២. ទុតិយវគ្គោ

១. បុញ្ញកិរិយវត្ថុសុត្តវណ្ណនា

៦០. ទុតិយវគ្គស្ស បឋមេ បុញ្ញកិរិយវត្ថូនីតិ បុជ្ជភវផលំ និព្ពត្តេន្តិ, អត្តនោ សន្តានំ បុនន្តីតិ វា បុញ្ញានិ, បុញ្ញានិ ច តានិ ហេតុបច្ចយេហិ កត្តព្ពតោ កិរិយា ចាតិ បុញ្ញកិរិយា. តា ឯវ ច តេសំ តេសំ អានិសំសានំ វត្ថុភាវតោ បុញ្ញកិរិយវត្ថូនិ. ទានមយន្តិ អនុបច្ឆិន្នភវមូលស្ស អនុគ្គហវសេន បូជាវសេន វា អត្តនោ ទេយ្យធម្មស្ស បរេសំ បរិច្ចាគចេតនា ទីយតិ ឯតាយាតិ ទានំ, ទានមេវ ទានមយំ. ចីវរាទីសុ ហិ ចតូសុ បច្ចយេសុ អន្នាទីសុ វា ទសសុ ទានវត្ថូសុ រូបាទីសុ វា ឆសុ អារម្មណេសុ តំ តំ ទេន្តស្ស តេសំ ឧប្បាទនតោ បដ្ឋាយ បុព្ពភាគេ បរិច្ចាគកាលេ បច្ឆា សោមនស្សចិត្តេន អនុស្សរណេ ចាតិ តីសុ កាលេសុ វុត្តនយេន បវត្តចេតនា ទានមយំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ នាម.

សីលមយន្តិ និច្ចសីលឧបោសថនិយមាទិវសេន បញ្ច, អដ្ឋ, ទស វា សីលានិ សមាទិយន្តស្ស សីលបូរណត្ថំ បព្ពជិស្សាមីតិ វិហារំ គច្ឆន្តស្ស បព្ពជន្តស្ស មនោរថំ មត្ថកំ បាបេត្វា ‘‘បព្ពជិតោ វតម្ហិ សាធុ សុដ្ឋូ’’តិ អាវជ្ជេន្តស្ស សទ្ធាយ បាតិមោក្ខំ បរិបូរេន្តស្ស បញ្ញាយ ចីវរាទិកេ បច្ចវេក្ខន្តស្ស សតិយា អាបាថគតេសុ រូបាទីសុ ចក្ខុទ្វារាទីនិ សំវរន្តស្ស វីរិយេន អាជីវំ សោធេន្តស្ស ច បវត្តា ចេតនា សីលតីតិ សីលមយំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ នាម.

តថា បដិសម្ភិទាយំ (បដិ. ម. ១.៤៨) វុត្តេន វិបស្សនាមគ្គេន ចក្ខុំ អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ អនត្តតោ វិបស្សន្តស្ស សោតំ, ឃានំ, ជិវ្ហំ, កាយំ, មនំ. រូបេ…បេ… ធម្មេ, ចក្ខុវិញ្ញាណំ…បេ… មនោវិញ្ញាណំ. ចក្ខុសម្ផស្សំ…បេ… មនោសម្ផស្សំ, ចក្ខុសម្ផស្សជំ វេទនំ…បេ… មនោសម្ផស្សជំ វេទនំ. រូបសញ្ញំ…បេ… ធម្មសញ្ញំ. ជរាមរណំ អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ អនត្តតោ វិបស្សន្តស្ស យា ចេតនា, យា ច បថវីកសិណាទីសុ អដ្ឋតិំសាយ អារម្មណេសុ បវត្តា ឈានចេតនា, យា ច អនវជ្ជេសុ កម្មាយតនសិប្បាយតនវិជ្ជាដ្ឋានេសុ បរិចយមនសិការាទិវសេន បវត្តា ចេតនា, សព្ពា ភាវេតិ ឯតាយាតិ ភាវនាមយំ វុត្តនយេន បុញ្ញកិរិយវត្ថុ ចាតិ.

ឯកមេកញ្ចេត្ថ យថារហំ បុព្ពភាគតោ បដ្ឋាយ កាយេន ករោន្តស្ស កាយកម្មំ ហោតិ, តទត្ថំ វាចំ និច្ឆារេន្តស្ស វចីកម្មំ, កាយង្គំ វាចង្គញ្ច អចោបេត្វា មនសា ចិន្តេន្តស្ស មនោកម្មំ. អន្នាទីនិ ទេន្តស្ស ចាបិ ‘‘អន្នទានាទីនិ ទេមី’’តិ វា ទានបារមិំ អាវជ្ជេត្វា វា ទានកាលេ ទានមយំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ ហោតិ. វត្តសីសេ ឋត្វា ទទតោ សីលមយំ, ខយតោ វយតោ កម្មតោ សម្មសនំ បដ្ឋបេត្វា ទទតោ ភាវនាមយំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ ហោតិ.

អបរានិបិ សត្ត បុញ្ញកិរិយវត្ថូនិ – អបចិតិសហគតំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ វេយ្យាវច្ចសហគតំ បត្តិអនុប្បទានំ អព្ភនុមោទនំ ទេសនាមយំ សវនមយំ ទិដ្ឋិជុគតំ បុញ្ញកិរិយវត្ថូតិ. សរណគមនម្បិ ហិ ទិដ្ឋិជុគតេនេវ សង្គយ្ហតិ. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ បរតោ អាវិ ភវិស្សតិ.

តត្ថ វុឌ្ឍតរំ ទិស្វា បច្ចុគ្គមនបត្តចីវរបដិគ្គហណាភិវាទនមគ្គសម្បទានាទិវសេន អបចាយនសហគតំ វេទិតព្ពំ. វុឌ្ឍតរានំ វត្តបដិបត្តិករណវសេន, គាមំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋំ ភិក្ខុំ ទិស្វា បត្តំ គហេត្វា គាមេ ភិក្ខំ សម្បាទេត្វា ឧបសំហរណវសេន ‘‘គច្ឆ ភិក្ខូនំ បត្តំ អាហរា’’តិ សុត្វា វេគេន គន្ត្វា បត្តាហរណាទិវសេន ច វេយ្យាវច្ចសហគតំ វេទិតព្ពំ. ចត្តារោ បច្ចយេ ទត្វា បុប្ផគន្ធាទីហិ រតនត្តយស្ស បូជំ កត្វា អញ្ញំ វា តាទិសំ បុញ្ញំ កត្វា ‘‘សព្ពសត្តានំ បត្តិ ហោតូ’’តិ បរិណាមវសេន បត្តិអនុប្បទានំ វេទិតព្ពំ. តថា បរេហិ ទិន្នាយ បត្តិយា កេវលំ វា បរេហិ កតំ បុញ្ញំ ‘‘សាធុ, សុដ្ឋូ’’តិ អនុមោទនវសេន អព្ភនុមោទនំ វេទិតព្ពំ. អត្តនោ បគុណធម្មំ អបច្ចាសីសន្តោ ហិតជ្ឈាសយេន បរេសំ ទេសេតិ – ឥទំ ទេសនាមយំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ នាម. យំ បន ឯកោ ‘‘ឯវំ មំ ធម្មកថិកោតិ ជានិស្សន្តី’’តិ ឥច្ឆាយ ឋត្វា លាភសក្ការសិលោកសន្និស្សិតោ ធម្មំ ទេសេតិ, តំ ន មហប្ផលំ ហោតិ. ‘‘អទ្ធា អយំ អត្តហិតបរហិតានំ បដិបជ្ជនូបាយោ’’តិ យោនិសោមនសិការបុរេចារិកហិតផរណេន មុទុចិត្តេន ធម្មំ សុណាតិ, ឥទំ សវនមយំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ ហោតិ. យំ បនេកោ ‘‘ឥតិ មំ សទ្ធោតិ ជានិស្សន្តី’’តិ សុណាតិ, តំ ន មហប្ផលំ ហោតិ. ទិដ្ឋិយា ឧជុគមនំ ទិដ្ឋិជុគតំ, ‘‘អត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិនយប្បវត្តស្ស សម្មាទស្សនស្ស ឯតំ អធិវចនំ. ឥទញ្ហិ បុព្ពភាគេ វា បច្ឆាភាគេ វា ញាណវិប្បយុត្តម្បិ ឧជុករណកាលេ ញាណសម្បយុត្តមេវ ហោតិ. អបរេ បនាហុ ‘‘វិជាននបជាននវសេន ទស្សនំ ទិដ្ឋិ កុសលញ្ច វិញ្ញាណំ កម្មស្សកតាញាណាទិ ច សម្មាទស្សន’’ន្តិ. តត្ថ កុសលេន វិញ្ញាណេន ញាណស្ស អនុប្បាទេបិ អត្តនា កតបុញ្ញានុស្សរណវណ្ណារហវណ្ណនាទីនំ សង្គហោ, កម្មស្សកតាញាណេន កម្មបថសម្មាទិដ្ឋិយា. ឥតរំ បន ទិដ្ឋិជុគតំ សព្ពេសំ និយមលក្ខណំ. យញ្ហិ កិញ្ចិ បុញ្ញំ ករោន្តស្ស ទិដ្ឋិយា ឧជុភាវេនេវ តំ មហប្ផលំ ហោតិ.

ឥមេសំ បន សត្តន្នំ បុញ្ញកិរិយវត្ថូនំ បុរិមេហិ តីហិ ទានមយាទីហិ បុញ្ញកិរិយវត្ថូហិ សង្គហោ. តត្ថ ហិ អបចាយនវេយ្យាវច្ចានិ សីលមយេ, បត្តិអនុប្បទានអព្ភនុមោទនានិ ទានមយេ, ធម្មទេសនាសវនានិ ភាវនាមយេ, ទិដ្ឋិជុគតំ តីសុបិ. តេនាហ ភគវា –

‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, បុញ្ញកិរិយវត្ថូនិ. កតមានិ តីណិ? ទានមយំ…បេ… ភាវនាមយំ បុញ្ញកិរិយវត្ថូ’’តិ (អ. និ. ៨.៣៦).

ឯត្ថ ច អដ្ឋន្នំ កាមាវចរកុសលចេតនានំ វសេន តិណ្ណម្បិ បុញ្ញកិរិយវត្ថូនំ បវត្តិ ហោតិ. យថា ហិ បគុណំ ធម្មំ បរិវត្តេន្តស្ស ឯកច្ចេ អនុសន្ធិំ អសល្លក្ខេន្តស្សេវ គច្ឆន្តិ, ឯវំ បគុណំ សមថវិបស្សនាភាវនំ អនុយុញ្ជន្តស្ស អន្តរន្តរា ញាណវិប្បយុត្តចិត្តេនាបិ មនសិការោ បវត្តតិ. សព្ពំ តំ បន មហគ្គតកុសលចេតនានំ វសេន ភាវនាមយមេវ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ ហោតិ, ន ឥតរានិ. គាថាយ អត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តោយេវ.

បឋមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ចក្ខុសុត្តវណ្ណនា

៦១. ទុតិយេ ចក្ខូនីតិ ចក្ខន្តីតិ ចក្ខូនិ, សមវិសមំ អាចិក្ខន្តានិ វិយ បវត្តន្តីតិ អត្ថោ. អថ វា ចក្ខនដ្ឋេន ចក្ខូនិ. កិមិទំ ចក្ខនំ នាម? អស្សាទនំ, តថា ហិ វទន្តិ ‘‘មធុំ ចក្ខតិ ព្យញ្ជនំ ចក្ខតី’’តិ ឥមានិ ច អារម្មណរសំ អនុភវន្តានិ អស្សាទេន្តានិ វិយ ហោន្តីតិ ចក្ខនដ្ឋេន ចក្ខូនិ. តានិ បន សង្ខេបតោ ទ្វេ ចក្ខូនិ – ញាណចក្ខុ, មំសចក្ខុ ចាតិ. តេសុ មំសចក្ខុ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. ញាណចក្ខុ ទិព្ពចក្ខុ, បញ្ញាចក្ខូតិ ឥធ ទ្វិធា កត្វា វុត្តំ.

តត្ថ ទិព្ពចក្ខូតិ ទិព្ពសទិសត្តា ទិព្ពំ. ទេវតានញ្ហិ សុចរិតកម្មនិព្ពត្តំ បិត្តសេម្ហរុហិរាទីហិ អបលិពុទ្ធំ ឧបក្កិលេសវិមុត្តតាយ ទូរេបិ អារម្មណគ្គហណសមត្ថំ ទិព្ពំ បសាទចក្ខុ ហោតិ. ឥទញ្ចាបិ វីរិយភាវនាពលនិព្ពត្តំ ញាណចក្ខុ តាទិសមេវាតិ ទិព្ពសទិសត្តា ទិព្ពំ, ទិព្ពវិហារវសេន បដិលទ្ធត្តា អត្តនោ ច ទិព្ពវិហារសន្និស្សិតត្តា អាលោកបរិគ្គហេន មហាជុតិកត្តា. តិរោកុដ្ដាទិគតរូបទស្សនេន មហាគតិកត្តាបិ ទិព្ពំ. តំ សព្ពំ សទ្ទសត្ថានុសារេន វេទិតព្ពំ. ទស្សនដ្ឋេន ចក្ខុកិច្ចករណេន ចក្ខុមិវាតិបិ ចក្ខុ, ទិព្ពញ្ច តំ ចក្ខុ ចាតិ ទិព្ពចក្ខុ.

បជានាតីតិ បញ្ញា. កិំ បជានាតិ? ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិអាទិនា. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘បជានាតីតិ ខោ, អាវុសោ, តស្មា បញ្ញាតិ វុច្ចតិ. កិញ្ច បជានាតិ? ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិអាទិ (ម. និ. ១.៤៤៩).

អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘បញ្ញាបនវសេន បញ្ញា. កិន្តិ បញ្ញាបេតិ? អនិច្ចន្តិ បញ្ញាបេតិ, ទុក្ខន្តិ បញ្ញាបេតិ, អនត្តាតិ បញ្ញាបេតី’’តិ វុត្តំ. សា បនាយំ លក្ខណាទិតោ យថាសភាវបដិវេធលក្ខណា, អក្ខលិតបដិវេធលក្ខណា វា កុសលិស្សាសខិត្តឧសុបដិវេធោ វិយ, វិសយោភាសនរសា បទីបោ វិយ, អសម្មោហបច្ចុបដ្ឋានា អរញ្ញគតសុទេសកោ វិយ. វិសេសតោ បនេត្ថ អាសវក្ខយញាណសង្ខាតា បញ្ញា ចតុសច្ចទស្សនដ្ឋេន បញ្ញាចក្ខូតិ អធិប្បេតា. យំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ចក្ខុំ ឧទបាទិ, ញាណំ ឧទបាទិ, បញ្ញា ឧទបាទិ, វិជ្ជា ឧទបាទិ, អាលោកោ ឧទបាទី’’តិ (សំ. និ. ៥.១០៨១; មហាវ. ១៥).

ឯតេសុ ច មំសចក្ខុ បរិត្តំ, ទិព្ពចក្ខុ មហគ្គតំ, ឥតរំ អប្បមាណំ. មំសចក្ខុ រូបំ, ឥតរានិ អរូបានិ. មំសចក្ខុ ទិព្ពចក្ខុ ច លោកិយានិ សាសវានិ រូបវិសយានិ, ឥតរំ លោកុត្តរំ អនាសវំ ចតុសច្ចវិសយំ. មំសចក្ខុ អព្យាកតំ, ទិព្ពចក្ខុ សិយា កុសលំ សិយា អព្យាកតំ, តថា បញ្ញាចក្ខុ. មំសចក្ខុ កាមាវចរំ, ទិព្ពចក្ខុ រូបាវចរំ, ឥតរំ លោកុត្តរន្តិ ឯវមាទិ វិភាគា វេទិតព្ពា.

គាថាសុ អនុត្តរន្តិ បញ្ញាចក្ខុំ សន្ធាយ វុត្តំ. តញ្ហិ អាសវក្ខយញាណភាវតោ អនុត្តរំ. អក្ខាសិ បុរិសុត្តមោតិ បុរិសានំ ឧត្តមោ អគ្គោ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ទេសេសិ. ឧប្បាទោតិ មំសចក្ខុស្ស បវត្តិ. មគ្គោតិ ឧបាយោ, ទិព្ពចក្ខុស្ស ការណំ. បកតិចក្ខុមតោ ឯវ ហិ ទិព្ពចក្ខុ ឧប្បជ្ជតិ, យស្មា កសិណាលោកំ វឌ្ឍេត្វា ទិព្ពចក្ខុញាណស្ស ឧប្បាទនំ, សោ ច កសិណមណ្ឌលេ ឧគ្គហនិមិត្តេន វិនា នត្ថីតិ. យតោតិ យទា. ញាណន្តិ អាសវក្ខយញាណំ. តេនេវាហ ‘‘បញ្ញាចក្ខុ អនុត្តរ’’ន្តិ. យស្ស ចក្ខុស្ស បដិលាភាតិ យស្ស អរិយស្ស បញ្ញាចក្ខុស្ស ឧប្បត្តិយា ភាវនាយ សព្ពស្មា វដ្ដទុក្ខតោ បមុច្ចតិ បរិមុច្ចតីតិ.

ទុតិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ឥន្ទ្រិយសុត្តវណ្ណនា

៦២. តតិយេ ឥន្ទ្រិយានីតិ អធិបតេយ្យដ្ឋេន ឥន្ទ្រិយានិ. យានិ ហិ សហជាតធម្មេសុ ឥស្សរា វិយ ហុត្វា តេហិ អនុវត្តិតព្ពានិ, តានិ ឥន្ទ្រិយានិ នាម. អបិច ឥន្ទោ ភគវា ធម្មិស្សរោ បរមេន ចិត្តិស្សរិយេន សមន្នាគតោ. តេន ឥន្ទេន សព្ពបឋមំ ទិដ្ឋត្តា អធិគតត្តា បរេសញ្ច ទិដ្ឋត្តា ទេសិតត្តា វិហិតត្តា គោចរភាវនាសេវនាហិ ទិដ្ឋត្តា ច ឥន្ទ្រិយានិ. ឥន្ទំ វា មគ្គាធិគមស្ស ឧបនិស្សយភូតំ បុញ្ញកម្មំ, តស្ស លិង្គានីតិបិ ឥន្ទ្រិយានិ. អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយន្តិ ‘‘អនមតគ្គេ សំសារេ អនញ្ញាតំ អនធិគតំ អមតបទំ ចតុសច្ចធម្មមេវ វា ជានិស្សាមី’’តិ បដិបន្នស្ស ឥមិនា បុព្ពភាគេន ឧប្បន្នំ ឥន្ទ្រិយំ, សោតាបត្តិមគ្គបញ្ញាយេតំ អធិវចនំ. អញ្ញិន្ទ្រិយន្តិ អាជាននឥន្ទ្រិយំ. តត្រាយំ វចនត្ថោ – អាជានាតិ បឋមមគ្គញាណេន ទិដ្ឋមរិយាទំ អនតិក្កមិត្វាវ ជានាតីតិ អញ្ញា. យថេវ ហិ បឋមមគ្គបញ្ញា ទុក្ខាទីសុ បរិញ្ញាភិសមយាទិវសេន បវត្តតិ, តថេវ អយម្បិ បវត្តតីតិ អញ្ញា ច សា យថាវុត្តេនដ្ឋេន ឥន្ទ្រិយំ ចាតិ អញ្ញិន្ទ្រិយំ. អាជាននដ្ឋេនេវ អញ្ញស្ស វា អរិយបុគ្គលស្ស ឥន្ទ្រិយន្តិ អញ្ញិន្ទ្រិយំ, សោតាបត្តិផលតោ បដ្ឋាយ ឆសុ ឋានេសុ ញាណស្សេតំ អធិវចនំ. អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយន្តិ អញ្ញាតាវិនោ ចតូសុ សច្ចេសុ និដ្ឋិតញាណកិច្ចស្ស ខីណាសវស្ស ឧប្បជ្ជនតោ ឥន្ទ្រិយដ្ឋសម្ភវតោ ច អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយំ. ឯត្ថ ច បឋមបច្ឆិមានិ បឋមមគ្គចតុត្ថផលវសេន ឯកដ្ឋានិកានិ, ឥតរំ ឥតរមគ្គផលវសេន ឆដ្ឋានិកន្តិ វេទិតព្ពំ.

គាថាសុ សិក្ខមានស្សាតិ អធិសីលសិក្ខាទយោ សិក្ខមានស្ស ភាវេន្តស្ស. ឧជុមគ្គានុសារិនោតិ ឧជុមគ្គោ វុច្ចតិ អរិយមគ្គោ, អន្តទ្វយវិវជ្ជិតត្តា តស្ស អនុស្សរណតោ ឧជុមគ្គានុសារិនោ, បដិបាដិយា មគ្គេ ឧប្បាទេន្តស្សាតិ អត្ថោ. ខយស្មិន្តិ អនវសេសកិលេសានំ ខេបនតោ ខយសង្ខាតេ អគ្គមគ្គេ ញាណំ បឋមំ បុរេយេវ ឧប្បជ្ជតិ. តតោ អញ្ញា អនន្តរាតិ តតោ មគ្គញាណតោ អនន្តរា អរហត្តំ ឧប្បជ្ជតិ. អថ វា ឧជុមគ្គានុសារិនោតិ លីនុទ្ធច្ចបតិដ្ឋានាយូហនាទិកេ វជ្ជេត្វា សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ កត្វា ភាវនាវសេន បវត្តំ បុព្ពភាគមគ្គំ អនុស្សរន្តស្ស អនុគច្ឆន្តស្ស បដិបជ្ជន្តស្ស គោត្រភុញាណានន្តរំ ទិដ្ឋេកដ្ឋានំ កិលេសានំ ខេបនតោ ខយស្មិំ សោតាបត្តិមគ្គេ បឋមំ ញាណំ អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតិ. តតោ អញ្ញា អនន្តរាតិ តតោ បឋមញាណតោ អនន្តរា អនន្តរតោ បដ្ឋាយ យាវ អគ្គមគ្គា អញ្ញា អញ្ញិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតិ.

តតោ អញ្ញា វិមុត្តស្សាតិ តតោ អញ្ញា អញ្ញិន្ទ្រិយតោ បច្ឆា អរហត្តមគ្គញាណានន្តរា អរហត្តផលេន បញ្ញាវិមុត្តិយា អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយេន វិមុត្តស្ស. ញាណំ វេ ហោតិ តាទិនោតិ អរហត្តផលុប្បត្តិតោ ឧត្តរកាលេ ឥដ្ឋានិដ្ឋាទីសុ តាទិលក្ខណប្បត្តស្ស ខីណាសវស្ស បច្ចវេក្ខណញាណំ ឧប្បជ្ជតិ. កថំ ឧប្បជ្ជតីតិ អាហ ‘‘អកុប្បា មេ វិមុត្តី’’តិ. តស្ស អកុប្បភាវស្ស ការណំ ទស្សេតិ ‘‘ភវសំយោជនក្ខយា’’តិ.

ឥទានិ តាទិសំ ខីណាសវំ ថោមេន្តោ ‘‘ស វេ ឥន្ទ្រិយសម្បន្នោ’’តិ តតិយំ គាថមាហ. តត្ថ ឥន្ទ្រិយសម្បន្នោតិ យថាវុត្តេហិ តីហិ លោកុត្តរិន្ទ្រិយេហិ សមន្នាគតោ, សុទ្ធេហិបិ វា បដិប្បស្សទ្ធិលទ្ធេហិ សទ្ធាទីហិ ឥន្ទ្រិយេហិ សមន្នាគតោ បរិបុណ្ណោ, តតោ ឯវ ចក្ខាទីហិ សុដ្ឋុ វូបសន្តេហិ និព្ពិសេវនេហិ ឥន្ទ្រិយេហិ សមន្នាគតោ. តេនាហ ‘‘សន្តោ’’តិ, សព្ពកិលេសបរិឡាហវូបសមេន ឧបសន្តោតិ អត្ថោ. សន្តិបទេ រតោតិ និព្ពានេ អភិរតោ អធិមុត្តោ. ឯត្ថ ច ‘‘ឥន្ទ្រិយសម្បន្នោ’’តិ ឯតេន ភាវិតមគ្គតា, បរិញ្ញាតក្ខន្ធតា ចស្ស ទស្សិតា. ‘‘សន្តោ’’តិ ឯតេន បហីនកិលេសតា, ‘‘សន្តិបទេ រតោ’’តិ ឯតេន សច្ឆិកតនិរោធតាតិ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

តតិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. អទ្ធាសុត្តវណ្ណនា

៦៣. ចតុត្ថេ អទ្ធាតិ កាលា. អតីតោ អទ្ធាតិអាទីសុ ទ្វេ បរិយាយា – សុត្តន្តបរិយាយោ, អភិធម្មបរិយាយោ ច. តត្ថ សុត្តន្តបរិយាយេន បដិសន្ធិតោ បុព្ពេ អតីតោ អទ្ធា នាម, ចុតិតោ បច្ឆា អនាគតោ អទ្ធា នាម, សហ ចុតិបដិសន្ធីហិ តទនន្តរំ បច្ចុប្បន្នោ អទ្ធា នាម. អភិធម្មបរិយាយេន ឧប្បាទោ, ឋិតិ, ភង្គោតិ ឥមេ តយោ ខណេ បត្វា និរុទ្ធធម្មា អតីតោ អទ្ធា នាម, តយោបិ ខណេ អសម្បត្តា អនាគតោ អទ្ធា នាម, ខណត្តយសមង្គិនោ បច្ចុប្បន្នោ អទ្ធា នាម.

អបរោ នយោ – អយញ្ហិ អតីតាទិវិភាគោ អទ្ធាសន្តតិសមយខណវសេន ចតុធា វេទិតព្ពោ. តេសុ អទ្ធាវិភាគោ វុត្តោ. សន្តតិវសេន សភាគា ឯកឧតុសមុដ្ឋានា, ឯកាហារសមុដ្ឋានា ច បុព្ពាបរិយវសេន វត្តមានាបិ បច្ចុប្បន្នា. តតោ បុព្ពេ វិសភាគឧតុអាហារសមុដ្ឋានា អតីតា បច្ឆា អនាគតា. ចិត្តជា ឯកវីថិឯកជវនឯកសមាបត្តិសមុដ្ឋានា បច្ចុប្បន្នា នាម, តតោ បុព្ពេ អតីតា, បច្ឆា អនាគតា. កម្មសមុដ្ឋានានំ បាដិយេក្កំ សន្តតិវសេន អតីតាទិភេទោ នត្ថិ, តេសំយេវ បន ឧតុអាហារចិត្តសមុដ្ឋានានំ ឧបត្ថម្ភកវសេន តស្ស អតីតាទិភាវោ វេទិតព្ពោ. សមយវសេន ឯកមុហុត្តបុព្ពណ្ហសាយន្ហរត្តិទិវាទីសុ សមយេសុ សន្តានវសេន បវត្តមានា តំតំសមយេ បច្ចុប្បន្នា នាម, តតោ បុព្ពេ អតីតា, បច្ឆា អនាគតា. អយំ តាវ រូបធម្មេសុ នយោ. អរូបធម្មេសុ បន ខណវសេន ឧប្បាទាទិក្ខណត្តយបរិយាបន្នា បច្ចុប្បន្នា, តតោ បុព្ពេ អតីតា, បច្ឆា អនាគតា. អបិច អតិក្កន្តហេតុបច្ចយកិច្ចា អតីតា, និដ្ឋិតហេតុកិច្ចា អនិដ្ឋិតបច្ចយកិច្ចា បច្ចុប្បន្នា, ឧភយកិច្ចំ អសម្បត្តា អនាគតា. អត្តនោ វា កិច្ចក្ខណេ បច្ចុប្បន្នា, តតោ បុព្ពេ អតីតា, បច្ឆា អនាគតា. ឯត្ថ ច ខណាទិកថាវ និប្បរិយាយា, សេសា បរិយាយា. អយញ្ហិ អតីតាទិភេទោ នាម ធម្មានំ ហោតិ, ន កាលស្ស. អតីតាទិភេទេ បន ធម្មេ ឧបាទាយ បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានោបិ កាលោ ឥធ តេនេវ វោហារេន អតីតោតិអាទិនា វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ.

គាថាសុ អក្ខេយ្យសញ្ញិនោតិ ឯត្ថ អក្ខាយតិ, កថីយតិ, បញ្ញាបីយតីតិ អក្ខេយ្យំ, កថាវត្ថុ, អត្ថតោ រូបាទយោ បញ្ចក្ខន្ធា. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘អតីតំ វា អទ្ធានំ អារព្ភ កថំ កថេយ្យ, អនាគតំ វា…បេ… បច្ចុប្បន្នំ វា អទ្ធានំ អារព្ភ កថំ កថេយ្យា’’តិ (ទី. និ. ៣.៣០៥).

តថា –

‘‘យំ, ភិក្ខវេ, រូបំ អតីតំ និរុទ្ធំ វិបរិណតំ, ‘អហោសី’តិ តស្ស សង្ខា, ‘អហោសី’តិ តស្ស សមញ្ញា, ‘អហោសី’តិ តស្ស បញ្ញត្តិ; ន តស្ស សង្ខា អត្ថីតិ, ន តស្ស សង្ខា ភវិស្សតី’’តិ (សំ. និ. ៣.៦២) –

ឯវំ វុត្តេន និរុត្តិបថសុត្តេនបិ ឯត្ថ អត្ថោ ទីបេតព្ពោ. ឯវំ កថាវត្ថុភាវេន អក្ខេយ្យសង្ខាតេ ខន្ធបញ្ចកេ អហន្តិ ច មមន្តិ ច ទេវោតិ ច មនុស្សោតិ ច ឥត្ថីតិ ច បុរិសោតិ ច អាទិនា បវត្តសញ្ញាវសេន អក្ខេយ្យសញ្ញិនោ, បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ សត្តបុគ្គលាទិសញ្ញិនោតិ អត្ថោ. អក្ខេយ្យស្មិំ តណ្ហាទិដ្ឋិគ្គាហវសេន បតិដ្ឋិតា, រាគាទិវសេន វា អដ្ឋហាការេហិ បតិដ្ឋិតា. រត្តោ ហិ រាគវសេន បតិដ្ឋិតោ ហោតិ, ទុដ្ឋោ ទោសវសេន, មូឡ្ហោ មោហវសេន, បរាមដ្ឋោ ទិដ្ឋិវសេន, ថាមគតោ អនុសយវសេន, វិនិពទ្ធោ មានវសេន, អនិដ្ឋង្គតោ វិចិកិច្ឆាវសេន, វិក្ខេបគតោ ឧទ្ធច្ចវសេន បតិដ្ឋិតោ ហោតីតិ.

អក្ខេយ្យំ អបរិញ្ញាយាតិ តំ អក្ខេយ្យំ តេភូមកធម្មេ តីហិ បរិញ្ញាហិ អបរិជានិត្វា តស្ស អបរិជាននហេតុ. យោគមាយន្តិ មច្ចុនោតិ មរណស្ស យោគំ តេន សំយោគំ ឧបគច្ឆន្តិ, ន វិសំយោគន្តិ អត្ថោ.

អថ វា យោគន្តិ ឧបាយំ, តេន យោជិតំ បសារិតំ មារសេនដ្ឋានិយំ អនត្ថជាលំ កិលេសជាលញ្ច ឧបគច្ឆន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. តថា ហិ វុត្តំ –

‘‘ន ហិ នោ សង្គរំ តេន, មហាសេនេន មច្ចុនា’’តិ. (ម. និ. ៣.២៧២; ជា. ២.២២.១២១; នេត្តិ. ១០៣);

ឯត្តាវតា វដ្ដំ ទស្សេត្វា ឥទានិ វិវដ្ដំ ទស្សេតុំ ‘‘អក្ខេយ្យញ្ច បរិញ្ញាយា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ច-សទ្ទោ ព្យតិរេកេ, តេន អក្ខេយ្យបរិជាននេន លទ្ធព្ពំ វក្ខមានមេវ វិសេសំ ជោតេតិ. បរិញ្ញាយាតិ វិបស្សនាសហិតាយ មគ្គបញ្ញាយ ទុក្ខន្តិ បរិច្ឆិជ្ជ ជានិត្វា, តប្បដិពទ្ធកិលេសប្បហានេន វា តំ សមតិក្កមិត្វា តិស្សន្នម្បិ បរិញ្ញានំ កិច្ចំ មត្ថកំ បាបេត្វា. អក្ខាតារំ ន មញ្ញតីតិ សព្ពសោ មញ្ញនានំ បហីនត្តា ខីណាសវោ អក្ខាតារំ ន មញ្ញតិ, ការកាទិសភាវំ កិញ្ចិ អត្តានំ ន បច្ចេតីតិ អត្ថោ. ផុដ្ឋោ វិមោក្ខោ មនសា, សន្តិបទមនុត្តរន្តិ យស្មា សព្ពសង្ខតវិមុត្តត្តា ‘‘វិមោក្ខោ’’តិ សព្ពកិលេសសន្តាបវូបសមនដ្ឋានតាយ ‘‘សន្តិបទ’’ន្តិ លទ្ធនាមោ និព្ពានធម្មោ ផុដ្ឋោ ផុសិតោ បត្តោ, តស្មា អក្ខាតារំ ន មញ្ញតីតិ. អថ វា ‘‘បរិញ្ញាយា’’តិ បទេន ទុក្ខសច្ចស្ស បរិញ្ញាភិសមយំ សមុទយសច្ចស្ស បហានាភិសមយញ្ច វត្វា ឥទានិ ‘‘ផុដ្ឋោ វិមោក្ខោ មនសា, សន្តិបទមនុត្តរ’’ន្តិ ឥមិនា មគ្គនិរោធានំ ភាវនាសច្ឆិកិរិយាភិសមយំ វទតិ. តស្សត្ថោ – សមុច្ឆេទវសេន សព្ពកិលេសេហិ វិមុច្ចតីតិ វិមោក្ខោ, អរិយមគ្គោ. សោ បនស្ស មគ្គចិត្តេន ផុដ្ឋោ ផុសិតោ ភាវិតោ, តេនេវ អនុត្តរំ សន្តិបទំ និព្ពានំ ផុដ្ឋំ ផុសិតំ សច្ឆិកតន្តិ.

អក្ខេយ្យសម្បន្នោតិ អក្ខេយ្យនិមិត្តំ វិវិធាហិ វិបត្តីហិ ឧបទ្ទុតេ លោកេ បហីនវិបល្លាសតាយ តតោ សុបរិមុត្តោ អក្ខេយ្យបរិញ្ញាភិនិព្ពត្តាហិ សម្បត្តីហិ សម្បន្នោ សមន្នាគតោ. សង្ខាយ សេវីតិ បញ្ញាវេបុល្លប្បត្តិយា ចីវរាទិបច្ចយេ សង្ខាយ បរិតុលេត្វាវ សេវនសីលោ, សង្ខាតធម្មត្តា ច អាបាថគតំ សព្ពម្បិ វិសយំ ឆឡង្គុបេក្ខាវសេន សង្ខាយ សេវនសីលោ. ធម្មដ្ឋោតិ អសេក្ខធម្មេសុ និព្ពានធម្មេ ឯវ វា ឋិតោ. វេទគូតិ វេទិតព្ពស្ស ចតុសច្ចស្ស បារង្គតត្តា វេទគូ. ឯវំគុណោ អរហា ភវាទីសុ កត្ថចិ អាយតិំ បុនព្ភវាភាវតោ មនុស្សទេវាតិ សង្ខ្យំ ន ឧបេតិ, អបញ្ញត្តិកភាវមេវ គច្ឆតីតិ អនុបាទាបរិនិព្ពានេន ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ.

ចតុត្ថសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ទុច្ចរិតសុត្តវណ្ណនា

៦៤. បញ្ចមេ ទុដ្ឋុ ចរិតានិ, ទុដ្ឋានិ វា ចរិតានិ ទុច្ចរិតានិ. កាយេន ទុច្ចរិតំ, កាយតោ វា បវត្តំ ទុច្ចរិតំ កាយទុច្ចរិតំ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥមានិ ច ទុច្ចរិតានិ បញ្ញត្តិយា វា កថេតព្ពានិ កម្មបថេហិ វា. តត្ថ បញ្ញត្តិយា តាវ កាយទ្វារេ បញ្ញត្តសិក្ខាបទស្ស វីតិក្កមោ កាយទុច្ចរិតំ, វចីទ្វារេ បញ្ញត្តសិក្ខាបទស្ស វីតិក្កមោ វចីទុច្ចរិតំ, ឧភយត្ថ បញ្ញត្តស្ស វីតិក្កមោ មនោទុច្ចរិតន្តិ អយំ បញ្ញត្តិកថា. បាណាតិបាតាទយោ បន តិស្សោ ចេតនា កាយទ្វារេបិ, វចីទ្វារេបិ, ឧប្បន្នា កាយទុច្ចរិតំ, តថា ចតស្សោ មុសាវាទាទិចេតនា វចីទុច្ចរិតំ, អភិជ្ឈា, ព្យាបាទោ, មិច្ឆាទិដ្ឋីតិ តយោ ចេតនាសម្បយុត្តធម្មា មនោទុច្ចរិតន្តិ អយំ កម្មបថកថា.

គាថាយំ កម្មបថប្បត្តោយេវ បាបធម្មោ កាយទុច្ចរិតាទិភាវេន វុត្តោតិ តទញ្ញំ បាបធម្មំ សង្គណ្ហិតុំ ‘‘យញ្ចញ្ញំ ទោសសញ្ហិត’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ ទោសសញ្ហិតន្តិ រាគាទិកិលេសសំហិតំ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

បញ្ចមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. សុចរិតសុត្តវណ្ណនា

៦៥. ឆដ្ឋេ សុដ្ឋុ ចរិតានិ, សុន្ទរានិ វា ចរិតានិ សុចរិតានិ. កាយេន សុចរិតំ, កាយតោ វា បវត្តំ សុចរិតំ កាយសុចរិតំ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥធាបិ បន បញ្ញត្តិវសេន, កម្មបថវសេន ចាតិ ទុវិធា កថា. តត្ថ កាយទ្វារេ បញ្ញត្តសិក្ខាបទស្ស អវីតិក្កមោ កាយសុចរិតំ, វចីទ្វារេ បញ្ញត្តសិក្ខាបទស្ស អវីតិក្កមោ វចីសុចរិតំ, ឧភយត្ថ បញ្ញត្តស្ស អវីតិក្កមោ មនោសុចរិតន្តិ អយំ បញ្ញត្តិកថា. បាណាតិបាតាទីហិ បន វិរមន្តស្ស ឧប្បន្នា តិស្សោ ចេតនាបិ វិរតិយោបិ កាយសុចរិតំ, មុសាវាទាទីហិ វិរមន្តស្ស ចតស្សោ ចេតនាបិ វិរតិយោបិ វចីសុចរិតំ, អនភិជ្ឈា, អព្យាបាទោ, សម្មាទិដ្ឋីតិ តយោ ចេតនាសម្បយុត្តធម្មា មនោសុចរិតន្តិ អយំ កម្មបថកថា. សេសំ វុត្តនយមេវ.

ឆដ្ឋសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. សោចេយ្យសុត្តវណ្ណនា

៦៦. សត្តមេ សោចេយ្យានីតិ សុចិភាវា. កាយសោចេយ្យន្តិ កាយសុចរិតំ, វចីមនោសោចេយ្យានិបិ វចីមនោសុចរិតានេវ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘តត្ថ កតមំ កាយសោចេយ្យំ? បាណាតិបាតា វេរមណី’’តិអាទិ (អ. និ. ៣.១២១-១២២).

គាថាយំ សមុច្ឆេទវសេន បហីនសព្ពកាយទុច្ចរិតត្តា កាយេន សុចីតិ កាយសុចិ. សោចេយ្យសម្បន្នន្តិ បដិប្បស្សទ្ធកិលេសត្តា សុបរិសុទ្ធាយ សោចេយ្យសម្បត្តិយា ឧបេតំ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

សត្តមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. មោនេយ្យសុត្តវណ្ណនា

៦៧. អដ្ឋមេ មោនេយ្យានីតិ ឯត្ថ ឥធលោកបរលោកំ អត្តហិតបរហិតញ្ច មុនាតីតិ មុនិ, កល្យាណបុថុជ្ជនេន សទ្ធិំ សត្ត សេក្ខា អរហា ច. ឥធ បន អរហាវ អធិប្បេតោ. មុនិនោ ភាវាតិ មោនេយ្យានិ, អរហតោ កាយវចីមនោសមាចារា.

អថ វា មុនិភាវករា មោនេយ្យបដិបទាធម្មា មោនេយ្យានិ. តេសមយំ វិត្ថារោ –

‘‘តត្ថ កតមំ កាយមោនេយ្យំ? តិវិធកាយទុច្ចរិតស្ស បហានំ កាយមោនេយ្យំ, តិវិធំ កាយសុចរិតំ កាយមោនេយ្យំ, កាយារម្មណេ ញាណំ កាយមោនេយ្យំ, កាយបរិញ្ញា កាយមោនេយ្យំ, បរិញ្ញាសហគតោ មគ្គោ កាយមោនេយ្យំ, កាយស្មិំ ឆន្ទរាគប្បហានំ កាយមោនេយ្យំ, កាយសង្ខារនិរោធា ចតុត្ថជ្ឈានសមាបត្តិ កាយមោនេយ្យំ.

‘‘តត្ថ កតមំ វចីមោនេយ្យំ? ចតុព្ពិធវចីទុច្ចរិតស្ស បហានំ វចីមោនេយ្យំ, ចតុព្ពិធំ វចីសុចរិតំ, វាចារម្មណេ ញាណំ, វាចាបរិញ្ញា, បរិញ្ញាសហគតោ មគ្គោ, វាចាយ ឆន្ទរាគប្បហានំ, វចីសង្ខារនិរោធា ទុតិយជ្ឈានសមាបត្តិ វចីមោនេយ្យំ.

‘‘តត្ថ កតមំ មនោមោនេយ្យំ? តិវិធមនោទុច្ចរិតស្ស បហានំ មនោមោនេយ្យំ, តិវិធំ មនោសុចរិតំ, មនារម្មណេ ញាណំ, មនោបរិញ្ញា, បរិញ្ញាសហគតោ មគ្គោ, មនស្មិំ ឆន្ទរាគប្បហានំ, ចិត្តសង្ខារនិរោធា សញ្ញាវេទយិតនិរោធសមាបត្តិ មនោមោនេយ្យ’’ន្តិ (មហានិ. ១៤; ចូឡនិ. មេត្តគូមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ២១).

និន្ហាតបាបកន្តិ អគ្គមគ្គជលេន សុដ្ឋុ វិក្ខាលិតបាបមលំ.

អដ្ឋមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. បឋមរាគសុត្តវណ្ណនា

៦៨. នវមេ យស្ស កស្សចីតិ អនិយមិតវចនំ, តស្មា យស្ស កស្សចិ បុគ្គលស្ស គហដ្ឋស្ស វា បព្ពជិតស្ស វា. រាគោ អប្បហីនោតិ រញ្ជនដ្ឋេន រាគោ សមុច្ឆេទវសេន ន បហីនោ, មគ្គេន អនុប្បត្តិធម្មតំ ន អាបាទិតោ. ទោសមោហេសុបិ ឯសេវ នយោ. តត្ថ អបាយគមនីយា រាគទោសមោហា បឋមមគ្គេន, ឱឡារិកា កាមរាគទោសា ទុតិយមគ្គេន, តេយេវ អនវសេសា តតិយមគ្គេន, ភវរាគោ អវសិដ្ឋមោហោ ច ចតុត្ថមគ្គេន បហីយន្តិ. ឯវមេតេសុ បហីយន្តេសុ តទេកដ្ឋតោ សព្ពេបិ កិលេសា បហីយន្តេវ. ឯវមេតេ រាគាទយោ យស្ស កស្សចិ ភិក្ខុស្ស វា ភិក្ខុនិយា វា ឧបាសកស្ស វា ឧបាសិកាយ វា មគ្គេន អប្បហីនា. ពទ្ធោ មារស្សាតិ កិលេសមារេន ពទ្ធោតិ វុច្ចតិ. យទគ្គេន ច កិលេសមារេន ពទ្ធោ, តទគ្គេន អភិសង្ខារមារាទីហិបិ ពទ្ធោយេវ ហោតិ. បដិមុក្កស្ស មារបាសោតិ បដិមុក្កោ អស្ស អនេន អប្បហីនកិលេសេន បុគ្គលេន តាយេវ អប្បហីនកិលេសតាយ មារបាសសង្ខាតោ កិលេសោ អត្តនោ ចិត្តសន្តានេ បដិមុក្កោ បវេសិតោ, តេន សយំ ពន្ធាបិតោតិ អត្ថោ. អថ វា បដិមុក្កោ អស្ស ភវេយ្យ មារបាសោ. សុក្កបក្ខេ ឱមុក្កស្សាតិ អវមុក្កោ មោចិតោ អបនីតោ អស្ស. សេសំ វុត្តវិបរិយាយេន វេទិតព្ពំ.

ឥធ គាថា សុក្កបក្ខវសេនេវ អាគតា. តត្រាយំ សង្ខេបត្ថោ – យស្ស អរិយបុគ្គលស្ស រាគទោសាវិជ្ជា វិរាជិតា អគ្គមគ្គេន និរោធិតា, តំ ភាវិតកាយសីលចិត្តបញ្ញតាយ ភាវិតត្តេសុ អរហន្តេសុ អញ្ញតរំ អព្ភន្តរំ ឯកំ ព្រហ្មភូតំ ព្រហ្មំ វា សេដ្ឋំ អរហត្តផលំ បត្តំ. យថា អញ្ញេ ខីណាសវា បុព្ពូបនិស្សយសម្បត្តិសមន្នាគតា ហុត្វា អាគតា, យថា ច តេ អន្តទ្វយរហិតាយ សីលសមាធិបញ្ញាក្ខន្ធសហគតាយ មជ្ឈិមាយ បដិបទាយ និព្ពានំ គតា អធិគតា. យថា វា តេ ខន្ធាទីនំ តថលក្ខណំ យាថាវតោ បដិវិជ្ឈិំសុ, យថា ច តេ តថធម្មេ ទុក្ខាទយោ អវិបរីតតោ អព្ភញ្ញិំសុ, រូបាទិកេ ច វិសយេ យថា តេ ទិដ្ឋមត្តាទិវសេនេវ បស្សិំសុ, យថា វា បន តេ អដ្ឋ អនរិយវោហារេ វជ្ជេត្វា អរិយវោហារវសេនេវ បវត្តវាចា, វាចានុរូបញ្ច បវត្តកាយា, កាយានុរូបញ្ច បវត្តវាចា, តថា អយម្បិ អរិយបុគ្គលោតិ តថាគតំ, ចតុសច្ចពុទ្ធតាយ ពុទ្ធំ, បុគ្គលវេរំ កិលេសវេរំ អត្តានុវាទាទិភយញ្ច អតិក្កន្តន្តិ វេរភយាតីតំ. សព្ពេសំ កិលេសាភិសង្ខារាទីនំ បហីនត្តា សព្ពប្បហាយិនំ ពុទ្ធាទយោ អរិយា អាហុ កថេន្តិ កិត្តេន្តីតិ.

នវមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ទុតិយរាគសុត្តវណ្ណនា

៦៩. ទសមេ អតរីតិ តិណ្ណោ, ន តិណ្ណោ អតិណ្ណោ. សមុទ្ទន្តិ សំសារសមុទ្ទំ, ចក្ខាយតនាទិសមុទ្ទំ វា. តទុភយម្បិ ទុប្បូរណដ្ឋេន សមុទ្ទោ វិយាតិ សមុទ្ទំ. អថ វា សមុទ្ទនដ្ឋេន សមុទ្ទំ, កិលេសវស្សនេន សត្តសន្តានស្ស កិលេសសទនតោតិ អត្ថោ. សវីចិន្តិ កោធូបាយាសវីចីហិ សវីចិំ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘វីចិភយន្តិ ខោ, ភិក្ខុ, កោធូបាយាសស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ (ឥតិវុ. ១០៩; ម. និ. ២.១៦២). សាវដ្ដន្តិ បញ្ចកាមគុណាវដ្ដេហិ សហ អាវដ្ដំ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘អាវដ្ដភយន្តិ ខោ, ភិក្ខុ, បញ្ចន្នេតំ កាមគុណានំ អធិវចន’’ន្តិ (ឥតិវុ. ១០៩; ម. និ. ២.១៦៤; អ. និ. ៤.១២២). សគហំ សរក្ខសន្តិ អត្តនោ គោចរគតានំ អនត្ថជននតោ ចណ្ឌមករមច្ឆកច្ឆបរក្ខសសទិសេហិ វិសភាគបុគ្គលេហិ សហិតំ. តថា ចាហ ‘‘សគហំ សរក្ខសន្តិ ខោ, ភិក្ខុ, មាតុគាមស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ (ឥតិវុ. ១០៩). អតរីតិ មគ្គបញ្ញានាវាយ យថាវុត្តំ សមុទ្ទំ ឧត្តរិ. តិណ្ណោតិ និត្តិណ្ណោ. បារង្គតោតិ តស្ស សមុទ្ទស្ស បារំ បរតីរំ និរោធំ ឧបគតោ. ថលេ តិដ្ឋតីតិ តតោ ឯវ សំសារមហោឃំ កាមាទិមហោឃញ្ច អតិក្កមិត្វា ថលេ បរតីរេ និព្ពានេ ពាហិតបាបព្រាហ្មណោ តិដ្ឋតីតិ វុច្ចតិ.

ឥធាបិ គាថា សុក្កបក្ខវសេនេវ អាគតា. តត្ថ ឩមិភយន្តិ យថាវុត្តឩមិភយំ, ភាយិតព្ពំ ឯតស្មាតិ តំ ឩមិ ភយំ. ទុត្តរន្តិ ទុរតិក្កមំ. អច្ចតារីតិ អតិក្កមិ.

សង្គាតិគោតិ រាគាទីនំ បញ្ចន្នំ សង្គានំ អតិក្កន្តត្តា បហីនត្តា សង្គាតិគោ. អត្ថង្គតោ សោ ន បមាណមេតីតិ សោ ឯវំភូតោ អរហា រាគាទីនំ បមាណករធម្មានំ អច្ចន្តមេវ អត្ថំ គតត្តា អត្ថង្គតោ, តតោ ឯវ សីលាទិធម្មក្ខន្ធបារិបូរិយា ច ‘‘ឯទិសោ សីលេន សមាធិនា បញ្ញាយា’’តិ កេនចិ បមិណិតុំ អសក្កុណេយ្យោ បមាណំ ន ឯតិ, អថ វា អនុបាទិសេសនិព្ពានសង្ខាតំ អត្ថំ គតោ សោ អរហា ‘‘ឥមាយ នាម គតិយា ឋិតោ, ឯទិសោ ច នាមគោត្តេនា’’តិ បមិណិតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ បមាណំ ន ឯតិ ន ឧបគច្ឆតិ. តតោ ឯវ អមោហយិ មច្ចុរាជំ, តេន អនុពន្ធិតុំ អសក្កុណេយ្យោតិ វទាមីតិ អនុបាទិសេសនិព្ពានធាតុយាវ ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ. ឥតិ ឥមស្មិំ វគ្គេ បឋមបញ្ចមឆដ្ឋេសុ វដ្ដំ កថិតំ, ទុតិយសត្តមអដ្ឋមេសុ វិវដ្ដំ, សេសេសុ វដ្ដវិវដ្ដំ កថិតន្តិ វេទិតព្ពំ.

ទសមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទុតិយវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.