៥. បុត្តសុត្តវណ្ណនា

៧៤. បញ្ចមេ បុត្តាតិ អត្រជា ឱរសបុត្តា, ទិន្នកាទយោបិ វា. សន្តោតិ ភវន្តា សំវិជ្ជមានា លោកស្មិន្តិ ឥមស្មិំ លោកេ ឧបលព្ភមានា. អត្ថិភាវេន សន្តោ, បាកដភាវេន វិជ្ជមានា. អតិជាតោតិ អត្តនោ គុណេហិ មាតាបិតរោ អតិក្កមិត្វា ជាតោ, តេហិ អធិកគុណោតិ អត្ថោ. អនុជាតោតិ គុណេហិ មាតាបិតូនំ អនុរូបោ ហុត្វា ជាតោ, តេហិ សមានគុណោតិ អត្ថោ. អវជាតោតិ គុណេហិ មាតាបិតូនំ អធមោ ហុត្វា ជាតោ, តេហិ ហីនគុណោតិ អត្ថោ. យេហិ បន គុណេហិ យុត្តោ មាតាបិតូនំ អធិកោ សមោ ហីនោតិ ច អធិប្បេតោ, តេ វិភជិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បុត្តោ អតិជាតោ ហោតី’’តិ កថេតុកម្យតាយ បុច្ឆំ កត្វា ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, បុត្តស្សា’’តិអាទិនា និទ្ទេសោ អារទ្ធោ.

តត្ថ ន ពុទ្ធំ សរណំ គតាតិអាទីសុ ពុទ្ធោតិ សព្ពធម្មេសុ អប្បដិហតញាណនិមិត្តានុត្តរវិមោក្ខាធិគមបរិភាវិតំ ខន្ធសន្តានំ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណបទដ្ឋានំ វា សច្ចាភិសម្ពោធិំ ឧបាទាយ បញ្ញត្តិកោ សត្តាតិសយោ ពុទ្ធោ. យថាហ –

‘‘ពុទ្ធោតិ យោ សោ ភគវា សយម្ភូ អនាចរិយកោ បុព្ពេ អននុស្សុតេសុ ធម្មេសុ សាមំ សច្ចានិ អភិសម្ពុជ្ឈិ, តត្ថ ច សព្ពញ្ញុតំ បត្តោ, ពលេសុ ច វសីភាវ’’ន្តិ (ចូឡនិ. បារាយនត្ថុតិគាថានិទ្ទេស ៩៧; បដិ. ម. ១.១៦១) –

អយំ តាវ អត្ថតោ ពុទ្ធវិភាវនា.

ព្យញ្ជនតោ បន សវាសនាយ កិលេសនិទ្ទាយ អច្ចន្តវិគមេន ពុទ្ធវា បដិពុទ្ធវាតិ ពុទ្ធោ, ពុទ្ធិយា វា វិកសិតភាវេន ពុទ្ធវា វិពុទ្ធវាតិ ពុទ្ធោ, ពុជ្ឈិតាតិ ពុទ្ធោ, ពោធេតាតិ ពុទ្ធោតិ ឯវមាទិនា នយេន វេទិតព្ពោ. យថាហ –

‘‘ពុជ្ឈិតា សច្ចានីតិ ពុទ្ធោ, ពោធេតា បជាយាតិ ពុទ្ធោ, សព្ពញ្ញុតាយ ពុទ្ធោ, សព្ពទស្សាវិតាយ ពុទ្ធោ, អនញ្ញនេយ្យតាយ ពុទ្ធោ, វិសវិតាយ ពុទ្ធោ, ខីណាសវសង្ខាតេន ពុទ្ធោ, និរុបក្កិលេសសង្ខាតេន ពុទ្ធោ, ឯកន្តវីតរាគោតិ ពុទ្ធោ, ឯកន្តវីតទោសោតិ ពុទ្ធោ, ឯកន្តវីតមោហោតិ ពុទ្ធោ, ឯកន្តនិក្កិលេសោតិ ពុទ្ធោ, ឯកាយនមគ្គំ គតោតិ ពុទ្ធោ, ឯកោ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោតិ ពុទ្ធោ, អពុទ្ធិវិហតត្តា ពុទ្ធិបដិលាភាតិ ពុទ្ធោ, ពុទ្ធោតិ ចេតំ នាមំ ន មាតរា កតំ, ន បិតរា កតំ, ន ភាតរា កតំ, ន ភគិនិយា កតំ, ន មិត្តាមច្ចេហិ កតំ, ន ញាតិសាលោហិតេហិ កតំ, ន សមណព្រាហ្មណេហិ កតំ, ន ទេវតាហិ កតំ, អថ ខោ វិមោក្ខន្តិកមេតំ ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ ពោធិយា មូលេ សហ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស បដិលាភា សច្ឆិកា បញ្ញត្តិ, យទិទំ ពុទ្ធោ’’តិ (ចូឡនិ. បារាយនត្ថុតិគាថានិទ្ទេស ៩៧; បដិ. ម. ១.១៦២).

ហិំសតីតិ សរណំ, សព្ពំ អនត្ថំ អបាយទុក្ខំ សព្ពំ សំសារទុក្ខំ ហិំសតិ វិនាសេតិ វិទ្ធំសេតីតិ អត្ថោ. សរណំ គតាតិ ‘‘ពុទ្ធោ ភគវា អម្ហាកំ សរណំ គតិ បរាយណំ បដិសរណំ អឃស្ស ហន្តា ហិតស្ស វិធាតា’’តិ ឥមិនា អធិប្បាយេន ពុទ្ធំ ភគវន្តំ គច្ឆាម ភជាម សេវាម បយិរុបាសាម. ឯវំ វា ជានាម ពុជ្ឈាមាតិ ឯវំ គតា ឧបគតា ពុទ្ធំ សរណំ គតា. តប្បដិក្ខេបេន ន ពុទ្ធំ សរណំ គតា.

ធម្មំ សរណំ គតាតិ អធិគតមគ្គេ សច្ឆិកតនិរោធេ យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជមានេ ចតូសុ អបាយេសុ អបតមានេ កត្វា ធារេតីតិ ធម្មោ. សោ អត្ថតោ អរិយមគ្គោ ចេវ និព្ពានញ្ច. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘យាវតា, ភិក្ខវេ, ធម្មា សង្ខតា, អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតី’’តិ វិត្ថារោ (អ. និ. ៤.៣៤).

ន កេវលញ្ច អរិយមគ្គនិព្ពានានិ ឯវ, អបិច ខោ អរិយផលេហិ សទ្ធិំ បរិយត្តិធម្មោ ច. វុត្តញ្ហេតំ ឆត្តមាណវកវិមានេ –

‘‘រាគវិរាគមនេជមសោកំ,

ធម្មមសង្ខតមប្បដិកូលំ;

មធុរមិមំ បគុណំ សុវិភត្តំ,

ធម្មមិមំ សរណត្ថមុបេហី’’តិ. (វិ. វ. ៨៨៧);

តត្ថ ហិ រាគវិរាគោតិ មគ្គោ កថិតោ, អនេជមសោកន្តិ ផលំ, ធម្មសង្ខតន្តិ និព្ពានំ, អប្បដិកូលំ មធុរមិមំ បគុណំ សុវិភត្តន្តិ បិដកត្តយេន វិភត្តា សព្ពធម្មក្ខន្ធា កថិតា. តំ ធម្មំ វុត្តនយេន សរណន្តិ គតា ធម្មំ សរណំ គតា. តប្បដិក្ខេបេន ន ធម្មំ សរណំ គតា.

ទិដ្ឋិសីលសង្ឃាតេន សំហតោតិ សង្ឃោ. សោ អត្ថតោ អដ្ឋអរិយបុគ្គលសមូហោ. វុត្តញ្ហេតំ តស្មិំ ឯវ វិមានេ –

‘‘យត្ថ ច ទិន្ន មហប្ផលមាហុ,

ចតូសុ សុចីសុ បុរិសយុគេសុ;

អដ្ឋ ច បុគ្គល ធម្មទសា តេ,

សង្ឃមិមំ សរណត្ថមុបេហី’’តិ. (វិ. វ. ៨៨៨);

តំ សង្ឃំ វុត្តនយេន សរណន្តិ គតា សង្ឃំ សរណំ គតា. តប្បដិក្ខេបេន ន សង្ឃំ សរណំ គតាតិ.

ឯត្ថ ច សរណគមនកោសល្លត្ថំ សរណំ សរណគមនំ, យោ ច សរណំ គច្ឆតិ សរណគមនប្បភេទោ, ផលំ, សំកិលេសោ, ភេទោ, វោទានន្តិ អយំ វិធិ វេទិតព្ពោ.

តត្ថ បទត្ថតោ តាវ ហិំសតីតិ សរណំ, សរណគតានំ តេនេវ សរណគមនេន ភយំ សន្តាសំ ទុក្ខំ ទុគ្គតិំ បរិកិលេសំ ហនតិ វិនាសេតីតិ អត្ថោ, រតនត្តយស្សេតំ អធិវចនំ. អថ វា ហិតេ បវត្តនេន អហិតា និវត្តនេន ច សត្តានំ ភយំ ហិំសតីតិ ពុទ្ធោ សរណំ, ភវកន្តារតោ ឧត្តារណេន អស្សាសទានេន ច ធម្មោ, អប្បកានម្បិ ការានំ វិបុលផលបដិលាភករណេន សង្ឃោ. តស្មា ឥមិនាបិ បរិយាយេន រតនត្តយំ សរណំ. តប្បសាទតគ្គរុតាហិ វិហតកិលេសោ តប្បរាយណតាការប្បវត្តោ ចិត្តុប្បាទោ សរណគមនំ. តំសមង្គិសត្តោ សរណំ គច្ឆតិ, វុត្តប្បការេន ចិត្តុប្បាទេន ‘‘ឯតានិ មេ តីណិ រតនានិ សរណំ, ឯតានិ បរាយណ’’ន្តិ ឯវំ ឧបេតីតិ អត្ថោ. ឯវំ តាវ សរណំ សរណគមនំ, យោ ច សរណំ គច្ឆតីតិ ឥទំ តយំ វេទិតព្ពំ.

បភេទតោ បន ទុវិធំ សរណគមនំ – លោកិយំ, លោកុត្តរញ្ច. តត្ថ លោកុត្តរំ ទិដ្ឋសច្ចានំ មគ្គក្ខណេ សរណគមនុបក្កិលេសសមុច្ឆេទេន អារម្មណតោ និព្ពានារម្មណំ ហុត្វា កិច្ចតោ សកលេបិ រតនត្តយេ ឥជ្ឈតិ, លោកិយំ បុថុជ្ជនានំ សរណគមនុបក្កិលេសវិក្ខម្ភនេន អារម្មណតោ ពុទ្ធាទិគុណារម្មណំ ហុត្វា ឥជ្ឈតិ. តំ អត្ថតោ ពុទ្ធាទីសុ វត្ថូសុ សទ្ធាបដិលាភោ, សទ្ធាមូលិកា ច សម្មាទិដ្ឋិ ទសសុ បុញ្ញកិរិយវត្ថូសុ ទិដ្ឋិជុកម្មន្តិ វុច្ចតិ.

តយិទំ ចតុធា បវត្តតិ – អត្តសន្និយ្យាតនេន, តប្បរាយណតាយ, សិស្សភាវូបគមនេន, បណិបាតេនាតិ. តត្ថ អត្តសន្និយ្យាតនំ នាម ‘‘អជ្ជ អាទិំ កត្វា អហំ អត្តានំ ពុទ្ធស្ស និយ្យាតេមិ, ធម្មស្ស, សង្ឃស្សា’’តិ ឯវំ ពុទ្ធាទីនំ អត្តបរិច្ចជនំ. តប្បរាយណំ នាម ‘‘អជ្ជ អាទិំ កត្វា អហំ ពុទ្ធបរាយណោ, ធម្មបរាយណោ, សង្ឃបរាយណោ ឥតិ មំ ធារេហី’’តិ ឯវំ តប្បដិសរណភាវោ តប្បរាយណតា. សិស្សភាវូបគមនំ នាម ‘‘អជ្ជ អាទិំ កត្វា អហំ ពុទ្ធស្ស អន្តេវាសិកោ, ធម្មស្ស, សង្ឃស្ស ឥតិ មំ ធារេតូ’’តិ ឯវំ សិស្សភាវស្ស ឧបគមនំ. បណិបាតោ នាម ‘‘អជ្ជ អាទិំ កត្វា អហំ អភិវាទនបច្ចុដ្ឋានអញ្ជលិកម្មសាមីចិកម្មំ ពុទ្ធាទីនំ ឯវ តិណ្ណំ វត្ថូនំ ករោមិ ឥតិ មំ ធារេតូ’’តិ ឯវំ ពុទ្ធាទីសុ បរមនិបច្ចការោ. ឥមេសញ្ហិ ចតុន្នំ អាការានំ អញ្ញតរំ ករោន្តេន គហិតំ ឯវ ហោតិ សរណគមនំ.

អបិច ‘‘ភគវតោ អត្តានំ បរិច្ចជាមិ, ធម្មស្ស, សង្ឃស្ស អត្តានំ បរិច្ចជាមិ, ជីវិតំ បរិច្ចជាមិ, បរិច្ចត្តោ ឯវ មេ អត្តា ជីវិតញ្ច, ជីវិតបរិយន្តិកំ ពុទ្ធំ សរណំ គច្ឆាមិ, ពុទ្ធោ មេ សរណំ តាណំ លេណ’’ន្តិ ឯវម្បិ អត្តសន្និយ្យាតនំ វេទិតព្ពំ. ‘‘សត្ថារញ្ច វតាហំ បស្សេយ្យំ, ភគវន្តមេវ បស្សេយ្យំ; សុគតញ្ច វតាហំ បស្សេយ្យំ, ភគវន្តមេវ បស្សេយ្យំ; សម្មាសម្ពុទ្ធញ្ច វតាហំ បស្សេយ្យំ; ភគវន្តមេវ បស្សេយ្យ’’ន្តិ (សំ. និ. ២.១៥៤) ឯវំ មហាកស្សបត្ថេរស្ស សរណគមនំ វិយ សិស្សភាវូបគមនំ ទដ្ឋព្ពំ.

‘‘សោ អហំ វិចរិស្សាមិ, គាមា គាមំ បុរា បុរំ;

នមស្សមានោ សម្ពុទ្ធំ, ធម្មស្ស ច សុធម្មត’’ន្តិ. (សំ. និ. ១.២៤៦; សុ. និ. ១៩៤) –

ឯវំ អាឡវកាទីនំ សរណគមនំ វិយ តប្បរាយណតា វេទិតព្ពា. ‘‘អថ ខោ, ព្រហ្មាយុ, ព្រាហ្មណោ ឧដ្ឋាយាសនា ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វា ភគវតោ បាទេសុ សិរសា និបតិត្វា ភគវតោ បាទានិ មុខេន ច បរិចុម្ពតិ, បាណីហិ ច បរិសម្ពាហតិ, នាមញ្ច សាវេតិ ‘ព្រហ្មាយុ អហំ, ភោ គោតម, ព្រាហ្មណោ, ព្រហ្មាយុ អហំ, ភោ គោតម, ព្រាហ្មណោ’’’តិ (ម. និ. ២.៣៩៤) ឯវំ បណិបាតោ ទដ្ឋព្ពោ.

សោ បនេស ញាតិភយាចរិយទក្ខិណេយ្យវសេន ចតុព្ពិធោ ហោតិ. តត្ថ ទក្ខិណេយ្យបណិបាតេន សរណគមនំ ហោតិ, ន ឥតរេហិ. សេដ្ឋវសេនេវ ហិ សរណំ គយ្ហតិ, សេដ្ឋវសេន ភិជ្ជតិ. តស្មា យោ ‘‘អយមេវ លោកេ សព្ពសត្តុត្តមោ អគ្គទក្ខិណេយ្យោ’’តិ វន្ទតិ, តេនេវ សរណំ គហិតំ ហោតិ, ន ញាតិភយាចរិយសញ្ញាយ វន្ទន្តេន. ឯវំ គហិតសរណស្ស ឧបាសកស្ស វា ឧបាសិកាយ វា អញ្ញតិត្ថិយេសុ បព្ពជិតម្បិ ‘‘ញាតកោ មេ អយ’’ន្តិ វន្ទតោ សរណំ ន ភិជ្ជតិ, បគេវ អបព្ពជិតំ. តថា រាជានំ ភយេន វន្ទតោ. សោ ហិ រដ្ឋបូជិតត្តា អវន្ទិយមានោ អនត្ថម្បិ ករេយ្យាតិ. តថា យំកិញ្ចិ សិប្បំ សិក្ខាបកំ តិត្ថិយម្បិ ‘‘អាចរិយោ មេ អយ’’ន្តិ វន្ទតោបិ ន ភិជ្ជតិ. ឯវំ សរណគមនស្ស បភេទោ វេទិតព្ពោ.

ឯត្ថ ច លោកុត្តរស្ស សរណគមនស្ស ចត្តារិ សាមញ្ញផលានិ វិបាកផលំ, សព្ពទុក្ខក្ខយោ អានិសំសផលំ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘យោ ច ពុទ្ធញ្ច ធម្មញ្ច, សង្ឃញ្ច សរណំ គតោ;

ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ, សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតិ.

‘‘ទុក្ខំ ទុក្ខសមុប្បាទំ, ទុក្ខស្ស ច អតិក្កមំ;

អរិយំ ចដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ, ទុក្ខូបសមគាមិនំ.

‘‘ឯតំ ខោ សរណំ ខេមំ, ឯតំ សរណមុត្តមំ;

ឯតំ សរណមាគម្ម, សព្ពទុក្ខា បមុច្ចតី’’តិ. (ធ. ប. ១៩០-១៩២);

អបិច និច្ចតោ អនុបគមនាទីនិបិ ឯតស្ស អានិសំសផលំ វេទិតព្ពំ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘អដ្ឋានមេតំ, ភិក្ខវេ, អនវកាសោ, យំ ទិដ្ឋិសម្បន្នោ បុគ្គលោ កញ្ចិ សង្ខារំ និច្ចតោ ឧបគច្ឆេយ្យ, សុខតោ ឧបគច្ឆេយ្យ, កញ្ចិ ធម្មំ អត្តតោ ឧបគច្ឆេយ្យ, មាតរំ ជីវិតា វោរោបេយ្យ, បិតរំ ជីវិតា វោរោបេយ្យ, អរហន្តំ ជីវិតា វោរោបេយ្យ, ទុដ្ឋចិត្តោ តថាគតស្ស លោហិតំ ឧប្បាទេយ្យ, សង្ឃំ ភិន្ទេយ្យ, អញ្ញំ សត្ថារំ ឧទ្ទិសេយ្យ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’’តិ (ម. និ. ៣.១២៧-១២៨; អ. និ. ១.២៦៨-២៧៦; វិភ. ៨០៩).

លោកិយស្ស បន សរណគមនស្ស ភវសម្បទាបិ ភោគសម្បទាបិ ផលមេវ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘យេ កេចិ ពុទ្ធំ សរណំ គតាសេ,

ន តេ គមិស្សន្តិ អបាយភូមិំ;

បហាយ មានុសំ ទេហំ,

ទេវកាយំ បរិបូរេស្សន្តី’’តិ. (សំ. និ. ១.៣៧);

អបរម្បិ វុត្តំ –

‘‘អថ ខោ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ អសីតិយា ទេវតាសហស្សេហិ សទ្ធិំ យេនាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ តេនុបសង្កមិ…បេ… ឯកមន្តំ ឋិតំ ខោ សក្កំ ទេវានមិន្ទំ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ ឯតទវោច – ‘សាធុ ខោ, ទេវានមិន្ទ, ពុទ្ធំ សរណគមនំ ហោតិ. ពុទ្ធំ សរណគមនហេតុ ខោ, ទេវានមិន្ទ, ឯវមិធេកច្ចេ សត្តា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជន្តិ. តេ អញ្ញេ ទេវេ ទសហិ ឋានេហិ អធិគណ្ហន្តិ – ទិព្ពេន អាយុនា, ទិព្ពេន វណ្ណេន, ទិព្ពេន សុខេន, ទិព្ពេន យសេន, ទិព្ពេន អាធិបតេយ្យេន, ទិព្ពេហិ រូបេហិ, ទិព្ពេហិ សទ្ទេហិ, ទិព្ពេហិ គន្ធេហិ, ទិព្ពេហិ រសេហិ, ទិព្ពេហិ ផោដ្ឋព្ពេហិ…បេ… ធម្មំ, សង្ឃំ…បេ… ផោដ្ឋព្ពេហី’’’តិ (សំ. និ. ៤.៣៤១).

វេលាមសុត្តាទិវសេនបិ (អ. និ. ៩.២០) សរណគមនស្ស ផលវិសេសោ វេទិតព្ពោ. ឯវំ សរណគមនស្ស ផលំ វេទិតព្ពំ.

លោកិយសរណគមនញ្ចេត្ថ តីសុ វត្ថូសុ អញ្ញាណសំសយមិច្ឆាញាណាទីហិ សំកិលិស្សតិ, ន មហាជុតិកំ ហោតិ ន មហាវិប្ផារំ. លោកុត្តរស្ស បន សំកិលេសោ នត្ថិ. លោកិយស្ស ច សរណគមនស្ស ទុវិធោ ភេទោ – សាវជ្ជោ, អនវជ្ជោ ច. តត្ថ សាវជ្ជោ អញ្ញសត្ថារាទីសុ អត្តសន្និយ្យាតនាទីហិ ហោតិ, សោ អនិដ្ឋផលោ. អនវជ្ជោ កាលកិរិយាយ, សោ អវិបាកត្តា អផលោ. លោកុត្តរស្ស បន នេវត្ថិ ភេទោ. ភវន្តរេបិ ហិ អរិយសាវកោ អញ្ញំ សត្ថារំ ន ឧទ្ទិសតីតិ ឯវំ សរណគមនស្ស សំកិលេសោ ច ភេទោ ច វេទិតព្ពោ.

វោទានម្បិ ច លោកិយស្សេវ យស្ស ហិ សំកិលេសោ, តស្សេវ តតោ វោទានេន ភវិតព្ពំ. លោកុត្តរំ បន និច្ចវោទានមេវាតិ.

បាណាតិបាតាតិ ឯត្ថ បាណស្ស សរសេនេវ បតនសភាវស្ស អន្តរា ឯវ អតិបាតនំ អតិបាតោ, សណិកំ បតិតុំ អទត្វា សីឃំ បាតនន្តិ អត្ថោ. អតិក្កម្ម វា សត្ថាទីហិ អភិភវិត្វា បាតនំ អតិបាតោ, បាណឃាតោតិ វុត្តំ ហោតិ. បាណោតិ ចេត្ថ ខន្ធសន្តានោ, យោ សត្តោតិ វោហរីយតិ, បរមត្ថតោ រូបារូបជីវិតិន្ទ្រិយំ. រូបជីវិតិន្ទ្រិយេ ហិ វិកោបិតេ ឥតរម្បិ តំសម្ពន្ធតាយ វិនស្សតីតិ. តស្មិំ បន បាណេ បាណសញ្ញិនោ ជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទកឧបក្កមសមុដ្ឋាបិកា កាយវចីទ្វារានំ អញ្ញតរទ្វារប្បវត្តា វធកចេតនា បាណាតិបាតោ. យាយ ហិ ចេតនាយ បវត្តមានស្ស ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស និស្សយភូតេសុ ឧបក្កមករណហេតុកមហាភូតបច្ចយា ឧប្បជ្ជនកមហាភូតា បុរិមសទិសា ន ឧប្បជ្ជន្តិ, វិសទិសា ឯវ ឧប្បជ្ជន្តិ, សា តាទិសប្បយោគសមុដ្ឋាបិកា ចេតនា បាណាតិបាតោ. លទ្ធូបក្កមានិ ហិ ភូតានិ បុរិមភូតានិ វិយ ន វិសទានីតិ សមានជាតិយានំ ការណានិ ន ហោន្តីតិ. ‘‘កាយវចីទ្វារានំ អញ្ញតរទ្វារប្បវត្តា’’តិ ឥទំ មនោទ្វារេ បវត្តាយ វធកចេតនាយ បាណាតិបាតតាសម្ភវទស្សនំ. កុលុម្ពសុត្តេបិ ហិ ‘‘ឥធេកច្ចោ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា ឥទ្ធិមា ចេតោ វសិប្បត្តោ អញ្ញិស្សា កុច្ឆិគតំ គព្ភំ បាបកេន មនសា អនុបេក្ខិតា ហោតី’’តិ វិជ្ជាមយិទ្ធិ អធិប្បេតា. សា ច វចីទ្វារំ មុញ្ចិត្វា ន សក្កា និព្ពត្តេតុន្តិ វចីទ្វារវសេនេវ និប្បជ្ជតិ. យេ បន ‘‘ភាវនាមយិទ្ធិ តត្ថ អធិប្បេតា’’តិ វទន្តិ, តេសំ វាទោ កុសលត្តិកវេទនត្តិកវិតក្កត្តិកភូមន្តរេហិ វិរុជ្ឈតិ.

ស្វាយំ បាណាតិបាតោ គុណរហិតេសុ តិរច្ឆានគតាទីសុ ខុទ្ទកេ បាណេ អប្បសាវជ្ជោ, មហាសរីរេ មហាសាវជ្ជោ. កស្មា? បយោគមហន្តតាយ. បយោគសមត្តេបិ វត្ថុមហន្តតាទីហិ មហាសាវជ្ជោ, គុណវន្តេសុ មនុស្សាទីសុ អប្បគុណេ បាណេ អប្បសាវជ្ជោ, មហាគុណេ មហាសាវជ្ជោ. សរីរគុណានំ បន សមភាវេ សតិ កិលេសានំ ឧបក្កមានញ្ច មុទុតាយ អប្បសាវជ្ជោ, តិព្ពតាយ មហាសាវជ្ជោ.

ឯត្ថ ច បយោគវត្ថុមហន្តតាទីហិ មហាសាវជ្ជតា តេហិ បច្ចយេហិ ឧប្បជ្ជមានាយ ចេតនាយ ពលវភាវតោ វេទិតព្ពា. យថាធិប្បេតស្ស បយោគស្ស សហសា និប្ផាទនវសេន សកិច្ចសាធិកាយ ពហុក្ខត្តុំ បវត្តជវនេហិ លទ្ធាសេវនាយ ច សន្និដ្ឋាបកចេតនាយ បយោគស្ស មហន្តភាវោ. សតិបិ កទាចិ ខុទ្ទកេ ចេវ មហន្តេ ច បាណេ បយោគស្ស សមភាវេ មហន្តំ ហនន្តស្ស ចេតនា តិព្ពតរា ឧប្បជ្ជតីតិ វត្ថុមហន្តតាបិ ចេតនាយ ពលវភាវស្ស ការណំ. ឥតិ ឧភយម្បេតំ ចេតនាពលវភាវេនេវ មហាសាវជ្ជតាយ ហេតុ ហោតិ. តថា ហន្តព្ពស្ស មហាគុណភាវេ តត្ថ បវត្តឧបការចេតនា វិយ ខេត្តវិសេសនិប្ផត្តិយា អបការចេតនាបិ ពលវតី តិព្ពតរា ឧប្បជ្ជតីតិ តស្ស មហាសាវជ្ជតា ទដ្ឋព្ពា. តស្មា បយោគវត្ថុអាទិបច្ចយានំ អមហត្តេបិ គុណមហន្តតាទិបច្ចយេហិ ចេតនាយ ពលវភាវវសេនេវ មហាសាវជ្ជតា វេទិតព្ពា.

តស្ស បាណោ, បាណសញ្ញិតា, វធកចិត្តំ, ឧបក្កមោ, តេន មរណន្តិ បញ្ច សម្ភារា. បញ្ចសម្ភារយុត្តោ បាណាតិបាតោតិ បញ្ចសម្ភារាវិនិមុត្តោ ទដ្ឋព្ពោ. តេសុ បាណសញ្ញិតាវធកចិត្តានិ បុព្ពភាគិយានិបិ ហោន្តិ, ឧបក្កមោ វធកចេតនាសមុដ្ឋាបិតោ. តស្ស ឆ បយោគា – សាហត្ថិកោ, អាណត្តិកោ, និស្សគ្គិយោ, ថាវរោ, វិជ្ជាមយោ, ឥទ្ធិមយោតិ. តេសុ សហត្ថេន និព្ពត្តោ សាហត្ថិកោ. បរេសំ អាណាបនវសេន បវត្តោ អាណត្តិកោ. ឧសុសត្តិអាទីនំ និស្សជ្ជនវសេន បវត្តោ និស្សគ្គិយោ. ឱបាតខណនាទិវសេន បវត្តោ ថាវរោ. អាថព្ពណិកាទីនំ វិយ មន្តបរិជប្បនបយោគោ វិជ្ជាមយោ. ទាឋាកោដ្ដនាទីនំ វិយ កម្មវិបាកជិទ្ធិមយោ.

ឯត្ថាហ – ខណេ ខណេ និរុជ្ឈនសភាវេសុ សង្ខារេសុ, កោ ហន្តា, កោ វា ហញ្ញតិ? យទិ ចិត្តចេតសិកសន្តានោ, សោ អរូបិតាយ ន ឆេទនភេទនាទិវសេន វិកោបនសមត្ថោ, នាបិ វិកោបនីយោ, អថ រូបសន្តានោ, សោ អចេតនតាយ កដ្ឋកលិង្គរូបមោតិ ន តត្ថ ឆេទនាទិនា បាណាតិបាតោ លព្ភតិ, យថា មតសរីរេ. បយោគោបិ បាណាតិបាតស្ស យថាវុត្តោ បហរណប្បហារាទិកោ អតីតេសុ សង្ខារេសុ ភវេយ្យ អនាគតេសុ បច្ចុប្បន្នេសុ វា. តត្ថ ន តាវ អតីតេសុ អនាគតេសុ ច សម្ភវតិ តេសំ អវិជ្ជមានសភាវត្តា, បច្ចុប្បន្នេសុ ច សង្ខារានំ ខណិកត្តា សរសេនេវ និរុជ្ឈនសភាវតាយ វិនាសាភិមុខេសុ និប្បយោជនោ បយោគោ សិយា, វិនាសស្ស ច ការណរហិតត្តា ន បហរណប្បហារាទិប្បយោគហេតុកំ មរណំ, និរីហត្តា ច សង្ខារានំ កស្ស សោ បយោគោ, ខណិកភាវេន វធាធិប្បាយសមកាលមេវ ភិជ្ជនកស្ស យាវ កិរិយាបរិយោសានកាលមនវដ្ឋានតោ កស្ស វា បាណាតិបាតោ កម្មពន្ធោតិ?

វុច្ចតេ – យថាវុត្តវធកចេតនាសមង្គី សង្ខារានំ បុញ្ជោ សត្តសង្ខាតោ ហន្តា. តេន បវត្តិតវធប្បយោគនិមិត្តំ អបគតុស្មាវិញ្ញាណជីវិតិន្ទ្រិយោ មតោតិ វោហារស្ស វត្ថុភូតោ យថាវុត្តវធប្បយោគាករណេ បុព្ពេ វិយ ឧទ្ធំ បវត្តនារហោ រូបារូបធម្មបុញ្ជោ ហញ្ញតិ, ចិត្តចេតសិកសន្តានោ ឯវ វា. វធប្បយោគាវិសយភាវេបិ តស្ស បញ្ចវោការភវេ រូបសន្តានាធីនវុត្តិតាយ ភូតរូបេសុ កតប្បយោគវសេន ជីវិតិន្ទ្រិយវិច្ឆេទេន សោបិ វិច្ឆិជ្ជតីតិ ន បាណាតិបាតស្ស អសម្ភវោ, នាបិ អហេតុកោ, ន ច បយោគោ និប្បយោជនោ. បច្ចុប្បន្នេសុ សង្ខារេសុ កតប្បយោគវសេន តទនន្តរំ ឧប្បជ្ជនារហស្ស សង្ខារកលាបស្ស តថា អនុប្បត្តិតោ ខណិកានញ្ច សង្ខារានំ ខណិកមរណស្ស ឥធ មរណភាវេន អនធិប្បេតត្តា សន្តតិមរណស្ស ច យថាវុត្តនយេន សហេតុកភាវតោ ន អហេតុកំ មរណំ, និរីហកេសុបិ សង្ខារេសុ យថាបច្ចយំ ឧប្បជ្ជិត្វា អត្ថិភាវមត្តេនេវ អត្តនោ អត្តនោ អនុរូបផលុប្បាទននិយតានិ ការណានិយេវ ករោន្តីតិ វុច្ចតិ, យថា បទីបោ បកាសេតីតិ, តថេវ ឃាតកវោហារោ. ន ច កេវលស្ស វធាធិប្បាយសហភុនោ ចិត្តចេតសិកកលាបស្ស បាណាតិបាតោ ឥច្ឆិតោ, សន្តានវសេន វត្តមានស្សេវ បន ឥច្ឆិតោតិ អត្ថេវ បាណាតិបាតេន កម្មពន្ធោ. សន្តានវសេន វត្តមានានញ្ច បទីបាទីនំ អត្ថកិរិយាសិទ្ធិ ទិស្សតីតិ. អយញ្ច វិចារណា អទិន្នាទានាទីសុបិ យថាសម្ភវំ វិភាវេតព្ពា. តស្មា បាណាតិបាតា. ន បដិវិរតាតិ អប្បដិវិរតា.

អទិន្នស្ស អាទានំ អទិន្នាទានំ, បរស្ស ហរណំ ថេយ្យំ ចោរិកាតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថ អទិន្នន្តិ បរបរិគ្គហិតំ, យត្ថ បរោ យថាកាមការិតំ អាបជ្ជន្តោ អទណ្ឌារហោ អនុបវជ្ជោ ច ហោតិ. តស្មិំ បរបរិគ្គហិតេ បរបរិគ្គហិតសញ្ញិនោ តទាទាយកឧបក្កមសមុដ្ឋាបិកា ថេយ្យចេតនា អទិន្នាទានំ. តំ ហីនេ បរសន្តកេ អប្បសាវជ្ជំ, បណីតេ មហាសាវជ្ជំ. កស្មា? វត្ថុបណីតតាយ. តថា ខុទ្ទកេ បរសន្តកេ អប្បសាវជ្ជំ, មហន្តេ មហាសាវជ្ជំ. កស្មា? វត្ថុមហន្តតាយ បយោគមហន្តតាយ ច. វត្ថុសមត្តេ បន សតិ គុណាធិកានំ សន្តកេ វត្ថុស្មិំ មហាសាវជ្ជំ, តំតំគុណាធិកំ ឧបាទាយ តតោ តតោ ហីនគុណស្ស សន្តកេ វត្ថុស្មិំ អប្បសាវជ្ជំ. វត្ថុគុណានំ បន សមភាវេ សតិ កិលេសានំ បយោគស្ស ច មុទុភាវេ អប្បសាវជ្ជំ, តិព្ពភាវេ មហាសាវជ្ជំ.

តស្ស បញ្ច សម្ភារា – បរបរិគ្គហិតំ, បរបរិគ្គហិតសញ្ញិតា, ថេយ្យចិត្តំ, ឧបក្កមោ, តេន ហរណន្តិ. ឆ បយោគា សាហត្ថិកាទយោវ. តេ ច ខោ យថានុរូបំ ថេយ្យាវហារោ, បសយ្ហាវហារោ, បរិកប្បាវហារោ, បដិច្ឆន្នាវហារោ, កុសាវហារោតិ ឥមេសំ អវហារានំ វសេន បវត្តា. ឯត្ថ ច មន្តបរិជប្បនេន បរសន្តកហរណំ វិជ្ជាមយោ បយោគោ. វិនា មន្តេន តាទិសេន ឥទ្ធានុភាវសិទ្ធេន កាយវចីបយោគេន បរសន្តកស្ស អាកឌ្ឍនំ ឥទ្ធិមយោ បយោគោតិ វេទិតព្ពោ.

កាមេសូតិ មេថុនសមាចារេសុ. មិច្ឆាចារោតិ ឯកន្តនិន្ទិតោ លាមកាចារោ. លក្ខណតោ បន អសទ្ធម្មាធិប្បាយេន កាយទ្វារប្បវត្តា អគមនីយដ្ឋានវីតិក្កមចេតនា កាមេសុ មិច្ឆាចារោ. តត្ថ អគមនីយដ្ឋានំ នាម បុរិសានំ តាវ មាតុរក្ខិតាទយោ ទស, ធនក្កីតាទយោ ទសាតិ វីសតិ ឥត្ថិយោ, ឥត្ថីសុ បន ទ្វិន្នំ សារក្ខសបរិទណ្ឌានំ, ទសន្នញ្ច ធនក្កីតាទីនន្តិ ទ្វាទសន្នំ ឥត្ថីនំ អញ្ញបុរិសា. ស្វាយំ មិច្ឆាចារោ សីលាទិគុណរហិតេ អគមនីយដ្ឋានេ អប្បសាវជ្ជោ, សីលាទិគុណសម្បន្នេ មហាសាវជ្ជោ. គុណរហិតេបិ ច អភិភវិត្វា មិច្ឆា ចរន្តស្ស មហាសាវជ្ជោ, ឧភិន្នំ សមានច្ឆន្ទតាយ អប្បសាវជ្ជោ. សមានច្ឆន្ទភាវេបិ កិលេសានំ ឧបក្កមានញ្ច មុទុតាយ អប្បសាវជ្ជោ, តិព្ពតាយ មហាសាវជ្ជោ. តស្ស ចត្តារោ សម្ភារា – អគមនីយវត្ថុ, តស្មិំ សេវនចិត្តំ, សេវនបយោគោ, មគ្គេនមគ្គប្បដិបត្តិអធិវាសនន្តិ. តត្ថ អត្តនោ រុចិយា បវត្តិតស្ស តយោ, ពលក្ការេន បវត្តិតស្ស តយោតិ អនវសេសគ្គហណេន ចត្តារោ ទដ្ឋព្ពា, អត្ថសិទ្ធិ បន តីហេវ. ឯកោ បយោគោ សាហត្ថិកោវ.

មុសាតិ វិសំវាទនបុរេក្ខារស្ស អត្ថភញ្ជកោ កាយវចីបយោគោ, វិសំវាទនាធិប្បាយេន បនស្ស បរវិសំវាទកកាយវចីបយោគសមុដ្ឋាបិកា ចេតនា មុសាវាទោ. អបរោ នយោ មុសាតិ អភូតំ វត្ថុ, វាទោតិ តស្ស ភូតតោ តច្ឆតោ វិញ្ញាបនំ. តស្មា អតថំ វត្ថុំ តថតោ បរំ វិញ្ញាបេតុកាមស្ស តថាវិញ្ញាបនបយោគសមុដ្ឋាបិកា ចេតនា មុសាវាទោ.

សោ យមត្ថំ ភញ្ជតិ, តស្ស អប្បតាយ អប្បសាវជ្ជោ, មហន្តតាយ មហាសាវជ្ជោ. អបិច គហដ្ឋានំ អត្តនោ សន្តកំ អទាតុកាមតាយ នត្ថីតិ អាទិនយប្បវត្តោ អប្បសាវជ្ជោ, សក្ខិនា ហុត្វា អត្ថភញ្ជនវសេន វុត្តោ មហាសាវជ្ជោ. បព្ពជិតានំ អប្បកម្បិ តេលំ វា សប្បិំ វា លភិត្វា ហសាធិប្បាយេន ‘‘អជ្ជ គាមេ តេលំ នទី មញ្ញេ សន្ទតី’’តិ បូរណកថានយេន បវត្តោ អប្បសាវជ្ជោ, អទិដ្ឋំយេវ បន ‘‘ទិដ្ឋ’’ន្តិអាទិនា នយេន វទន្តានំ មហាសាវជ្ជោ. តថា យស្ស អត្ថំ ភញ្ជតិ, តស្ស អប្បគុណតាយ អប្បសាវជ្ជោ, មហាគុណតាយ មហាសាវជ្ជោ. កិលេសានំ មុទុតិព្ពតាវសេន ច អប្បសាវជ្ជមហាសាវជ្ជតា លព្ភតេវ.

តស្ស ចត្តារោ សម្ភារា – អតថំ វត្ថុ, វិសំវាទនចិត្តំ, តជ្ជោ វាយាមោ, បរស្ស តទត្ថវិជាននន្តិ. វិសំវាទនាធិប្បាយេន ហិ បយោគេ កតេបិ បរេន តស្មិំ អត្ថេ អវិញ្ញាតេ វិសំវាទនស្ស អសិជ្ឈនតោ បរស្ស តទត្ថវិជាននម្បិ ឯកោ សម្ភារោ វេទិតព្ពោ. កេចិ បន ‘‘អភូតវចនំ, វិសំវាទនចិត្តំ, បរស្ស តទត្ថវិជាននន្តិ តយោ សម្ភារា’’តិ វទន្តិ. សចេ បន បរោ ទន្ធតាយ វិចារេត្វា តមត្ថំ ជានាតិ, សន្និដ្ឋាបកចេតនាយ បវត្តត្តា កិរិយាសមុដ្ឋាបកចេតនាក្ខណេយេវ មុសាវាទកម្មុនា ពជ្ឈតិ.

សុរាតិ បិដ្ឋសុរា, បូវសុរា, ឱទនសុរា, កិណ្ណបក្ខិត្តា, សម្ភារសំយុត្តាតិ បញ្ច សុរា. មេរយន្តិ បុប្ផាសវោ, ផលាសវោ, មធ្វាសវោ, គុឡាសវោ សម្ភារសំយុត្តោតិ បញ្ច អាសវា. តទុភយម្បិ មទនីយដ្ឋេន មជ្ជំ. យាយ ចេតនាយ តំ បិវតិ, សា បមាទការណត្តា បមាទដ្ឋានំ. លក្ខណតោ បន យថាវុត្តស្ស សុរាមេរយសង្ខាតស្ស មជ្ជស្ស ពីជតោ បដ្ឋាយ មទវសេន កាយទ្វារប្បវត្តា បមាទចេតនា សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានំ. តស្ស មជ្ជភាវោ, បាតុកម្យតាចិត្តំ, តជ្ជោ វាយាមោ, អជ្ឈោហរណន្តិ ចត្តារោ សម្ភារា. អកុសលចិត្តេនេវ ចស្ស បាតព្ពតោ ឯកន្តេន សាវជ្ជភាវោ. អរិយសាវកានំ បន វត្ថុំ អជានន្តានម្បិ មុខំ ន បវិសតិ, បគេវ ជានន្តានំ. អឌ្ឍបសតមត្តស្ស បានំ អប្បសាវជ្ជំ, អទ្ធាឡ្ហកមត្តស្ស បានំ តតោ មហន្តំ មហាសាវជ្ជំ, កាយសញ្ចាលនសមត្ថំ ពហុំ បិវិត្វា គាមឃាតកាទិកម្មំ ករោន្តស្ស មហាសាវជ្ជមេវ. បាបកម្មញ្ហិ បាណាតិបាតំ បត្វា ខីណាសវេ មហាសាវជ្ជំ, អទិន្នាទានំ បត្វា ខីណាសវស្ស សន្តកេ មហាសាវជ្ជំ, មិច្ឆាចារំ បត្វា ខីណាសវាយ ភិក្ខុនិយា វីតិក្កមេ, មុសាវាទំ បត្វា មុសាវាទេន សង្ឃភេទេ, សុរាបានំ បត្វា កាយសញ្ចាលនសមត្ថំ ពហុំ បិវិត្វា គាមឃាតកាទិកម្មំ មហាសាវជ្ជំ. សព្ពេហិបិ ចេតេហិ មុសាវាទេន សង្ឃភេទោវ មហាសាវជ្ជោ. តញ្ហិ កត្វា កប្បំ និរយេ បច្ចតិ.

ឥទានិ ឯតេសុ សភាវតោ, អារម្មណតោ, វេទនតោ, មូលតោ, កម្មតោ, ផលតោតិ ឆហិ អាការេហិ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ សភាវតោ បាណាតិបាតាទយោ សព្ពេបិ ចេតនាសភាវាវ. អារម្មណតោ បាណាតិបាតោ ជីវិតិន្ទ្រិយារម្មណតោ សង្ខារារម្មណោ, អទិន្នាទានំ សត្តារម្មណំ វា សង្ខារារម្មណំ វា, មិច្ឆាចារោ ផោដ្ឋព្ពវសេន សង្ខារារម្មណោ, សត្តារម្មណោតិ ឯកេ. មុសាវាទោ សត្តារម្មណោ វា សង្ខារារម្មណោ វា, សុរាបានំ សង្ខារារម្មណំ. វេទនតោ បាណាតិបាតោ ទុក្ខវេទនោ, អទិន្នាទានំ តិវេទនំ, មិច្ឆាចារោ សុខមជ្ឈត្តវសេន ទ្វិវេទនោ, តថា សុរាបានំ. សន្និដ្ឋាបកចិត្តេន បន ឧភយម្បិ មជ្ឈត្តវេទនំ ន ហោតិ. មុសាវាទោ តិវេទនោ. មូលតោ បាណាតិបាតោ ទោសមោហវសេន ទ្វិមូលកោ, អទិន្នាទានំ មុសាវាទោ ច ទោសមោហវសេន វា លោភមោហវសេន វា, មិច្ឆាចារោ សុរាបានញ្ច លោភមោហវសេន ទ្វិមូលំ. កម្មតោ មុសាវាទោយេវេត្ថ វចីកម្មំ, សេសំ ចតុព្ពិធម្បិ កាយកម្មមេវ. ផលតោ សព្ពេបិ អបាយូបបត្តិផលា ចេវ សុគតិយម្បិ អប្បាយុកតាទិនានាវិធអនិដ្ឋផលា ចាតិ ឯវមេត្ថ សភាវាទិតោ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

អប្បដិវិរតាតិ សមាទានវិរតិយា សម្បត្តវិរតិយា ច អភាវេន ន បដិវិរតា. ទុស្សីលាតិ តតោ ឯវ បញ្ចសីលមត្តស្សាបិ អភាវេន និស្សីលា. បាបធម្មាតិ លាមកធម្មា, ហីនាចារា. បាណាតិបាតា បដិវិរតោតិ សិក្ខាបទសមាទានេន បាណាតិបាតតោ វិរតោ, អារកា ឋិតោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ.

ឥធាបិ បាណាតិបាតាវេរមណិអាទីនំ សភាវតោ អារម្មណតោ, វេទនតោ, មូលតោ, កម្មតោ, សមាទានតោ, ភេទតោ, ផលតោ ច វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ. តត្ថ សភាវតោ បញ្ចបិ ចេតនាយោបិ ហោន្តិ វិរតិយោបិ, វិរតិវសេន បន ទេសនា អាគតា. យា បាណាតិបាតា វិរមន្តស្ស ‘‘យា តស្មិំ សមយេ បាណាតិបាតា អារតិ វិរតី’’តិ ឯវំ វុត្តា កុសលចិត្តសម្បយុត្តា វិរតិ. សា បភេទតោ តិវិធា – សម្បត្តវិរតិ, សមាទានវិរតិ, សមុច្ឆេទវិរតីតិ. តត្ថ អសមាទិន្នសិក្ខាបទានំ អត្តនោ ជាតិវយពាហុសច្ចាទីនិ បច្ចវេក្ខិត្វា ‘‘អយុត្តមេតំ អម្ហាកំ កាតុ’’ន្តិ សម្បត្តវត្ថុំ អវីតិក្កមន្តានំ ឧប្បជ្ជមានា វិរតិ សម្បត្តវិរតិ នាម. សមាទិន្នសិក្ខាបទានំ សិក្ខាបទសមាទានេ តទុត្តរិ ច អត្តនោ ជីវិតម្បិ បរិច្ចជិត្វា វត្ថុំ អវីតិក្កមន្តានំ ឧប្បជ្ជមានា វិរតិ សមាទានវិរតិ នាម. អរិយមគ្គសម្បយុត្តា បន វិរតិ សមុច្ឆេទវិរតិ នាម, យស្សា ឧប្បត្តិតោ បដ្ឋាយ អរិយបុគ្គលានំ ‘‘បាណំ ឃាតេស្សាមា’’តិ ចិត្តម្បិ ន ឧប្បជ្ជតិ. តាសុ សមាទានវិរតិ ឥធាធិប្បេតា.

អារម្មណតោ បាណាតិបាតាទីនំ អារម្មណានេវ ឯតេសំ អារម្មណានិ. វីតិក្កមិតព្ពតោយេវ ហិ វិរតិ នាម ហោតិ. យថា បន និព្ពានារម្មណោ អរិយមគ្គោ កិលេសេ បជហតិ, ឯវំ ជីវិតិន្ទ្រិយាទិអារម្មណាយេវ ឯតេ កុសលធម្មា បាណាតិបាតាទីនិ ទុស្សីល្យានិ បជហន្តិ. វេទនតោ សព្ពាបិ សុខវេទនាវ.

មូលតោ ញាណសម្បយុត្តចិត្តេន វិរមន្តស្ស អលោភអទោសអមោហវសេន តិមូលា ហោន្តិ, ញាណវិប្បយុត្តចិត្តេន វិរមន្តស្ស អលោភអទោសវសេន ទ្វិមូលា. កម្មតោ មុសាវាទា វេរមណិ វចីកម្មំ, សេសា កាយកម្មំ. សមាទានតោ អញ្ញស្ស គរុដ្ឋានិយស្ស សន្តិកេ តំ អលភន្តេន សយមេវ វា បញ្ច សីលានិ ឯកជ្ឈំ បាដិយេក្កំ វា សមាទិយន្តេន សមាទិន្នានិ ហោន្តិ. ភេទតោ គហដ្ឋានំ យំ យំ វីតិក្កន្តំ, តំ តទេវ ភិជ្ជតិ, ឥតរំ ន ភិជ្ជតិ. កស្មា? គហដ្ឋា ហិ អនិពទ្ធសីលា ហោន្តិ, យំ យំ សក្កោន្តិ, តំ តទេវ រក្ខន្តិ. បព្ពជិតានំ បន ឯកស្មិំ វីតិក្កន្តេ សព្ពានិ ភិជ្ជន្តីតិ.

ផលតោតិ បាណាតិបាតា វេរមណិយា ចេត្ថ អង្គបច្ចង្គសម្បន្នតា, អារោហបរិណាហសម្បត្តិ, ជវនសម្បត្តិ, សុប្បតិដ្ឋិតបាទតា, ចារុតា, មុទុតា, សុចិតា, សូរតា, មហព្ពលតា, វិស្សដ្ឋវចនតា, សត្តានំ បិយមនាបតា, អភិជ្ជបរិសតា, អច្ឆម្ភិតា, ទុប្បធំសិយតា, បរូបក្កមេន អមរណតា, មហាបរិវារតា, សុវណ្ណតា, សុសណ្ឋានតា, អប្បាពាធតា, អសោកតា, បិយមនាបេហិ អវិប្បយោគោ, ទីឃាយុកតាតិ ឯវមាទីនិ ផលានិ.

អទិន្នាទានា វេរមណិយា មហាធនធញ្ញតា, អនន្តភោគតា, ថិរភោគតា, ឥច្ឆិតានំ ភោគានំ ខិប្បំ បដិលាភោ, រាជាទីហិ អសាធារណភោគតា, ឧឡារភោគតា, តត្ថ តត្ថ ជេដ្ឋកភាវោ, នត្ថិភាវស្ស អជាននតា, សុខវិហារិតាតិ ឯវមាទីនិ.

អព្រហ្មចរិយា វេរមណិយា វិគតបច្ចត្ថិកតា, សព្ពសត្តានំ បិយមនាបតា, អន្នបានវត្ថច្ឆាទនាទីនំ លាភិតា, សុខសុបនតា, សុខបដិពុជ្ឈនតា, អបាយភយវិមោក្ខោ, ឥត្ថិភាវនបុំសកភាវានំ អភព្ពតា, អក្កោធនតា, សច្ចការិតា, អមង្កុតា, អារាធនសុខតា, បរិបុណ្ណិន្ទ្រិយតា, បរិបុណ្ណលក្ខណតា, និរាសង្កតា, អប្បោស្សុក្កតា, សុខវិហារិតា, អកុតោភយតា, បិយវិប្បយោគាភាវោតិ ឯវមាទីនិ. យស្មា បន មិច្ឆាចារាវេរមណិយា ផលានិបិ ឯត្ថេវ អន្តោគធានិ, តស្មា (អព្រហ្មចរិយា វេរមណិយា).

មុសាវាទា វេរមណិយា វិប្បសន្និន្ទ្រិយតា, វិស្សដ្ឋមធុរភាណិតា, សមសិតសុទ្ធទន្តតា, នាតិថូលតា, នាតិកិសតា, នាតិរស្សតា, នាតិទីឃតា, សុខសម្ផស្សតា, ឧប្បលគន្ធមុខតា, សុស្សូសកបរិសតា, អាទេយ្យវចនតា, កមលទលសទិសមុទុលោហិតតនុជិវ្ហតា, អលីនតា, អនុទ្ធតតាតិ ឯវមាទីនិ.

សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានា វេរមណិយា អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នេសុ កិច្ចករណីយេសុ អប្បមាទតា, ញាណវន្តតា, សទា ឧបដ្ឋិតស្សតិតា, ឧប្បន្នេសុ កិច្ចករណីយេសុ ឋានុប្បត្តិកបដិភានវន្តតា, អនលសតា, អជឡតា, អនុម្មត្តតា, អច្ឆម្ភិតា, អសារម្ភិតា, អនិស្សុកិតា, អមច្ឆរិតា, សច្ចវាទិតា, អបិសុណអផរុសអសម្ផប្បលាបវាទិតា, កតញ្ញុតា, កតវេទិតា, ចាគវន្តតា, សីលវន្តតា, ឧជុកតា, អក្កោធនតា, ហិរោត្តប្បសម្បន្នតា, ឧជុទិដ្ឋិតា, មហន្តតា, បណ្ឌិតតា, អត្ថានត្ថកុសលតាតិ ឯវមាទីនិ ផលានិ. ឯវមេត្ថ បាណាតិបាតាវេរមណិអាទីនម្បិ សភាវាទិតោ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

សីលវាតិ យថាវុត្តបញ្ចសីលវសេន សីលវា. កល្យាណធម្មោតិ សុន្ទរធម្មោ, សរណគមនបរិទីបិតាយ ទិដ្ឋិសម្បត្តិយា សម្បន្នបញ្ញោតិ អត្ថោ. យោ បន បុត្តោ មាតាបិតូសុ អស្សទ្ធេសុ ទុស្សីលេសុ ច សយម្បិ តាទិសោ, សោបិ អវជាតោយេវាតិ វេទិតព្ពោ. អស្សទ្ធិយាទយោ ហិ ឥធ អវជាតភាវស្ស លក្ខណំ វុត្តា, តេ ច តស្មិំ សំវិជ្ជន្តិ. មាតាបិតរោ បន ឧបាទាយ បុត្តស្ស អតិជាតាទិភាវោ វុច្ចតីតិ.

យោ ហោតិ កុលគន្ធនោតិ កុលច្ឆេទកោ កុលវិនាសកោ. ឆេទនត្ថោ ហិ ឥធ គន្ធសទ្ទោ, ‘‘ឧប្បលគន្ធបច្ចត្ថិកា’’តិអាទីសុ (បារា. ៦៥) វិយ. កេចិ បន ‘‘កុលធំសនោ’’តិ បឋន្តិ, សោ ឯវត្ថោ.

ឯតេ ខោ បុត្តា លោកស្មិន្តិ ឯតេ អតិជាតាទយោ តយោ បុត្តា ឯវ ឥមស្មិំ សត្តលោកេ បុត្តា នាម, ន ឥតោ វិនិមុត្តា អត្ថិ. ឥមេសុ បន យេ ភវន្តិ ឧបាសកា យេ សរណគមនសម្បត្តិយា ឧបាសកា ភវន្តិ កម្មស្សកតាញាណេន កម្មស្ស កោវិទា, តេ ច បណ្ឌិតា បញ្ញវន្តោ, បញ្ចសីលទសសីលេន សម្បន្នា បរិបុណ្ណា. យាចកានំ វចនំ ជានន្តិ, តេសំ មុខាការទស្សនេនេវ អធិប្បាយបូរណតោតិ វទញ្ញូ, តេសំ វា ‘‘ទេហី’’តិ វចនំ សុត្វា ‘‘ឥមេ បុព្ពេ ទានំ អទត្វា ឯវំភូតា, មយា បន ឯវំ ន ភវិតព្ព’’ន្តិ តេសំ បរិច្ចាគេន តទត្ថំ ជានន្តីតិ វទញ្ញូ, បណ្ឌិតានំ វា កម្មស្សកតាទិទីបកំ វចនំ ជានន្តីតិ វទញ្ញូ. ‘‘បទញ្ញូ’’តិ ច បឋន្តិ, បទានិយា បរិច្ចាគសីលាតិ អត្ថោ. តតោ ឯវ វិគតមច្ឆេរមលត្តា វីតមច្ឆរា. អព្ភឃនាតិ អព្ភសង្ខាតា ឃនា, ឃនមេឃបដលា វា មុត្តោ ចន្ទោវិយ, ឧបាសកាទិបរិសាសុ ខត្តិយាទិបរិសាសុ ច វិរោចរេ វិរោចន្តិ, សោភន្តីតិ អត្ថោ.

បញ្ចមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.