២. ទុតិយវគ្គោ

១-៣. មោហបរិញ្ញាទិសុត្តវណ្ណនា

១១-១៣. ទុតិយវគ្គេបិ បឋមាទីនិ តីណិ សុត្តានិ វុត្តនយានេវ, តថា ទេសនាការណម្បិ វុត្តមេវ.

៤. អវិជ្ជានីវរណសុត្តវណ្ណនា

១៤. ចតុត្ថេ – ‘‘នាហំ, ភិក្ខវេ’’តិអាទីសុ ន-ការោ បដិសេធត្ថោ. អហន្តិ ភគវា អត្តានំ និទ្ទិសតិ. អញ្ញន្តិ ឥទានិ វត្តព្ពអវិជ្ជានីវរណតោ អញ្ញំ. ឯកនីវរណម្បីតិ ឯកនីវរណធម្មម្បិ. សមនុបស្សាមីតិ ទ្វេ សមនុបស្សនា – ទិដ្ឋិសមនុបស្សនា ច ញាណសមនុបស្សនា ច. តត្ថ ‘‘រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’’តិអាទិនា (អ. និ. ៤.២០០; បដិ. ម. ១.១៣០) អាគតា អយំ ទិដ្ឋិសមនុបស្សនា នាម. ‘‘អនិច្ចតោ សមនុបស្សតិ, នោ និច្ចតោ’’តិអាទិនា (បដិ. ម. ៣.៣៥) បន អាគតា អយំ ញាណសមនុបស្សនា នាម. ឥធាបិ ញាណសមនុបស្សនាវ អធិប្បេតា. ‘‘សមនុបស្សាមី’’តិ ច បទស្ស ន-ការេន សម្ពន្ធោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘អហំ, ភិក្ខវេ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណសង្ខាតេន សមន្តចក្ខុនា សព្ពធម្មេ ហត្ថាមលកំ វិយ ឱលោកេន្តោបិ អញ្ញំ ឯកនីវរណម្បិ ន សមនុបស្សាមី’’តិ.

យេន នីវរណេន និវុតា បជា ទីឃរត្តំ សន្ធាវន្តិ សំសរន្តីតិ យេន នីវរណកសភាវត្តា នីវរណេន ធម្មសភាវំ ជានិតុំ បស្សិតុំ បដិវិជ្ឈិតុំ អទត្វា ឆាទេត្វា បរិយោនន្ធិត្វា ឋានេន អន្ធការេន និវុតា សត្តា អនាទិមតសំសារេ អបរិមាណេ កប្បេ មហន្តេសុ ចេវ ខុទ្ទកេសុ ច ភវាទីសុ អបរាបរុប្បត្តិវសេន សព្ពតោ ធាវន្តិ ចេវ សំសរន្តិ, ច. អារម្មណន្តរសង្កមនវសេន វា សន្ធាវនំ, ភវន្តរសង្កមនវសេន សំសរណំ. កិលេសានំ ពលវភាវេន វា សន្ធាវនំ, ទុព្ពលភាវេន សំសរណំ. ខណិកមរណវសេន វា ឯកជាតិយំ សន្ធាវនំ, វោហារមរណវសេន អនេកាសុ ជាតីសុ សំសរណំ. ចិត្តវសេន វា សន្ធាវនំ, ‘‘ចិត្តមស្ស វិធាវតី’’តិ ហិ វុត្តំ, កម្មវសេន សំសរណំ. ឯវំ សន្ធាវនសំសរណានំ វិសេសោ វេទិតព្ពោ.

យថយិទន្តិ យថា ឥទំ. យ-ការោ បទសន្ធិករោ, សន្ធិវសេន រស្សត្តំ. អវិជ្ជានីវរណន្តិ ឯត្ថ បូរេតុំ អយុត្តដ្ឋេន កាយទុច្ចរិតាទិ អវិន្ទិយំ នាម, អលទ្ធព្ពន្តិ អត្ថោ. តំ អវិន្ទិយំ វិន្ទតីតិ អវិជ្ជា. វិបរីតតោ កាយសុចរិតាទិ វិន្ទិយំ នាម, តំ វិន្ទិយំ ន វិន្ទតីតិ អវិជ្ជា. ខន្ធានំ រាសដ្ឋំ, អាយតនានំ អាយតនដ្ឋំ, ធាតូនំ សុញ្ញដ្ឋំ, ឥន្ទ្រិយានំ អាធិបតេយ្យដ្ឋំ, សច្ចានំ តថដ្ឋំ ទុក្ខាទីនំ បីឡនាទិវសេន វុត្តំ ចតុព្ពិធំ អត្ថំ អវិទិតំ ករោតីតិបិ អវិជ្ជា. អន្តវិរហិតេ សំសារេ សត្តេ ជវាបេតីតិ វា អវិជ្ជា, បរមត្ថតោ វា អវិជ្ជមានេសុ ឥត្ថិបុរិសាទីសុ ជវតិ បវត្តតិ, វិជ្ជមានេសុ ខន្ធាទីសុ ន ជវតិ, ន បវត្តតីតិ អវិជ្ជា. អបិច ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ វត្ថារម្មណានំ បដិច្ចសមុប្បាទបដិច្ចសមុប្បន្នានញ្ច ធម្មានំ ឆាទនតោបិ អវិជ្ជា. អវិជ្ជាវ នីវរណន្តិ អវិជ្ជានីវរណំ.

អវិជ្ជានីវរណេន ហិ, ភិក្ខវេ, និវុតា បជា ទីឃរត្តំ សន្ធាវន្តិ សំសរន្តីតិ ឥទំ បុរិមស្សេវ ទឡ្ហីករណត្ថំ វុត្តំ. បុរិមំ វា – ‘‘យថយិទំ, ភិក្ខវេ, អវិជ្ជានីវរណ’’ន្តិ ឯវំ ឱបម្មទស្សនវសេន វុត្តំ, ឥទំ នីវរណានុភាវទស្សនវសេន. កស្មា បនេត្ថ អវិជ្ជាវ ឯវំ វុត្តា, ន អញ្ញេ ធម្មាតិ? អាទីនវបដិច្ឆាទនេន កាមច្ឆន្ទាទីនំ វិសេសប្បច្ចយភាវតោ. តថា ហិ តាយ បដិច្ឆាទិតាទីនវេ វិសយេ កាមច្ឆន្ទាទយោ បវត្តន្តិ.

នត្ថញ្ញោតិ អាទិកា គាថា វុត្តស្ស អវុត្តស្ស ច អត្ថស្ស សង្គណ្ហនវសេន ភាសិតា. តត្ថ និវុតាតិ និវារិតា បលិគុណ្ឋិតា, បដិច្ឆាទិតាតិ អត្ថោ. អហោរត្តន្តិ ទិវា ចេវ រត្តិញ្ច, សព្ពកាលន្តិ វុត្តំ ហោតិ. យថា មោហេន អាវុតាតិ យេន បការេន អវិជ្ជានីវរណសង្ខាតេន មោហេន អាវុតា បដិច្ឆាទិតា សុវិញ្ញេយ្យម្បិ អជានន្តិយោ បជា សំសារេ សំសរន្តិ, តថារូបោ អញ្ញោ ឯកធម្មោបិ ឯកនីវរណម្បិ នត្ថីតិ យោជេតព្ពំ. យេ ច មោហំ បហន្ត្វាន, តមោខន្ធំ បទាលយុន្តិ យេ បន អរិយសាវកា បុព្ពភាគេ តទង្គាទិប្បហានវសេន, ហេដ្ឋិមមគ្គេហិ វា តំតំមគ្គវជ្ឈំ មោហំ បជហិត្វា អគ្គមគ្គេន វជិរូបមញាណេន មោហសង្ខាតមេវ តមោរាសិំ បទាលយិំសុ, អនវសេសតោ សមុច្ឆិន្ទិំសុ. ន តេ បុន សំសរន្តីតិ តេ អរហន្តោ –

‘‘ខន្ធានញ្ច បដិបាដិ, ធាតុអាយតនាន ច;

អព្ពោច្ឆិន្នំ វត្តមានា, សំសារោតិ បវុច្ចតី’’តិ. –

ឯវំ វុត្តេ ឥមស្មិំ សំសារេ ន សំសរន្តិ ន បរិព្ភមន្តិ. កិំ ការណា? ហេតុ តេសំ ន វិជ្ជតិ, យស្មា សំសារស្ស ហេតុ មូលការណំ អវិជ្ជា, សា តេសំ ន វិជ្ជតិ, សព្ពសោ នត្ថិ សមុច្ឆិន្នត្តាតិ.

ចតុត្ថសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. តណ្ហាសំយោជនសុត្តវណ្ណនា

១៥. បញ្ចមេ យស្ស វិជ្ជតិ, តំ បុគ្គលំ ទុក្ខេហិ, កម្មំ វា វិបាកេហិ, ភវយោនិគតិវិញ្ញាណដ្ឋិតិសត្តាវាសេ វា ភវន្តរាទីហិ សំយោជេតីតិ សំយោជនំ. តណ្ហាយនដ្ឋេន តណ្ហា, តសតិ សយំ បរិតសតិ, តសន្តិ វា ឯតាយាតិ តណ្ហា. សញ្ញុត្តាតិ ចក្ខាទីសុ អភិនិវេសវត្ថូសុ ពទ្ធា. សេសំ វុត្តនយមេវ. កាមញ្ចេត្ថ អវិជ្ជាយបិ សំយោជនភាវោ តណ្ហាយ ច នីវរណភាវោ អត្ថិយេវ, តថាបិ អវិជ្ជាយ បដិច្ឆាទិតាទីនវេហិ ភវេហិ តណ្ហា សត្តេ សំយោជេតីតិ ឥមស្ស វិសេសស្ស ទស្សនត្ថំ បុរិមសុត្តេ អវិជ្ជា នីវរណភាវេន, ឥធ ច តណ្ហា សំយោជនភាវេនេវ វុត្តា. កិញ្ច នីវរណសំយោជនប្បធានស្ស ទស្សនត្ថំ. យថា ហិ នីវរណភាវេន អវិជ្ជា សំកិលេសធម្មានំ បធានភូតា បុព្ពង្គមា ច, ឯវំ សំយោជនភាវេន នេសំ តណ្ហាតិ តទធីនប្បធានភាវំ ទស្សេតុំ សុត្តទ្វយេ ឯវមេតេ ធម្មា វុត្តា. អបិច វិសេសេន អវិជ្ជា និព្ពានសុខំ និវារេតីតិ ‘‘នីវរណ’’ន្តិ វុត្តា, តណ្ហា សំសារទុក្ខេន សត្តេ សំយោជេតីតិ ‘‘សំយោជន’’ន្តិ.

ទស្សនគមនន្តរាយករណតោ វា វិជ្ជាចរណវិបក្ខតោ ទ្វយំ ទ្វិធា វុត្តំ. វិជ្ជាយ ហិ ឧជុវិបច្ចនីកភូតា អវិជ្ជា និព្ពានទស្សនស្ស អវិបរីតទស្សនស្ស ច វិសេសតោ អន្តរាយករា, ចរណធម្មានំ ឧជុវិបច្ចនីកភូតា តណ្ហា គមនស្ស សម្មាបដិបត្តិយា អន្តរាយករាតិ; ឯវមយំ អវិជ្ជាយ និវុតោ អន្ធីកតោ តណ្ហាយ សំវុតោ ពទ្ធោ អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ អន្ធោ វិយ ពទ្ធោ មហាកន្តារំ, សំសារកន្តារំ នាតិវត្តតិ. អនត្ថុប្បត្តិហេតុទ្វយទស្សនត្ថម្បិ ទ្វយំ ទ្វិធា វុត្តំ. អវិជ្ជាគតោ ហិ បុគ្គលោ ពាលភាវេន អត្ថំ បរិហាបេតិ, អនត្ថញ្ច អត្តនោ ករោតិ, អកុសលោ វិយ អាតុរោ អសប្បាយកិរិយាយ. ជានន្តោបិ ពាលោ ពាលភាវេន អត្ថំ បរិហាបេតិ, អនត្ថញ្ច ករោតិ ជានន្តោ វិយ រោគី អសប្បាយសេវី. មក្កដាលេបោបមសុត្តំ ចេតស្ស អត្ថស្ស សាធកំ.

បដិច្ចសមុប្បាទស្ស មូលការណទស្សនត្ថម្បេត្ថ ទ្វយំ ទ្វិធា វុត្តំ. វិសេសេន ហិ សម្មោហស្ស ពលវភាវតោ អវិជ្ជាខេត្តំ អតីតោ អទ្ធា, បត្ថនាយ ពលវភាវតោ តណ្ហាខេត្តំ អនាគតោ អទ្ធា. តថា ហិ ពាលជនោ សម្មោហពហុលោ អតីតមនុសោចតិ, តស្ស អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារាតិ សព្ពំ នេតព្ពំ. បត្ថនាពហុលោ អនាគតំ បជប្បតិ, តស្ស តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានន្តិអាទិ សព្ពំ នេតព្ពំ. តេនេវ តាសំ បុព្ពន្តាហរណេន អបរន្តបដិសន្ធានេន ចស្ស យថាក្កមំ មូលការណតា ទស្សិតាតិ វេទិតព្ពន្តិ.

គាថាសុ តណ្ហាទុតិយោតិ តណ្ហាសហាយោ. តណ្ហា ហិ និរុទកកន្តារេ មរីចិកាយ ឧទកសញ្ញា វិយ បិបាសាភិភូតំ អប្បដិការទុក្ខាភិភូតម្បិ សត្តំ អស្សាទសន្ទស្សនវសេន សហាយកិច្ចំ ករោន្តី ភវាទីសុ អនិព្ពិន្ទំ កត្វា បរិព្ភមាបេតិ, តស្មា តណ្ហា បុរិសស្ស ‘‘ទុតិយា’’តិ វុត្តា. ននុ ច អញ្ញេបិ កិលេសាទយោ ភវាភិនិព្ពត្តិយា បច្ចយាវ? សច្ចមេតំ, ន បន តថា វិសេសប្បច្ចយោ យថា តណ្ហា. តថា ហិ សា កុសលេហិ វិនា អកុសលេហិ, កាមាវចរាទិកុសលេហិ ច វិនា រូបាវចរាទិកុសលេហិ ភវនិព្ពត្តិយា វិសេសប្បច្ចយោ, យតោ សមុទយសច្ចន្តិ វុច្ចតីតិ. ឥត្ថភាវញ្ញថាភាវន្តិ ឥត្ថភាវោ ច អញ្ញថាភាវោ ច ឥត្ថភាវញ្ញថាភាវោ. សោ ឯតស្ស អត្ថីតិ ឥត្ថភាវញ្ញថាភាវោ សំសារោ, តំ តត្ថ ឥត្ថភាវោ មនុស្សត្តំ, អញ្ញថាភាវោ តតោ អវសិដ្ឋសត្តាវាសា. ឥត្ថភាវោ វា តេសំ តេសំ សត្តានំ បច្ចុប្បន្នោ អត្តភាវោ, អញ្ញថាភាវោ អនាគតត្តភាវោ. ឯវរូបោ វា អញ្ញោបិ អត្តភាវោ ឥត្ថភាវោ, ន ឯវរូបោ អញ្ញថាភាវោ. តំ ឥត្ថភាវញ្ញថាភាវំ សំសារំ ខន្ធធាតុអាយតនបដិបាដិំ នាតិវត្តតិ, ន អតិក្កមតិ.

ឯតមាទីនវំ ញត្វា, តណ្ហំ ទុក្ខស្ស សម្ភវន្តិ ឯតំ សកលវដ្ដទុក្ខស្ស សម្ភវំ សមុទយំ តណ្ហំ អាទីនវំ អាទីនវតោ ញត្វាតិ អត្ថោ. អថ វា ឯតមាទីនវំ ញត្វាតិ ឯតំ យថាវុត្តំ សំសារនាតិវត្តនំ អាទីនវំ ទោសំ ញត្វា. តណ្ហំ ទុក្ខស្ស សម្ភវន្តិ តណ្ហញ្ច វុត្តនយេន វដ្ដទុក្ខស្ស បធានការណន្តិ ញត្វា. វីតតណ្ហោ អនាទានោ, សតោ ភិក្ខុ, បរិព្ពជេតិ ឯវំ តីហិ បរិញ្ញាហិ បរិជានន្តោ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា មគ្គបដិបាដិយា តណ្ហំ វិគមេន្តោ អគ្គមគ្គេន សព្ពសោ វីតតណ្ហោ វិគតតណ្ហោ, តតោ ឯវ ចតូសុ ឧបាទានេសុ កស្សចិបិ អភាវេន អាយតិំ បដិសន្ធិសង្ខាតស្ស វា អាទានស្ស អភាវេន អនាទានោ, សតិវេបុល្លប្បត្តិយា សព្ពត្ថ សតោការិតាយ សតោ ភិន្នកិលេសោ ភិក្ខុ បរិព្ពជេ ចរេយ្យ, ខន្ធបរិនិព្ពានេន វា សង្ខារប្បវត្តិតោ អបគច្ឆេយ្យាតិ អត្ថោ.

បញ្ចមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. បឋមសេខសុត្តវណ្ណនា

១៦. ឆដ្ឋេ សេខស្សាតិ ឯត្ថ កេនដ្ឋេន សេខោ? សេក្ខធម្មបដិលាភតោ សេខោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘កិត្តាវតា នុ ខោ, ភន្តេ, សេខោ ហោតីតិ? ឥធ, ភិក្ខុ, សេខាយ សម្មាទិដ្ឋិយា សមន្នាគតោ ហោតិ…បេ… សេខេន សម្មាសមាធិនា សមន្នាគតោ ហោតិ. ឯត្តាវតា ខោ, ភិក្ខុ, សេខោ ហោតី’’តិ (សំ. និ. ៥.១៣).

អបិច សិក្ខតីតិ សេខោ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘សិក្ខតីតិ ខោ, ភិក្ខុ, តស្មា សេខោតិ វុច្ចតិ. កិញ្ច សិក្ខតិ? អធិសីលម្បិ សិក្ខតិ, អធិចិត្តម្បិ សិក្ខតិ, អធិបញ្ញម្បិ សិក្ខតិ. សិក្ខតីតិ ខោ, ភិក្ខុ, តស្មា សេខោតិ វុច្ចតី’’តិ (អ. និ. ៣.៨៦).

យោបិ កល្យាណបុថុជ្ជនោ អនុលោមប្បដិបទាយ បរិបូរការី សីលសម្បន្នោ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោ ភោជនេ មត្តញ្ញូ ជាគរិយានុយោគមនុយុត្តោ បុព្ពរត្តាបររត្តំ ពោធិបក្ខិយានំ ធម្មានំ ភាវនានុយោគមនុយុត្តោ វិហរតិ – ‘‘អជ្ជ វា ស្វេ វា អញ្ញតរំ សាមញ្ញផលំ អធិគមិស្សាមី’’តិ, សោបិ វុច្ចតិ សិក្ខតីតិ សេខោតិ. ឥមស្មិំ អត្ថេ ន បដិវិជ្ឈន្តោវ សេខោ អធិប្បេតោ, អថ ខោ កល្យាណបុថុជ្ជនោបិ. អប្បត្តំ មានសំ ឯតេនាតិ អប្បត្តមានសោ. មានសន្តិ ‘‘អន្តលិក្ខចរោ បាសោ, យ្វាយំ ចរតិ មានសោ’’តិ (សំ. និ. ១.១៥១; មហាវ. ៣៣) ឯត្ថ រាគោ មានសន្តិ វុត្តោ. ‘‘ចិត្តំ មនោ មានស’’ន្តិ (ធ. ស. ៦៣, ៦៥) ឯត្ថ ចិត្តំ. ‘‘អប្បត្តមានសោ សេខោ, កាលំ កយិរា ជនេ សុតា’’តិ (សំ. និ. ១.១៥៩) ឯត្ថ អរហត្តំ. ឥធាបិ អរហត្តមេវ អធិប្បេតំ. តេន អប្បត្តអរហត្តស្សាតិ វុត្តំ ហោតិ.

អនុត្តរន្តិ សេដ្ឋំ, អសទិសន្តិ អត្ថោ. ចតូហិ យោគេហិ ខេមំ អនុបទ្ទុតន្តិ យោគក្ខេមំ, អរហត្តមេវ អធិប្បេតំ. បត្ថយមានស្សាតិ ទ្វេ បត្ថនា តណ្ហាបត្ថនា, កុសលច្ឆន្ទបត្ថនា ច. ‘‘បត្ថយមានស្ស ហិ ជប្បិតានិ, បវេធិតំ វាបិ បកប្បិតេសូ’’តិ (សុ. និ. ៩០៨; មហានិ. ១៣៧) ឯត្ថ តណ្ហាបត្ថនា.

‘‘ឆិន្នំ បាបិមតោ សោតំ, វិទ្ធស្តំ វិនឡីកតំ;

បាមោជ្ជពហុលា ហោថ, ខេមំ បត្ថេថ ភិក្ខវោ’’តិ. (ម. និ. ១.៣៥២);

ឯត្ថ កត្តុកម្យតាកុសលច្ឆន្ទបត្ថនា, អយមេវ ឥធាធិប្បេតា. តេន បត្ថយមានស្សាតិ តំ យោគក្ខេមំ គន្តុកាមស្ស តន្និន្នស្ស តប្បោណស្ស តប្បព្ភារស្សាតិ អត្ថោ. វិហរតោតិ ឯកំ ឥរិយាបថទុក្ខំ អញ្ញេន ឥរិយាបថេន វិច្ឆិន្ទិត្វា អបរិបតន្តំ អត្តភាវំ ហរតោ. អថ វា ‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចាតិ អធិមុច្ចន្តោ សទ្ធាយ វិហរតី’’តិអាទិនា និទ្ទេសនយេន ចេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អជ្ឈត្តិកន្តិ និយកជ្ឈត្តសង្ខាតេ អជ្ឈត្តេ ភវំ អជ្ឈត្តិកំ. អង្គន្តិ ការណំ. ឥតិ ករិត្វាតិ ឯវំ កត្វា. ន អញ្ញំ ឯកង្គម្បិ សមនុបស្សាមីតិ ឯត្ថ អយំ សង្ខេបត្ថោ – ភិក្ខវេ, អជ្ឈត្តំ អត្តនោ សន្តានេ សមុដ្ឋិតំ ការណន្តិ កត្វា អញ្ញំ ឯកការណម្បិ ន សមនុបស្សាមិ យំ ឯវំ ពហូបការំ, យថយិទំ យោនិសោ មនសិការោតិ ឧបាយមនសិការោ, បថមនសិការោ, អនិច្ចាទីសុ អនិច្ចាទិនយេនេវ មនសិការោ, អនិច្ចានុលោមិកេន វា ចិត្តស្ស អាវដ្ដនា អន្វាវដ្ដនា អាភោគោ សមន្នាហារោ មនសិការោ. អយំ យោនិសោ មនសិការោ.

ឥទានិ យោនិសោ មនសិការស្ស អានុភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘យោនិសោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ មនសិ ករោន្តោ អកុសលំ បជហតិ, កុសលំ ភាវេតី’’តិ វុត្តំ. តត្ថ យោនិសោ មនសិ ករោន្តោតិ ‘‘ឥទំ ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ, អយំ ទុក្ខសមុទយោ អរិយសច្ចំ, អយំ ទុក្ខនិរោធោ អរិយសច្ចំ, អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា អរិយសច្ច’’ន្តិ ចតូសុ អរិយសច្ចេសុ យោនិសោ មនសិការំ បវត្តេន្តោ.

តត្រាយំ អត្ថវិភាវនា – យទិបិ ឥទំ សុត្តំ អវិសេសេន សេក្ខបុគ្គលវសេន អាគតំ, ចតុមគ្គសាធារណវសេន បន សង្ខេបេនេវ កម្មដ្ឋានំ កថយិស្សាម. យោ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានិកោ យោគាវចរោ ‘‘តណ្ហាវជ្ជា តេភូមកា ខន្ធា ទុក្ខំ, តណ្ហា សមុទយោ, ឧភិន្នំ អប្បវត្តិ និរោធោ, និរោធសម្បាបកោ មគ្គោ’’តិ ឯវំ បុព្ពេ ឯវ អាចរិយសន្តិកេ ឧគ្គហិតចតុសច្ចកម្មដ្ឋានោ. សោ អបរេន សមយេន វិបស្សនាមគ្គំ សមារុឡ្ហោ សមានោ តេភូមកេ ខន្ធេ ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិ យោនិសោ មនសិ ករោតិ, ឧបាយេន បថេន សមន្នាហរតិ ចេវ វិបស្សតិ ច. វិបស្សនា ហិ ឥធ មនសិការសីសេន វុត្តា. យា បនាយំ តស្ស ទុក្ខស្ស សមុដ្ឋាបិកា បុរិមភវិកា តណ្ហា, អយំ ទុក្ខសមុទយោតិ យោនិសោ មនសិ ករោតិ. យស្មា បន ឥទំ ទុក្ខំ, អយញ្ច សមុទយោ ឥទំ ឋានំ បត្វា និរុជ្ឈន្តិ ន បវត្តន្តិ, តស្មា យទិទំ និព្ពានំ នាម, អយំ ទុក្ខនិរោធោតិ យោនិសោ មនសិ ករោតិ. និរោធសម្បាបកំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ, ‘‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’’តិ យោនិសោ មនសិ ករោតិ, ឧបាយេន បថេន សមន្នាហរតិ ចេវ វិបស្សតិ ច.

តត្រាយំ ឧបាយោ – អភិនិវេសោ នាម ខន្ធេ ហោតិ, ន វិវដ្ដេ, តស្មា អយមត្ថោ – ‘‘ឥមស្មិំ កាយេ បថវីធាតុ, អាបោធាតូ’’តិអាទិនា (ទី. និ. ២.៣៧៨) នយេន ចត្តារិ មហាភូតានិ តទនុសារេន ឧបាទារូបានិ ច បរិគ្គហេត្វា ‘‘អយំ រូបក្ខន្ធោ’’តិ វវត្ថបេតិ. តំ វវត្ថាបយតោ ឧប្បន្នេ តទារម្មណេ ចិត្តចេតសិកធម្មេ ‘‘ឥមេ ចត្តារោ អរូបក្ខន្ធា’’តិ វវត្ថបេតិ. តតោ ‘‘ឥមេ បញ្ចក្ខន្ធា ទុក្ខ’’ន្តិ វវត្ថបេតិ. តេ បន សង្ខេបតោ នាមញ្ច រូបញ្ចាតិ ទ្វេ ភាគា ហោន្តិ. ឥទញ្ច នាមរូបំ សហេតុ សប្បច្ចយំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស អយំ អវិជ្ជាភវតណ្ហាទិកោ ហេតុ, អយំ អាហារាទិកោ បច្ចយោតិ ហេតុប្បច្ចយេ វវត្ថបេតិ. សោ តេសំ បច្ចយានញ្ច បច្ចយុប្បន្នានញ្ច យាថាវសរសលក្ខណំ វវត្ថបេត្វា ‘‘ឥមេ ធម្មា អហុត្វា ភវន្តិ, ហុត្វា និរុជ្ឈន្តិ, តស្មា អនិច្ចា’’តិ អនិច្ចលក្ខណំ អារោបេតិ, ‘‘ឧទយព្ពយបដិបីឡិតត្តា ទុក្ខា’’តិ ទុក្ខលក្ខណំ អារោបេតិ, ‘‘អវសវត្តនតោ អនត្តា’’តិ អនត្តលក្ខណំ អារោបេតិ.

ឯវំ តិលក្ខណានិ អារោបេត្វា វិបស្សន្តោ ឧទយព្ពយញាណុប្បត្តិយា ឧប្បន្នេ ឱភាសាទិកេ វិបស្សនុបក្កិលេសេ ‘អមគ្គោ’តិ ឧទយព្ពយញាណមេវ ‘‘អរិយមគ្គស្ស ឧបាយភូតោ បុព្ពភាគមគ្គោ’’តិ មគ្គាមគ្គំ វវត្ថបេត្វា បុន ឧទយព្ពយញាណំ បដិបាដិយា ភង្គញាណាទីនិ ច ឧប្បាទេន្តោ សោតាបត្តិមគ្គាទយោ បាបុណាតិ. តស្មិំ ខណេ ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធេនេវ បដិវិជ្ឈតិ, ឯកាភិសមយេន អភិសមេតិ. តត្ថ ទុក្ខំ បរិញ្ញាបដិវេធេន បដិវិជ្ឈន្តោ, សមុទយំ បហានប្បដិវេធេន បដិវិជ្ឈន្តោ សព្ពំ អកុសលំ បជហតិ, និរោធំ សច្ឆិកិរិយាបដិវេធេន បដិវិជ្ឈន្តោ មគ្គំ ភាវនាបដិវេធេន បដិវិជ្ឈន្តោ សព្ពំ កុសលំ ភាវេតិ. អរិយមគ្គោ ហិ និប្បរិយាយតោ កុច្ឆិតសលនាទិអត្ថេន កុសលោ, តស្មិញ្ច ភាវិតេ សព្ពេបិ កុសលា អនវជ្ជពោធិបក្ខិយធម្មា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តីតិ. ឯវំ យោនិសោ មនសិ ករោន្តោ អកុសលំ បជហតិ, កុសលំ ភាវេតិ. តថា ហិ វុត្តំ – ‘‘ឥទំ ទុក្ខន្តិ យោនិសោ មនសិ ករោតិ, អយំ ទុក្ខសមុទយោតិ យោនិសោ មនសិ ករោតី’’តិអាទិ (ម. និ. ១.២១). អបរម្បិ វុត្តំ ‘‘យោនិសោ មនសិការសម្បន្នស្សេតំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ បាដិកង្ខំ – អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ភាវេស្សតិ, អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ពហុលីករិស្សតី’’តិ (សំ. និ. ៥.៥៥).

យោនិសោ មនសិការោតិ គាថាយ អយំ សង្ខេបត្ថោ – សិក្ខតិ, សិក្ខាបទានិ តស្ស អត្ថិ, សិក្ខនសីលោតិ វា សេខោ. សំសារេ ភយំ ឥក្ខតីតិ ភិក្ខុ. តស្ស សេខស្ស ភិក្ខុនោ ឧត្តមត្ថស្ស អរហត្តស្ស បត្តិយា អធិគមាយ យថា យោនិសោ មនសិការោ, ឯវំ ពហុការោ ពហូបការោ អញ្ញោ កោចិ ធម្មោ នត្ថិ. កស្មា? យស្មា យោនិសោ ឧបាយេន មនសិការំ បុរក្ខត្វា បទហំ ចតុព្ពិធសម្មប្បធានវសេន បទហន្តោ, ខយំ ទុក្ខស្ស បាបុណេ សំកិលេសវដ្ដទុក្ខស្ស បរិក្ខយំ បរិយោសានំ និព្ពានំ បាបុណេ អធិគច្ឆេយ្យ, តស្មា យោនិសោ មនសិការោ ពហុការោតិ.

ឆដ្ឋសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. ទុតិយសេខសុត្តវណ្ណនា

១៧. សត្តមេ ពាហិរន្តិ អជ្ឈត្តសន្តានតោ ពហិ ភវំ. កល្យាណមិត្តតាតិ យស្ស សីលាទិគុណសម្បន្នោ អឃស្ស ឃាតា, ហិតស្ស វិធាតា សព្ពាការេន ឧបការកោ មិត្តោ ហោតិ, សោ បុគ្គលោ កល្យាណមិត្តោ, តស្ស ភាវោ កល្យាណមិត្តតា. តត្រាយំ កល្យាណមិត្តោ បកតិយា សទ្ធាសម្បន្នោ ហោតិ សីលសម្បន្នោ សុតសម្បន្នោ ចាគសម្បន្នោ វីរិយសម្បន្នោ សតិសម្បន្នោ សមាធិសម្បន្នោ បញ្ញាសម្បន្នោ. តត្ថ សទ្ធាសម្បត្តិយា សទ្ទហតិ តថាគតស្ស ពោធិំ, តេន សម្មាសម្ពោធិហេតុភូតំ សត្តេសុ ហិតសុខេសិតំ ន បរិច្ចជតិ, សីលសម្បត្តិយា សព្រហ្មចារីនំ បិយោ ហោតិ គរុ ច ភាវនីយោ ចោទកោ បាបគរហី វត្តា វចនក្ខមោ, សុតសម្បត្តិយា ខន្ធាយតនសច្ចបដិច្ចសមុប្បាទាទិកានំ គម្ភីរានំ កថានំ កត្តា ហោតិ, ចាគសម្បត្តិយា អប្បិច្ឆោ ហោតិ សន្តុដ្ឋោ បវិវិត្តោ អសំសដ្ឋោ, វីរិយសម្បត្តិយា អត្តនោ បរេសញ្ច ហិតប្បដិបត្តិយំ អារទ្ធវីរិយោ ហោតិ, សតិសម្បត្តិយា ឧបដ្ឋិតស្សតិ ហោតិ បរមេន សតិនេបក្កេន សមន្នាគតោ ចិរកតម្បិ ចិរភាសិតម្បិ សរិតា អនុស្សរិតា, សមាធិសម្បត្តិយា អវិក្ខិត្តោ ហោតិ សមាហិតោ ឯកគ្គចិត្តោ, បញ្ញាសម្បត្តិយា អវិបរីតំ បជានាតិ. សោ សតិយា កុសលាកុសលានំ ធម្មានំ គតិយោ សមន្វេសន្តោ បញ្ញាយ សត្តានំ ហិតសុខំ យថាភូតំ ជានិត្វា សមាធិនា តត្ថ អព្យគ្គចិត្តោ ហុត្វា វីរិយេន សត្តេ អហិតតោ និសេធេត្វា ឯកន្តហិតេ និយោជេតិ. តេនេវាហ –

‘‘បិយោ គរុ ភាវនីយោ, វត្តា ច វចនក្ខមោ;

គម្ភីរញ្ច កថំ កត្តា, នោ ចាដ្ឋានេ និយោជកោ’’តិ. (នេត្តិ. ១១៣);

កល្យាណមិត្តោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អកុសលំ បជហតិ, កុសលំ ភាវេតីតិ កល្យាណមិត្តោ បុគ្គលោ កល្យាណមិត្តំ និស្សាយ កម្មស្សកតាញាណំ ឧប្បាទេតិ, ឧប្បន្នំ សទ្ធំ ផាតិំ ករោតិ, សទ្ធាជាតោ ឧបសង្កមតិ ឧបសង្កមិត្វា ធម្មំ សុណាតិ. តំ ធម្មំ សុត្វា តថាគតេ សទ្ធំ បដិលភតិ, តេន សទ្ធាបដិលាភេន ឃរាវាសំ បហាយ បព្ពជ្ជំ អនុតិដ្ឋតិ, ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ សម្បាទេតិ, យថាពលំ ធុតធម្មេ សមាទាយ វត្តតិ, ទសកថាវត្ថុលាភី ហោតិ, អារទ្ធវីរិយោ វិហរតិ ឧបដ្ឋិតស្សតិ សម្បជានោ បុព្ពរត្តាបររត្តំ ពោធិបក្ខិយានំ ធម្មានំ ភាវនានុយោគមនុយុត្តោ, នចិរស្សេវ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អរិយមគ្គាធិគមេន សព្ពំ អកុសលំ សមុច្ឆិន្ទតិ, សព្ពញ្ច កុសលំ ភាវនាបារិបូរិំ គមេន្តោ វឌ្ឍេតិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘កល្យាណមិត្តស្សេតំ, មេឃិយ, ភិក្ខុនោ បាដិកង្ខំ កល្យាណសហាយស្ស កល្យាណសម្បវង្កស្ស ‘យំ សីលវា ភវិស្សតិ, បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ វិហរិស្សតិ អាចារគោចរសម្បន្នោ, អណុមត្តេសុ វជ្ជេសុ, ភយទស្សាវី សមាទាយ សិក្ខិស្សតិ, សិក្ខាបទេសុ’.

‘‘កល្យាណមិត្តស្សេតំ…បេ… កល្យាណសម្បវង្កស្ស ‘យំ យាយំ កថា អភិសល្លេខិកា ចេតោវិវរណសប្បាយា ឯកន្តនិព្ពិទាយ…បេ… និព្ពានាយ សំវត្តតិ. សេយ្យថិទំ – អប្បិច្ឆកថា, សន្តុដ្ឋិកថា, បវិវេកកថា, អសំសគ្គកថា, វីរិយារម្ភកថា, សីលកថា, សមាធិកថា…បេ… វិមុត្តិញាណទស្សនកថា. ឯវរូបាយ កថាយ និកាមលាភី ភវិស្សតិ អកិច្ឆលាភី អកសិរលាភី’.

‘‘កល្យាណមិត្តស្សេតំ …បេ… កល្យាណសម្បវង្កស្ស ‘យំ អារទ្ធវីរិយោ វិហរិស្សតិ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ កុសលានំ ធម្មានំ ឧបសម្បទាយ ថាមវា ទឡ្ហបរក្កមោ អនិក្ខិត្តធុរោ កុសលេសុ ធម្មេសុ’.

‘‘កល្យាណមិត្តស្សេតំ…បេ… កល្យាណសម្បវង្កស្ស ‘យំ បញ្ញវា ភវិស្សតិ, ឧទយត្ថគាមិនិយា បញ្ញាយ សមន្នាគតោ អរិយាយ និព្ពេធិកាយ សម្មា ទុក្ខក្ខយគាមិនិយា’’’តិ (ឧទា. ៣១).

ឯវំ សកលវដ្ដទុក្ខបរិមុច្ចននិមិត្តំ កល្យាណមិត្តតាតិ វេទិតព្ពំ. តេនេវាហ –

‘‘មមញ្ហិ, អានន្ទ, កល្យាណមិត្តំ អាគម្ម ជាតិធម្មា សត្តា ជាតិយា បរិមុច្ចន្តិ, ជរាធម្មា សត្តា ជរាយ បរិមុច្ចន្តី’’តិអាទិ (សំ. និ. ១.១២៩).

តេន វុត្តំ – ‘‘កល្យាណមិត្តោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អកុសលំ បជហតិ, កុសលំ ភាវេតី’’តិ.

គាថាយ សប្បតិស្សោតិ បតិស្សវសង្ខាតេន សហ បតិស្សេនាតិ សប្បតិស្សោ, កល្យាណមិត្តស្ស ឱវាទំ សិរសា សម្បដិច្ឆកោ សុព្ពចោតិ អត្ថោ. អថ វា ហិតសុខេ បតិដ្ឋាបនេន បតិ ឥសេតីតិ បតិស្សោ, ឱវាទទាយកោ. គរុអាទរយោគេន តេន បតិស្សេន សហ វត្តតីតិ សប្បតិស្សោ, គរូសុ គរុចិត្តីការពហុលោ. សគារវោតិ ឆព្ពិធេនបិ គារវេន យុត្តោ. ករំ មិត្តានំ វចនន្តិ កល្យាណមិត្តានំ ឱវាទំ ករោន្តោ យថោវាទំ បដិបជ្ជន្តោ. សម្បជានោតិ សត្តដ្ឋានិយេន សម្បជញ្ញេន សមន្នាគតោ. បតិស្សតោតិ កម្មដ្ឋានំ ផាតិំ, គមេតុំ សមត្ថាយ សតិយា បតិស្សតោ សតោការី. អនុបុព្ពេនាតិ សីលាទិវិសុទ្ធិបដិបាដិយា, តត្ថ ច វិបស្សនាបដិបាដិយា ចេវ មគ្គបដិបាដិយា ច. សព្ពសំយោជនក្ខយន្តិ កាមរាគសំយោជនាទីនំ សព្ពេសំ សំយោជនានំ ខេបនតោ សព្ពសំយោជនក្ខយសង្ខាតស្ស អរិយមគ្គស្ស បរិយោសានភូតំ អរហត្តំ, តស្ស អារម្មណភូតំ និព្ពានមេវ វា. បាបុណេ អធិគច្ឆេយ្យាតិ អត្ថោ. ឥតិ ឥមេសុ ទ្វីសុ សុត្តេសុ អរិយមគ្គាធិគមស្ស សត្ថារា បធានង្គំ នាម គហិតន្តិ វេទិតព្ពំ.

សត្តមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. សង្ឃភេទសុត្តវណ្ណនា

១៨. អដ្ឋមេ ឯកធម្មោតិ កតរោយំ សុត្តនិក្ខេបោ? អដ្ឋុប្បត្តិកោ. តត្រាយំ សង្ខេបកថា – ទេវទត្តោ ហិ អជាតសត្តុំ ទុគ្គហណំ គាហាបេត្វា តស្ស បិតរំ រាជានំ ពិម្ពិសារំ តេន មារាបេត្វាបិ អភិមារេ បយោជេត្វាបិ សិលាបវិជ្ឈនេន លោហិតុប្បាទកម្មំ កត្វាបិ ន តាវតា បាកដោ ជាតោ, នាឡាគិរិំ វិស្សជ្ជេត្វា បន បាកដោ ជាតោ. អថ មហាជនោ ‘‘ឯវរូបម្បិ នាម បាបំ គហេត្វា រាជា វិចរតី’’តិ កោលាហលំ អកាសិ, មហាឃោសោ អហោសិ. តំ សុត្វា រាជា អត្តនា ទីយមានានិ បញ្ច ថាលិបាកសតានិ បច្ឆិន្ទាបេសិ, ឧបដ្ឋានម្បិស្ស នាគមាសិ. នាគរាបិ កុលំ ឧបគតស្ស កដច្ឆុភត្តម្បិស្ស នាទំសុ. សោ បរិហីនលាភសក្ការោ កោហញ្ញេន ជីវិតុកាមោ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ច វត្ថូនិ យាចិត្វា ‘‘អលំ, ទេវទត្ត, យោ ឥច្ឆតិ, សោ អារញ្ញិកោ ហោតូ’’តិអាទិនា (បារា. ៤០៩; ចូឡវ. ៣៤៣) ភគវតា បដិក្ខិត្តោ តេហិ បញ្ចហិ វត្ថូហិ ពាលំ លូខប្បសន្នំ ជនំ សញ្ញាបេន្តោ បញ្ចសតេ វជ្ជិបុត្តកេ សលាកំ គាហាបេត្វា សង្ឃំ ភិន្ទិត្វាវ តេ អាទាយ គយាសីសំ អគមាសិ. អថ ទ្វេ អគ្គសាវកា សត្ថុ អាណាយ តត្ថ គន្ត្វា ធម្មំ ទេសេត្វា តេ អរិយផលេ បតិដ្ឋាបេត្វា អានយិំសុ. យេ បនស្ស សង្ឃភេទាយ បរក្កមន្តស្ស លទ្ធិំ រោចេត្វា តថេវ បគ្គយ្ហ ឋិតា សង្ឃេ ភិជ្ជន្តេ ភិន្នេ ច សមនុញ្ញា អហេសុំ, តេសំ តំ ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយ អហោសិ.

ទេវទត្តោបិ ន ចិរស្សេវ រោគាភិភូតោ ពាឡ្ហគិលានោ មរណកាលេ ‘‘សត្ថារំ វន្ទិស្សាមី’’តិ មញ្ចកសិវិកាយ នីយមានោ ជេតវនបោក្ខរណិតីរេ ឋបិតោ បថវិយា វិវរេ ទិន្នេ បតិត្វា អវីចិម្ហិ និព្ពត្តិ, យោជនសតិកោ ចស្ស អត្តភាវោ អហោសិ កប្បដ្ឋិយោ តាលក្ខន្ធបរិមាណេហិ អយសូលេហិ វិនិវិទ្ធោ. ទេវទត្តបក្ខិកានិ ច បញ្ចមត្តានិ កុលសតានិ តស្ស លទ្ធិយំ ឋិតានិ សហ ពន្ធវេហិ និរយេ និព្ពត្តានិ. ឯកទិវសំ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘អាវុសោ, ទេវទត្តេន សង្ឃំ ភិន្ទន្តេន ភារិយំ កម្មំ កត’’ន្តិ. អថ សត្ថា ធម្មសភំ ឧបគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ សង្ឃភេទេ អាទីនវំ ទស្សេន្តោ ឥមំ សុត្តំ អភាសិ. កេចិ បន ភណន្តិ ‘‘ទេវទត្តស្ស តប្បក្ខិកានញ្ច តថា និរយេ និព្ពត្តភាវំ ទិស្វា សង្ឃភេទេ អាទីនវំ ទស្សេន្តោ ភគវា អត្តនោ អជ្ឈាសយេនេវ ឥមំ សុត្តំ ទេសេសី’’តិ.

តត្ថ ឯកធម្មោតិ ឯកោ អកុសលោ មហាសាវជ្ជធម្មោ. លោកេតិ សត្តលោកេ. ឧប្បជ្ជមានោ ឧប្បជ្ជតីតិ ឯត្ថ ភេទសំវត្តនិកេសុ ភណ្ឌនាទីសុ សង្ឃេ ឧប្បន្នេសុបិ ‘‘ធម្មោ អធម្មោ’’តិអាទីសុ អដ្ឋារសភេទករវត្ថូសុ យស្ស កស្សចិ ទីបនវសេន វោហរន្តេសុបិ តត្ថ រុចិជននត្ថំ អនុស្សាវេន្តេសុបិ អនុស្សាវេត្វា សលាកាយ គាហិតាយបិ សង្ឃភេទោ ឧប្បជ្ជមានោ នាម ហោតិ, សលាកាយ បន គាហិតាយ ចត្តារោ វា អតិរេកា វា យទា អាវេណិកំ ឧទ្ទេសំ វា សង្ឃកម្មំ វា ករោន្តិ, តទា សង្ឃភេទោ ឧប្បជ្ជតិ នាម. កតេ បន តស្មិំ សង្ឃភេទោ ឧប្បន្នោ នាម? កម្មំ, ឧទ្ទេសោ, វោហារោ, អនុស្សាវនា, សលាកគ្គាហោតិ ឥមេសុ ហិ បញ្ចសុ សង្ឃស្ស ភេទការណេសុ កម្មំ វា ឧទ្ទេសោ វា បមាណំ, វោហារានុស្សាវនសលាកគ្គាហា បន បុព្ពភាគាតិ.

ពហុជនាហិតាយាតិអាទីសុ ០.មហាជនស្ស ឈានមគ្គាទិសម្បត្តិនិវារណេន អហិតាយ, សគ្គសម្បត្តិនិវារណេន អសុខាយ, អបាយូបបត្តិហេតុភាវេន អនត្ថាយ. អកុសលធម្មវសេន វា អហិតាយ, ហិតមត្តស្សបិ អភាវា សុគតិយម្បិ និព្ពត្តនកកាយិកចេតសិកទុក្ខាយ ឧប្បជ្ជតីតិ សម្ពន្ធោ. ទេវមនុស្សានន្តិ ឥទំ ‘‘ពហុនោ ជនស្សា’’តិ វុត្តេសុ ឧក្កដ្ឋបុគ្គលនិទ្ទេសោ. អបរោ នយោ – ពហុជនាហិតាយាតិ ពហុជនស្ស មហតោ សត្តកាយស្ស អហិតត្ថាយ, ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកអនត្ថាយាតិ អត្ថោ. អសុខាយាតិ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកអសុខត្ថាយ, ទុវិធទុក្ខត្ថាយាតិ អត្ថោ. អនត្ថាយាតិ បរមត្ថបដិក្ខេបាយ. និព្ពានញ្ហិ បរមត្ថោ, តតោ ឧត្តរិំ អត្ថោ នត្ថិ. អហិតាយាតិ មគ្គបដិក្ខេបាយ. និព្ពានសម្បាបកមគ្គតោ ហិ ឧត្តរិំ ហិតំ នាម នត្ថិ. ទុក្ខាយាតិ អរិយសុខវិរាធនេន វដ្ដទុក្ខតាយ. យេ ហិ អរិយសុខតោ វិរទ្ធា តំ អធិគន្តុំ អភព្ពា, តេ វដ្ដទុក្ខេ បរិព្ភមន្តិ, អរិយសុខតោ ច ឧត្តរិំ សុខំ នាម នត្ថិ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘អយំ សមាធិ បច្ចុប្បន្នសុខោ ចេវ អាយតិញ្ច សុខវិបាកោ’’តិ (ទី. និ. ៣.៣៥៥; អ. និ. ៥.២៧).

ឥទានិ ‘‘សង្ឃភេទោ’’តិ សរូបតោ ទស្សេត្វា តស្ស អហិតាទីនំ ឯកន្តហេតុភាវំ បកាសេតុំ ‘‘សង្ឃេ ខោ បន, ភិក្ខវេ, ភិន្នេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ភិន្នេតិ និមិត្តត្ថេ ភុម្មំ យថា ‘‘អធនានំ ធនេ អននុប្បទីយមានេ’’តិ (ទី. និ. ៣.៩១), ភេទហេតូតិ អត្ថោ. អញ្ញមញ្ញំ ភណ្ឌនានីតិ ចតុន្នំ បរិសានំ តប្បក្ខិកានញ្ច ‘‘ឯសោ ធម្មោ, នេសោ ធម្មោ’’តិ អញ្ញមញ្ញំ វិវទនានិ. ភណ្ឌនញ្ហិ កលហស្ស បុព្ពភាគោ. បរិភាសាតិ ‘‘ឥទញ្ចិទញ្ច វោ អនត្ថំ ករិស្សាមា’’តិ ភយុប្បាទនវសេន តជ្ជនា. បរិក្ខេបាតិ ជាតិអាទិវសេន បរិតោ ខេបា, ទសហិ អក្កោសវត្ថូហិ ខុំសនវម្ភនា. បរិច្ចជនាតិ ឧក្ខេបនិយកម្មករណាទិវសេន និស្សារណា. តត្ថាតិ តស្មិំ សង្ឃភេទេ, តន្និមិត្តេ វា ភណ្ឌនាទិកេ. អប្បសន្នាតិ រតនត្តយគុណានំ អនភិញ្ញា. ន បសីទន្តីតិ ‘‘ធម្មចារិនោ សមចារិនោ’’តិអាទិនា យ្វាយំ ភិក្ខូសុ បសាទនាការោ, តថា ន បសីទន្តិ, តេសំ វា សោតព្ពំ សទ្ធាតព្ពំ ន មញ្ញន្តិ. តថា ច ធម្មេ សត្ថរិ ច អប្បសន្នាវ ហោន្តិ. ឯកច្ចានំ អញ្ញថត្តន្តិ បុថុជ្ជនានំ អវិរុឡ្ហសទ្ធានំ បសាទញ្ញថត្តំ.

គាថាយំ អាបាយិកោតិអាទីសុ អបាយេ និព្ពត្តនារហតាយ អាបាយិកោ. តត្ថបិ អវីចិសង្ខាតេ មហានិរយេ ឧប្បជ្ជតីតិ នេរយិកោ. ឯកំ អន្តរកប្បំ បរិបុណ្ណមេវ កត្វា តត្ថ តិដ្ឋតីតិ កប្បដ្ឋោ. សង្ឃភេទសង្ខាតេ វគ្គេ រតោតិ វគ្គរតោ. អធម្មិយតាយ អធម្មោ. ភេទករវត្ថូហិ សង្ឃភេទសង្ខាតេ ឯវ ច អធម្មេ ឋិតោតិ អធម្មដ្ឋោ. យោគក្ខេមា បធំសតីតិ យោគក្ខេមតោ ហិតតោ បធំសតិ បរិហាយតិ, ចតូហិ វា យោគេហិ អនុបទ្ទុតត្តា យោគក្ខេមំ នាម អរហត្តំ និព្ពានញ្ច, តតោ បនស្ស ធំសនេ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញតោ សំហតដ្ឋេន សង្ឃំ, តតោ ឯវ ឯកកម្មាទិវិធានយោគេន សមគ្គំ សហិតំ. ភេត្វានាតិ បុព្ពេ វុត្តលក្ខណេន សង្ឃភេទេន ភិន្ទិត្វា. កប្បន្តិ អាយុកប្បំ. សោ បនេត្ថ អន្តរកប្បោវ. និរយម្ហីតិ អវីចិមហានិរយម្ហិ.

អដ្ឋមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. សង្ឃសាមគ្គីសុត្តវណ្ណនា

១៩. នវមេ ឯកធម្មោតិ ឯកោ កុសលធម្មោ អនវជ្ជធម្មោ. ‘‘អយំ ធម្មោ, នាយំ ធម្មោ’’តិអាទិនា សចេ សង្ឃេ វិវាទោ ឧប្បជ្ជេយ្យ, តត្ថ ធម្មកាមេន វិញ្ញុនា ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខិតព្ពំ ‘‘ឋានំ ខោ, បនេតំ វិជ្ជតិ, យទិទំ វិវាទោ វឌ្ឍមានោ សង្ឃរាជិយា វា សង្ឃភេទាយ វា សំវត្តេយ្យា’’តិ. សចេ តំ អធិករណំ អត្តនា បគ្គហេត្វា ឋិតោ, អគ្គិំ អក្កន្តេន វិយ សហសា តតោ ឱរមិតព្ពំ. អថ បរេហិ តំ បគ្គហិតំ សយញ្ចេតំ សក្កោតិ វូបសមេតុំ, ឧស្សាហជាតោ ហុត្វា ទូរម្បិ គន្ត្វា តថា បដិបជ្ជិតព្ពំ, យថា តំ វូបសម្មតិ. សចេ បន សយំ ន សក្កោតិ, សោ ច វិវាទោ ឧបរូបរិ វឌ្ឍតេវ, ន វូបសម្មតិ. យេ តត្ថ បតិរូបា សិក្ខាកាមា សព្រហ្មចារិនោ, តេ ឧស្សាហេត្វា យេន ធម្មេន យេន វិនយេន យេន សត្ថុសាសនេន តំ អធិករណំ យថា វូបសម្មតិ, តថា វូបសមេតព្ពំ. ឯវំ វូបសមេន្តស្ស យោ សង្ឃសាមគ្គិករោ កុសលោ ធម្មោ, អយមេត្ថ ឯកធម្មោតិ អធិប្បេតោ. សោ ហិ ឧភតោបក្ខិយានំ ទ្វេឡ្ហកជាតានំ ភិក្ខូនំ, តេសំ អនុវត្តនវសេន ឋិតានំ ភិក្ខុនីនំ ឧបាសកានំ ឧបាសិកានំ តេសំ អារក្ខទេវតានំ យាវទេវ ព្រហ្មានម្បិ ឧប្បជ្ជនារហំ អហិតំ ទុក្ខាវហំ សំកិលេសធម្មំ អបនេត្វា មហតោ បុញ្ញរាសិស្ស កុសលាភិសន្ទស្ស ហេតុភាវតោ សទេវកស្ស លោកស្ស ហិតសុខាវហោ ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឯកធម្មោ, ភិក្ខវេ, លោកេ ឧប្បជ្ជមានោ ឧប្បជ្ជតិ ពហុជនហិតាយា’’តិអាទិ. តស្សត្ថោ អនន្តរសុត្តេ វុត្តវិបរិយាយេន វេទិតព្ពោ. សង្ឃសាមគ្គីតិ សង្ឃស្ស សមគ្គភាវោ ភេទាភាវោ ឯកកម្មតា ឯកុទ្ទេសតា ច.

គាថាយំ សុខា សង្ឃស្ស សាមគ្គីតិ សុខស្ស បច្ចយភាវតោ សាមគ្គី សុខាតិ វុត្តា. យថា ‘‘សុខោ ពុទ្ធានមុប្បាទោ’’តិ (ធ. ប. ១៩៤). សមគ្គានញ្ចនុគ្គហោតិ សមគ្គានំ សាមគ្គិអនុមោទនេន អនុគ្គណ្ហនំ សាមគ្គិអនុរូបំ, យថា តេ សាមគ្គិំ ន វិជហន្តិ, តថា គហណំ ឋបនំ អនុពលប្បទានន្តិ អត្ថោ. សង្ឃំ សមគ្គំ កត្វានាតិ ភិន្នំ សង្ឃំ រាជិបត្តំ វា សមគ្គំ សហិតំ កត្វា. កប្បន្តិ អាយុកប្បមេវ. សគ្គម្ហិ មោទតីតិ កាមាវចរទេវលោកេ អញ្ញេ ទេវេ ទសហិ ឋានេហិ អភិភវិត្វា ទិព្ពសុខំ អនុភវន្តោ ឥច្ឆិតនិប្ផត្តិយាវ មោទតិ បមោទតិ លលតិ កីឡតីតិ.

នវមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. បទុដ្ឋចិត្តសុត្តវណ្ណនា

២០. ទសមស្ស កា ឧប្បត្តិ? អដ្ឋុប្បត្តិយេវ. ឯកទិវសំ កិរ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ សន្និសិន្នា កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘អាវុសោ, ឥធេកច្ចោ ពហុំ បុញ្ញកម្មំ ករោតិ, ឯកច្ចោ ពហុំ បាបកម្មំ, ឯកច្ចោ ឧភយវោមិស្សកំ ករោតិ. តត្ថ វោមិស្សការិនោ កីទិសោ អភិសម្បរាយោ’’តិ? អថ សត្ថា ធម្មសភំ ឧបគន្វា បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនេ និសិន្នោ តំ កថំ សុត្វា ‘‘ភិក្ខវេ, មរណាសន្នកាលេ សំកិលិដ្ឋចិត្តស្ស ទុគ្គតិ បាដិកង្ខា’’តិ ទស្សេន្តោ ឥមាយ អដ្ឋុប្បត្តិយា ឥទំ សុត្តំ ទេសេសិ.

តត្ថ ឥធាតិ ទេសាបទេសេ និបាតោ. ស្វាយំ កត្ថចិ បទេសំ ឧបាទាយ វុច្ចតិ ‘‘ឥធេវ តិដ្ឋមានស្ស, ទេវភូតស្ស មេ សតោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៣៦៩). កត្ថចិ សាសនំ ឧបាទាយ ‘‘ឥធេវ, ភិក្ខវេ, សមណោ ឥធ ទុតិយោ សមណោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.១៣៩; អ. និ. ៤.២៤១). កត្ថចិ បទបូរណមត្តេ ‘‘ឥធាហំ, ភិក្ខវេ, ភុត្តាវី អស្សំ បវារិតោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣០). កត្ថចិ លោកំ ឧបាទាយ វុច្ចតិ ‘‘ឥធ តថាគតោ លោកេ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៣.៦១). ឥធាបិ លោកេ ឯវ ទដ្ឋព្ពោ. ឯកច្ចន្តិ ឯកំ, អញ្ញតរន្តិ អត្ថោ. បុគ្គលន្តិ សត្តំ. សោ ហិ យថាបច្ចយំ កុសលាកុសលានំ តព្ពិបាកានញ្ច បូរណតោ មរណវសេន គលនតោ ច បុគ្គលោតិ វុច្ចតិ. បទុដ្ឋចិត្តន្តិ បទោសេន អាឃាតេន ទុដ្ឋចិត្តំ. អថ វា បទុដ្ឋចិត្តន្តិ ទោសេន រាគាទិនា បទូសិតចិត្តំ. ឯត្ថ ច ឯកច្ចន្តិ ឥទំ បទុដ្ឋចិត្តស្ស បុគ្គលស្ស វិសេសនំ. យស្ស ហិ បដិសន្ធិទាយកកម្មំ ឱកាសមកាសិ, សោ តថា វុត្តោ. យស្ស ច អកុសលប្បវត្តិតោ ចិត្តំ និវត្តេត្វា កុសលវសេន ឱតារេតុំ ន សក្កា, ឯវំ អាសន្នមរណោ. ឯវន្តិ ឥទានិ វត្តព្ពាការំ ទស្សេតិ. ចេតសាតិ អត្តនោ ចិត្តេន ចេតោបរិយញាណេន. ចេតោតិ តស្ស បុគ្គលស្ស ចិត្តំ. បរិច្ចាតិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា បជានាមិ. ននុ ច យថាកម្មុបគញាណស្សាយំ វិសយោតិ? សច្ចមេតំ, តទា បវត្តមានអកុសលចិត្តវសេន បនេតំ វុត្តំ.

ឥមម្ហិ ចាយំ សមយេតិ ឥមស្មិំ កាលេ, ឥមាយំ វា បច្ចយសាមគ្គិយំ, អយំ បុគ្គលោ ជវនវីថិយា អបរភាគេ កាលំ ករេយ្យ ចេតិ អត្ថោ. ន ហិ ជវនក្ខណេ កាលំកិរិយា អត្ថិ. យថាភតំ និក្ខិត្តោ ឯវំ និរយេតិ យថា អាភតំ កិញ្ចិ អាហរិត្វា ឋបិតំ, ឯវំ អត្តនោ កម្មុនា និក្ខិត្តោ និរយេ ឋបិតោ ឯវាតិ អត្ថោ. កាយស្ស ភេទាតិ ឧបាទិន្នក្ខន្ធបរិច្ចាគា. បរំ មរណាតិ តទនន្តរំ អភិនិព្ពត្តក្ខន្ធគ្គហណេ. អថ វា កាយស្ស ភេទាតិ ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស ឧបច្ឆេទា. បរំ មរណាតិ ចុតិតោ ឧទ្ធំ.

អបាយន្តិអាទិ សព្ពំ និរយស្សេវ វេវចនំ. និរយោ ហិ អយសង្ខាតា សុខា អបេតោតិ អបាយោ; សគ្គមោក្ខហេតុភូតា វា បុញ្ញសម្មតា អយា អបេតោតិបិ អបាយោ. ទុក្ខស្ស គតិ បដិសរណន្តិ ទុគ្គតិ; ទោសពហុលត្តា វា ទុដ្ឋេន កម្មុនា និព្ពត្តា គតីតិបិ ទុគ្គតិ. វិវសា និបតន្តិ ឯត្ថ ទុក្កដកម្មការិនោ, វិនស្សន្តា វា ឯត្ថ និបតន្តិ សម្ភិជ្ជមានង្គបច្ចង្គាតិ វិនិបាតោ. នត្ថិ ឯត្ថ អស្សាទសញ្ញិតោ អយោតិ និរស្សាទដ្ឋេន និរយោ. អថ វា អបាយគ្គហណេន តិរច្ឆានយោនិ វុច្ចតិ. តិរច្ឆានយោនិ ហិ អបាយោ សុគតិតោ អបេតត្តា, ន ទុគ្គតិ មហេសក្ខានំ នាគរាជាទីនំ សម្ភវតោ. ទុគ្គតិគ្គហណេន បេត្តិវិសយោ. សោ ហិ អបាយោ ចេវ ទុគ្គតិ ច សុគតិតោ អបេតត្តា ទុក្ខស្ស ច គតិភូតត្តា, ន វិនិបាតោ អសុរសទិសំ អវិនិបាតត្តា. វិនិបាតគ្គហណេន អសុរកាយោ. សោ ហិ យថាវុត្តេន អត្ថេន អបាយោ ចេវ ទុគ្គតិ ច, សព្ពសម្បត្តិសមុស្សយេហិ វិនិបតិតត្តា វិនិបាតោតិ ច វុច្ចតិ. និរយគ្គហណេន អវីចិអាទិអនេកប្បការោ និរយោវ វុច្ចតិ. ឥធ បន សព្ពបទេហិបិ និរយោវ វុត្តោ. ឧបបជ្ជន្តីតិ បដិសន្ធិំ គណ្ហន្តិ.

គាថាសុ បឋមគាថា សង្គីតិកាលេ ធម្មសង្គាហកត្ថេរេហិ ឋបិតា. ញត្វានាតិ បុព្ពកាលកិរិយា. ញាណបុព្ពកញ្ហិ ព្យាករណំ. ហេតុអត្ថោ វា ត្វា-សទ្ទោ យថា ‘‘សីហំ ទិស្វា ភយំ ហោតី’’តិ, ជាននហេតូតិ អត្ថោ. ពុទ្ធោ, ភិក្ខូនំ សន្តិកេតិ ពុទ្ធោ ភគវា អត្តនោ សន្តិកេ ភិក្ខូនំ ឯតំ បរតោ ទ្វីហិ គាថាហិ វុច្ចមានំ អត្ថំ ព្យាកាសិ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

ទសមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទុតិយវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.