៣. តតិយវគ្គោ

១. មិច្ឆាទិដ្ឋិកសុត្តវណ្ណនា

៧០. តតិយវគ្គស្ស បឋមេ ទិដ្ឋា មយាតិ មយា ទិដ្ឋា, មម សមន្តចក្ខុនា ទិព្ពចក្ខុនា ចាតិ ទ្វីហិបិ ចក្ខូហិ ទិដ្ឋា បច្ចក្ខតោ វិទិតា. តេន អនុស្សវាទិំ បដិក្ខិបតិ, អយញ្ច អត្ថោ ឥទានេវ បាឡិយំ អាគមិស្សតិ. កាយទុច្ចរិតេន សមន្នាគតាតិ កាយទុច្ចរិតេន សមង្គីភូតា. អរិយានំ ឧបវាទកាតិ ពុទ្ធាទីនំ អរិយានំ អន្តមសោ គិហិសោតាបន្នានម្បិ គុណបរិធំសនេន អភូតព្ភក្ខានេន ឧបវាទកា អក្កោសកា គរហកា. មិច្ឆាទិដ្ឋិកាតិ វិបរីតទស្សនា. មិច្ឆាទិដ្ឋិកម្មសមាទានាតិ មិច្ឆាទស្សនហេតុ សមាទិន្ននានាវិធកម្មា យេ ច, មិច្ឆាទិដ្ឋិមូលកេសុ កាយកម្មាទីសុ អញ្ញេបិ សមាទបេន្តិ. ឯត្ថ ច វចីមនោទុច្ចរិតគ្គហណេនេវ អរិយូបវាទមិច្ឆាទិដ្ឋីសុ គហិតាសុ បុនវចនំ មហាសាវជ្ជភាវទស្សនត្ថំ នេសំ. មហាសាវជ្ជោ ហិ អរិយូបវាទោ អានន្តរិយសទិសោ. យថាហ –

‘‘សេយ្យថាបិ, សារិបុត្ត, ភិក្ខុ សីលសម្បន្នោ, សមាធិសម្បន្នោ, បញ្ញាសម្បន្នោ, ទិដ្ឋេវ ធម្មេ អញ្ញំ អារាធេយ្យ; ឯវំសម្បទមិទំ, សារិបុត្ត, វទាមិ តំ វាចំ អប្បហាយ, តំ ចិត្តំ អប្បហាយ, តំ ទិដ្ឋិំ អប្បដិនិស្សជ្ជិត្វា យថាភតំ និក្ខិត្តោ ឯវំ និរយេ’’តិ (ម. និ. ១.១៤៩).

មិច្ឆាទិដ្ឋិតោ ច មហាសាវជ្ជតរំ នាម អញ្ញំ នត្ថិ. យថាហ –

‘‘នាហំ, ភិក្ខវេ, អញ្ញំ ឯកធម្មម្បិ សមនុបស្សាមិ, យំ ឯវំ មហាសាវជ្ជតរំ យថយិទំ, ភិក្ខវេ, មិច្ឆាទិដ្ឋិ. មិច្ឆាទិដ្ឋិបរមានិ, ភិក្ខវេ, វជ្ជានី’’តិ (អ. និ. ១.៣១០).

តំ ខោ បនាតិអាទិ យថាវុត្តស្ស អត្ថស្ស អត្តបច្ចក្ខភាវំ ទឡ្ហតរំ កត្វា ទស្សេតុំ អារទ្ធំ. តម្បិ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

គាថាសុ មិច្ឆា មនំ បណិធាយាតិ អភិជ្ឈាទីនំ វសេន ចិត្តំ អយោនិសោ ឋបេត្វា. មិច្ឆា វាចញ្ច ភាសិយាតិ មិច្ឆា មុសាវាទាទិវសេន វាចំ ភាសិត្វា. មិច្ឆា កម្មានិ កត្វានាតិ បាណាតិបាតាទិវសេន កាយកម្មានិ កត្វា. អថ វា មិច្ឆា មនំ បណិធាយាតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិវសេន ចិត្តំ វិបរីតំ ឋបេត្វា. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. ឥទានិស្ស តថា ទុច្ចរិតចរណេ ការណំ ទស្សេតិ អប្បស្សុតោតិ, អត្តនោ បរេសញ្ច ហិតាវហេន សុតេន វិរហិតោតិ អត្ថោ. អបុញ្ញករោតិ តតោ ឯវ អរិយធម្មស្ស អកោវិទតាយ កិព្ពិសការី បាបធម្មោ. អប្បស្មិំ ឥធ ជីវិតេតិ ឥធ មនុស្សលោកេ ជីវិតេ អតិបរិត្តេ. តថា ចាហ ‘‘យោ ចិរំ ជីវតិ, សោ វស្សសតំ អប្បំ វា ភិយ្យោ’’តិ (ទី. និ. ២.៩៣; សំ. និ. ១.១៤៥), ‘‘អប្បមាយុ មនុស្សាន’’ន្តិ (សំ. និ. ១.១៤៥; មហានិ. ១០) ច. តស្មា ពហុស្សុតោ សប្បញ្ញោ សីឃំ បុញ្ញានិ កត្វា សគ្គូបគោ និព្ពានបតិដ្ឋោ វា ហោតិ. យោ បន អប្បស្សុតោ អបុញ្ញករោ, កាយស្ស ភេទា ទុប្បញ្ញោ និរយំ សោ ឧបបជ្ជតីតិ.

បឋមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សម្មាទិដ្ឋិកសុត្តវណ្ណនា

៧១. ទុតិយេ បឋមសុត្តេ វុត្តវិបរិយាយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ទុតិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. និស្សរណិយសុត្តវណ្ណនា

៧២. តតិយេ និស្សរណិយាតិ និស្សរណបដិសំយុត្តា. ធាតុយោតិ សត្តសុញ្ញសភាវា. កាមានន្តិ កិលេសកាមានញ្ចេវ វត្ថុកាមានញ្ច. អថ វា កាមានន្តិ កិលេសកាមានំ. កិលេសកាមតោ ហិ និស្សរណា វត្ថុកាមេហិបិ និស្សរណំយេវ ហោតិ, ន អញ្ញថា. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘ន តេ កាមា យានិ ចិត្រានិ លោកេ,

សង្កប្បរាគោ បុរិសស្ស កាមោ;

តិដ្ឋន្តិ ចិត្រានិ តថេវ លោកេ,

អថេត្ថ ធីរា វិនយន្តិ ឆន្ទ’’ន្តិ. (អ. និ. ៦.៦៣);

និស្សរណន្តិ អបគមោ. នេក្ខម្មន្តិ បឋមជ្ឈានំ, វិសេសតោ តំ អសុភារម្មណំ ទដ្ឋព្ពំ. យោ បន តំ ឈានំ បាទកំ កត្វា សង្ខារេ សម្មសិត្វា តតិយមគ្គំ បត្វា អនាគាមិមគ្គេន និព្ពានំ សច្ឆិករោតិ, តស្ស ចិត្តំ អច្ចន្តមេវ កាមេហិ និស្សដន្តិ ឥទំ ឧក្កដ្ឋតោ កាមានំ និស្សរណំ វេទិតព្ពំ. រូបានន្តិ រូបធម្មានំ, វិសេសេន សទ្ធិំ អារម្មណេហិ កុសលវិបាកកិរិយាភេទតោ សព្ពេសំ រូបាវចរធម្មានំ. អារុប្បន្តិ អរូបាវចរជ្ឈានំ. កេចិ បន ‘‘កាមាន’’ន្តិ បទស្ស ‘‘សព្ពេសំ កាមាវចរធម្មាន’’ន្តិ អត្ថំ វទន្តិ. ‘‘នេក្ខម្ម’’ន្តិ ច ‘‘បញ្ច រូបាវចរជ្ឈានានី’’តិ. តំ អដ្ឋកថាសុ នត្ថិ, ន យុជ្ជតិ ច. ភូតន្តិ ជាតំ. សង្ខតន្តិ សមេច្ច សម្ភុយ្យ បច្ចយេហិ កតំ. បដិច្ចសមុប្បន្នន្តិ ការណតោ និព្ពត្តំ. តីហិបិ បទេហិ តេភូមកេ ធម្មេ អនវសេសតោ បរិយាទិយតិ. និរោធោតិ និព្ពានំ. ឯត្ថ ច បឋមាយ ធាតុយា កាមបរិញ្ញា វុត្តា, ទុតិយាយ រូបបរិញ្ញា, តតិយាយ សព្ពសង្ខតបរិញ្ញា សព្ពភវសមតិក្កមោ វុត្តោ.

គាថាសុ កាមនិស្សរណំ ញត្វាតិ ‘‘ឥទំ កាមនិស្សរណំ – ឯវញ្ច កាមតោ និស្សរណ’’ន្តិ ជានិត្វា. អតិក្កមតិ ឯតេនាតិ អតិក្កមោ, អតិក្កមនូបាយោ, តំ អតិក្កមំ អារុប្បំ ញត្វា. សព្ពេ សង្ខារា សមន្តិ វូបសមន្តិ ឯត្ថាតិ សព្ពសង្ខារសមថោ, និព្ពានំ, តំ ផុសំ ផុសន្តោ. សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ.

តតិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. សន្តតរសុត្តវណ្ណនា

៧៣. ចតុត្ថេ រូបេហីតិ រូបាវចរធម្មេហិ. សន្តតរាតិ អតិសយេន សន្តា. រូបាវចរធម្មា ហិ កិលេសវិក្ខម្ភនតោ វិតក្កាទិឱឡារិកង្គប្បហានតោ សមាធិភូមិភាវតោ ច សន្តា នាម, អារុប្បា បន តេហិបិ អង្គសន្តតាយ ចេវ អារម្មណសន្តតាយ ច អតិសយេន សន្តវុត្តិកា, តេន សន្តតរាតិ វុត្តា. និរោធោតិ និព្ពានំ. សង្ខារាវសេសសុខុមភាវប្បត្តិតោបិ ហិ ចតុត្ថារុប្បតោ ផលសមាបត្តិយោវ សន្តតរា កិលេសទរថបដិបស្សទ្ធិតោ និព្ពានារម្មណតោ ច, កិមង្គំ បន សព្ពសង្ខារសមថោ និព្ពានំ. តេន វុត្តំ ‘‘អារុប្បេហិ និរោធោ សន្តតរោ’’តិ.

គាថាសុ រូបូបគាតិ រូបភវូបគា. រូបភវោ ហិ ឥធ រូបន្តិ វុត្តោ, ‘‘រូបូបបត្តិយា មគ្គំ ភាវេតី’’តិអាទីសុ វិយ. អរូបដ្ឋាយិនោតិ អរូបាវចរា. និរោធំ អប្បជានន្តា, អាគន្តារោ បុនព្ភវន្តិ ឯតេន រូបារូបាវចរធម្មេហិ និរោធស្ស សន្តភាវមេវ ទស្សេតិ. អរូបេសុ អសណ្ឋិតាតិ អរូបរាគេន អរូបភវេសុ អប្បតិដ្ឋហន្តា, តេបិ បរិជានន្តាតិ អត្ថោ. និរោធេ យេ វិមុច្ចន្តីតិ ឯត្ថ យេតិ និបាតមត្តំ. សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ.

ចតុត្ថសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. បុត្តសុត្តវណ្ណនា

៧៤. បញ្ចមេ បុត្តាតិ អត្រជា ឱរសបុត្តា, ទិន្នកាទយោបិ វា. សន្តោតិ ភវន្តា សំវិជ្ជមានា លោកស្មិន្តិ ឥមស្មិំ លោកេ ឧបលព្ភមានា. អត្ថិភាវេន សន្តោ, បាកដភាវេន វិជ្ជមានា. អតិជាតោតិ អត្តនោ គុណេហិ មាតាបិតរោ អតិក្កមិត្វា ជាតោ, តេហិ អធិកគុណោតិ អត្ថោ. អនុជាតោតិ គុណេហិ មាតាបិតូនំ អនុរូបោ ហុត្វា ជាតោ, តេហិ សមានគុណោតិ អត្ថោ. អវជាតោតិ គុណេហិ មាតាបិតូនំ អធមោ ហុត្វា ជាតោ, តេហិ ហីនគុណោតិ អត្ថោ. យេហិ បន គុណេហិ យុត្តោ មាតាបិតូនំ អធិកោ សមោ ហីនោតិ ច អធិប្បេតោ, តេ វិភជិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បុត្តោ អតិជាតោ ហោតី’’តិ កថេតុកម្យតាយ បុច្ឆំ កត្វា ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, បុត្តស្សា’’តិអាទិនា និទ្ទេសោ អារទ្ធោ.

តត្ថ ន ពុទ្ធំ សរណំ គតាតិអាទីសុ ពុទ្ធោតិ សព្ពធម្មេសុ អប្បដិហតញាណនិមិត្តានុត្តរវិមោក្ខាធិគមបរិភាវិតំ ខន្ធសន្តានំ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណបទដ្ឋានំ វា សច្ចាភិសម្ពោធិំ ឧបាទាយ បញ្ញត្តិកោ សត្តាតិសយោ ពុទ្ធោ. យថាហ –

‘‘ពុទ្ធោតិ យោ សោ ភគវា សយម្ភូ អនាចរិយកោ បុព្ពេ អននុស្សុតេសុ ធម្មេសុ សាមំ សច្ចានិ អភិសម្ពុជ្ឈិ, តត្ថ ច សព្ពញ្ញុតំ បត្តោ, ពលេសុ ច វសីភាវ’’ន្តិ (ចូឡនិ. បារាយនត្ថុតិគាថានិទ្ទេស ៩៧; បដិ. ម. ១.១៦១) –

អយំ តាវ អត្ថតោ ពុទ្ធវិភាវនា.

ព្យញ្ជនតោ បន សវាសនាយ កិលេសនិទ្ទាយ អច្ចន្តវិគមេន ពុទ្ធវា បដិពុទ្ធវាតិ ពុទ្ធោ, ពុទ្ធិយា វា វិកសិតភាវេន ពុទ្ធវា វិពុទ្ធវាតិ ពុទ្ធោ, ពុជ្ឈិតាតិ ពុទ្ធោ, ពោធេតាតិ ពុទ្ធោតិ ឯវមាទិនា នយេន វេទិតព្ពោ. យថាហ –

‘‘ពុជ្ឈិតា សច្ចានីតិ ពុទ្ធោ, ពោធេតា បជាយាតិ ពុទ្ធោ, សព្ពញ្ញុតាយ ពុទ្ធោ, សព្ពទស្សាវិតាយ ពុទ្ធោ, អនញ្ញនេយ្យតាយ ពុទ្ធោ, វិសវិតាយ ពុទ្ធោ, ខីណាសវសង្ខាតេន ពុទ្ធោ, និរុបក្កិលេសសង្ខាតេន ពុទ្ធោ, ឯកន្តវីតរាគោតិ ពុទ្ធោ, ឯកន្តវីតទោសោតិ ពុទ្ធោ, ឯកន្តវីតមោហោតិ ពុទ្ធោ, ឯកន្តនិក្កិលេសោតិ ពុទ្ធោ, ឯកាយនមគ្គំ គតោតិ ពុទ្ធោ, ឯកោ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោតិ ពុទ្ធោ, អពុទ្ធិវិហតត្តា ពុទ្ធិបដិលាភាតិ ពុទ្ធោ, ពុទ្ធោតិ ចេតំ នាមំ ន មាតរា កតំ, ន បិតរា កតំ, ន ភាតរា កតំ, ន ភគិនិយា កតំ, ន មិត្តាមច្ចេហិ កតំ, ន ញាតិសាលោហិតេហិ កតំ, ន សមណព្រាហ្មណេហិ កតំ, ន ទេវតាហិ កតំ, អថ ខោ វិមោក្ខន្តិកមេតំ ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ ពោធិយា មូលេ សហ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស បដិលាភា សច្ឆិកា បញ្ញត្តិ, យទិទំ ពុទ្ធោ’’តិ (ចូឡនិ. បារាយនត្ថុតិគាថានិទ្ទេស ៩៧; បដិ. ម. ១.១៦២).

ហិំសតីតិ សរណំ, សព្ពំ អនត្ថំ អបាយទុក្ខំ សព្ពំ សំសារទុក្ខំ ហិំសតិ វិនាសេតិ វិទ្ធំសេតីតិ អត្ថោ. សរណំ គតាតិ ‘‘ពុទ្ធោ ភគវា អម្ហាកំ សរណំ គតិ បរាយណំ បដិសរណំ អឃស្ស ហន្តា ហិតស្ស វិធាតា’’តិ ឥមិនា អធិប្បាយេន ពុទ្ធំ ភគវន្តំ គច្ឆាម ភជាម សេវាម បយិរុបាសាម. ឯវំ វា ជានាម ពុជ្ឈាមាតិ ឯវំ គតា ឧបគតា ពុទ្ធំ សរណំ គតា. តប្បដិក្ខេបេន ន ពុទ្ធំ សរណំ គតា.

ធម្មំ សរណំ គតាតិ អធិគតមគ្គេ សច្ឆិកតនិរោធេ យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជមានេ ចតូសុ អបាយេសុ អបតមានេ កត្វា ធារេតីតិ ធម្មោ. សោ អត្ថតោ អរិយមគ្គោ ចេវ និព្ពានញ្ច. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘យាវតា, ភិក្ខវេ, ធម្មា សង្ខតា, អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតី’’តិ វិត្ថារោ (អ. និ. ៤.៣៤).

ន កេវលញ្ច អរិយមគ្គនិព្ពានានិ ឯវ, អបិច ខោ អរិយផលេហិ សទ្ធិំ បរិយត្តិធម្មោ ច. វុត្តញ្ហេតំ ឆត្តមាណវកវិមានេ –

‘‘រាគវិរាគមនេជមសោកំ,

ធម្មមសង្ខតមប្បដិកូលំ;

មធុរមិមំ បគុណំ សុវិភត្តំ,

ធម្មមិមំ សរណត្ថមុបេហី’’តិ. (វិ. វ. ៨៨៧);

តត្ថ ហិ រាគវិរាគោតិ មគ្គោ កថិតោ, អនេជមសោកន្តិ ផលំ, ធម្មសង្ខតន្តិ និព្ពានំ, អប្បដិកូលំ មធុរមិមំ បគុណំ សុវិភត្តន្តិ បិដកត្តយេន វិភត្តា សព្ពធម្មក្ខន្ធា កថិតា. តំ ធម្មំ វុត្តនយេន សរណន្តិ គតា ធម្មំ សរណំ គតា. តប្បដិក្ខេបេន ន ធម្មំ សរណំ គតា.

ទិដ្ឋិសីលសង្ឃាតេន សំហតោតិ សង្ឃោ. សោ អត្ថតោ អដ្ឋអរិយបុគ្គលសមូហោ. វុត្តញ្ហេតំ តស្មិំ ឯវ វិមានេ –

‘‘យត្ថ ច ទិន្ន មហប្ផលមាហុ,

ចតូសុ សុចីសុ បុរិសយុគេសុ;

អដ្ឋ ច បុគ្គល ធម្មទសា តេ,

សង្ឃមិមំ សរណត្ថមុបេហី’’តិ. (វិ. វ. ៨៨៨);

តំ សង្ឃំ វុត្តនយេន សរណន្តិ គតា សង្ឃំ សរណំ គតា. តប្បដិក្ខេបេន ន សង្ឃំ សរណំ គតាតិ.

ឯត្ថ ច សរណគមនកោសល្លត្ថំ សរណំ សរណគមនំ, យោ ច សរណំ គច្ឆតិ សរណគមនប្បភេទោ, ផលំ, សំកិលេសោ, ភេទោ, វោទានន្តិ អយំ វិធិ វេទិតព្ពោ.

តត្ថ បទត្ថតោ តាវ ហិំសតីតិ សរណំ, សរណគតានំ តេនេវ សរណគមនេន ភយំ សន្តាសំ ទុក្ខំ ទុគ្គតិំ បរិកិលេសំ ហនតិ វិនាសេតីតិ អត្ថោ, រតនត្តយស្សេតំ អធិវចនំ. អថ វា ហិតេ បវត្តនេន អហិតា និវត្តនេន ច សត្តានំ ភយំ ហិំសតីតិ ពុទ្ធោ សរណំ, ភវកន្តារតោ ឧត្តារណេន អស្សាសទានេន ច ធម្មោ, អប្បកានម្បិ ការានំ វិបុលផលបដិលាភករណេន សង្ឃោ. តស្មា ឥមិនាបិ បរិយាយេន រតនត្តយំ សរណំ. តប្បសាទតគ្គរុតាហិ វិហតកិលេសោ តប្បរាយណតាការប្បវត្តោ ចិត្តុប្បាទោ សរណគមនំ. តំសមង្គិសត្តោ សរណំ គច្ឆតិ, វុត្តប្បការេន ចិត្តុប្បាទេន ‘‘ឯតានិ មេ តីណិ រតនានិ សរណំ, ឯតានិ បរាយណ’’ន្តិ ឯវំ ឧបេតីតិ អត្ថោ. ឯវំ តាវ សរណំ សរណគមនំ, យោ ច សរណំ គច្ឆតីតិ ឥទំ តយំ វេទិតព្ពំ.

បភេទតោ បន ទុវិធំ សរណគមនំ – លោកិយំ, លោកុត្តរញ្ច. តត្ថ លោកុត្តរំ ទិដ្ឋសច្ចានំ មគ្គក្ខណេ សរណគមនុបក្កិលេសសមុច្ឆេទេន អារម្មណតោ និព្ពានារម្មណំ ហុត្វា កិច្ចតោ សកលេបិ រតនត្តយេ ឥជ្ឈតិ, លោកិយំ បុថុជ្ជនានំ សរណគមនុបក្កិលេសវិក្ខម្ភនេន អារម្មណតោ ពុទ្ធាទិគុណារម្មណំ ហុត្វា ឥជ្ឈតិ. តំ អត្ថតោ ពុទ្ធាទីសុ វត្ថូសុ សទ្ធាបដិលាភោ, សទ្ធាមូលិកា ច សម្មាទិដ្ឋិ ទសសុ បុញ្ញកិរិយវត្ថូសុ ទិដ្ឋិជុកម្មន្តិ វុច្ចតិ.

តយិទំ ចតុធា បវត្តតិ – អត្តសន្និយ្យាតនេន, តប្បរាយណតាយ, សិស្សភាវូបគមនេន, បណិបាតេនាតិ. តត្ថ អត្តសន្និយ្យាតនំ នាម ‘‘អជ្ជ អាទិំ កត្វា អហំ អត្តានំ ពុទ្ធស្ស និយ្យាតេមិ, ធម្មស្ស, សង្ឃស្សា’’តិ ឯវំ ពុទ្ធាទីនំ អត្តបរិច្ចជនំ. តប្បរាយណំ នាម ‘‘អជ្ជ អាទិំ កត្វា អហំ ពុទ្ធបរាយណោ, ធម្មបរាយណោ, សង្ឃបរាយណោ ឥតិ មំ ធារេហី’’តិ ឯវំ តប្បដិសរណភាវោ តប្បរាយណតា. សិស្សភាវូបគមនំ នាម ‘‘អជ្ជ អាទិំ កត្វា អហំ ពុទ្ធស្ស អន្តេវាសិកោ, ធម្មស្ស, សង្ឃស្ស ឥតិ មំ ធារេតូ’’តិ ឯវំ សិស្សភាវស្ស ឧបគមនំ. បណិបាតោ នាម ‘‘អជ្ជ អាទិំ កត្វា អហំ អភិវាទនបច្ចុដ្ឋានអញ្ជលិកម្មសាមីចិកម្មំ ពុទ្ធាទីនំ ឯវ តិណ្ណំ វត្ថូនំ ករោមិ ឥតិ មំ ធារេតូ’’តិ ឯវំ ពុទ្ធាទីសុ បរមនិបច្ចការោ. ឥមេសញ្ហិ ចតុន្នំ អាការានំ អញ្ញតរំ ករោន្តេន គហិតំ ឯវ ហោតិ សរណគមនំ.

អបិច ‘‘ភគវតោ អត្តានំ បរិច្ចជាមិ, ធម្មស្ស, សង្ឃស្ស អត្តានំ បរិច្ចជាមិ, ជីវិតំ បរិច្ចជាមិ, បរិច្ចត្តោ ឯវ មេ អត្តា ជីវិតញ្ច, ជីវិតបរិយន្តិកំ ពុទ្ធំ សរណំ គច្ឆាមិ, ពុទ្ធោ មេ សរណំ តាណំ លេណ’’ន្តិ ឯវម្បិ អត្តសន្និយ្យាតនំ វេទិតព្ពំ. ‘‘សត្ថារញ្ច វតាហំ បស្សេយ្យំ, ភគវន្តមេវ បស្សេយ្យំ; សុគតញ្ច វតាហំ បស្សេយ្យំ, ភគវន្តមេវ បស្សេយ្យំ; សម្មាសម្ពុទ្ធញ្ច វតាហំ បស្សេយ្យំ; ភគវន្តមេវ បស្សេយ្យ’’ន្តិ (សំ. និ. ២.១៥៤) ឯវំ មហាកស្សបត្ថេរស្ស សរណគមនំ វិយ សិស្សភាវូបគមនំ ទដ្ឋព្ពំ.

‘‘សោ អហំ វិចរិស្សាមិ, គាមា គាមំ បុរា បុរំ;

នមស្សមានោ សម្ពុទ្ធំ, ធម្មស្ស ច សុធម្មត’’ន្តិ. (សំ. និ. ១.២៤៦; សុ. និ. ១៩៤) –

ឯវំ អាឡវកាទីនំ សរណគមនំ វិយ តប្បរាយណតា វេទិតព្ពា. ‘‘អថ ខោ, ព្រហ្មាយុ, ព្រាហ្មណោ ឧដ្ឋាយាសនា ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វា ភគវតោ បាទេសុ សិរសា និបតិត្វា ភគវតោ បាទានិ មុខេន ច បរិចុម្ពតិ, បាណីហិ ច បរិសម្ពាហតិ, នាមញ្ច សាវេតិ ‘ព្រហ្មាយុ អហំ, ភោ គោតម, ព្រាហ្មណោ, ព្រហ្មាយុ អហំ, ភោ គោតម, ព្រាហ្មណោ’’’តិ (ម. និ. ២.៣៩៤) ឯវំ បណិបាតោ ទដ្ឋព្ពោ.

សោ បនេស ញាតិភយាចរិយទក្ខិណេយ្យវសេន ចតុព្ពិធោ ហោតិ. តត្ថ ទក្ខិណេយ្យបណិបាតេន សរណគមនំ ហោតិ, ន ឥតរេហិ. សេដ្ឋវសេនេវ ហិ សរណំ គយ្ហតិ, សេដ្ឋវសេន ភិជ្ជតិ. តស្មា យោ ‘‘អយមេវ លោកេ សព្ពសត្តុត្តមោ អគ្គទក្ខិណេយ្យោ’’តិ វន្ទតិ, តេនេវ សរណំ គហិតំ ហោតិ, ន ញាតិភយាចរិយសញ្ញាយ វន្ទន្តេន. ឯវំ គហិតសរណស្ស ឧបាសកស្ស វា ឧបាសិកាយ វា អញ្ញតិត្ថិយេសុ បព្ពជិតម្បិ ‘‘ញាតកោ មេ អយ’’ន្តិ វន្ទតោ សរណំ ន ភិជ្ជតិ, បគេវ អបព្ពជិតំ. តថា រាជានំ ភយេន វន្ទតោ. សោ ហិ រដ្ឋបូជិតត្តា អវន្ទិយមានោ អនត្ថម្បិ ករេយ្យាតិ. តថា យំកិញ្ចិ សិប្បំ សិក្ខាបកំ តិត្ថិយម្បិ ‘‘អាចរិយោ មេ អយ’’ន្តិ វន្ទតោបិ ន ភិជ្ជតិ. ឯវំ សរណគមនស្ស បភេទោ វេទិតព្ពោ.

ឯត្ថ ច លោកុត្តរស្ស សរណគមនស្ស ចត្តារិ សាមញ្ញផលានិ វិបាកផលំ, សព្ពទុក្ខក្ខយោ អានិសំសផលំ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘យោ ច ពុទ្ធញ្ច ធម្មញ្ច, សង្ឃញ្ច សរណំ គតោ;

ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ, សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតិ.

‘‘ទុក្ខំ ទុក្ខសមុប្បាទំ, ទុក្ខស្ស ច អតិក្កមំ;

អរិយំ ចដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ, ទុក្ខូបសមគាមិនំ.

‘‘ឯតំ ខោ សរណំ ខេមំ, ឯតំ សរណមុត្តមំ;

ឯតំ សរណមាគម្ម, សព្ពទុក្ខា បមុច្ចតី’’តិ. (ធ. ប. ១៩០-១៩២);

អបិច និច្ចតោ អនុបគមនាទីនិបិ ឯតស្ស អានិសំសផលំ វេទិតព្ពំ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘អដ្ឋានមេតំ, ភិក្ខវេ, អនវកាសោ, យំ ទិដ្ឋិសម្បន្នោ បុគ្គលោ កញ្ចិ សង្ខារំ និច្ចតោ ឧបគច្ឆេយ្យ, សុខតោ ឧបគច្ឆេយ្យ, កញ្ចិ ធម្មំ អត្តតោ ឧបគច្ឆេយ្យ, មាតរំ ជីវិតា វោរោបេយ្យ, បិតរំ ជីវិតា វោរោបេយ្យ, អរហន្តំ ជីវិតា វោរោបេយ្យ, ទុដ្ឋចិត្តោ តថាគតស្ស លោហិតំ ឧប្បាទេយ្យ, សង្ឃំ ភិន្ទេយ្យ, អញ្ញំ សត្ថារំ ឧទ្ទិសេយ្យ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’’តិ (ម. និ. ៣.១២៧-១២៨; អ. និ. ១.២៦៨-២៧៦; វិភ. ៨០៩).

លោកិយស្ស បន សរណគមនស្ស ភវសម្បទាបិ ភោគសម្បទាបិ ផលមេវ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘យេ កេចិ ពុទ្ធំ សរណំ គតាសេ,

ន តេ គមិស្សន្តិ អបាយភូមិំ;

បហាយ មានុសំ ទេហំ,

ទេវកាយំ បរិបូរេស្សន្តី’’តិ. (សំ. និ. ១.៣៧);

អបរម្បិ វុត្តំ –

‘‘អថ ខោ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ អសីតិយា ទេវតាសហស្សេហិ សទ្ធិំ យេនាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ តេនុបសង្កមិ…បេ… ឯកមន្តំ ឋិតំ ខោ សក្កំ ទេវានមិន្ទំ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ ឯតទវោច – ‘សាធុ ខោ, ទេវានមិន្ទ, ពុទ្ធំ សរណគមនំ ហោតិ. ពុទ្ធំ សរណគមនហេតុ ខោ, ទេវានមិន្ទ, ឯវមិធេកច្ចេ សត្តា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជន្តិ. តេ អញ្ញេ ទេវេ ទសហិ ឋានេហិ អធិគណ្ហន្តិ – ទិព្ពេន អាយុនា, ទិព្ពេន វណ្ណេន, ទិព្ពេន សុខេន, ទិព្ពេន យសេន, ទិព្ពេន អាធិបតេយ្យេន, ទិព្ពេហិ រូបេហិ, ទិព្ពេហិ សទ្ទេហិ, ទិព្ពេហិ គន្ធេហិ, ទិព្ពេហិ រសេហិ, ទិព្ពេហិ ផោដ្ឋព្ពេហិ…បេ… ធម្មំ, សង្ឃំ…បេ… ផោដ្ឋព្ពេហី’’’តិ (សំ. និ. ៤.៣៤១).

វេលាមសុត្តាទិវសេនបិ (អ. និ. ៩.២០) សរណគមនស្ស ផលវិសេសោ វេទិតព្ពោ. ឯវំ សរណគមនស្ស ផលំ វេទិតព្ពំ.

លោកិយសរណគមនញ្ចេត្ថ តីសុ វត្ថូសុ អញ្ញាណសំសយមិច្ឆាញាណាទីហិ សំកិលិស្សតិ, ន មហាជុតិកំ ហោតិ ន មហាវិប្ផារំ. លោកុត្តរស្ស បន សំកិលេសោ នត្ថិ. លោកិយស្ស ច សរណគមនស្ស ទុវិធោ ភេទោ – សាវជ្ជោ, អនវជ្ជោ ច. តត្ថ សាវជ្ជោ អញ្ញសត្ថារាទីសុ អត្តសន្និយ្យាតនាទីហិ ហោតិ, សោ អនិដ្ឋផលោ. អនវជ្ជោ កាលកិរិយាយ, សោ អវិបាកត្តា អផលោ. លោកុត្តរស្ស បន នេវត្ថិ ភេទោ. ភវន្តរេបិ ហិ អរិយសាវកោ អញ្ញំ សត្ថារំ ន ឧទ្ទិសតីតិ ឯវំ សរណគមនស្ស សំកិលេសោ ច ភេទោ ច វេទិតព្ពោ.

វោទានម្បិ ច លោកិយស្សេវ យស្ស ហិ សំកិលេសោ, តស្សេវ តតោ វោទានេន ភវិតព្ពំ. លោកុត្តរំ បន និច្ចវោទានមេវាតិ.

បាណាតិបាតាតិ ឯត្ថ បាណស្ស សរសេនេវ បតនសភាវស្ស អន្តរា ឯវ អតិបាតនំ អតិបាតោ, សណិកំ បតិតុំ អទត្វា សីឃំ បាតនន្តិ អត្ថោ. អតិក្កម្ម វា សត្ថាទីហិ អភិភវិត្វា បាតនំ អតិបាតោ, បាណឃាតោតិ វុត្តំ ហោតិ. បាណោតិ ចេត្ថ ខន្ធសន្តានោ, យោ សត្តោតិ វោហរីយតិ, បរមត្ថតោ រូបារូបជីវិតិន្ទ្រិយំ. រូបជីវិតិន្ទ្រិយេ ហិ វិកោបិតេ ឥតរម្បិ តំសម្ពន្ធតាយ វិនស្សតីតិ. តស្មិំ បន បាណេ បាណសញ្ញិនោ ជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទកឧបក្កមសមុដ្ឋាបិកា កាយវចីទ្វារានំ អញ្ញតរទ្វារប្បវត្តា វធកចេតនា បាណាតិបាតោ. យាយ ហិ ចេតនាយ បវត្តមានស្ស ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស និស្សយភូតេសុ ឧបក្កមករណហេតុកមហាភូតបច្ចយា ឧប្បជ្ជនកមហាភូតា បុរិមសទិសា ន ឧប្បជ្ជន្តិ, វិសទិសា ឯវ ឧប្បជ្ជន្តិ, សា តាទិសប្បយោគសមុដ្ឋាបិកា ចេតនា បាណាតិបាតោ. លទ្ធូបក្កមានិ ហិ ភូតានិ បុរិមភូតានិ វិយ ន វិសទានីតិ សមានជាតិយានំ ការណានិ ន ហោន្តីតិ. ‘‘កាយវចីទ្វារានំ អញ្ញតរទ្វារប្បវត្តា’’តិ ឥទំ មនោទ្វារេ បវត្តាយ វធកចេតនាយ បាណាតិបាតតាសម្ភវទស្សនំ. កុលុម្ពសុត្តេបិ ហិ ‘‘ឥធេកច្ចោ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា ឥទ្ធិមា ចេតោ វសិប្បត្តោ អញ្ញិស្សា កុច្ឆិគតំ គព្ភំ បាបកេន មនសា អនុបេក្ខិតា ហោតី’’តិ វិជ្ជាមយិទ្ធិ អធិប្បេតា. សា ច វចីទ្វារំ មុញ្ចិត្វា ន សក្កា និព្ពត្តេតុន្តិ វចីទ្វារវសេនេវ និប្បជ្ជតិ. យេ បន ‘‘ភាវនាមយិទ្ធិ តត្ថ អធិប្បេតា’’តិ វទន្តិ, តេសំ វាទោ កុសលត្តិកវេទនត្តិកវិតក្កត្តិកភូមន្តរេហិ វិរុជ្ឈតិ.

ស្វាយំ បាណាតិបាតោ គុណរហិតេសុ តិរច្ឆានគតាទីសុ ខុទ្ទកេ បាណេ អប្បសាវជ្ជោ, មហាសរីរេ មហាសាវជ្ជោ. កស្មា? បយោគមហន្តតាយ. បយោគសមត្តេបិ វត្ថុមហន្តតាទីហិ មហាសាវជ្ជោ, គុណវន្តេសុ មនុស្សាទីសុ អប្បគុណេ បាណេ អប្បសាវជ្ជោ, មហាគុណេ មហាសាវជ្ជោ. សរីរគុណានំ បន សមភាវេ សតិ កិលេសានំ ឧបក្កមានញ្ច មុទុតាយ អប្បសាវជ្ជោ, តិព្ពតាយ មហាសាវជ្ជោ.

ឯត្ថ ច បយោគវត្ថុមហន្តតាទីហិ មហាសាវជ្ជតា តេហិ បច្ចយេហិ ឧប្បជ្ជមានាយ ចេតនាយ ពលវភាវតោ វេទិតព្ពា. យថាធិប្បេតស្ស បយោគស្ស សហសា និប្ផាទនវសេន សកិច្ចសាធិកាយ ពហុក្ខត្តុំ បវត្តជវនេហិ លទ្ធាសេវនាយ ច សន្និដ្ឋាបកចេតនាយ បយោគស្ស មហន្តភាវោ. សតិបិ កទាចិ ខុទ្ទកេ ចេវ មហន្តេ ច បាណេ បយោគស្ស សមភាវេ មហន្តំ ហនន្តស្ស ចេតនា តិព្ពតរា ឧប្បជ្ជតីតិ វត្ថុមហន្តតាបិ ចេតនាយ ពលវភាវស្ស ការណំ. ឥតិ ឧភយម្បេតំ ចេតនាពលវភាវេនេវ មហាសាវជ្ជតាយ ហេតុ ហោតិ. តថា ហន្តព្ពស្ស មហាគុណភាវេ តត្ថ បវត្តឧបការចេតនា វិយ ខេត្តវិសេសនិប្ផត្តិយា អបការចេតនាបិ ពលវតី តិព្ពតរា ឧប្បជ្ជតីតិ តស្ស មហាសាវជ្ជតា ទដ្ឋព្ពា. តស្មា បយោគវត្ថុអាទិបច្ចយានំ អមហត្តេបិ គុណមហន្តតាទិបច្ចយេហិ ចេតនាយ ពលវភាវវសេនេវ មហាសាវជ្ជតា វេទិតព្ពា.

តស្ស បាណោ, បាណសញ្ញិតា, វធកចិត្តំ, ឧបក្កមោ, តេន មរណន្តិ បញ្ច សម្ភារា. បញ្ចសម្ភារយុត្តោ បាណាតិបាតោតិ បញ្ចសម្ភារាវិនិមុត្តោ ទដ្ឋព្ពោ. តេសុ បាណសញ្ញិតាវធកចិត្តានិ បុព្ពភាគិយានិបិ ហោន្តិ, ឧបក្កមោ វធកចេតនាសមុដ្ឋាបិតោ. តស្ស ឆ បយោគា – សាហត្ថិកោ, អាណត្តិកោ, និស្សគ្គិយោ, ថាវរោ, វិជ្ជាមយោ, ឥទ្ធិមយោតិ. តេសុ សហត្ថេន និព្ពត្តោ សាហត្ថិកោ. បរេសំ អាណាបនវសេន បវត្តោ អាណត្តិកោ. ឧសុសត្តិអាទីនំ និស្សជ្ជនវសេន បវត្តោ និស្សគ្គិយោ. ឱបាតខណនាទិវសេន បវត្តោ ថាវរោ. អាថព្ពណិកាទីនំ វិយ មន្តបរិជប្បនបយោគោ វិជ្ជាមយោ. ទាឋាកោដ្ដនាទីនំ វិយ កម្មវិបាកជិទ្ធិមយោ.

ឯត្ថាហ – ខណេ ខណេ និរុជ្ឈនសភាវេសុ សង្ខារេសុ, កោ ហន្តា, កោ វា ហញ្ញតិ? យទិ ចិត្តចេតសិកសន្តានោ, សោ អរូបិតាយ ន ឆេទនភេទនាទិវសេន វិកោបនសមត្ថោ, នាបិ វិកោបនីយោ, អថ រូបសន្តានោ, សោ អចេតនតាយ កដ្ឋកលិង្គរូបមោតិ ន តត្ថ ឆេទនាទិនា បាណាតិបាតោ លព្ភតិ, យថា មតសរីរេ. បយោគោបិ បាណាតិបាតស្ស យថាវុត្តោ បហរណប្បហារាទិកោ អតីតេសុ សង្ខារេសុ ភវេយ្យ អនាគតេសុ បច្ចុប្បន្នេសុ វា. តត្ថ ន តាវ អតីតេសុ អនាគតេសុ ច សម្ភវតិ តេសំ អវិជ្ជមានសភាវត្តា, បច្ចុប្បន្នេសុ ច សង្ខារានំ ខណិកត្តា សរសេនេវ និរុជ្ឈនសភាវតាយ វិនាសាភិមុខេសុ និប្បយោជនោ បយោគោ សិយា, វិនាសស្ស ច ការណរហិតត្តា ន បហរណប្បហារាទិប្បយោគហេតុកំ មរណំ, និរីហត្តា ច សង្ខារានំ កស្ស សោ បយោគោ, ខណិកភាវេន វធាធិប្បាយសមកាលមេវ ភិជ្ជនកស្ស យាវ កិរិយាបរិយោសានកាលមនវដ្ឋានតោ កស្ស វា បាណាតិបាតោ កម្មពន្ធោតិ?

វុច្ចតេ – យថាវុត្តវធកចេតនាសមង្គី សង្ខារានំ បុញ្ជោ សត្តសង្ខាតោ ហន្តា. តេន បវត្តិតវធប្បយោគនិមិត្តំ អបគតុស្មាវិញ្ញាណជីវិតិន្ទ្រិយោ មតោតិ វោហារស្ស វត្ថុភូតោ យថាវុត្តវធប្បយោគាករណេ បុព្ពេ វិយ ឧទ្ធំ បវត្តនារហោ រូបារូបធម្មបុញ្ជោ ហញ្ញតិ, ចិត្តចេតសិកសន្តានោ ឯវ វា. វធប្បយោគាវិសយភាវេបិ តស្ស បញ្ចវោការភវេ រូបសន្តានាធីនវុត្តិតាយ ភូតរូបេសុ កតប្បយោគវសេន ជីវិតិន្ទ្រិយវិច្ឆេទេន សោបិ វិច្ឆិជ្ជតីតិ ន បាណាតិបាតស្ស អសម្ភវោ, នាបិ អហេតុកោ, ន ច បយោគោ និប្បយោជនោ. បច្ចុប្បន្នេសុ សង្ខារេសុ កតប្បយោគវសេន តទនន្តរំ ឧប្បជ្ជនារហស្ស សង្ខារកលាបស្ស តថា អនុប្បត្តិតោ ខណិកានញ្ច សង្ខារានំ ខណិកមរណស្ស ឥធ មរណភាវេន អនធិប្បេតត្តា សន្តតិមរណស្ស ច យថាវុត្តនយេន សហេតុកភាវតោ ន អហេតុកំ មរណំ, និរីហកេសុបិ សង្ខារេសុ យថាបច្ចយំ ឧប្បជ្ជិត្វា អត្ថិភាវមត្តេនេវ អត្តនោ អត្តនោ អនុរូបផលុប្បាទននិយតានិ ការណានិយេវ ករោន្តីតិ វុច្ចតិ, យថា បទីបោ បកាសេតីតិ, តថេវ ឃាតកវោហារោ. ន ច កេវលស្ស វធាធិប្បាយសហភុនោ ចិត្តចេតសិកកលាបស្ស បាណាតិបាតោ ឥច្ឆិតោ, សន្តានវសេន វត្តមានស្សេវ បន ឥច្ឆិតោតិ អត្ថេវ បាណាតិបាតេន កម្មពន្ធោ. សន្តានវសេន វត្តមានានញ្ច បទីបាទីនំ អត្ថកិរិយាសិទ្ធិ ទិស្សតីតិ. អយញ្ច វិចារណា អទិន្នាទានាទីសុបិ យថាសម្ភវំ វិភាវេតព្ពា. តស្មា បាណាតិបាតា. ន បដិវិរតាតិ អប្បដិវិរតា.

អទិន្នស្ស អាទានំ អទិន្នាទានំ, បរស្ស ហរណំ ថេយ្យំ ចោរិកាតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថ អទិន្នន្តិ បរបរិគ្គហិតំ, យត្ថ បរោ យថាកាមការិតំ អាបជ្ជន្តោ អទណ្ឌារហោ អនុបវជ្ជោ ច ហោតិ. តស្មិំ បរបរិគ្គហិតេ បរបរិគ្គហិតសញ្ញិនោ តទាទាយកឧបក្កមសមុដ្ឋាបិកា ថេយ្យចេតនា អទិន្នាទានំ. តំ ហីនេ បរសន្តកេ អប្បសាវជ្ជំ, បណីតេ មហាសាវជ្ជំ. កស្មា? វត្ថុបណីតតាយ. តថា ខុទ្ទកេ បរសន្តកេ អប្បសាវជ្ជំ, មហន្តេ មហាសាវជ្ជំ. កស្មា? វត្ថុមហន្តតាយ បយោគមហន្តតាយ ច. វត្ថុសមត្តេ បន សតិ គុណាធិកានំ សន្តកេ វត្ថុស្មិំ មហាសាវជ្ជំ, តំតំគុណាធិកំ ឧបាទាយ តតោ តតោ ហីនគុណស្ស សន្តកេ វត្ថុស្មិំ អប្បសាវជ្ជំ. វត្ថុគុណានំ បន សមភាវេ សតិ កិលេសានំ បយោគស្ស ច មុទុភាវេ អប្បសាវជ្ជំ, តិព្ពភាវេ មហាសាវជ្ជំ.

តស្ស បញ្ច សម្ភារា – បរបរិគ្គហិតំ, បរបរិគ្គហិតសញ្ញិតា, ថេយ្យចិត្តំ, ឧបក្កមោ, តេន ហរណន្តិ. ឆ បយោគា សាហត្ថិកាទយោវ. តេ ច ខោ យថានុរូបំ ថេយ្យាវហារោ, បសយ្ហាវហារោ, បរិកប្បាវហារោ, បដិច្ឆន្នាវហារោ, កុសាវហារោតិ ឥមេសំ អវហារានំ វសេន បវត្តា. ឯត្ថ ច មន្តបរិជប្បនេន បរសន្តកហរណំ វិជ្ជាមយោ បយោគោ. វិនា មន្តេន តាទិសេន ឥទ្ធានុភាវសិទ្ធេន កាយវចីបយោគេន បរសន្តកស្ស អាកឌ្ឍនំ ឥទ្ធិមយោ បយោគោតិ វេទិតព្ពោ.

កាមេសូតិ មេថុនសមាចារេសុ. មិច្ឆាចារោតិ ឯកន្តនិន្ទិតោ លាមកាចារោ. លក្ខណតោ បន អសទ្ធម្មាធិប្បាយេន កាយទ្វារប្បវត្តា អគមនីយដ្ឋានវីតិក្កមចេតនា កាមេសុ មិច្ឆាចារោ. តត្ថ អគមនីយដ្ឋានំ នាម បុរិសានំ តាវ មាតុរក្ខិតាទយោ ទស, ធនក្កីតាទយោ ទសាតិ វីសតិ ឥត្ថិយោ, ឥត្ថីសុ បន ទ្វិន្នំ សារក្ខសបរិទណ្ឌានំ, ទសន្នញ្ច ធនក្កីតាទីនន្តិ ទ្វាទសន្នំ ឥត្ថីនំ អញ្ញបុរិសា. ស្វាយំ មិច្ឆាចារោ សីលាទិគុណរហិតេ អគមនីយដ្ឋានេ អប្បសាវជ្ជោ, សីលាទិគុណសម្បន្នេ មហាសាវជ្ជោ. គុណរហិតេបិ ច អភិភវិត្វា មិច្ឆា ចរន្តស្ស មហាសាវជ្ជោ, ឧភិន្នំ សមានច្ឆន្ទតាយ អប្បសាវជ្ជោ. សមានច្ឆន្ទភាវេបិ កិលេសានំ ឧបក្កមានញ្ច មុទុតាយ អប្បសាវជ្ជោ, តិព្ពតាយ មហាសាវជ្ជោ. តស្ស ចត្តារោ សម្ភារា – អគមនីយវត្ថុ, តស្មិំ សេវនចិត្តំ, សេវនបយោគោ, មគ្គេនមគ្គប្បដិបត្តិអធិវាសនន្តិ. តត្ថ អត្តនោ រុចិយា បវត្តិតស្ស តយោ, ពលក្ការេន បវត្តិតស្ស តយោតិ អនវសេសគ្គហណេន ចត្តារោ ទដ្ឋព្ពា, អត្ថសិទ្ធិ បន តីហេវ. ឯកោ បយោគោ សាហត្ថិកោវ.

មុសាតិ វិសំវាទនបុរេក្ខារស្ស អត្ថភញ្ជកោ កាយវចីបយោគោ, វិសំវាទនាធិប្បាយេន បនស្ស បរវិសំវាទកកាយវចីបយោគសមុដ្ឋាបិកា ចេតនា មុសាវាទោ. អបរោ នយោ មុសាតិ អភូតំ វត្ថុ, វាទោតិ តស្ស ភូតតោ តច្ឆតោ វិញ្ញាបនំ. តស្មា អតថំ វត្ថុំ តថតោ បរំ វិញ្ញាបេតុកាមស្ស តថាវិញ្ញាបនបយោគសមុដ្ឋាបិកា ចេតនា មុសាវាទោ.

សោ យមត្ថំ ភញ្ជតិ, តស្ស អប្បតាយ អប្បសាវជ្ជោ, មហន្តតាយ មហាសាវជ្ជោ. អបិច គហដ្ឋានំ អត្តនោ សន្តកំ អទាតុកាមតាយ នត្ថីតិ អាទិនយប្បវត្តោ អប្បសាវជ្ជោ, សក្ខិនា ហុត្វា អត្ថភញ្ជនវសេន វុត្តោ មហាសាវជ្ជោ. បព្ពជិតានំ អប្បកម្បិ តេលំ វា សប្បិំ វា លភិត្វា ហសាធិប្បាយេន ‘‘អជ្ជ គាមេ តេលំ នទី មញ្ញេ សន្ទតី’’តិ បូរណកថានយេន បវត្តោ អប្បសាវជ្ជោ, អទិដ្ឋំយេវ បន ‘‘ទិដ្ឋ’’ន្តិអាទិនា នយេន វទន្តានំ មហាសាវជ្ជោ. តថា យស្ស អត្ថំ ភញ្ជតិ, តស្ស អប្បគុណតាយ អប្បសាវជ្ជោ, មហាគុណតាយ មហាសាវជ្ជោ. កិលេសានំ មុទុតិព្ពតាវសេន ច អប្បសាវជ្ជមហាសាវជ្ជតា លព្ភតេវ.

តស្ស ចត្តារោ សម្ភារា – អតថំ វត្ថុ, វិសំវាទនចិត្តំ, តជ្ជោ វាយាមោ, បរស្ស តទត្ថវិជាននន្តិ. វិសំវាទនាធិប្បាយេន ហិ បយោគេ កតេបិ បរេន តស្មិំ អត្ថេ អវិញ្ញាតេ វិសំវាទនស្ស អសិជ្ឈនតោ បរស្ស តទត្ថវិជាននម្បិ ឯកោ សម្ភារោ វេទិតព្ពោ. កេចិ បន ‘‘អភូតវចនំ, វិសំវាទនចិត្តំ, បរស្ស តទត្ថវិជាននន្តិ តយោ សម្ភារា’’តិ វទន្តិ. សចេ បន បរោ ទន្ធតាយ វិចារេត្វា តមត្ថំ ជានាតិ, សន្និដ្ឋាបកចេតនាយ បវត្តត្តា កិរិយាសមុដ្ឋាបកចេតនាក្ខណេយេវ មុសាវាទកម្មុនា ពជ្ឈតិ.

សុរាតិ បិដ្ឋសុរា, បូវសុរា, ឱទនសុរា, កិណ្ណបក្ខិត្តា, សម្ភារសំយុត្តាតិ បញ្ច សុរា. មេរយន្តិ បុប្ផាសវោ, ផលាសវោ, មធ្វាសវោ, គុឡាសវោ សម្ភារសំយុត្តោតិ បញ្ច អាសវា. តទុភយម្បិ មទនីយដ្ឋេន មជ្ជំ. យាយ ចេតនាយ តំ បិវតិ, សា បមាទការណត្តា បមាទដ្ឋានំ. លក្ខណតោ បន យថាវុត្តស្ស សុរាមេរយសង្ខាតស្ស មជ្ជស្ស ពីជតោ បដ្ឋាយ មទវសេន កាយទ្វារប្បវត្តា បមាទចេតនា សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានំ. តស្ស មជ្ជភាវោ, បាតុកម្យតាចិត្តំ, តជ្ជោ វាយាមោ, អជ្ឈោហរណន្តិ ចត្តារោ សម្ភារា. អកុសលចិត្តេនេវ ចស្ស បាតព្ពតោ ឯកន្តេន សាវជ្ជភាវោ. អរិយសាវកានំ បន វត្ថុំ អជានន្តានម្បិ មុខំ ន បវិសតិ, បគេវ ជានន្តានំ. អឌ្ឍបសតមត្តស្ស បានំ អប្បសាវជ្ជំ, អទ្ធាឡ្ហកមត្តស្ស បានំ តតោ មហន្តំ មហាសាវជ្ជំ, កាយសញ្ចាលនសមត្ថំ ពហុំ បិវិត្វា គាមឃាតកាទិកម្មំ ករោន្តស្ស មហាសាវជ្ជមេវ. បាបកម្មញ្ហិ បាណាតិបាតំ បត្វា ខីណាសវេ មហាសាវជ្ជំ, អទិន្នាទានំ បត្វា ខីណាសវស្ស សន្តកេ មហាសាវជ្ជំ, មិច្ឆាចារំ បត្វា ខីណាសវាយ ភិក្ខុនិយា វីតិក្កមេ, មុសាវាទំ បត្វា មុសាវាទេន សង្ឃភេទេ, សុរាបានំ បត្វា កាយសញ្ចាលនសមត្ថំ ពហុំ បិវិត្វា គាមឃាតកាទិកម្មំ មហាសាវជ្ជំ. សព្ពេហិបិ ចេតេហិ មុសាវាទេន សង្ឃភេទោវ មហាសាវជ្ជោ. តញ្ហិ កត្វា កប្បំ និរយេ បច្ចតិ.

ឥទានិ ឯតេសុ សភាវតោ, អារម្មណតោ, វេទនតោ, មូលតោ, កម្មតោ, ផលតោតិ ឆហិ អាការេហិ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ សភាវតោ បាណាតិបាតាទយោ សព្ពេបិ ចេតនាសភាវាវ. អារម្មណតោ បាណាតិបាតោ ជីវិតិន្ទ្រិយារម្មណតោ សង្ខារារម្មណោ, អទិន្នាទានំ សត្តារម្មណំ វា សង្ខារារម្មណំ វា, មិច្ឆាចារោ ផោដ្ឋព្ពវសេន សង្ខារារម្មណោ, សត្តារម្មណោតិ ឯកេ. មុសាវាទោ សត្តារម្មណោ វា សង្ខារារម្មណោ វា, សុរាបានំ សង្ខារារម្មណំ. វេទនតោ បាណាតិបាតោ ទុក្ខវេទនោ, អទិន្នាទានំ តិវេទនំ, មិច្ឆាចារោ សុខមជ្ឈត្តវសេន ទ្វិវេទនោ, តថា សុរាបានំ. សន្និដ្ឋាបកចិត្តេន បន ឧភយម្បិ មជ្ឈត្តវេទនំ ន ហោតិ. មុសាវាទោ តិវេទនោ. មូលតោ បាណាតិបាតោ ទោសមោហវសេន ទ្វិមូលកោ, អទិន្នាទានំ មុសាវាទោ ច ទោសមោហវសេន វា លោភមោហវសេន វា, មិច្ឆាចារោ សុរាបានញ្ច លោភមោហវសេន ទ្វិមូលំ. កម្មតោ មុសាវាទោយេវេត្ថ វចីកម្មំ, សេសំ ចតុព្ពិធម្បិ កាយកម្មមេវ. ផលតោ សព្ពេបិ អបាយូបបត្តិផលា ចេវ សុគតិយម្បិ អប្បាយុកតាទិនានាវិធអនិដ្ឋផលា ចាតិ ឯវមេត្ថ សភាវាទិតោ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

អប្បដិវិរតាតិ សមាទានវិរតិយា សម្បត្តវិរតិយា ច អភាវេន ន បដិវិរតា. ទុស្សីលាតិ តតោ ឯវ បញ្ចសីលមត្តស្សាបិ អភាវេន និស្សីលា. បាបធម្មាតិ លាមកធម្មា, ហីនាចារា. បាណាតិបាតា បដិវិរតោតិ សិក្ខាបទសមាទានេន បាណាតិបាតតោ វិរតោ, អារកា ឋិតោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ.

ឥធាបិ បាណាតិបាតាវេរមណិអាទីនំ សភាវតោ អារម្មណតោ, វេទនតោ, មូលតោ, កម្មតោ, សមាទានតោ, ភេទតោ, ផលតោ ច វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ. តត្ថ សភាវតោ បញ្ចបិ ចេតនាយោបិ ហោន្តិ វិរតិយោបិ, វិរតិវសេន បន ទេសនា អាគតា. យា បាណាតិបាតា វិរមន្តស្ស ‘‘យា តស្មិំ សមយេ បាណាតិបាតា អារតិ វិរតី’’តិ ឯវំ វុត្តា កុសលចិត្តសម្បយុត្តា វិរតិ. សា បភេទតោ តិវិធា – សម្បត្តវិរតិ, សមាទានវិរតិ, សមុច្ឆេទវិរតីតិ. តត្ថ អសមាទិន្នសិក្ខាបទានំ អត្តនោ ជាតិវយពាហុសច្ចាទីនិ បច្ចវេក្ខិត្វា ‘‘អយុត្តមេតំ អម្ហាកំ កាតុ’’ន្តិ សម្បត្តវត្ថុំ អវីតិក្កមន្តានំ ឧប្បជ្ជមានា វិរតិ សម្បត្តវិរតិ នាម. សមាទិន្នសិក្ខាបទានំ សិក្ខាបទសមាទានេ តទុត្តរិ ច អត្តនោ ជីវិតម្បិ បរិច្ចជិត្វា វត្ថុំ អវីតិក្កមន្តានំ ឧប្បជ្ជមានា វិរតិ សមាទានវិរតិ នាម. អរិយមគ្គសម្បយុត្តា បន វិរតិ សមុច្ឆេទវិរតិ នាម, យស្សា ឧប្បត្តិតោ បដ្ឋាយ អរិយបុគ្គលានំ ‘‘បាណំ ឃាតេស្សាមា’’តិ ចិត្តម្បិ ន ឧប្បជ្ជតិ. តាសុ សមាទានវិរតិ ឥធាធិប្បេតា.

អារម្មណតោ បាណាតិបាតាទីនំ អារម្មណានេវ ឯតេសំ អារម្មណានិ. វីតិក្កមិតព្ពតោយេវ ហិ វិរតិ នាម ហោតិ. យថា បន និព្ពានារម្មណោ អរិយមគ្គោ កិលេសេ បជហតិ, ឯវំ ជីវិតិន្ទ្រិយាទិអារម្មណាយេវ ឯតេ កុសលធម្មា បាណាតិបាតាទីនិ ទុស្សីល្យានិ បជហន្តិ. វេទនតោ សព្ពាបិ សុខវេទនាវ.

មូលតោ ញាណសម្បយុត្តចិត្តេន វិរមន្តស្ស អលោភអទោសអមោហវសេន តិមូលា ហោន្តិ, ញាណវិប្បយុត្តចិត្តេន វិរមន្តស្ស អលោភអទោសវសេន ទ្វិមូលា. កម្មតោ មុសាវាទា វេរមណិ វចីកម្មំ, សេសា កាយកម្មំ. សមាទានតោ អញ្ញស្ស គរុដ្ឋានិយស្ស សន្តិកេ តំ អលភន្តេន សយមេវ វា បញ្ច សីលានិ ឯកជ្ឈំ បាដិយេក្កំ វា សមាទិយន្តេន សមាទិន្នានិ ហោន្តិ. ភេទតោ គហដ្ឋានំ យំ យំ វីតិក្កន្តំ, តំ តទេវ ភិជ្ជតិ, ឥតរំ ន ភិជ្ជតិ. កស្មា? គហដ្ឋា ហិ អនិពទ្ធសីលា ហោន្តិ, យំ យំ សក្កោន្តិ, តំ តទេវ រក្ខន្តិ. បព្ពជិតានំ បន ឯកស្មិំ វីតិក្កន្តេ សព្ពានិ ភិជ្ជន្តីតិ.

ផលតោតិ បាណាតិបាតា វេរមណិយា ចេត្ថ អង្គបច្ចង្គសម្បន្នតា, អារោហបរិណាហសម្បត្តិ, ជវនសម្បត្តិ, សុប្បតិដ្ឋិតបាទតា, ចារុតា, មុទុតា, សុចិតា, សូរតា, មហព្ពលតា, វិស្សដ្ឋវចនតា, សត្តានំ បិយមនាបតា, អភិជ្ជបរិសតា, អច្ឆម្ភិតា, ទុប្បធំសិយតា, បរូបក្កមេន អមរណតា, មហាបរិវារតា, សុវណ្ណតា, សុសណ្ឋានតា, អប្បាពាធតា, អសោកតា, បិយមនាបេហិ អវិប្បយោគោ, ទីឃាយុកតាតិ ឯវមាទីនិ ផលានិ.

អទិន្នាទានា វេរមណិយា មហាធនធញ្ញតា, អនន្តភោគតា, ថិរភោគតា, ឥច្ឆិតានំ ភោគានំ ខិប្បំ បដិលាភោ, រាជាទីហិ អសាធារណភោគតា, ឧឡារភោគតា, តត្ថ តត្ថ ជេដ្ឋកភាវោ, នត្ថិភាវស្ស អជាននតា, សុខវិហារិតាតិ ឯវមាទីនិ.

អព្រហ្មចរិយា វេរមណិយា វិគតបច្ចត្ថិកតា, សព្ពសត្តានំ បិយមនាបតា, អន្នបានវត្ថច្ឆាទនាទីនំ លាភិតា, សុខសុបនតា, សុខបដិពុជ្ឈនតា, អបាយភយវិមោក្ខោ, ឥត្ថិភាវនបុំសកភាវានំ អភព្ពតា, អក្កោធនតា, សច្ចការិតា, អមង្កុតា, អារាធនសុខតា, បរិបុណ្ណិន្ទ្រិយតា, បរិបុណ្ណលក្ខណតា, និរាសង្កតា, អប្បោស្សុក្កតា, សុខវិហារិតា, អកុតោភយតា, បិយវិប្បយោគាភាវោតិ ឯវមាទីនិ. យស្មា បន មិច្ឆាចារាវេរមណិយា ផលានិបិ ឯត្ថេវ អន្តោគធានិ, តស្មា (អព្រហ្មចរិយា វេរមណិយា).

មុសាវាទា វេរមណិយា វិប្បសន្និន្ទ្រិយតា, វិស្សដ្ឋមធុរភាណិតា, សមសិតសុទ្ធទន្តតា, នាតិថូលតា, នាតិកិសតា, នាតិរស្សតា, នាតិទីឃតា, សុខសម្ផស្សតា, ឧប្បលគន្ធមុខតា, សុស្សូសកបរិសតា, អាទេយ្យវចនតា, កមលទលសទិសមុទុលោហិតតនុជិវ្ហតា, អលីនតា, អនុទ្ធតតាតិ ឯវមាទីនិ.

សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានា វេរមណិយា អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នេសុ កិច្ចករណីយេសុ អប្បមាទតា, ញាណវន្តតា, សទា ឧបដ្ឋិតស្សតិតា, ឧប្បន្នេសុ កិច្ចករណីយេសុ ឋានុប្បត្តិកបដិភានវន្តតា, អនលសតា, អជឡតា, អនុម្មត្តតា, អច្ឆម្ភិតា, អសារម្ភិតា, អនិស្សុកិតា, អមច្ឆរិតា, សច្ចវាទិតា, អបិសុណអផរុសអសម្ផប្បលាបវាទិតា, កតញ្ញុតា, កតវេទិតា, ចាគវន្តតា, សីលវន្តតា, ឧជុកតា, អក្កោធនតា, ហិរោត្តប្បសម្បន្នតា, ឧជុទិដ្ឋិតា, មហន្តតា, បណ្ឌិតតា, អត្ថានត្ថកុសលតាតិ ឯវមាទីនិ ផលានិ. ឯវមេត្ថ បាណាតិបាតាវេរមណិអាទីនម្បិ សភាវាទិតោ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

សីលវាតិ យថាវុត្តបញ្ចសីលវសេន សីលវា. កល្យាណធម្មោតិ សុន្ទរធម្មោ, សរណគមនបរិទីបិតាយ ទិដ្ឋិសម្បត្តិយា សម្បន្នបញ្ញោតិ អត្ថោ. យោ បន បុត្តោ មាតាបិតូសុ អស្សទ្ធេសុ ទុស្សីលេសុ ច សយម្បិ តាទិសោ, សោបិ អវជាតោយេវាតិ វេទិតព្ពោ. អស្សទ្ធិយាទយោ ហិ ឥធ អវជាតភាវស្ស លក្ខណំ វុត្តា, តេ ច តស្មិំ សំវិជ្ជន្តិ. មាតាបិតរោ បន ឧបាទាយ បុត្តស្ស អតិជាតាទិភាវោ វុច្ចតីតិ.

យោ ហោតិ កុលគន្ធនោតិ កុលច្ឆេទកោ កុលវិនាសកោ. ឆេទនត្ថោ ហិ ឥធ គន្ធសទ្ទោ, ‘‘ឧប្បលគន្ធបច្ចត្ថិកា’’តិអាទីសុ (បារា. ៦៥) វិយ. កេចិ បន ‘‘កុលធំសនោ’’តិ បឋន្តិ, សោ ឯវត្ថោ.

ឯតេ ខោ បុត្តា លោកស្មិន្តិ ឯតេ អតិជាតាទយោ តយោ បុត្តា ឯវ ឥមស្មិំ សត្តលោកេ បុត្តា នាម, ន ឥតោ វិនិមុត្តា អត្ថិ. ឥមេសុ បន យេ ភវន្តិ ឧបាសកា យេ សរណគមនសម្បត្តិយា ឧបាសកា ភវន្តិ កម្មស្សកតាញាណេន កម្មស្ស កោវិទា, តេ ច បណ្ឌិតា បញ្ញវន្តោ, បញ្ចសីលទសសីលេន សម្បន្នា បរិបុណ្ណា. យាចកានំ វចនំ ជានន្តិ, តេសំ មុខាការទស្សនេនេវ អធិប្បាយបូរណតោតិ វទញ្ញូ, តេសំ វា ‘‘ទេហី’’តិ វចនំ សុត្វា ‘‘ឥមេ បុព្ពេ ទានំ អទត្វា ឯវំភូតា, មយា បន ឯវំ ន ភវិតព្ព’’ន្តិ តេសំ បរិច្ចាគេន តទត្ថំ ជានន្តីតិ វទញ្ញូ, បណ្ឌិតានំ វា កម្មស្សកតាទិទីបកំ វចនំ ជានន្តីតិ វទញ្ញូ. ‘‘បទញ្ញូ’’តិ ច បឋន្តិ, បទានិយា បរិច្ចាគសីលាតិ អត្ថោ. តតោ ឯវ វិគតមច្ឆេរមលត្តា វីតមច្ឆរា. អព្ភឃនាតិ អព្ភសង្ខាតា ឃនា, ឃនមេឃបដលា វា មុត្តោ ចន្ទោវិយ, ឧបាសកាទិបរិសាសុ ខត្តិយាទិបរិសាសុ ច វិរោចរេ វិរោចន្តិ, សោភន្តីតិ អត្ថោ.

បញ្ចមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. អវុដ្ឋិកសុត្តវណ្ណនា

៧៥. ឆដ្ឋេ អវុដ្ឋិកសមោតិ អវុដ្ឋិកមេឃសមោ. ឯកច្ចោ ហិ មេឃោ សតបដលសហស្សបដលោ ហុត្វា ឧដ្ឋហិត្វា ថនន្តោ គជ្ជន្តោ វិជ្ជោតន្តោ ឯកំ ឧទកពិន្ទុម្បិ អបាតេត្វា វិគច្ឆតិ, តថូបមោ ឯកច្ចោ បុគ្គលោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អវុដ្ឋិកសមោ’’តិ. បទេសវស្សីតិ ឯកទេសវស្សិមេឃសមោ. បទេសវស្សី វិយាតិ ហិ បទេសវស្សី. ឯកច្ចោ ឯកស្មិំយេវ ឋានេ ឋិតេសុ មនុស្សេសុ យថា ឯកច្ចេ តេមេន្តិ, ឯកច្ចេ ន តេមេន្តិ, ឯវំ មន្ទំ វស្សតិ, តថូបមំ ឯកច្ចំ បុគ្គលំ ទស្សេតិ ‘‘បទេសវស្សី’’តិ. សព្ពត្ថាភិវស្សីតិ សព្ពស្មិំ បថវីបព្ពតសមុទ្ទាទិកេ ជគតិប្បទេសេ អភិវស្សិមេឃសមោ. ឯកច្ចោ ហិ សកលចក្កវាឡគព្ភំ បត្ថរិត្វា សព្ពត្ថកមេវ អភិវស្សតិ, តំ ចាតុទ្ទីបិកមហាមេឃំ ឯកច្ចស្ស បុគ្គលស្ស ឧបមំ កត្វា វុត្តំ ‘‘សព្ពត្ថាភិវស្សី’’តិ.

សព្ពេសានន្តិ សព្ពេសំ, អយមេវ វា បាឋោ. ន ទាតា ហោតីតិ អទានសីលោ ហោតិ, ថទ្ធមច្ឆរិតាយ ន កស្សចិ កិញ្ចិ ទេតីតិ អត្ថោ. ឥទានិ ទានស្ស ខេត្តំ ទេយ្យធម្មញ្ច វិភាគេន ទស្សេតុំ ‘‘សមណព្រាហ្មណា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សមិតបាបសមណា ចេវ បព្ពជ្ជមត្តសមណា ច ពាហិតបាបព្រាហ្មណា ចេវ ជាតិមត្តព្រាហ្មណា ច ឥធ ‘‘សមណព្រាហ្មណា’’តិ អធិប្បេតា. កបណា នាម ទុគ្គតា ទលិទ្ទមនុស្សា. អទ្ធិកា នាម បថាវិនោ បរិព្ពយវិហីនា. វនិព្ពកា នាម យេ ‘‘ឥដ្ឋំ ទេថ កន្តំ មនាបំ កាលេន អនវជ្ជំ ឧទគ្គចិត្តា បសន្នចិត្តា, ឯវំ ទេន្តា គច្ឆថ សុគតិំ, គច្ឆថ ព្រហ្មលោក’’ន្តិអាទិនា នយេន ទានេ និយោជេន្តា ទានស្ស វណ្ណំ ថោមេន្តា វិចរន្តិ. យាចកា នាម យេ កេវលំ ‘‘មុដ្ឋិមត្តំ ទេថ, បសតមត្តំ ទេថ, សរាវមត្តំ ទេថា’’តិ អប្បកម្បិ យាចមានា វិចរន្តិ. តត្ថ សមណព្រាហ្មណគ្គហណេន គុណខេត្តំ ឧបការិខេត្តញ្ច ទស្សេតិ, កបណាទិគ្គហណេន ករុណាខេត្តំ. អន្នន្តិ យំកិញ្ចិ ខាទនីយំ ភោជនីយំ. បានន្តិ អម្ពបានាទិបានកំ. វត្ថន្តិ និវាសនបារុបនាទិអច្ឆាទនំ. យានន្តិ រថវយ្ហាទិ អន្តមសោ ឧបាហនំ ឧបាទាយ គមនសាធនំ. មាលាតិ គន្ថិតាគន្ថិតភេទំ សព្ពំ បុប្ផំ. គន្ធន្តិ យំកិញ្ចិ គន្ធជាតំ បិសិតំ អបិសិតំ គន្ធូបករណញ្ច. វិលេបនន្តិ ឆវិរាគករណំ. សេយ្យាតិ មញ្ចបីឋាទិ ចេវ បាវារកោជវាទិ ច សយិតព្ពវត្ថុ. សេយ្យគ្គហណេន ចេត្ថ អាសនម្បិ គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អាវសថន្តិ វាតាតបាទិបរិស្សយវិនោទនំ បតិស្សយំ. បទីបេយ្យន្តិ ទីបកបល្លិកាទិបទីបូបករណំ.

ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេតិ វិជ្ជមានេបិ ទេយ្យធម្មេ បដិគ្គាហកានំ ឯវំ ទាតព្ពវត្ថុំ សព្ពេន សព្ពំ អទេន្តោ បុគ្គលោ អវស្សិកមេឃសទិសោ ហោតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ភិក្ខវេ, យថា សោ មេឃោ សតបដលសហស្សបដលោ ហុត្វា ឧដ្ឋហិត្វា ន កិញ្ចិ វស្សិ វិគច្ឆតិ, ឯវមេវ យោ ឧឡារំ វិបុលញ្ច ភោគំ សំហរិត្វា គេហំ អាវសន្តោ កស្សចិ កដច្ឆុមត្តំ ភិក្ខំ វា ឧឡុង្កមត្តំ យាគុំ វា អទត្វា វិគច្ឆតិ, វិវសោ មច្ចុវសំ គច្ឆតិ, សោ អវុដ្ឋិកសមោ នាម ហោតីតិ. ឥមិនា នយេន សេសេសុបិ និគមនំ វេទិតព្ពំ. ឥមេសុ ច តីសុ បុគ្គលេសុ បឋមោ ឯកំសេនេវ គរហិតព្ពោ, ទុតិយោ បសំសនីយោ, តតិយោ, បសំសនីយតរោ. បឋមោ វា ឯកន្តេនេវ សព្ពនិហីនោ, ទុតិយោ មជ្ឈិមោ, តតិយោ ឧត្តមោតិ វេទិតព្ពោ.

គាថាសុ សមណេតិ ឧបយោគវសេន ពហុវចនំ តថា សេសេសុបិ. លទ្ធានាតិ លភិត្វា, សមណេ ទក្ខិណេយ្យេ បវារេត្វា បុដ្ឋោ ន សំវិភជតិ. អន្នំ បានញ្ច ភោជនន្តិ អន្នំ វា បានំ វា អញ្ញំ វា ភុញ្ជិតព្ពយុត្តកំ ភោជនំ, តំ ន សំវិភជតិ. អយញ្ហេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – យោ អត្ថិកភាវេន ឧបគតេ សម្បដិគ្គាហកេ លភិត្វា អន្នាទិនា សំវិភាគមត្តម្បិ ន ករោតិ, កិំ សោ អញ្ញំ ទានំ ទស្សតិ, តំ ឯវរូបំ ថទ្ធមច្ឆរិយំ បុរិសាធមំ និហីនបុគ្គលំ បណ្ឌិតា អវុដ្ឋិកសមោតិ អាហុ កថយន្តីតិ.

ឯកច្ចានំ ន ទទាតីតិ វិជ្ជមានេបិ មហតិ ទាតព្ពធម្មេ ឯកេសំ សត្តានំ តេសុ កោធវសេន វា, ទេយ្យធម្មេ លោភវសេន វា ន ទទាតិ. ឯកច្ចានំ បវេច្ឆតីតិ ឯកេសំយេវ បន ទទាតិ. មេធាវិនោតិ បញ្ញវន្តោ បណ្ឌិតា ជនា.

សុភិក្ខវាចោតិ យោ ឧបគតានំ យាចកានំ ‘‘អន្នំ ទេថ, បានំ ទេថា’’តិអាទិនា តំ តំ ទាបេតិ, សោ សុលភភិក្ខតាយ សុភិក្ខា វាចា ឯតស្សាតិ សុភិក្ខវាចោ. ‘‘សុភិក្ខវស្សី’’តិបិ បឋន្តិ. យថា លោកោ សុភិក្ខោ ហោតិ, ឯវំ សព្ពត្ថាភិវស្សិតមហាមេឃោ សុភិក្ខវស្សី នាម ហោតិ. ឯវមយម្បិ មហាទានេហិ សព្ពត្ថាភិវស្សី សុភិក្ខវស្សីតិ. អាមោទមានោ បកិរេតីតិ តុដ្ឋហដ្ឋមានសោ សហត្ថេន ទានំ ទេន្តោ បដិគ្គាហកខេត្តេ ទេយ្យធម្មំ បកិរេន្តោ វិយ ហោតិ, វាចាយបិ ‘‘ទេថ ទេថា’’តិ ភាសតិ.

ឥទានិ នំ សុភិក្ខវស្សិតភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘យថាបិ មេឃោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្រាយំ សង្ខេបត្ថោ – យថា មហាមេឃោ បឋមំ មន្ទនិគ្ឃោសេន ថនយិត្វា បុន សកលនទីកន្ទរានិ ឯកនិន្នាទំ ករោន្តោ គជ្ជយិត្វា បវស្សតិ, សព្ពត្ថកមេវ វារិនា ឧទកេន ថលំ និន្នញ្ច អភិសន្ទន្តោ បូរេតិ ឯកោឃំ ករោតិ, ឯវមេវ ឥធ ឥមស្មិំ សត្តលោកេ ឯកច្ចោ ឧឡារបុគ្គលោ សព្ពសមតាយ សោ មហាមេឃោ វិយ វស្សិតព្ពត្តា តាទិសោ យថា ធនំ ឧដ្ឋានាធិគតំ អត្តនោ ឧដ្ឋានវីរិយាភិនិព្ពត្តំ ហោតិ, ឯវំ អនលសោ ហុត្វា តញ្ច ធម្មេន ញាយេន សំហរិត្វា តន្និព្ពត្តេន អន្នេន បានេន អញ្ញេន ច ទេយ្យធម្មេន បត្តេ សម្បត្តេ វនិព្ពកេ សម្មា សម្មទេវ ទេសកាលានុរូបញ្ចេវ ឥច្ឆានុរូបញ្ច តប្បេតិ សម្បវារេតីតិ.

ឆដ្ឋសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. សុខបត្ថនាសុត្តវណ្ណនា

៧៦. សត្តមេ សុខានីតិ សុខនិមិត្តានិ. បត្ថយមានោតិ ឥច្ឆមានោ អាកង្ខមានោ. សីលន្តិ គហដ្ឋសីលំ បព្ពជិតសីលញ្ច. គហដ្ឋោ ចេ គហដ្ឋសីលំ, បព្ពជិតោ ចេ ចតុបារិសុទ្ធិសីលន្តិ អធិប្បាយោ. រក្ខេយ្យាតិ សមាទិយិត្វា អវីតិក្កមន្តោ សម្មទេវ គោបេយ្យ. បសំសា មេ អាគច្ឆតូតិ ‘‘មម កល្យាណោ កិត្តិសទ្ទោ អាគច្ឆតូ’’តិ ឥច្ឆន្តោ បណ្ឌិតោ សប្បញ្ញោ សីលំ រក្ខេយ្យ. សីលវតោ ហិ គហដ្ឋស្ស តាវ ‘‘អសុកោ អសុកកុលស្ស បុត្តោ សីលវា កល្យាណធម្មោ សទ្ធោ បសន្នោ ទាយកោ ការកោ’’តិអាទិនា បរិសមជ្ឈេ កល្យាណោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គច្ឆតិ, បព្ពជិតស្ស ‘‘អសុកោ នាម ភិក្ខុ សីលវា វត្តសម្បន្នោ សោរតោ សុខសំវាសោ សគារវោ សប្បតិស្សោ’’តិអាទិនា…បេ… អព្ភុគ្គច្ឆតីតិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘បុន ចបរំ, គហបតយោ, សីលវតោ សីលសម្បន្នស្ស កល្យាណោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គច្ឆតី’’តិ (អ. និ. ៥.២១៣; ឧទា. ៧៦; មហាវ. ២៨៥).

តថា –

‘‘អាកង្ខេយ្យ ចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ – ‘សព្រហ្មចារីនំ បិយោ ចស្សំ មនាបោ, គរុ ច ភាវនីយោ ចា’តិ, សីលេស្វេវស្ស បរិបូរការី’’តិអាទិ (ម. និ. ១.៦៥).

ភោគា មេ ឧប្បជ្ជន្តូតិ ឯត្ថ គហដ្ឋស្ស តាវ សីលវតោ កល្យាណធម្មស្ស យេន យេន សិប្បដ្ឋានេន ជីវិកំ កប្បេតិ – យទិ កសិយា, យទិ វណិជ្ជាយ, យទិ រាជបោរិសេន, តំ តំ យថាកាលំ យថាវិធិញ្ច អតិវិយ អប្បមត្តភាវតោ អថស្ស អនុប្បន្នា ចេវ ភោគា ឧប្បជ្ជន្តិ, ឧប្បន្នា ច ភោគា ផាតិំ គមិស្សន្តិ. បព្ពជិតស្ស បន សីលាចារសម្បន្នស្ស អប្បមាទវិហារិស្ស សតោ សីលសម្បន្នស្ស សីលសម្បទាយ អប្បិច្ឆតាទិគុណេសុ ច បសន្នា មនុស្សា ឧឡារុឡារេ បច្ចយេ អភិហរន្តិ, ឯវមស្ស អនុប្បន្នា ចេវ ភោគា ឧប្បជ្ជន្តិ, ឧប្បន្នា ច ថិរា ហោន្តិ. តថា ហិ វុត្តំ –

‘‘បុន ចបរំ, គហបតយោ, សីលវា សីលសម្បន្នោ អប្បមាទាធិករណំ មហន្តំ ភោគក្ខន្ធំ អធិគច្ឆតី’’តិ (អ. និ. ៥.២១៣; ឧទា. ៧៦; មហាវ. ២៨៥).

តថា –

‘‘អាកង្ខេយ្យ ចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ – ‘លាភី អស្ស ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារាន’ន្តិ, សីលេស្វេវស្ស បរិបូរការី’’តិ (ម. និ. ១.៦៥) ច –

សេសំ វុត្តនយមេវ.

គាថាសុ បត្ថយានោតិ បត្ថយន្តោ. តយោ សុខេតិ តីណិ សុខានិ. វិត្តលាភន្តិ ធនលាភំ, ភោគុប្បត្តិន្តិ អត្ថោ. វិសេសតោ ចេត្ថ បសំសាយ ចេតសិកសុខំ, ភោគេហិ កាយិកសុខំ, ឥតរេន ឧបបត្តិសុខំ; តថា បឋមេន ទិដ្ឋធម្មសុខំ, តតិយេន សម្បរាយសុខំ, ទុតិយេន ឧភយសុខំ គហិតន្តិ វេទិតព្ពំ.

ឥទានិ បសំសាទិការណស្ស សីលស្ស វិយ បសំសាទីនម្បិ វិសេសការណំ បាបមិត្តបរិវជ្ជនំ កល្យាណមិត្តសេវនញ្ច អាទីនវានិសំសេហិ សទ្ធិំ ទស្សេន្តោ ‘‘អករោន្តោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សង្កិយោតិ បាបស្មិំ បរិសង្កិតព្ពោ ‘‘អទ្ធា ឥមិនា បាបំ កតំ វា ករិស្សតិ វា, តថា ហេស បាបបុរិសេហិ សទ្ធិំ សញ្ចរតី’’តិ. អស្សាតិ ឥមស្ស បាបជនសេវិនោ បុគ្គលស្ស ឧបរិ, អស្ស វា បុគ្គលស្ស អវណ្ណោ អភូតោបិ បាបជនសេវិតាយ រុហតិ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជតិ បត្ថរតិ. អស្សាតិ វា ភុម្មត្ថេ សាមិវចនំ, តស្មិំ បុគ្គលេតិ អត្ថោ. ស វេ តាទិសកោ ហោតីតិ យោ យាទិសំ បាបមិត្តំ វា កល្យាណមិត្តំ វា ភជតិ ឧបសេវតិ ច, សោ បុគ្គលោ ភូមិភាគវសេន ឧទកំ វិយ តាទិសោវ ហោតិ, បាបធម្មោ កល្យាណធម្មោ វា ហោតិ. កស្មា? សហវាសោ ហិ តាទិសោ; យស្មា សហវាសោ សំសគ្គោ ឧបរាគោ វិយ ផលិកមណីសុ បុរិសឧបនិស្សយភូតំ បុគ្គលាការំ គាហាបេតិ, តស្មា បាបបុគ្គលេន សហ វាសោ ន កាតព្ពោតិ អធិប្បាយោ.

សេវមានោ សេវមានន្តិ បរំ បកតិសុទ្ធំ បុគ្គលំ កាលេន កាលំ អត្តានំ សេវមានំ សេវមានោ ភជមានោ បាបបុគ្គលោ, តេន វា សេវិយមានោ. សម្ផុដ្ឋោ សម្ផុសន្តិ តេន បកតិសុទ្ធេន បុគ្គលេន សហវាសេន សំសគ្គេន សម្ផុដ្ឋោ បាបបុគ្គលោ សយម្បិ, តថា តំ ផុសន្តោ. សរោ ទិទ្ធោ កលាបំ វាតិ យថា នាម សរោ វិសេន ទិទ្ធោ លិត្តោ សរកលាបគតោ សរសមូហសង្ខាតំ សរកលាបំ អត្តនា ផុដ្ឋំ អលិត្តម្បិ ឧបលិម្បតិ, ឯវំ បាបេន ឧបលេបភយា ធីរោតិ ធិតិសម្បន្នត្តា ធីរោ បណ្ឌិតបុរិសោ បាបសហាយោ ន ភវេយ្យ.

បូតិមច្ឆំ កុសគ្គេនាតិ យថា កុច្ឆិតភាវេន បូតិភូតំ មច្ឆំ កុសតិណគ្គេន យោ បុរិសោ ឧបនយ្ហតិ បុដពន្ធវសេន ពន្ធតិ, តស្ស តេ កុសា អបូតិកាបិ បូតិមច្ឆសម្ពន្ធេន បូតិ ទុគ្គន្ធមេវ វាយន្តិ. ឯវំ ពាលូបសេវនាតិ ឯវំសម្បទា ពាលជនូបសេវនា ទដ្ឋព្ពា. ឯវំ ធីរូបសេវនាតិ យថា អសុរភិនោបិ បត្តា តគរសម្ពន្ធេន សុរភិំ វាយន្តិ, ឯវំ បណ្ឌិតូបសេវនា បកតិយា អសីលវតោ សីលសមាទានាទិវសេន សីលគន្ធវាយនស្ស ការណំ ហោតិ.

តស្មាតិ យស្មា អកល្យាណមិត្តសេវនាយ កល្យាណមិត្តសេវនាយ ច អយំ ឯទិសោ អាទីនវោ អានិសំសោ ច, តស្មា បត្តបុដស្សេវ បលាសបុដស្ស វិយ ទុគ្គន្ធសុគន្ធវត្ថុសំសគ្គេន អសាធុសាធុជនសន្និស្សយេន ច. ញត្វា សម្បាកមត្តនោតិ អត្តនោ ទុក្ខុទ្រយំ សុខុទ្រយញ្ច ផលនិប្ផត្តិំ ញត្វា ជានិត្វា អសន្តេ បាបមិត្តេ ន ឧបសេវេយ្យ, សន្តេ ឧបសន្តេ វន្តទោសេ បសត្ថេ វា បណ្ឌិតេ សេវេយ្យ. តថា ហិ អសន្តោ និរយំ នេន្តិ, សន្តោ បាបេន្តិ សុគ្គតិន្តិ. ឥតិ ភគវា បឋមគាថាយ យថាវុត្តានិ តីណិ សុខនិមិត្តានិ ទស្សេត្វា តតោ បរាហិ បញ្ចហិ គាថាហិ បដិបក្ខបរិវជ្ជនេន សទ្ធិំ បសំសាសុខស្ស អាគមនំ ទស្សេត្វា ឱសានគាថាយ តិណ្ណម្បិ សុខានំ អាគមនការណេន សទ្ធិំ ឱសានសុខំ ទស្សេតិ.

សត្តមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. ភិទុរសុត្តវណ្ណនា

៧៧. អដ្ឋមេ ភិទុរាយន្តិ ភិទុរោ អយំ. កាយោតិ រូបកាយោ. សោ ហិ អង្គបច្ចង្គានំ កេសាទីនញ្ច សមូហដ្ឋេន, ឯវំ កុច្ឆិតានំ ជេគុច្ឆានំ អាយោ ឧប្បត្តិទេសោតិបិ កាយោ. តត្រាយំ វចនត្ថោ – អាយន្តិ ឯត្ថាតិ អាយោ. កេ អាយន្តិ? កុច្ឆិតា កេសាទយោ. ឥតិ កុច្ឆិតានំ អាយោតិបិ កាយោ. អត្ថតោ បន ចតុសន្តតិវសេន បវត្តមានានំ ភូតុបាទាយធម្មានំ បុញ្ជោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ភិក្ខវេ, អយំ ចតុមហាភូតមយោ រូបកាយោ ភិទុរោ ភេទនសីលោ ភេទនសភាវោ ខណេ ខណេ វិទ្ធំសនសភាវោតិ. ‘‘ភិន្ទរាយ’’ន្តិបិ បាឋោ, សោ ឯវត្ថោ. វិញ្ញាណន្តិ តេភូមកំ កុសលាទិចិត្តំ. វចនត្ថោ បន – តំ តំ អារម្មណំ វិជានាតីតិ វិញ្ញាណំ. យញ្ហិ សញ្ជាននបជាននវិធុរំ អារម្មណវិជាននំ ឧបលទ្ធិ, តំ វិញ្ញាណំ. វិរាគធម្មន្តិ វិរជ្ជនធម្មំ, បលុជ្ជនសភាវន្តិ អត្ថោ. សព្ពេ ឧបធីតិ ខន្ធូបធិ, កិលេសូបធិ, អភិសង្ខារូបធិ, បញ្ចកាមគុណូបធីតិ ឯតេ ‘‘ឧបធីយតិ ឯត្ថ ទុក្ខ’’ន្តិ ឧបធិសញ្ញិតា សព្ពេបិ ឧបាទានក្ខន្ធកិលេសាភិសង្ខារបញ្ចកាមគុណធម្មា ហុត្វា អភាវដ្ឋេន អនិច្ចា, ឧទយព្ពយប្បដិបីឡនដ្ឋេន ទុក្ខា, ជរាយ មរណេន ចាតិ ទ្វិធា វិបរិណាមេតព្ពសភាវតាយ បកតិវិជហនដ្ឋេន វិបរិណាមធម្មា. ឯវមេត្ថ អនិច្ចទស្សនសុខតាយ រូបធម្មេ វិញ្ញាណញ្ច វិសុំ គហេត្វា បុន ឧបធិវិភាគេន សព្ពេបិ តេភូមកធម្មេ ឯកជ្ឈំ គហេត្វា អនិច្ចទុក្ខានុបស្សនាមុខេន តថាពុជ្ឈនកានំ បុគ្គលានំ អជ្ឈាសយេន សម្មសនចារោ.កថិតោ. កាមញ្ចេត្ថ លក្ខណទ្វយមេវ បាឡិយំ អាគតំ, ‘‘យំ ទុក្ខំ, តទនត្តា’’តិ (សំ. និ. ៣.១៥) បន វចនតោ ទុក្ខលក្ខណេនេវ អនត្តលក្ខណម្បិ ទស្សិតមេវាតិ វេទិតព្ពំ.

គាថាយំ ឧបធីសុ ភយំ ទិស្វាតិ ឧបធីសុ ភយតុបដ្ឋានញាណវសេន ភយំ ទិស្វា, តេសំ ភាយិតព្ពតំ បស្សិត្វា. ឥមិនា ពលវវិបស្សនំ ទស្សេតិ. ភយតុបដ្ឋានញាណមេវ ហិ វិភជិត្វា វិសេសវសេន អាទីនវានុបស្សនា និព្ពិទានុបស្សនាតិ ច វុច្ចតិ. ជាតិមរណមច្ចគាតិ ឯវំ សម្មសន្តោ វិបស្សនាញាណំ មគ្គេន ឃដេត្វា មគ្គបរម្បរាយ អរហត្តំ បត្តោ ជាតិមរណំ អតីតោ នាម ហោតិ. កថំ? សម្បត្វា បរមំ សន្តិន្តិ បរមំ ឧត្តមំ អនុត្តរំ សន្តិំ សព្ពសង្ខារូបសមំ និព្ពានំ អធិគន្ត្វា. ឯវំភូតោ ច កាលំ កង្ខតិ ភាវិតត្តោតិ ចតុន្នំ អរិយមគ្គានំ វសេន ភាវនាភិសមយនិប្ផត្តិយា ភាវិតកាយសីលចិត្តបញ្ញត្តា ភាវិតត្តោ មរណំ ជីវិតញ្ច អនភិនន្ទន្តោ កេវលំ អត្តនោ ខន្ធបរិនិព្ពានកាលំ កង្ខតិ ឧទិក្ខតិ, ន តស្ស កត្ថចិ បត្ថនា ហោតីតិ. តេនាហ –

‘‘នាភិនន្ទាមិ មរណំ, នាភិនន្ទាមិ ជីវិតំ;

កាលញ្ច បដិកង្ខាមិ, និព្ពិសំ ភតកោ យថា’’តិ. (ថេរគា. ៦០៦);

អដ្ឋមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. ធាតុសោសំសន្ទនសុត្តវណ្ណនា

៧៨. នវមេ ធាតុសោតិ ធាតុតោ. ធាតូតិ ច អជ្ឈាសយធាតុ អជ្ឈាសយសភាវោ អធិប្បេតោ, យោ អធិមុត្តីតិបិ វុច្ចតិ. សំសន្ទន្តីតិ តាយ ធាតុសភាគតាយ យថាធាតុ យថាអជ្ឈាសយំ អល្លីយន្តិ ឯកតោ ហោន្តិ. សមេន្តីតិ តាយ ឯវ សមានជ្ឈាសយតាយ ឯកចិត្តា ហុត្វា សមាគច្ឆន្តិ អញ្ញមញ្ញំ ភជន្តិ ឧបសង្កមន្តិ, អត្តនោ រុចិភាវខន្តិទិដ្ឋិយោ វា តត្ថ តត្ថ សមេ ករោន្តា បវត្តន្តិ. ហីនាធិមុត្តិកាតិ ហីនេ កាមគុណាទិកេ អធិមុត្តិ ឯតេសន្តិ ហីនាធិមុត្តិកា, ហីនជ្ឈាសយា. កល្យាណាធិមុត្តិកាតិ កល្យាណេ នេក្ខម្មាទិកេ អធិមុត្តិ ឯតេសន្តិ កល្យាណាធិមុត្តិកា, បណីតជ្ឈាសយា. សចេ ហិ អាចរិយុបជ្ឈាយា ន សីលវន្តោ, អន្តេវាសិកសទ្ធិវិហារិកា ច សីលវន្តោ, តេ អាចរិយុបជ្ឈាយេបិ ន ឧបសង្កមន្តិ, អត្តនោ សទិសេ សារុប្បភិក្ខូយេវ ឧបសង្កមន្តិ. សចេ បន អាចរិយុបជ្ឈាយា សីលវន្តោ, ឥតរេ ន សីលវន្តោ, តេបិ ន អាចរិយុបជ្ឈាយេ ឧបសង្កមន្តិ, អត្តនោ សទិសេ ហីនាធិមុត្តិកេយេវ ឧបសង្កមន្តិ. ឯវំ ឧបសង្កមនំ បន ន កេវលំ ឯតរហិ ឯវ, អថ ខោ អតីតានាគតេបីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អតីតម្បិ, ភិក្ខវេ’’តិអាទិមាហ. សង្ខេបតោ សំកិលេសធម្មេសុ អភិនិវិដ្ឋា ហីនាធិមុត្តិកា, វោទានធម្មេសុ អភិនិវិដ្ឋា កល្យាណាធិមុត្តិកា.

ឥទំ បន ទុស្សីលានំ ទុស្សីលសេវនមេវ, សីលវន្តានំ សីលវន្តសេវនមេវ, ទុប្បញ្ញានំ ទុប្បញ្ញសេវនមេវ, បញ្ញវន្តានំ បញ្ញវន្តសេវនមេវ កោ និយាមេតីតិ? អជ្ឈាសយធាតុ និយាមេតិ. សម្ពហុលា កិរ ភិក្ខូ ឯកស្មិំ គាមេ ភិក្ខាចារំ ចរន្តិ. តេ មនុស្សា ពហុំ ភត្តំ អាហរិត្វា បត្តានិ បូរេត្វា ‘‘យថាសភាគំ បរិភុញ្ជថា’’តិ វត្វា ឧយ្យោជេសុំ. ភិក្ខូ អាហំសុ ‘‘អាវុសោ, មនុស្សា ធាតុសំយុត្តកម្មេ បយោជេន្តី’’តិ. ឯវំ អជ្ឈាសយធាតុ និយាមេតីតិ. ធាតុសំយុត្តេន អយមត្ថោ ទីបេតព្ពោ – គិជ្ឈកូដបព្ពតស្មិញ្ហិ គិលានសេយ្យាយ និបន្នោ ភគវា អារក្ខត្ថាយ បរិវារេត្វា វសន្តេសុ សារិបុត្តមោគ្គល្លានាទីសុ ឯកមេកំ អត្តនោ បរិសាយ សទ្ធិំ ចង្កមន្តំ ឱលោកេត្វា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ ‘‘បស្សថ នោ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, សារិបុត្តំ សម្ពហុលេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ ចង្កមន្តន្តិ. ឯវំ, ភន្តេ. សព្ពេ ខោ ឯតេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ មហាបញ្ញា’’តិ (សំ. និ. ២.៩៩) សព្ពំ វិត្ថារេតព្ពំ.

គាថាសុ សំសគ្គាតិ សំកិលេសតោ សហវាសាទិវសេន សមាយោគតោ, អថ វា ទស្សនសំសគ្គោ, សវនសំសគ្គោ, សមុល្លាបសំសគ្គោ, សម្ភោគសំសគ្គោ, កាយសំសគ្គោតិ ឯវំ បញ្ចវិធេ សំសគ្គេ យតោ កុតោចិ សំសគ្គតោ. វនថោ ជាតោតិ កិលេសោ ឧប្បន្នោ មគ្គេន អសមូហតោ. អសំសគ្គេន ឆិជ្ជតីតិ សំសគ្គបដិក្ខេបេន កាយវិវេកាទិនា បុព្ពភាគេ ឆិជ្ជិត្វា បុន អច្ចន្តាសំសគ្គេន សមុច្ឆេទវិវេកេន ឆិជ្ជតិ បហីយតិ. ឯត្តាវតា សង្ខេបតោ ហីនាធិមុត្តិយា សមុទយោ អត្ថង្គមោ ច ទស្សិតោ ហោតិ.

យស្មា បន តេ សំសគ្គា តេ ច កិលេសា កោសជ្ជវសេន ឧប្បជ្ជន្តិ ចេវ វឌ្ឍន្តិ ច, ន វីរិយារម្ភវសេន, តស្មា ហីនាធិមុត្តិកេ កុសីតបុគ្គលេ វជ្ជេត្វា កល្យាណាធិមុត្តិកេ អារទ្ធវីរិយេ សេវន្តេន អសំសគ្គេន សំសគ្គជោ វនថោ ឆិន្ទិតព្ពោតិ យថាវុត្តមត្ថំ វិត្ថារតោ ទស្សេន្តោ កុសីតសេវនាយ តាវ អាទីនវំ បកាសេតុំ ‘‘បរិត្តំ ទារុ’’ន្តិអាទិមាហ.

តត្ថ បរិត្តំ ទារុន្តិ ខុទ្ទកំ កដ្ឋមយំ កុល្លំ. យថា សីទេ មហណ្ណវេតិ យថា ខុទ្ទកំ កុល្លំ អារុហិត្វា មហាសមុទ្ទំ តរិតុកាមោ តីរំ អប្បត្វា សមុទ្ទមជ្ឈេយេវ សីទេយ្យ, បតិត្វា មច្ឆកច្ឆបភក្ខោ ភវេយ្យ. ឯវំ កុសីតំ អាគម្ម, សាធុជីវីបិ សីទតីតិ ឯវមេវ កុសីតំ វីរិយារម្ភរហិតំ កិលេសវសិកំ បុគ្គលំ និស្សាយ តេន កតសំសគ្គោ សាធុជីវីបិ បរិសុទ្ធាជីវោ បរិសុទ្ធសីលោបិ សមានោ ហីនសំសគ្គតោ ឧប្បន្នេហិ កាមវិតក្កាទីហិ ខជ្ជមានោ បារំ គន្តុំ អសមត្ថោ សំសារណ្ណវេយេវ សីទតិ. តស្មាតិ យស្មា ឯវំ អនត្ថាវហោ កុសីតសំសគ្គោ, តស្មា តំ អាគម្ម អាលសិយានុយោគេន កុច្ឆិតំ សីទតីតិ កុសីតំ. តតោ ឯវ ហីនវីរិយំ និព្ពីរិយំ អកល្យាណមិត្តំ បរិវជ្ជេយ្យ. ឯកន្តេនេវ បន កាយវិវេកាទីនញ្ចេវ តទង្គវិវេកាទីនញ្ច វសេន បវិវិត្តេហិ, តតោ ឯវ កិលេសេហិ អារកត្តា អរិយេហិ បរិសុទ្ធេហិ និព្ពានំ បដិបេសិតត្តភាវតោ បហិតត្តេហិ អារម្មណលក្ខណូបនិជ្ឈានានំ វសេន ឈាយនតោ ឈាយីហិ សព្ពកាលំ បគ្គហិតវីរិយតាយ អារទ្ធវីរិយេហិ បណ្ឌិតេហិ សប្បញ្ញេហិយេវ សហ អាវសេយ្យ សំវសេយ្យាតិ.

នវមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. បរិហានសុត្តវណ្ណនា

៧៩. ទសមេ បរិហានាយ សំវត្តន្តីតិ អវុទ្ធិយា ភវន្តិ, មគ្គាធិគមស្ស បរិបន្ថាយ ហោន្តិ. អធិគតស្ស បន មគ្គស្ស បរិហានិ នាម នត្ថិ. ‘‘តយោ ធម្មា’’តិ ធម្មាធិដ្ឋានវសេន ឧទ្ទិដ្ឋធម្មេ បុគ្គលាធិដ្ឋានាយ ទេសនាយ វិភជន្តោ ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, សេខោ ភិក្ខូ’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ កម្មំ អារមិតព្ពតោ អារាមោ ឯតស្សាតិ កម្មារាមោ. កម្មេ រតោតិ កម្មរតោ. កម្មារាមតំ កម្មាភិរតិំ អនុយុត្តោ បយុត្តោតិ កម្មារាមតមនុយុត្តោ. តត្ថ កម្មំ នាម ឥតិកត្តព្ពំ កម្មំ, សេយ្យថិទំ – ចីវរវិចារណំ, ចីវរករណំ, ឧបត្ថម្ភនំ, បត្តត្ថវិកំ, អំសពន្ធនំ, កាយពន្ធនំ, ធមករណំ, អាធារកំ, បាទកថលិកំ, សម្មជ្ជនីតិ ឯវមាទីនំ ឧបករណានំ ករណំ, យញ្ច វិហារេ ខណ្ឌផុល្លាទិបដិសង្ខរណំ. ឯកច្ចោ ហិ ឯតានិ ករោន្តោ សកលទិវសំ ឯតានេវ ករោតិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. យោ បន ឯតេសំ ករណវេលាយមេវ ឯតានិ ករោតិ, ឧទ្ទេសវេលាយំ ឧទ្ទេសំ គណ្ហាតិ, សជ្ឈាយវេលាយំ សជ្ឈាយតិ, ចេតិយង្គណវត្តាទិករណវេលាយំ ចេតិយង្គណវត្តាទីនិ ករោតិ, មនសិការវេលាយំ មនសិការំ ករោតិ សព្ពត្ថកកម្មដ្ឋានេ វា បារិហារិយកម្មដ្ឋានេ វា, ន សោ កម្មារាមោ នាម. តស្ស តំ –

‘‘យានិ ខោ បន តានិ សព្រហ្មចារីនំ ឧច្ចាវចានិ កិំករណីយានិ, តត្ថ ទក្ខោ ហោតិ អនលសោ, តត្រុបាយាយ វីមំសាយ សមន្នាគតោ, អលំ កាតុំ អលំ សំវិធាតុ’’ន្តិ (ទី. និ. ៣.៣៤៥; អ. និ. ១០.១៨) –

អាទិនា សត្ថារា អនុញ្ញាតករណមេវ ហោតិ.

ភស្សារាមោតិ យោ ភគវតា បដិក្ខិត្តរាជកថាទិវសេន រត្តិន្ទិវំ វីតិនាមេតិ, អយំ ភស្សេ បរិយន្តការី ន ហោតីតិ ភស្សារាមោ នាម. យោ បន រត្តិម្បិ ទិវាបិ ធម្មំ កថេតិ, បញ្ហំ វិស្សជ្ជេតិ, អយំ អប្បភស្សោ ភស្សេ បរិយន្តការីយេវ. កស្មា? ‘‘សន្និបតិតានំ វោ, ភិក្ខវេ, ទ្វយំ ករណីយំ – ធម្មី វា កថា, អរិយោ វា តុណ្ហីភាវោ’’តិ (ម. និ. ១.២៧៣) វុត្តវិធិំយេវ បដិបន្នោតិ.

និទ្ទារាមោតិ យោ យាវទត្ថំ ឧទរាវទេហកំ ភុញ្ជិត្វា សេយ្យសុខំ, បស្សសុខំ, មិទ្ធសុខំ អនុយុញ្ជតិ, យោ ច គច្ឆន្តោបិ និសិន្នោបិ ឋិតោបិ ថិនមិទ្ធាភិភូតោ និទ្ទាយតិ, អយំ និទ្ទារាមោ នាម. យស្ស បន ករជកាយគេលញ្ញេន ចិត្តំ ភវង្គំ ឱតរតិ, នាយំ និទ្ទារាមោ, តេនេវាហ –

‘‘អភិជានាមិ ខោ បនាហំ, អគ្គិវេស្សន, គិម្ហានំ បច្ឆិមេ មាសេ បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតប្បដិក្កន្តោ ចតុគ្គុណំ សង្ឃាដិំ បញ្ញាបេត្វា ទក្ខិណេន បស្សេន សតោ សម្បជានោ និទ្ទំ ឱក្កមិតា’’តិ (ម. និ. ១.៣៨៧).

ឯត្ថ ច បុថុជ្ជនកល្យាណកោបិ សេខោត្វេវ វេទិតព្ពោ. តស្មា តស្ស សព្ពស្សបិ វិសេសាធិគមស្ស ឥតរេសំ ឧបរិ វិសេសាធិគមស្ស ច បរិហានាយ វត្តន្តីតិ វេទិតព្ពំ. សុក្កបក្ខស្ស វុត្តវិបរិយាយេន អត្ថវិភាវនា វេទិតព្ពា.

គាថាសុ ឧទ្ធតោតិ ចិត្តវិក្ខេបករេន ឧទ្ធច្ចេន ឧទ្ធតោ អវូបសន្តោ. អប្បកិច្ចស្សាតិ អនុញ្ញាតស្សបិ វុត្តប្បការស្ស កិច្ចស្ស យុត្តប្បយុត្តកាលេយេវ ករណតោ អប្បកិច្ចោ អស្ស ភវេយ្យ. អប្បមិទ្ធោតិ ‘‘ទិវសំ ចង្កមេន និសជ្ជាយា’’តិអាទិនា វុត្តជាគរិយានុយោគេន និទ្ទារហិតោ អស្ស. អនុទ្ធតោតិ ភស្សារាមតាយ ឧប្បជ្ជនកចិត្តវិក្ខេបស្ស អភស្សារាមោ ហុត្វា បរិវជ្ជនេន ន ឧទ្ធតោ វូបសន្តចិត្តោ, សមាហិតោតិ អត្ថោ. សេសំ បុព្ពេ វុត្តនយត្តា សុវិញ្ញេយ្យមេវ. ឥតិ ឥមស្មិំ វគ្គេ បឋមទុតិយបញ្ចមឆដ្ឋសត្តមអដ្ឋមនវមេសុ សុត្តេសុ វដ្ដំ កថិតំ, ឥតរេសុ វដ្ដវិវដ្ដំ.