញ្ញានិរោធិកា. អនិដ្ឋផលទាយកត្តា ទុក្ខសង្ខាតស្ស វិឃាតស្ស បក្ខេ វត្តន្តីតិ វិឃាតបក្ខិកា. កិលេសនិព្ពានំ ន សំវត្តយន្តីតិ អនិព្ពានសំវត្តនិកា.

កាមវិតក្កោតិ កាមបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ. សោ ហិ កិលេសកាមសហិតោ ហុត្វា វត្ថុកាមេសុ បវត្តតិ. ព្យាបាទបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ ព្យាបាទវិតក្កោ. វិហិំសាបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ វិហិំសាវិតក្កោ. ឥមេ ទ្វេ ច សត្តេសុបិ សង្ខារេសុបិ ឧប្បជ្ជន្តិ. កាមវិតក្កោ ហិ បិយមនាបេ សត្តេ វា សង្ខារេ វា វិតក្កេន្តស្ស ឧប្បជ្ជតិ, ព្យាបាទវិតក្កោ អប្បិយេ អមនាបេ សត្តេ វា សង្ខារេ វា កុជ្ឈិត្វា ឱលោកនកាលតោ បដ្ឋាយ យាវ នាសនា ឧប្បជ្ជតិ, វិហិំសាវិតក្កោ សង្ខារេសុ ន ឧប្បជ្ជតិ, សង្ខារា ទុក្ខាបេតព្ពា នាម នត្ថិ, ‘‘ឥមេ សត្តា ហញ្ញន្តុ វា ពជ្ឈន្តុ វា ឧច្ឆិជ្ជន្តុ វា វិនស្សន្តុ វា មា វា អហេសុ’’ន្តិ ចិន្តនកាលេ បន សត្តេសុ ឧប្បជ្ជតិ.

ឥមេយេវ បន កាមសង្កប្បាទយោ. អត្ថតោ ហិ កាមវិតក្កាទីនំ កាមសង្កប្បាទីនញ្ច នានាករណំ នត្ថិ, តំសម្បយុត្តា បន សញ្ញាទយោ កាមសញ្ញាទយោ. កាមធាតុអាទីនំ បន យស្មា បាឡិយំ –

‘‘កាមបដិសំយុត្តោ តក្កោ វិតក្កោ…បេ… មិច្ឆាសង្កប្បោ, អយំ វុច្ចតិ កាមធាតុ, សព្ពេបិ អកុសលា ធម្មា កាមធាតុ. ព្យាបាទបដិសំយុត្តោ តក្កោ វិតក្កោ…បេ… មិច្ឆាសង្កប្បោ, អយំ វុច្ចតិ ព្យាបាទធាតុ. ទសសុ អាឃាតវត្ថូសុ ចិត្តស្ស អាឃាតោ បដិឃាតោ…បេ… អនត្តមនតា ចិត្តស្ស, អយំ វុច្ចតិ ព្យាបាទធាតុ. វិហិំសាបដិសំយុត្តោ តក្កោ វិតក្កោ មិច្ឆាសង្កប្បោ, អយំ វុច្ចតិ វិហិំសាធាតុ. ឥធេកច្ចោ បាណិនា វា លេឌ្ឌុនា វា ទណ្ឌេន វា សត្ថេន វា រជ្ជុយា វា អញ្ញតរញ្ញតរេន សត្តេ វិហេឋេតិ, អយំ វិហិំសាធាតូ’’តិ (វិភ. ១៨២, ៩១០) –

អាគតត្តា វិសេសោ លព្ភតិ.

តត្ថ ទ្វេ កថា សព្ពសង្គាហិកា ច អសម្ភិន្នា ច. តត្ថ កាមធាតុយា គហិតាយ ឥតរា ទ្វេបិ គហិតា នាម ហោន្តិ. តតោ បន នីហរិត្វា អយំ ព្យាបាទធាតុ, អយំ វិហិំសាធាតូតិ ទស្សេតីតិ អយំ សព្ពសង្គាហិកា នាម. កាមធាតុំ កថេន្តោ បន ភគវា ព្យាបាទធាតុំ ព្យាបាទធាតុដ្ឋានេ, វិហិំសាធាតុំ វិហិំសាធាតុដ្ឋានេ ឋបេត្វាវ អវសេសំ កាមធាតុ នាមាតិ កថេសីតិ អយំ អសម្ភិន្នកថា នាម.

សុក្កបក្ខេ វុត្តវិបរិយាយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. នេក្ខម្មបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ នេក្ខម្មវិតក្កោ. សោ អសុភបុព្ពភាគេ កាមាវចរោ ហោតិ, អសុភជ្ឈានេ រូបាវចរោ, តំ ឈានំ បាទកំ កត្វា ឧប្បន្នមគ្គផលកាលេ លោកុត្តរោ. អព្យាបាទបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ អព្យាបាទវិតក្កោ. សោ មេត្តាបុព្ពភាគេ កាមាវចរោ ហោតិ, មេត្តាឈានេ រូបាវចរោ, តំ ឈានំ បាទកំ កត្វា ឧប្បន្នមគ្គផលកាលេ លោកុត្តរោ. អវិហិំសាបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ អវិហិំសាវិតក្កោ. សោ ករុណាបុព្ពភាគេ កាមាវចរោ, ករុណាជ្ឈានេ រូបាវចរោ, តំ ឈានំ បាទកំ កត្វា ឧប្បន្នមគ្គផលកាលេ លោកុត្តរោ. យទា បន អលោភោ សីសំ ហោតិ, តទា ឥតរេ ទ្វេ តទន្វាយិកា ហោន្តិ. យទា មេត្តា សីសំ ហោតិ, តទា ឥតរេ ទ្វេ តទន្វាយិកា ហោន្តិ. យទា ករុណា សីសំ ហោតិ, តទា ឥតរេ ទ្វេ តទន្វាយិកា ហោន្តិ.

ឥមេយេវ បន នេក្ខម្មសង្កប្បាទយោ. អត្ថតោ ហិ នេក្ខម្មវិតក្កាទីនំ នេក្ខម្មសង្កប្បាទីនញ្ច នានាករណំ នត្ថិ, តំសម្បយុត្តា បន សញ្ញាទយោ នេក្ខម្មសញ្ញាទយោ. នេក្ខម្មធាតុអាទីនំ បន យស្មា បាឡិយំ –

‘‘នេក្ខម្មបដិសំយុត្តោ តក្កោ វិតក្កោ សង្កប្បោ, អយំ វុច្ចតិ នេក្ខម្មធាតុ, សព្ពេបិ កុសលា ធម្មា នេក្ខម្មធាតុ. អព្យាបាទបដិសំយុត្តោ តក្កោ វិតក្កោ សង្កប្បោ, អយំ វុច្ចតិ អព្យាបាទធាតុ. យា សត្តេសុ មេត្តិ មេត្តាយនា មេត្តាចេតោវិមុត្តិ, អយំ វុច្ចតិ អព្យាបាទធាតុ. អវិហិំសាបដិសំយុត្តោ តក្កោ វិតក្កោ សង្កប្បោ – អយំ វុច្ចតិ អវិហិំសាធាតុ. យា សត្តេសុ ករុណា ករុណាយនា ករុណាចេតោវិមុត្តិ – អយំ វុច្ចតិ អវិហិំសាធាតូ’’តិ. (វិភ. ១៨២) –

អាគតត្តា វិសេសោ លព្ភតិ. ឥធាបិ សព្ពសង្គាហិកា, អសម្ភិន្នាតិ ទ្វេ កថា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពា. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

គាថាសុ វិតក្កយេតិ វិតក្កេយ្យ. និរាករេតិ អត្តនោ សន្តានតោ នីហរេយ្យ វិនោទេយ្យ, បជហេយ្យាតិ អត្ថោ. សវេ វិតក្កានិ វិចារិតានិ, សមេតិ វុដ្ឋីវ រជំ សមូហតន្តិ យថា នាម គិម្ហានំ បច្ឆិមេ មាសេ បថវិយំ សមូហតំ សមន្តតោ ឧដ្ឋិតំ រជំ មហតោ អកាលមេឃស្ស វស្សតោ វុដ្ឋិ ឋានសោ វូបសមេតិ, ឯវមេវ សោ យោគាវចរោ វិតក្កានិ មិច្ឆាវិតក្កេ ច វិចារិតានិ តំសម្បយុត្តវិចារេ ច សមេតិ វូបសមេតិ សមុច្ឆិន្ទតិ. តថាភូតោ ច វិតក្កូបសមេន ចេតសា សព្ពេសំ មិច្ឆាវិតក្កានំ ឧបសមនតោ វិតក្កូបសមេន អរិយមគ្គចិត្តេន. ឥធេវ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ, សន្តិបទំ និព្ពានំ, សមជ្ឈគា សមធិគតោ ហោតីតិ.

អដ្ឋមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. អន្តរាមលសុត្តវណ្ណនា

៨៨. នវមេ អន្តរាមលាតិ ឯត្ថ អន្តរាសទ្ទោ –

‘‘នទីតីរេសុ សណ្ឋានេ, សភាសុ រថិយាសុ ច;

ជនា សង្គម្ម មន្តេន្តិ, មញ្ច តញ្ច កិមន្តរ’’ន្តិ. –

អាទីសុ (សំ. និ. ១.២២៨) ការណេ អាគតោ. ‘‘អទ្ទសា មំ, ភន្តេ, អញ្ញតរា ឥត្ថី វិជ្ជន្តរិកាយ ភាជនំ ធោវន្តី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.១៤៩) ខណេ. ‘‘អបិចាយំ តបោទា ទ្វិន្នំ មហានិរយានំ អន្តរិកាយ អាគច្ឆតី’’តិអាទីសុ (បារា. ២៣១) វិវរេ.

‘‘បីតវត្ថេ បីតធជេ, បីតាលង្ការភូសិតេ;

បីតន្តរាហិ វគ្គូហិ, អបិឡន្ធាវ សោភសី’’តិ. –

អាទីសុ (វិ. វ. ៦៥៨) ឧត្តរិសាដកេ. ‘‘យស្សន្តរតោ ន សន្តិ កោបា’’តិអាទីសុ (ឧទា. ២០) ចិត្តេ. ឥធាបិ ចិត្តេ ឯវ ទដ្ឋព្ពោ. តស្មា អន្តរេ ចិត្តេ ភវា អន្តរា. យស្មិំ សន្តានេ ឧប្បន្នា, តស្ស មលិនភាវករណតោ មលា. តត្ថ មលំ នាម ទុវិធំ – សរីរមលំ, ចិត្តមលន្តិ. តេសុ សរីរមលំ សេទជល្លិកាទិ សរីរេ និព្ពត្តំ, តត្ថ លគ្គំ អាគន្តុករជញ្ច, តំ ឧទកេនបិ នីហរណីយំ, ន តថា សំកិលេសិកំ. ចិត្តមលំ បន រាគាទិសំកិលេសិកំ, តំ អរិយមគ្គេហេវ នីហរណីយំ. វុត្តញ្ហេតំ បោរាណេហិ –

‘‘រូបេន សំកិលិដ្ឋេន, សំកិលិស្សន្តិ មាណវា;

រូបេ សុទ្ធេ វិសុជ្ឈន្តិ, អនក្ខាតំ មហេសិនា.

‘‘ចិត្តេន សំកិលិដ្ឋេន, សំកិលិស្សន្តិ មាណវា;

ចិត្តេ សុទ្ធេ វិសុជ្ឈន្តិ, ឥតិ វុត្តំ មហេសិនា’’តិ. (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៣៧៣; ម. និ. អដ្ឋ. ១.១០៦);

តេនាហ ភគវា ‘‘ចិត្តសំកិលេសា, ភិក្ខវេ, សត្តា សំកិលិស្សន្តិ, ចិត្តវោទានា វិសុជ្ឈន្តី’’តិ (សំ. និ. ៣.១០០). តស្មា ភគវា ឥធាបិ ចិត្តមលវិសោធនាយ បដិបជ្ជិតព្ពន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘តយោមេ, ភិក្ខវេ, អន្តរាមលា’’តិ អាហ.

យថា ចេតេ លោភាទយោ សត្តានំ ចិត្តេ ឧប្បជ្ជិត្វា មលិនភាវករា នានប្បការសំកិលេសវិធាយកាតិ អន្តរាមលា, ឯវំ ឯកតោ ភុញ្ជិត្វា, ឯកតោ សយិត្វា, ឱតារគវេសី អមិត្តសត្តុ វិយ ចិត្តេ ឯវ ឧប្បជ្ជិត្វា សត្តានំ នានាវិធអនត្ថាវហា, នានប្បការទុក្ខនិព្ពត្តកាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អន្តរាអមិត្តា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ មិត្តបដិបក្ខតោ អមិត្តា, សបត្តកិច្ចករណតោ សបត្តា, ហិំសនតោ វធកា, ឧជុវិបច្ចនីកតោ បច្ចត្ថិកា.

តត្ថ ទ្វីហិ អាការេហិ លោភាទីនំ អមិត្តាទិភាវោ វេទិតព្ពោ. វេរីបុគ្គលោ ហិ អន្តរំ លភមានោ អត្តនោ វេរិស្ស សត្ថេន វា សីសំ បាតេតិ, ឧបាយេន វា មហន្តំ អនត្ថំ ឧប្បាទេតិ. ឥមេ ច លោភាទយោ បញ្ញាសិរបាតនេន យោនិសម្បដិបាទនេន ច តាទិសំ តតោ ពលវតរំ អនត្ថំ និព្ពត្តេន្តិ. កថំ? ចក្ខុទ្វារស្មិញ្ហិ ឥដ្ឋាទីសុ អារម្មណេសុ អាបាថគតេសុ យថារហំ តានិ អារព្ភ លោភាទយោ ឧប្បជ្ជន្តិ, ឯត្តាវតាស្ស បញ្ញាសិរំ បាតិតំ នាម ហោតិ. សោតទ្វារាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯវំ តាវ បញ្ញាសិរបាតនតោ អមិត្តាទិសទិសតា វេទិតព្ពា. លោភាទយោ បន កម្មនិទានា ហុត្វា អណ្ឌជាទិភេទា ចតស្សោ យោនិយោ ឧបនេន្តិ. តស្ស យោនិឧបគមនមូលកានិ បញ្ចវីសតិ មហាភយានិ ទ្វត្តិំស កម្មករណានិ ច អាគតានេវ ហោន្តិ. ឯវំ យោនិសម្បដិបាទនតោបិ នេសំ អមិត្តាទិសទិសតា វេទិតព្ពា. ឥតិ លោភាទយោ អមិត្តាទិសទិសតាយ ចិត្តសម្ភូតតាយ ច ‘‘អន្តរាអមិត្តា’’តិអាទិនា វុត្តា. អបិច អមិត្តេហិ កាតុំ អសក្កុណេយ្យំ លោភាទយោ ករោន្តិ, អមិត្តាទិភាវោ ច លោភាទីហិ ជាយតីតិ តេសំ អមិត្តាទិភាវោ វេទិតព្ពោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘ទិសោ ទិសំ យន្តំ កយិរា, វេរី វា បន វេរិនំ;

មិច្ឆាបណិហិតំ ចិត្តំ, បាបិយោ នំ តតោ ករេ’’តិ. (ធ. ប. ៤២; ឧទា. ៣៣);

គាថាសុ អត្តនោ បរេសញ្ច អនត្ថំ ជនេតីតិ អនត្ថជននោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘យទបិ លុទ្ធោ អភិសង្ខរោតិ កាយេន វាចាយ មនសា តទបិ អកុសលំ; យទបិ លុទ្ធោ លោភេន អភិភូតោ បរិយាទិន្នចិត្តោ បរស្ស អសតា ទុក្ខំ ឧប្បាទេតិ វធេន វា ពន្ធេន វា ជានិយា វា គរហាយ វា បព្ពាជនាយ វា ពលវម្ហិ ពលត្ថោ ឥតិ, តទបិ អកុសលំ, ឥតិស្សមេ លោភជា លោភនិទានា លោភសមុទយា លោភបច្ចយា អនេកេ បាបកា អកុសលា ធម្មា សម្ភវន្តី’’តិ (អ. និ. ៣.៧០).

អបរម្បិ វុត្តំ –

‘‘រត្តោ ខោ, ព្រាហ្មណ, រាគេន អភិភូតោ បរិយាទិន្នចិត្តោ អត្តព្យាពាធាយបិ ចេតេតិ, បរព្យាពាធាយបិ ចេតេតិ, ឧភយព្យាពាធាយបិ ចេតេតិ, ចេតសិកម្បិ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទេតី’’តិអាទិ (អ. និ. ៣.៥៤).

ចិត្តប្បកោបនោតិ ចិត្តសង្ខោភនោ. លោភោ ហិ លោភនីយេ វត្ថុស្មិំ ឧប្បជ្ជមានោ ចិត្តំ ខោភេន្តោ បកោបេន្តោ វិបរិណាមេន្តោ វិការំ អាបាទេន្តោ ឧប្បជ្ជតិ, បសាទាទិវសេន បវត្តិតុំ ន ទេតិ. ភយមន្តរតោ ជាតំ, តំ ជនោ នាវពុជ្ឈតីតិ តំ លោភសង្ខាតំ អន្តរតោ អព្ភន្តរេ អត្តនោ ចិត្តេយេវ ជាតំ អនត្ថជននចិត្តប្បកោបនាទិំ ភយំ ភយហេតុំ អយំ ពាលមហាជនោ នាវពុជ្ឈតិ ន ជានាតីតិ.

លុទ្ធោ អត្ថំ ន ជានាតីតិ អត្តត្ថបរត្ថាទិភេទំ អត្ថំ ហិតំ លុទ្ធបុគ្គលោ យថាភូតំ ន ជានាតិ. ធម្មំ ន បស្សតីតិ ទសកុសលកម្មបថធម្មម្បិ លុទ្ធោ លោភេន អភិភូតោ បរិយាទិន្នចិត្តោ ន បស្សតិ បច្ចក្ខតោ ន ជានាតិ, បគេវ ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘រត្តោ ខោ, ព្រាហ្មណ, រាគេន អភិភូតោ បរិយាទិន្នចិត្តោ អត្តត្ថម្បិ យថាភូតំ ន បជានាតិ, បរត្ថម្បិ យថាភូតំ ន បជានាតិ, ឧភយត្ថម្បិ យថាភូតំ ន បជានាតី’’តិអាទិ (អ. និ. ៣.៥៥).

អន្ធតមន្តិ អន្ធភាវករំ តមំ. យន្តិ យត្ថ. ភុម្មត្ថេ ហិ ឯតំ បច្ចត្តវចនំ. យស្មិំ កាលេ លោភោ សហតេ អភិភវតិ នរំ, អន្ធតមំ តទា ហោតីតិ. យន្តិ វា ការណវចនំ. យស្មា លោភោ ឧប្បជ្ជមានោ នរំ សហតេ អភិភវតិ, តស្មា អន្ធតមំ តទា ហោតីតិ យោជនា, យ-ត-សទ្ទានំ ឯកន្តសម្ពន្ធភាវតោ. អថ វា យន្តិ កិរិយាបរាមសនំ, ‘‘លោភោ សហតេ’’តិ ឯត្ថ យទេតំ លោភស្ស សហនំ អភិភវនំ វុត្តំ. ឯតំ អន្ធភាវករស្ស តមស្ស គមនំ ឧប្បាទោតិ អត្ថោ. អថ វា យំ នរំ លោភោ សហតេ អភិភវតិ, តស្ស អន្ធតមំ តទា ហោតិ, តតោ ច លុទ្ធោ អត្ថំ ន ជានាតិ, លុទ្ធោ ធម្មំ ន បស្សតីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

យោ ច លោភំ បហន្ត្វានាតិ យោ បុព្ពភាគេ តទង្គវសេន វិក្ខម្ភនវសេន ច យថារហំ សមថវិបស្សនាហិ លោភំ បជហិត្វា តថា បជហនហេតុ លោភនេយ្យេ ទិព្ពេបិ រូបាទិកេ ឧបដ្ឋិតេ ន លុព្ភតិ, ពលវវិបស្សនានុភាវេន លោភោ បហីយតេ តម្ហាតិ តស្មា អរិយបុគ្គលា អរិយមគ្គេន លោភោ បហីយតិ បជហីយតិ, អច្ចន្តមេវ បរិច្ចជីយតិ. យថា កិំ? ឧទពិន្ទូវ បោក្ខរាតិ បទុមិនិបណ្ណតោ ឧទកពិន្ទុ វិយ. សេសគាថានម្បិ ឥមិនា នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

តថា ទោសស្ស –

‘‘យទបិ ទុដ្ឋោ អភិសង្ខរោតិ កាយេន វាចាយ មនសា តទបិ អកុសលំ; យទបិ ទុដ្ឋោ ទោសេន អភិភូតោ បរិយាទិន្នចិត្តោ បរស្ស អសតា ទុក្ខំ ឧប្បាទេតិ វធេន វា ពន្ធេន វា ជានិយា វា គរហាយ វា បព្ពាជនាយ វា ពលវម្ហិ ពលត្ថោ ឥតិ, តទបិ អកុសលំ. ឥតិស្សមេ ទោសជា ទោសនិទានា ទោសសមុទយា ទោសបច្ចយា អនេកេ បាបកា អកុសលា ធម្មា សម្ភវន្តី’’តិ (អ. និ. ៣.៧០).

តថា –

‘‘ទុដ្ឋោ ខោ, ព្រាហ្មណ, ទោសេន អភិភូតោ បរិយាទិន្នចិត្តោ អត្តព្យាពាធាយបិ ចេតេតិ, បរព្យាពាធាយបិ ចេតេតិ, ឧភយព្យាពាធាយបិ ចេតេតិ ចេតសិកម្បិ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទេតី’’តិ (អ. និ. ៣.៥៥).

តថា –

‘‘ទុដ្ឋោ ខោ, ព្រាហ្មណ, ទោសេន អភិភូតោ បរិយាទិន្នចិត្តោ អត្តត្ថម្បិ យថាភូតំ ន បជានាតិ, បរត្ថម្បិ យថាភូតំ ន បជានាតិ, ឧភយត្ថម្បិ យថា ភូតំ ន បជានាតី’’តិ (អ. និ. ៣.៥៥) –

អាទិសុត្តបទានុសារេន អនត្ថជននតា អត្ថហានិហេតុតា ច វេទិតព្ពា.

តថា មោហស្ស ‘‘យទបិ មូឡ្ហោ អភិសង្ខរោតិ កាយេន វាចាយ មនសា’’តិអាទិនា (អ. និ. ៣.៧០), ‘‘មូឡ្ហោ ខោ, ព្រាហ្មណ, មោហេន អភិភូតោ បរិយាទិន្នចិត្តោ អត្តព្យាពាធាយបិ ចេតេតី’’តិអាទិនា(អ. និ. ៣.៥៥), ‘‘អត្តត្ថម្បិ យថាភូតំ ន បជានាតី’’តិអាទិនា (អ. និ. ៣.៥៥) ច អាគតសុត្តបទានុសារេន វេទិតព្ពា.

តាលបក្កំវ ពន្ធនាតិ តាលផលំ វិយ ឧសុមុប្បាទេន វណ្ដតោ, តតិយមគ្គញាណុប្បាទេន តស្ស ចិត្តតោ ទោសោ បហីយតិ, បរិច្ចជីយតីតិ អត្ថោ. មោហំ វិហន្តិ សោ សព្ពន្តិ សោ អរិយបុគ្គលោ សព្ពំ អនវសេសំ មោហំ ចតុត្ថមគ្គេន វិហន្តិ វិធមតិ សមុច្ឆិន្ទតិ. អាទិច្ចោវុទយំ តមន្តិ អាទិច្ចោ វិយ ឧទយំ ឧគ្គច្ឆន្តោ តមំ អន្ធការំ.

នវមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ទេវទត្តសុត្តវណ្ណនា

៨៩. ទសមេ តីហិ, ភិក្ខវេ, អសទ្ធម្មេហិ អភិភូតោតិ កា ឧប្បត្តិ? ទេវទត្តេ ហិ អវីចិមហានិរយំ បវិដ្ឋេ ទេវទត្តបក្ខិយា អញ្ញតិត្ថិយា ច ‘‘សមណេន គោតមេន អភិសបិតោ ទេវទត្តោ បថវិំ បវិដ្ឋោ’’តិ អព្ភាចិក្ខិំសុ. តំ សុត្វា សាសនេ អនភិប្បសន្នា មនុស្សា ‘‘សិយា នុ ខោ ឯតទេវំ, យថា ឥមេ ភណន្តី’’តិ អាសង្កំ ឧប្បាទេសុំ. តំ បវត្តិំ ភិក្ខូ ភគវតោ អារោចេសុំ. អថ ភគវា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, តថាគតា កស្សចិ អភិសបំ ទេន្តិ, តស្មា ន ទេវទត្តោ មយា អភិសបិតោ, អត្តនោ កម្មេនេវ និរយំ បវិដ្ឋោ’’តិ វត្វា តេសំ មិច្ឆាគាហំ បដិសេធេន្តោ ឥមាយ អដ្ឋុប្បត្តិយា ឥទំ សុត្តំ អភាសិ.

តត្ថ អសទ្ធម្មេហីតិ អសតំ ធម្មេហិ, អសន្តេហិ វា ធម្មេហិ. អតេកិច្ឆោតិ ពុទ្ធេហិបិ អនិវត្តនីយត្តា អវីចិនិព្ពត្តិយា តិកិច្ឆាភាវតោ អតេកិច្ឆោ, អតិកិច្ឆនីយោតិ អត្ថោ. អសន្តគុណសម្ភាវនាធិប្បាយេន បវត្តា បាបា ឥច្ឆា ឯតស្សាតិ បាបិច្ឆោ, តស្ស ភាវោ បាបិច្ឆតា, តាយ. ‘‘អហំ ពុទ្ធោ ភវិស្សាមិ, សង្ឃំ បរិហរិស្សាមី’’តិ តស្ស ឥច្ឆា ឧប្បន្នា. កោកាលិកាទយោ បាបា លាមកា មិត្តា ឯតស្សាតិ បាបមិត្តោ, តស្ស ភាវោ បាបមិត្តតា, តាយ. ឧត្តរិករណីយេតិ ឈានាភិញ្ញាហិ ឧត្តរិករណីយេ អធិគន្តព្ពេ មគ្គផលេ អនធិគតេ សតិ ឯវ, តំ អនធិគន្ត្វាតិ អត្ថោ. ឱរមត្តកេនាតិ អប្បមត្តកេន ឈានាភិញ្ញាមត្តេន. វិសេសាធិគមេនាតិ ឧត្តរិមនុស្សធម្មាធិគមេន. អន្តរាតិ វេមជ្ឈេ. វោសានំ អាបាទីតិ អកតកិច្ចោវ សមានោ ‘‘កតកិច្ចោម្ហី’’តិ មញ្ញមានោ សមណធម្មតោ វិគមំ អាបជ្ជិ. ឥតិ ភគវា ឥមិនា សុត្តេន វិសេសតោ បុថុជ្ជនភាវេ អាទីនវំ បកាសេសិ ភារិយោ បុថុជ្ជនភាវោ, យត្រ ហិ នាម ឈានាភិញ្ញាបរិយោសានា សម្បត្តិយោ និព្ពត្តេត្វាបិ អនេកានត្ថាវហំ នានាវិធំ ទុក្ខហេតុំ អសន្តគុណសម្ភាវនំ អសប្បុរិសសំសគ្គំ អាលសិយានុយោគញ្ច អវិជហន្តោ អវីចិម្ហិ កប្បដ្ឋិយំ អតេកិច្ឆំ កិព្ពិសំ បសវិស្សតីតិ.

គាថាសុ មាតិ បដិសេធេ និបាតោ. ជាតូតិ ឯកំសេន. កោចីតិ សព្ពសង្គាហកវចនំ. លោកស្មិន្តិ សត្តលោកេ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ ‘‘ឥមស្មិំ សត្តលោកេ កោចិ បុគ្គលោ ឯកំសេន បាបិច្ឆោ មា ហោតូ’’តិ. តទមិនាបិ ជានាថ, បាបិច្ឆានំ យថា គតីតិ បាបិច្ឆានំ បុគ្គលានំ យថា គតិ យាទិសី និប្ផត្តិ, យាទិសោ អភិសម្បរាយោ, តំ ឥមិនាបិ ការណេន ជានាថាតិ ទេវទត្តំ និទស្សេន្តោ ឯវមាហ. បណ្ឌិតោតិ សមញ្ញាតោតិ បរិយត្តិពាហុសច្ចេន បណ្ឌិតោតិ ញាតោ. ភាវិតត្តោតិ សម្មតោតិ ឈានាភិញ្ញាហិ ភាវិតចិត្តោតិ សម្ភាវិតោ. តថា ហិ សោ បុព្ពេ ‘‘មហិទ្ធិកោ គោធិបុត្តោ, មហានុភាវោ គោធិបុត្តោ’’តិ ធម្មសេនាបតិនាបិ បសំសិតោ អហោសិ. ជលំវ យសសា អដ្ឋា, ទេវទត្តោតិ វិស្សុតោតិ អត្តនោ កិត្តិយា បរិវារេន ជលន្តោ វិយ ឱភាសេន្តោ វិយ ឋិតោ ទេវទត្តោតិ ឯវំ វិស្សុតោ បាកដោ អហោសិ. ‘‘មេ សុត្ត’’ន្តិបិ បាឋោ, មយា សុតំ សុតមត្តំ, កតិបាហេនេវ អតថាភូតត្តា តស្ស តំ បណ្ឌិច្ចាទិ សវនមត្តមេវាតិ អត្ថោ.

សោ សមានមនុចិណ្ណោ, អាសជ្ជ នំ តថាគតន្តិ សោ ឯវំភូតោ ទេវទត្តោ ‘‘ពុទ្ធោបិ សក្យបុត្តោ, អហម្បិ សក្យបុត្តោ, ពុទ្ធោបិ សមណោ, អហម្បិ សមណោ, ពុទ្ធោបិ ឥទ្ធិមា, អហម្បិ ឥទ្ធិមា, ពុទ្ធោបិ ទិព្ពចក្ខុកោ, អហម្បិ ទិព្ពចក្ខុកោ, ពុទ្ធោបិ ទិព្ពសោតកោ, អហម្បិ ទិព្ពសោតកោ, ពុទ្ធោបិ ចេតោបរិយញាណលាភី, អហម្បិ ចេតោបរិយញាណលាភី, ពុទ្ធោបិ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នេ ធម្មេ ជានាតិ, អហម្បិ តេ ជានាមី’’តិ អត្តនោ បមាណំ អជានិត្វា សម្មាសម្ពុទ្ធំ អត្តនា សមសមដ្ឋបនេន សមានំ អាបជ្ជន្តោ ‘‘ឥទានាហំ ពុទ្ធោ ភវិស្សាមិ, ភិក្ខុសង្ឃំ បរិហរិស្សាមី’’តិ អភិមារបយោជនា តថាគតំ អាសជ្ជ អាសាទេត្វា វិហេឋេត្វា. ‘‘បមាទមនុជីនោ’’តិបិ បឋន្តិ. តស្សត្ថោ ‘‘វុត្តនយេន បមាទំ អាបជ្ជន្តោ បមាទំ និស្សាយ ភគវតា សទ្ធិំ យុគគ្គាហចិត្តុប្បាទេន សហេវ ឈានាភិញ្ញាហិ អនុជីនោ បរិហីនោ’’តិ. អវីចិនិរយំ បត្តោ, ចតុទ្វារំ ភយានកន្តិ ជាលានំ តត្ថ ឧប្បន្នសត្តានំ វា និរន្តរតាយ ‘‘អវីចី’’តិ លទ្ធនាមំ ចតូសុ បស្សេសុ ចតុមហាទ្វារយោគេន ចតុទ្វារំ អតិភយានកំ មហានិរយំ បដិសន្ធិគ្គហណវសេន បត្តោ. តថា ហិ វុត្តំ –

‘‘ចតុក្កណ្ណោ ចតុទ្វារោ, វិភត្តោ ភាគសោ មិតោ;

អយោបាការបរិយន្តោ, អយសា បដិកុជ្ជិតោ.

‘‘តស្ស អយោមយា ភូមិ, ជលិតា តេជសា យុតា;