៤. អទ្ធាសុត្តវណ្ណនា

៦៣. ចតុត្ថេ អទ្ធាតិ កាលា. អតីតោ អទ្ធាតិអាទីសុ ទ្វេ បរិយាយា – សុត្តន្តបរិយាយោ, អភិធម្មបរិយាយោ ច. តត្ថ សុត្តន្តបរិយាយេន បដិសន្ធិតោ បុព្ពេ អតីតោ អទ្ធា នាម, ចុតិតោ បច្ឆា អនាគតោ អទ្ធា នាម, សហ ចុតិបដិសន្ធីហិ តទនន្តរំ បច្ចុប្បន្នោ អទ្ធា នាម. អភិធម្មបរិយាយេន ឧប្បាទោ, ឋិតិ, ភង្គោតិ ឥមេ តយោ ខណេ បត្វា និរុទ្ធធម្មា អតីតោ អទ្ធា នាម, តយោបិ ខណេ អសម្បត្តា អនាគតោ អទ្ធា នាម, ខណត្តយសមង្គិនោ បច្ចុប្បន្នោ អទ្ធា នាម.

អបរោ នយោ – អយញ្ហិ អតីតាទិវិភាគោ អទ្ធាសន្តតិសមយខណវសេន ចតុធា វេទិតព្ពោ. តេសុ អទ្ធាវិភាគោ វុត្តោ. សន្តតិវសេន សភាគា ឯកឧតុសមុដ្ឋានា, ឯកាហារសមុដ្ឋានា ច បុព្ពាបរិយវសេន វត្តមានាបិ បច្ចុប្បន្នា. តតោ បុព្ពេ វិសភាគឧតុអាហារសមុដ្ឋានា អតីតា បច្ឆា អនាគតា. ចិត្តជា ឯកវីថិឯកជវនឯកសមាបត្តិសមុដ្ឋានា បច្ចុប្បន្នា នាម, តតោ បុព្ពេ អតីតា, បច្ឆា អនាគតា. កម្មសមុដ្ឋានានំ បាដិយេក្កំ សន្តតិវសេន អតីតាទិភេទោ នត្ថិ, តេសំយេវ បន ឧតុអាហារចិត្តសមុដ្ឋានានំ ឧបត្ថម្ភកវសេន តស្ស អតីតាទិភាវោ វេទិតព្ពោ. សមយវសេន ឯកមុហុត្តបុព្ពណ្ហសាយន្ហរត្តិទិវាទីសុ សមយេសុ សន្តានវសេន បវត្តមានា តំតំសមយេ បច្ចុប្បន្នា នាម, តតោ បុព្ពេ អតីតា, បច្ឆា អនាគតា. អយំ តាវ រូបធម្មេសុ នយោ. អរូបធម្មេសុ បន ខណវសេន ឧប្បាទាទិក្ខណត្តយបរិយាបន្នា បច្ចុប្បន្នា, តតោ បុព្ពេ អតីតា, បច្ឆា អនាគតា. អបិច អតិក្កន្តហេតុបច្ចយកិច្ចា អតីតា, និដ្ឋិតហេតុកិច្ចា អនិដ្ឋិតបច្ចយកិច្ចា បច្ចុប្បន្នា, ឧភយកិច្ចំ អសម្បត្តា អនាគតា. អត្តនោ វា កិច្ចក្ខណេ បច្ចុប្បន្នា, តតោ បុព្ពេ អតីតា, បច្ឆា អនាគតា. ឯត្ថ ច ខណាទិកថាវ និប្បរិយាយា, សេសា បរិយាយា. អយញ្ហិ អតីតាទិភេទោ នាម ធម្មានំ ហោតិ, ន កាលស្ស. អតីតាទិភេទេ បន ធម្មេ ឧបាទាយ បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានោបិ កាលោ ឥធ តេនេវ វោហារេន អតីតោតិអាទិនា វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ.

គាថាសុ អក្ខេយ្យសញ្ញិនោតិ ឯត្ថ អក្ខាយតិ, កថីយតិ, បញ្ញាបីយតីតិ អក្ខេយ្យំ, កថាវត្ថុ, អត្ថតោ រូបាទយោ បញ្ចក្ខន្ធា. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘អតីតំ វា អទ្ធានំ អារព្ភ កថំ កថេយ្យ, អនាគតំ វា…បេ… បច្ចុប្បន្នំ វា អទ្ធានំ អារព្ភ កថំ កថេយ្យា’’តិ (ទី. និ. ៣.៣០៥).

តថា –

‘‘យំ, ភិក្ខវេ, រូបំ អតីតំ និរុទ្ធំ វិបរិណតំ, ‘អហោសី’តិ តស្ស សង្ខា, ‘អហោសី’តិ តស្ស សមញ្ញា, ‘អហោសី’តិ តស្ស បញ្ញត្តិ; ន តស្ស សង្ខា អត្ថីតិ, ន តស្ស សង្ខា ភវិស្សតី’’តិ (សំ. និ. ៣.៦២) –

ឯវំ វុត្តេន និរុត្តិបថសុត្តេនបិ ឯត្ថ អត្ថោ ទីបេតព្ពោ. ឯវំ កថាវត្ថុភាវេន អក្ខេយ្យសង្ខាតេ ខន្ធបញ្ចកេ អហន្តិ ច មមន្តិ ច ទេវោតិ ច មនុស្សោតិ ច ឥត្ថីតិ ច បុរិសោតិ ច អាទិនា បវត្តសញ្ញាវសេន អក្ខេយ្យសញ្ញិនោ, បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ សត្តបុគ្គលាទិសញ្ញិនោតិ អត្ថោ. អក្ខេយ្យស្មិំ តណ្ហាទិដ្ឋិគ្គាហវសេន បតិដ្ឋិតា, រាគាទិវសេន វា អដ្ឋហាការេហិ បតិដ្ឋិតា. រត្តោ ហិ រាគវសេន បតិដ្ឋិតោ ហោតិ, ទុដ្ឋោ ទោសវសេន, មូឡ្ហោ មោហវសេន, បរាមដ្ឋោ ទិដ្ឋិវសេន, ថាមគតោ អនុសយវសេន, វិនិពទ្ធោ មានវសេន, អនិដ្ឋង្គតោ វិចិកិច្ឆាវសេន, វិក្ខេបគតោ ឧទ្ធច្ចវសេន បតិដ្ឋិតោ ហោតីតិ.

អក្ខេយ្យំ អបរិញ្ញាយាតិ តំ អក្ខេយ្យំ តេភូមកធម្មេ តីហិ បរិញ្ញាហិ អបរិជានិត្វា តស្ស អបរិជាននហេតុ. យោគមាយន្តិ មច្ចុនោតិ មរណស្ស យោគំ តេន សំយោគំ ឧបគច្ឆន្តិ, ន វិសំយោគន្តិ អត្ថោ.

អថ វា យោគន្តិ ឧបាយំ, តេន យោជិតំ បសារិតំ មារសេនដ្ឋានិយំ អនត្ថជាលំ កិលេសជាលញ្ច ឧបគច្ឆន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. តថា ហិ វុត្តំ –

‘‘ន ហិ នោ សង្គរំ តេន, មហាសេនេន មច្ចុនា’’តិ. (ម. និ. ៣.២៧២; ជា. ២.២២.១២១; នេត្តិ. ១០៣);

ឯត្តាវតា វដ្ដំ ទស្សេត្វា ឥទានិ វិវដ្ដំ ទស្សេតុំ ‘‘អក្ខេយ្យញ្ច បរិញ្ញាយា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ច-សទ្ទោ ព្យតិរេកេ, តេន អក្ខេយ្យបរិជាននេន លទ្ធព្ពំ វក្ខមានមេវ វិសេសំ ជោតេតិ. បរិញ្ញាយាតិ វិបស្សនាសហិតាយ មគ្គបញ្ញាយ ទុក្ខន្តិ បរិច្ឆិជ្ជ ជានិត្វា, តប្បដិពទ្ធកិលេសប្បហានេន វា តំ សមតិក្កមិត្វា តិស្សន្នម្បិ បរិញ្ញានំ កិច្ចំ មត្ថកំ បាបេត្វា. អក្ខាតារំ ន មញ្ញតីតិ សព្ពសោ មញ្ញនានំ បហីនត្តា ខីណាសវោ អក្ខាតារំ ន មញ្ញតិ, ការកាទិសភាវំ កិញ្ចិ អត្តានំ ន បច្ចេតីតិ អត្ថោ. ផុដ្ឋោ វិមោក្ខោ មនសា, សន្តិបទមនុត្តរន្តិ យស្មា សព្ពសង្ខតវិមុត្តត្តា ‘‘វិមោក្ខោ’’តិ សព្ពកិលេសសន្តាបវូបសមនដ្ឋានតាយ ‘‘សន្តិបទ’’ន្តិ លទ្ធនាមោ និព្ពានធម្មោ ផុដ្ឋោ ផុសិតោ បត្តោ, តស្មា អក្ខាតារំ ន មញ្ញតីតិ. អថ វា ‘‘បរិញ្ញាយា’’តិ បទេន ទុក្ខសច្ចស្ស បរិញ្ញាភិសមយំ សមុទយសច្ចស្ស បហានាភិសមយញ្ច វត្វា ឥទានិ ‘‘ផុដ្ឋោ វិមោក្ខោ មនសា, សន្តិបទមនុត្តរ’’ន្តិ ឥមិនា មគ្គនិរោធានំ ភាវនាសច្ឆិកិរិយាភិសមយំ វទតិ. តស្សត្ថោ – សមុច្ឆេទវសេន សព្ពកិលេសេហិ វិមុច្ចតីតិ វិមោក្ខោ, អរិយមគ្គោ. សោ បនស្ស មគ្គចិត្តេន ផុដ្ឋោ ផុសិតោ ភាវិតោ, តេនេវ អនុត្តរំ សន្តិបទំ និព្ពានំ ផុដ្ឋំ ផុសិតំ សច្ឆិកតន្តិ.

អក្ខេយ្យសម្បន្នោតិ អក្ខេយ្យនិមិត្តំ វិវិធាហិ វិបត្តីហិ ឧបទ្ទុតេ លោកេ បហីនវិបល្លាសតាយ តតោ សុបរិមុត្តោ អក្ខេយ្យបរិញ្ញាភិនិព្ពត្តាហិ សម្បត្តីហិ សម្បន្នោ សមន្នាគតោ. សង្ខាយ សេវីតិ បញ្ញាវេបុល្លប្បត្តិយា ចីវរាទិបច្ចយេ សង្ខាយ បរិតុលេត្វាវ សេវនសីលោ, សង្ខាតធម្មត្តា ច អាបាថគតំ សព្ពម្បិ វិសយំ ឆឡង្គុបេក្ខាវសេន សង្ខាយ សេវនសីលោ. ធម្មដ្ឋោតិ អសេក្ខធម្មេសុ និព្ពានធម្មេ ឯវ វា ឋិតោ. វេទគូតិ វេទិតព្ពស្ស ចតុសច្ចស្ស បារង្គតត្តា វេទគូ. ឯវំគុណោ អរហា ភវាទីសុ កត្ថចិ អាយតិំ បុនព្ភវាភាវតោ មនុស្សទេវាតិ សង្ខ្យំ ន ឧបេតិ, អបញ្ញត្តិកភាវមេវ គច្ឆតីតិ អនុបាទាបរិនិព្ពានេន ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ.

ចតុត្ថសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.