១. មូលសុត្តវណ្ណនា

៥០. តិកនិបាតស្ស បឋមេ តីណីតិ គណនបរិច្ឆេទោ. ឥមានីតិ អភិមុខីករណំ. អកុសលមូលានីតិ បរិច្ឆិន្នធម្មនិទស្សនំ. តត្ថ អកុសលានិ ច តានិ មូលានិ ចាតិ អកុសលមូលានិ. អថ វា អកុសលានំ ហេតុបច្ចយបភវជនកសមុដ្ឋាបកនិព្ពត្តកដ្ឋេន មូលានិ ចាតិ អកុសលមូលានិ, អកុសលធម្មានំ ការណានីតិ អត្ថោ. ការណញ្ហិ យថា ហិនោតិ ឯតស្មា ផលំ បវត្តតីតិ ហេតុ, បដិច្ច ឯតស្មា ឯតីតិ បច្ចយោ, បភវតិ ឯតស្មាតិ បភវោ, អត្តនោ ផលំ ជនេតីតិ ជនកំ, សមុដ្ឋាបេតីតិ សមុដ្ឋាបកំ, និព្ពត្តេតីតិ និព្ពត្តកន្តិ ច វុច្ចតិ. ឯវំ បតិដ្ឋដ្ឋេន មូលន្តិ, តស្មា អកុសលមូលានីតិ អកុសលានំ សុប្បតិដ្ឋិតភាវសាធនានិ, ការណានីតិ វុត្តំ ហោតិ.

កេចិ បន ‘‘សាលិអាទីនំ សាលិពីជាទីនិ វិយ មណិប្បភាទីនំ មណិវណ្ណាទយោ វិយ ច អកុសលានំ អកុសលភាវសាធកោ លោភាទីនំ មូលដ្ឋោ’’តិ វទន្តិ. ឯវំ សន្តេ អកុសលចិត្តសមុដ្ឋានរូបេសុ តេសំ ហេតុបច្ចយភាវោ ន សិយា. ន ហិ តានិ តេសំ អកុសលភាវំ សាធេន្តិ, ន ច បច្ចយា ន ហោន្តិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘ហេតូ ហេតុសម្បយុត្តកានំ ធម្មានំ តំសមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.បច្ចយនិទ្ទេស.១).

អហេតុកស្ស ច មោហស្ស អកុសលភាវោ ន សិយា អកុសលភាវសាធកស្ស មូលន្តរស្ស អភាវតោ. អថាបិ សិយា លោភាទីនំ សភាវសិទ្ធោ អកុសលាទិភាវោ, តំសម្បយុត្តានំ បន លោភាទិបដិពទ្ធោតិ. ឯវម្បិ យថា លោភាទីនំ, ឯវំ អលោភាទីនម្បិ សភាវសិទ្ធោ កុសលាទិភាវោតិ អលោភាទយោ កុសលា ឯវ សិយុំ, ន អព្យាកតា, ន ច ហោន្តិ. តស្មា យថា សម្បយុត្តេសុ, ឯវំ មូលេសុបិ កុសលាទិភាវោ បរិយេសិតព្ពោ. យោនិសោមនសិការាទិកោ វិយ ហិ កុសលភាវស្ស, អយោនិសោមនសិការាទិកោ អកុសលភាវស្ស ការណន្តិ គហេតព្ពំ. ឯវំ អកុសលភាវសាធនវសេន លោភាទីនំ មូលដ្ឋំ អគ្គហេត្វា សុប្បតិដ្ឋិតភាវសាធនវសេន គយ្ហមានេ ន កោចិ ទោសោ. លទ្ធហេតុបច្ចយា ហិ ធម្មា វិរូឡ្ហមូលា វិយ បាទបា ថិរា ហោន្តិ សុប្បតិដ្ឋិតា, ហេតុរហិតា បន តិលពីជកាទិសេវាលា វិយ ន សុប្បតិដ្ឋិតាតិ ហេតុអាទិអត្ថេន អកុសលានំ ឧបការកត្តា មូលានីតិ អកុសលមូលានិ. យស្មា បន មូលេន មុត្តោ អកុសលចិត្តុប្បាទោ នត្ថិ, តស្មា តីហិ មូលេហិ សព្ពោ អកុសលរាសិ បរិយាទិយិត្វា ទស្សិតោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

តានិ អកុសលមូលានិ សរូបតោ ទស្សេតុំ ‘‘លោភោ អកុសលមូល’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ លោភាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. តត្ថ បន តតិយមគ្គវជ្ឈា លោភាទយោ អាគតា, ឥធ បន អនវសេសាតិ អយមេវ វិសេសោ.

គាថាយំ បាបចេតសន្តិ អកុសលធម្មសមាយោគតោ លាមកចិត្តំ. ហិំសន្តីតិ អត្តនោ បវត្តិក្ខណេ អាយតិំ វិបាកក្ខណេ ច វិពាធេន្តិ. អត្តសម្ភូតាតិ អត្តនិ ជាតា. តចសារន្តិ គណ្ឋិតំ, វេឡុន្តិ អត្ថោ. សម្ផលន្តិ អត្តនោ ផលំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ខទិរសីសបាទយោ វិយ អន្តោសារោ អហុត្វា ពហិសារតាយ តចសារន្តិ លទ្ធនាមំ វេឡុអាទិំ យថា អត្តសម្ភូតមេវ ផលំ ហិំសតិ វិនាសេតិ, ឯវមេវ អន្តោ សីលាទិសាររហិតំ លាមកចិត្តំ បុគ្គលំ អត្តសម្ភូតាយេវ លោភាទយោ វិនាសេន្តីតិ.

បឋមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.