២. ធាតុសុត្តវណ្ណនា

៥១. ទុតិយេ ធាតុយោតិ អត្តនោ ផលស្ស សភាវស្ស ច ធារណដ្ឋេន ធាតុយោ. យញ្ចេត្ថ ផលនិព្ពត្តកំ, តំ អត្តនោ ផលស្ស សភាវស្ស ច, ឥតរំ សភាវស្សេវ ធារណដ្ឋេន ធាតុ. រូបធាតូតិ រូបភវោ. ធាតុយា អាគតដ្ឋានេ ភវេន បរិច្ឆិន្ទិតព្ពំ, ភវស្ស អាគតដ្ឋានេ ធាតុយា បរិច្ឆិន្ទិតព្ពន្តិ ឥធ ភវេន បរិច្ឆេទោ កថិតោ. តស្មា –

‘‘កតមេ ធម្មា រូបាវចរា? ហេដ្ឋតោ ព្រហ្មលោកំ បរិយន្តំ ករិត្វា ឧបរិតោ អកនិដ្ឋេ ទេវេ អន្តោ ករិត្វា ឯត្ថាវចរា ឯត្ថ បរិយាបន្នា ខន្ធធាតុអាយតនា, ឥមេ ធម្មា រូបាវចរា’’តិ (ធ. ស. ១២៨៩) –

ឯវំ វុត្តា រូបាវចរធម្មា រូបធាតុ. អរូបធាតូតិ អរូបភវោ. ឥធាបិ ភវេន បរិច្ឆេទោ កថិតោតិ –

‘‘កតមេ ធម្មា អរូបាវចរា? ហេដ្ឋតោ អាកាសានញ្ចាយតនូបគេ ទេវេ អន្តោ ករិត្វា, ឧបរិតោ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនូបគេ ទេវេ អន្តោ ករិត្វា, ឯត្ថាវចរា ឯត្ថ បរិយាបន្នា ខន្ធធាតុអាយតនា, ឥមេ ធម្មា អរូបាវចរា’’តិ (ធ. ស. ១២៩១) –

ឯវំ វុត្តា អរូបាវចរធម្មា អរូបធាតុ. និរោធធាតូតិ និព្ពានំ វេទិតព្ពំ.

អបរោ នយោ – រូបសហិតា, រូបបដិពទ្ធា, ធម្មប្បវត្តិ រូបធាតុ, បញ្ចវោការភវោ, ឯកវោការភវោ ច, តេន សកលោ កាមភវោ រូបភវោ ច សង្គហិតោ. រូបរហិតា ធម្មប្បវត្តិ អរូបធាតុ, ចតុវោការភវោ, តេន អរូបភវោ សង្គហិតោ. ឥតិ ទ្វីហិ បទេហិ តយោ ភវា សព្ពា សំសារប្បវត្តិ ទស្សិតា. តតិយបទេន បន អសង្ខតធាតុយេវ សង្គហិតាតិ មគ្គផលានិ ឥធ តិកវិនិមុត្តធម្មា នាម ជាតា. កេចិ បន ‘‘រូបធាតូតិ រូបសភាវា ធម្មា, អរូបធាតូតិ អរូបសភាវា ធម្មាតិ បទទ្វយេន អនវសេសតោ បញ្ចក្ខន្ធា គហិតា’’តិ. ‘‘រូបតណ្ហាយ វិសយភូតា ធម្មា រូបធាតុ, អរូបតណ្ហាយ វិសយភូតា អរូបធាតូ’’តិ ច វទន្តិ, តំ សព្ពំ ឥធ នាធិប្បេតំ. តស្មា វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

គាថាសុ រូបធាតុំ បរិញ្ញាយាតិ រូបបដិពទ្ធធម្មបវត្តិំ ញាតបរិញ្ញាទីហិ តីហិ បរិញ្ញាហិ បរិជានិត្វា. អារុប្បេសុ អសណ្ឋិតាតិ អរូបាវចរធម្មេសុ ភវរាគវសេន ភវទិដ្ឋិវសេន ច ន បតិដ្ឋិតា អនល្លីនា. ‘‘អរូបេសុ អសណ្ឋិតា’’តិ ច បឋន្តិ, សោ ឯវ អត្ថោ. ឯត្តាវតា តេភូមកធម្មានំ បរិញ្ញា វុត្តា. និរោធេ យេ វិមុច្ចន្តីតិ យេ និព្ពានេ អារម្មណភូតេ អគ្គមគ្គផលវសេន សមុច្ឆេទបដិប្បស្សទ្ធីហិ អនវសេសកិលេសតោ វិមុច្ចន្តិ. តេ ជនា មច្ចុហាយិនោតិ តេ ខីណាសវជនា មរណំ សមតីតា.

ឯវំ ធាតុត្តយសមតិក្កមេន អមតាធិគមំ ទស្សេត្វា ‘‘អយញ្ច បដិបទា មយា គតមគ្គោ ច តុម្ហាកំ ទស្សិតោ’’តិ តត្ថ នេសំ ឧស្សាហំ ជនេន្តោ ទុតិយំ គាថមាហ. តត្ថ កាយេនាតិ នាមកាយេន មគ្គផលេហិ. ផុសយិត្វាតិ បត្វា. និរូបធិន្តិ ខន្ធាទិសព្ពូបធិរហិតំ. ឧបធិប្បដិនិស្សគ្គន្តិ តេសំយេវ ច ឧបធីនំ បដិនិស្សជ្ជនការណំ. និព្ពានស្ស ហិ មគ្គញាណេន សច្ឆិកិរិយាយ សព្ពេ ឧបធយោ បដិនិស្សដ្ឋា ហោន្តីតិ តំ តេសំ បដិនិស្សជ្ជនការណំ. សច្ឆិកត្វាតិ កាលេន កាលំ ផលសមាបត្តិសមាបជ្ជនេន អត្តបច្ចក្ខំ កត្វា អនាសវោ សម្មាសម្ពុទ្ធោ តមេវ អសោកំ វិរជំ និព្ពានបទំ ទេសេតិ. តស្មា តទធិគមាយ ឧស្សុក្កំ កាតព្ពន្តិ.

ទុតិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.