៤. បញ្ចបុព្ពនិមិត្តសុត្តវណ្ណនា

៨៣. ចតុត្ថេ យទាតិ យស្មិំ កាលេ. ទេវោតិ ឧបបត្តិទេវោ. តយោ ហិ ទេវា – សម្មុតិទេវា, ឧបបត្តិទេវា, វិសុទ្ធិទេវាតិ. តេសុ សម្មុតិទេវា នាម រាជានោ ខត្តិយា. ឧបបត្តិទេវា នាម ចាតុមហារាជិកតោ បដ្ឋាយ តទុបរិទេវា. វិសុទ្ធិទេវា នាម ខីណាសវា. ឥធ បន កាមាវចរទេវោ អធិប្បេតោ. តេន វុត្តំ ‘‘ទេវោតិ ឧបបត្តិទេវោ’’តិ. ទេវកាយាតិ ទេវសមូហតោ, ទេវដ្ឋានតោ វា, ទេវលោកតោតិ អត្ថោ. សមូហនិវាសវាចកោ ហិ អយំ កាយសទ្ទោ. ចវនធម្មោតិ មរណធម្មោ, អាយុក្ខយេន វា បុញ្ញក្ខយេន វា ឧបដ្ឋិតមរណោតិ អត្ថោ.

បញ្ចស្ស បុព្ពនិមិត្តានិ បាតុភវន្តីតិ អស្ស ឧបដ្ឋិតមរណស្ស ទេវបុត្តស្ស បញ្ច មរណស្ស បុព្ពនិមិត្តានិ ឧប្បជ្ជន្តិ, បកាសានិ វា ហោន្តិ. មាលា មិលាយន្តីតិ តេន បិឡន្ធិតមាលា មជ្ឈន្ហិកសមយេ អាតបេ ខិត្តា វិយ មិលាតា វិហតសោភា ហោន្តិ.

វត្ថានិ កិលិស្សន្តីតិ សរទសមយេ វិគតវលាហកេ អាកាសេ អព្ភុស្សក្កមានពាលសូរិយសទិសប្បភានិ នានាវិរាគវណ្ណានិ តេន និវត្ថបារុតវត្ថានិ តំ ខណំយេវ កទ្ទមេ ខិបិត្វា មទ្ទិតានិ វិយ វិហតប្បភានិ មលិនានិ ហោន្តិ.

កច្ឆេហិ សេទា មុច្ចន្តីតិ សុបរិសុទ្ធជាតិមណិ វិយ សុសិក្ខិតសិប្បាចរិយរចិតសុវណ្ណបដិមា វិយ ច បុព្ពេ សេទមលជល្លិការហិតសរីរស្ស តស្មិំ ខណេ ឧភោហិ កច្ឆេហិ សេទធារា សន្ទន្តិ បគ្ឃរន្តិ. ន កេវលញ្ច កច្ឆេហិយេវ, សកលសរីរតោបិ បនស្ស សេទជលកណ្ណិកា មុច្ចតិយេវ, យេន អាមុត្តមុត្តាជាលគវច្ឆិតោ វិយ តស្ស កាយោ ហោតិ.

កាយេ ទុព្ពណ្ណិយំ ឱក្កមតីតិ បុព្ពេ បដិសន្ធិតោ បដ្ឋាយ យថានុភាវំ ឯកយោជនំ ទ្វិយោជនំ យាវ ទ្វាទសយោជនមត្តម្បិ បទេសំ អាភាយ ផរិត្វា វិជ្ជោតមានោ កាយោ ហោតិ ខណ្ឌិច្ចបាលិច្ចាទិវិរហិតោ, ន សីតំ ន ឧណ្ហំ ឧបឃាតកំ, ទេវធីតា សោឡសវស្សុទ្ទេសិកា វិយ ហោតិ, ទេវបុត្តោ វីសតិវស្សុទ្ទេសិកោ វិយ, តំ ខណំយេវ និប្បភេ និត្តេជេ កាយេ វិរូបភាវោ អនុបវិសតិ សណ្ឋាតិ.

សកេ ទេវោ ទេវាសនេ នាភិរមតីតិ អត្តនោ អច្ឆរាគណេហិ សទ្ធិំ កីឡនបរិចរណកទិព្ពាសនេ ន រមតិ, ន ចិត្តស្សាទំ លភតិ. តស្ស កិរ មនុស្សគណនាយ សត្តហិ ទិវសេហិ មរណំ ភវិស្សតីតិ ឥមានិ បុព្ពនិមិត្តានិ បាតុភវន្តិ. សោ តេសំ ឧប្បត្តិយា ‘‘ឯវរូបាយ នាម សម្បត្តិយា វិនា ភវិស្សាមី’’តិ ពលវសោកាភិភូតោ ហោតិ. តេនស្ស កាយេ មហាបរិឡាហោ ឧប្បជ្ជតិ, តេន សព្ពតោ គត្តេហិ សេទា មុច្ចន្តិ. ចិរតរំ កាលំ អបរិចិតទុក្ខោ តំ អធិវាសេតុំ អសក្កោន្តោ ឯកច្ចោ ‘‘ទយ្ហាមិ ទយ្ហាមី’’តិ កន្ទន្តោ បរិទេវន្តោ កត្ថចិ អស្សាទំ អលភន្តោ វិជប្បន្តោ វិលបន្តោ តហិំ តហិំ អាហិណ្ឌតិ. ឯកច្ចោ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា កាយវាចាហិ វិការំ អករោន្តោបិ បិយវិប្បយោគទុក្ខំ អសហន្តោ វិហញ្ញមានោ វិចរតិ.

ឥមានិ បន បុព្ពនិមិត្តានិ យថា លោកេ មហាបុញ្ញានំ រាជរាជមហាមត្តាទីនំយេវ ឧក្កាបាតភូមិចាលចន្ទគ្គាហាទីនិ និមិត្តានិ បញ្ញាយន្តិ, ន សព្ពេសំ; ឯវមេវ មហេសក្ខទេវានំយេវ បញ្ញាយតិ. ឧប្បន្នានិ ច តានិ ‘‘ឥមានិ មរណស្ស បុព្ពនិមិត្តានិ នាមា’’តិ កេចិ ទេវា ជានន្តិ, ន សព្ពេ. តត្ថ យោ មន្ទេន កុសលកម្មេន និព្ពត្តោ, សោ ‘‘ឥទានិ កោ ជានាតិ, ‘កុហិំ និព្ពត្តិស្សាមី’’’តិ ភាយតិ. យោ បន មហាបុញ្ញោ, សោ ‘‘ពហុំ មយា ទានំ ទិន្នំ, សីលំ រក្ខិតំ, បុញ្ញំ ឧបចិតំ, ឥតោ ចុតស្ស មេ សុគតិយេវ បាដិកង្ខា’’តិ ន ភាយតិ ន វិកម្បតិ. ឯវំ ឧបដ្ឋិតបុព្ពនិមិត្តំ បន តំ គហេត្វា ទេវតា នន្ទនវនំ បវេសេន្តិ សព្ពទេវលោកេសុ នន្ទនវនំ អត្ថិយេវ.

តីហិ វាចាហិ អនុមោទេន្តីតិ ឥទានិ វុច្ចមានេហិ តីហិ វចនេហិ អនុមោទេន្តិ, មោទំ បមោទំ ឧប្បាទេន្តិ, អស្សាសេន្តិ, អភិវទនវសេន វា តំខណានុរូបំ បមោទំ ករោន្តិ. កេចិ បន ‘‘អនុមោទេន្តី’’តិ បទស្ស ‘‘ឱវទន្តី’’តិ វទន្តិ. ឥតោតិ ទេវលោកតោ. ភោតិ អាលបនំ. សុគតិន្តិ សុន្ទរគតិំ, មនុស្សលោកំ សន្ធាយ វទន្តិ. គច្ឆាតិ បដិសន្ធិគ្គហណវសេន ឧបេហិ.

ឯវំ វុត្តេតិ ឯវំ តទា តេហិ ទេវេហិ តស្ស ‘‘ឥតោ ភោ សុគតិំ គច្ឆា’’តិអាទិនា វត្តព្ពវចនេ ភគវតា វុត្តេ អញ្ញតរោ នាមគោត្តេន អបាកដោ តស្សំ បរិសាយំ និសិន្នោ អនុសន្ធិកុសលោ ឯកោ ភិក្ខុ ‘‘ឯតេ សុគតិអាទយោ ភគវតា អវិសេសតោ វុត្តា អវិភូតា, ហន្ទ តេ វិភូតតរេ ការាបេស្សាមី’’តិ ឯតំ ‘‘កិំនុ ខោ, ភន្តេ’’តិអាទិវចនំ អវោច. សទ្ធាទិគុណវិសេសបដិលាភការណតោ ទេវូបបត្តិហេតុតោ ច មនុស្សត្តំ ទេវានំ អភិសម្មតន្តិ អាហ ‘‘មនុស្សត្តំ ខោ ភិក្ខុ ទេវានំ សុគតិគមនសង្ខាត’’ន្តិ.

សុគតិគមនសង្ខាតន្តិ ‘‘សុគតិគមន’’ន្តិ សម្មា កថិតំ, វណ្ណិតំ ថោមិតន្តិ អត្ថោ. យំ មនុស្សភូតោតិ ឯត្ថ យន្តិ កិរិយាបរាមសនំ, តេន បដិលភតីតិ ឯត្ថ បដិលភនកិរិយា អាមសីយតិ, យោ សទ្ធាបដិលាភោតិ អត្ថោ. មនុស្សភូតោតិ មនុស្សេសុ ឧប្បន្នោ, មនុស្សភាវំ វា បត្តោ. យស្មា ទេវលោកេ ឧប្បន្នានំ តថាគតស្ស ធម្មទេសនា យេភុយ្យេន ទុល្លភា សវនាយ, ន តថា មនុស្សានំ, តស្មា វុត្តំ ‘‘មនុស្សភូតោ’’តិ. តថាគតប្បវេទិតេ ធម្មវិនយេតិ តថាគតេន ភគវតា ទេសិតេ សិក្ខត្តយសង្គហេ សាសនេ. តញ្ហិ ធម្មតោ អនបេតត្តា ធម្មោ ច, អាសយានុរូបំ វិនេយ្យានំ វិនយនតោ វិនយោ ចាតិ ធម្មវិនយោ, ឧបនិស្សយសម្បត្តិយា វា ធម្មតោ អនបេតត្តា ធម្មំ អប្បរជក្ខជាតិកំ វិនេតីតិ ធម្មវិនយោ. ធម្មេនេវ វា វិនយោ, ន ទណ្ឌសត្ថេហីតិ ធម្មវិនយោ, ធម្មយុត្តោ វា វិនយោតិ ធម្មវិនយោ, ធម្មាយ វា សហ មគ្គផលនិព្ពានាយ វិនយោតិ ធម្មវិនយោ, មហាករុណាសព្ពញ្ញុតញ្ញាណាទិធម្មតោ វា បវត្តោ វិនយោតិ ធម្មវិនយោ. ធម្មោ វា ភគវា ធម្មភូតោ ធម្មកាយោ ធម្មស្សាមី, តស្ស ធម្មស្ស វិនយោ, ន តក្កិយានន្តិ ធម្មវិនយោ, ធម្មេ វា មគ្គផលេ និប្ផាទេតព្ពវិសយភូតេ វា បវត្តោ វិនយោតិ ធម្មវិនយោតិ វុច្ចតិ. តស្មិំ ធម្មវិនយេ.

សទ្ធំ បដិលភតីតិ ‘‘ស្វាក្ខាតោ ភគវតា ធម្មោ’’តិអាទិនា សទ្ធំ ឧប្បាទេតិ. សទ្ធោ ហិ ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជមានោ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថេ អារាធេស្សតិ. សុលទ្ធលាភសង្ខាតន្តិ ឯត្ថ យថា ហិរញ្ញសុវណ្ណខេត្តវត្ថាទិលាភោ សត្តានំ ឧបភោគសុខំ អាវហតិ, ខុប្បិបាសាទិទុក្ខំ បដិពាហតិ, ធនទាលិទ្ទិយំ វូបសមេតិ, មុត្តាទិរតនបដិលាភហេតុ ហោតិ, លោកសន្តតិញ្ច អាវហតិ; ឯវំ លោកិយលោកុត្តរា សទ្ធាបិ យថាសម្ភវំ លោកិយលោកុត្តរំ វិបាកសុខមាវហតិ, សទ្ធាធុរេន បដិបន្នានំ ជាតិជរាទិទុក្ខំ បដិពាហតិ, គុណទាលិទ្ទិយំ វូបសមេតិ, សតិសម្ពោជ្ឈង្គាទិរតនបដិលាភហេតុ ហោតិ, លោកសន្តតិញ្ច អាវហតិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘សទ្ធោ សីលេន សម្បន្នោ, យសោ ភោគសមប្បិតោ;

យំ យំ បទេសំ ភជតិ, តត្ថ តត្ថេវ បូជិតោ’’តិ. (ធ. ប. ៣០៣);

ឯវំ សទ្ធាបដិលាភស្ស សុលទ្ធលាភតា វេទិតព្ពា. យស្មា បនាយំ សទ្ធាបដិលាភោ អនុគាមិកោ អនញ្ញសាធារណោ សព្ពសម្បត្តិហេតុ, លោកិយស្ស ច ហិរញ្ញសុវណ្ណាទិធនលាភស្ស ការណំ. សទ្ធោយេវ ហិ ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា ឧឡារុឡារវិត្តូបករណានិ អធិគច្ឆតិ, តេហិ ច អត្តនោ បរេសញ្ច អត្ថមេវ សម្បាទេតិ. អស្សទ្ធស្ស បន តានិ អនត្ថាវហានិ ហោន្តិ, ឥធ ចេវ សម្បរាយេ ចាតិ, ឯវម្បិ សទ្ធាយ សុលទ្ធលាភតា វេទិតព្ពា. តថា ហិ –

‘‘សទ្ធា ពន្ធតិ បាថេយ្យំ’’. (សំ. និ. ១.៧៩).

‘‘សទ្ធា ទុតិយា បុរិសស្ស ហោតី’’តិ ច. (សំ. និ. ១.៣៦, ៥៩).

‘‘សទ្ធីធ វិត្តំ បុរិសស្ស សេដ្ឋ’’ន្តិ ច. (សំ. និ. ១.៧៣; សុ. និ. ១៨៤).

‘‘សទ្ធាហត្ថោ មហានាគោ’’តិ ច. (អ. និ. ៦.៤៣; ថេរគា. ៦៩៤).

‘‘សទ្ធា ពីជំ តបោ វុដ្ឋី’’តិ ច. (សំ. និ. ១.១៩៧; សុ. និ. ៧៧).

‘‘សទ្ធេសិកោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ’’តិ (អ. និ. ៧.៦៧) ច.

‘‘សទ្ធាយ តរតិ ឱឃ’’ន្តិ ច. (សំ. និ. ១.២៤៦) –

អនេកេសុ ឋានេសុ អនេកេហិ ការណេហិ សទ្ធា សំវណ្ណិតា.

ឥទានិ យាយ សទ្ធាយ សាសនេ កុសលធម្មេសុ សុប្បតិដ្ឋិតោ នាម ហោតិ និយាមោក្កន្តិយា, តំ សទ្ធំ ទស្សេតុំ ‘‘សា ខោ បនស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អស្សាតិ ឥមស្ស ភវេយ្យាតិ អត្ថោ. និវិដ្ឋាតិ អភិនិវិដ្ឋា ចិត្តសន្តានំ អនុបវិដ្ឋា. មូលជាតាតិ ជាតមូលា. កិំ បន សទ្ធាយ មូលំ នាម? សទ្ធេយ្យវត្ថុស្មិំ ឱកប្បនហេតុភូតោ ឧបាយមនសិការោ. អបិច សប្បុរិសសេវនា សទ្ធម្មស្សវនំ យោនិសោមនសិការោ ធម្មានុធម្មប្បដិបត្តីតិ ចត្តារិ សោតាបត្តិយង្គានិ មូលានិ វេទិតព្ពានិ. បតិដ្ឋិតាតិ អរិយមគ្គាធិគមេន កេនចិ អកម្បនីយភាវេន អវដ្ឋិតា. តេនេវាហ ‘‘ទឡ្ហា អសំហារិយា’’តិ. ទឡ្ហាតិ ថិរា. អសំហារិយាតិ កេនចិ សំហរិតុំ វា ហាបេតុំ វា អបនេតុំ វា អសក្កុណេយ្យា. ឥតិ តេ ទេវា តស្ស សោតាបត្តិមគ្គសមធិគមំ អាសីសន្តា ឯវំ វទន្តិ. អត្តនោ ទេវលោកេ កាមសុខូបភោគារហមេវ ហិ អរិយបុគ្គលំ តេ ឥច្ឆន្តិ. តេនាហ ‘‘ឯហិ, ទេវ, បុនប្បុន’’ន្តិ.

គាថាសុ បុញ្ញក្ខយមរណម្បិ ជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទេនេវ ហោតីតិ អាហ ‘‘ចវតិ អាយុសង្ខយា’’តិ. អនុមោទតន្តិ អនុមោទន្តានំ. មនុស្សានំ សហព្យតន្តិ មនុស្សេហិ សហភាវំ. សហ ព្យេតីតិ សហព្យោ, សហបវត្តនកោ, តស្ស ភាវោ សហព្យតា. និវិដ្ឋស្សាតិ និវិដ្ឋា ភវេយ្យ. យាវជីវន្តិ យាវ ជីវិតប្បវត្តិយា, យាវ បរិនិព្ពានាតិ អត្ថោ.

អប្បមាណន្តិ សក្កច្ចំ ពហុំ ឧឡារំ ពហុក្ខត្តុញ្ច ករណវសេន បមាណរហិតំ. និរូបធិន្តិ កិលេសូបធិរហិតំ, សុវិសុទ្ធំ និម្មលន្តិ អត្ថោ. យស្មា បន តេ ទេវា មហគ្គតកុសលំ ន ឥច្ឆន្តិ កាមលោកសមតិក្កមនតោ, កាមាវចរបុញ្ញមេវ ឥច្ឆន្តិ, តស្មា ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ – ‘‘ឥតោ ទេវលោកតោ ចុតោ មនុស្សេសុ ឧប្បជ្ជិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ កាយទុច្ចរិតាទិំ សព្ពំ ទុច្ចរិតំ បហាយ កាយសុចរិតាទិំ សព្ពំ សុចរិតំ ឧឡារំ វិបុលំ ឧបចិនិត្វា អរិយមគ្គេន អាគតសទ្ធោ ភវាហី’’តិ. យស្មា បន លោកុត្តរេសុ បឋមមគ្គំ ទុតិយមគ្គម្បិ វា ឥច្ឆន្តិ អត្តនោ ទេវលោកូបបត្តិយា អនតិវត្តនតោ, តស្មា តេសម្បិ វសេន ‘‘អប្បមាណំ និរូបធិ’’ន្តិបទានំ អត្ថោ វេទិតព្ពោ – បមាណករានំ ទិដ្ឋេកដ្ឋឱឡារិកកាមរាគាទិកិលេសានំ ឧបច្ឆេទេន អប្បមាណំ, សត្តមភវតោ វា ឧប្បជ្ជនារហស្ស ខន្ធូបធិស្ស តំនិព្ពត្តកអភិសង្ខារូបធិស្ស តំតំមគ្គវជ្ឈកិលេសូបធិស្ស ច បហានេន តេសំ អនិព្ពត្តនតោ និរុបធិសង្ខាតនិព្ពានសន្និស្សិតត្តា ច និរុបធីតិ.

ឯវំ អច្ចន្តមេវ អបាយទ្វារបិធាយកំ កម្មំ ទស្សេត្វា ឥទានិ សគ្គសម្បត្តិនិព្ពត្តកកម្មំ ទស្សេតុំ ‘‘តតោ ឱបធិក’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឱបធិកន្តិ ឧបធិវេបក្កំ អត្តភាវសម្បត្តិយា ចេវ ភោគសម្បត្តិយា ច និព្ពត្តកន្តិ អត្ថោ. ឧបធីតិ ហិ អត្តភាវោ វុច្ចតិ. យថាហ ‘‘សន្តេកច្ចានិ បាបកានិ កម្មសមាទានានិ ឧបធិសម្បត្តិបដិពាហិតានិ ន វិបច្ចន្តី’’តិ (វិភ. ៨១០). កាមគុណាបិ. យថាហ ‘‘ឧបធីហិ នរស្ស សោចនា’’តិ (សំ. និ. ១.១២; សុ. និ. ៣៤). តត្រាយំ វចនត្ថោ – ឧបធីយតិ ឯត្ថ សុខទុក្ខន្តិ ឧបធិ, អត្តភាវោ កាមគុណា ច. ឧបធិករណំ សីលំ ឯតស្ស, ឧបធិំ វា អរហតីតិ ឱបធិកំ, បុញ្ញំ, តំ ពហុំ ឧឡារំ កត្វា. កថំ? ទានេន. ទានញ្ហិ ឥតរេហិ សុករន្តិ ឯវំ វុត្តំ. ទានេនាតិ វា បទេន អភយទានម្បិ វុត្តំ, ន អាមិសទានមេវាតិ សីលស្សាបិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. យស្មា បន តេ ទេវា អសុរកាយហានិំ ឯកន្តេនេវ ទេវកាយបារិបូរិញ្ច ឥច្ឆន្តិ, តស្មា តស្ស ឧបាយំ ទស្សេន្តា ‘‘អញ្ញេបិ មច្ចេ សទ្ធម្មេ, ព្រហ្មចរិយេ និវេសយា’’តិ ធម្មទានេ និយោជេន្តិ. យទា វិទូតិ យស្មិំ កាលេ ទេវា ទេវំ ចវន្តំ វិទូ វិជានេយ្យុំ, តទា ឥមាយ យថាវុត្តាយ អនុកម្បាយ ទុក្ខាបនយនកម្យតាយ ‘‘ទេវ, ឥមេ ទេវកាយេ បុនប្បុនំ ឧប្បជ្ជនវសេន ឯហិ អាគច្ឆាហី’’តិ ច អនុមោទេន្តីតិ.

ចតុត្ថសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.