១. ឯកកនិបាតោ

១. បឋមវគ្គោ

១. លោភសុត្តវណ្ណនា

១. ឥទានិ ឯកធម្មំ, ភិក្ខវេ, បជហថាតិអាទិនា នយេន ភគវតា និក្ខិត្តស្ស សុត្តស្ស វណ្ណនាយ ឱកាសោ អនុប្បត្តោ. សា បនេសា អត្ថវណ្ណនា យស្មា សុត្តនិក្ខេបំ វិចារេត្វា វុច្ចមានា បាកដា ហោតិ, តស្មា សុត្តនិក្ខេបំ តាវ វិចារេស្សាម. ចត្តារោ ហិ សុត្តនិក្ខេបា – អត្តជ្ឈាសយោ, បរជ្ឈាសយោ, បុច្ឆាវសិកោ, អដ្ឋុប្បត្តិកោតិ. យថា ហិ អនេកសតអនេកសហស្សភេទានិបិ សុត្តន្តានិ សំកិលេសភាគិយាទិបដ្ឋាននយេន សោឡសវិធតំ នាតិវត្តន្តិ, ឯវំ អត្តជ្ឈាសយាទិសុត្តនិក្ខេបវសេន ចតុព្ពិធតំ នាតិវត្តន្តីតិ. តត្ថ យថា អត្តជ្ឈាសយស្ស អដ្ឋុប្បត្តិយា ច បរជ្ឈាសយបុច្ឆាវសិកេហិ សទ្ធិំ សំសគ្គភេទោ សម្ភវតិ អត្តជ្ឈាសយោ ច បរជ្ឈាសយោ ច, អត្តជ្ឈាសយោ ច បុច្ឆាវសិកោ ច, អដ្ឋុប្បត្តិកោ ច បរជ្ឈាសយោ ច, អដ្ឋុប្បត្តិកោ ច បុច្ឆាវសិកោ ចាតិ អជ្ឈាសយបុច្ឆានុសន្ធិសម្ភវតោ; ឯវំ យទិបិ អដ្ឋុប្បត្តិយា អត្តជ្ឈាសយេនបិ សំសគ្គភេទោ សម្ភវតិ, អត្តជ្ឈាសយាទីហិ បន បុរតោ ឋិតេហិ អដ្ឋុប្បត្តិយា សំសគ្គោ នត្ថីតិ និរវសេសោ បដ្ឋាននយោ ន សម្ភវតិ. តទន្តោគធត្តា វា សម្ភវន្តានំ សេសនិក្ខេបានំ មូលនិក្ខេបវសេន ចត្តារោ សុត្តនិក្ខេបា វុត្តាតិ វេទិតព្ពំ.

តត្រាយំ វចនត្ថោ – និក្ខិបីយតីតិ និក្ខេបោ, សុត្តំ ឯវ និក្ខេបោ សុត្តនិក្ខេបោ. អថ វា និក្ខិបនំ និក្ខេបោ, សុត្តស្ស និក្ខេបោ សុត្តនិក្ខេបោ, សុត្តទេសនាតិ អត្ថោ. អត្តនោ អជ្ឈាសយោ អត្តជ្ឈាសយោ, សោ អស្ស អត្ថិ ការណភូតោតិ អត្តជ្ឈាសយោ, អត្តនោ អជ្ឈាសយោ ឯតស្សាតិ វា អត្តជ្ឈាសយោ. បរជ្ឈាសយេបិ ឯសេវ នយោ. បុច្ឆាយ វសោតិ បុច្ឆាវសោ. សោ ឯតស្ស អត្ថីតិ បុច្ឆាវសិកោ. សុត្តទេសនាយ វត្ថុភូតស្ស អត្ថស្ស ឧប្បត្តិ អត្ថុប្បត្តិ, អត្ថុប្បត្តិ ឯវ អដ្ឋុប្បត្តិ ថ-ការស្ស ឋ-ការំ កត្វា, សា ឯតស្ស អត្ថីតិ អដ្ឋុប្បត្តិកោ. អថ វា និក្ខិបីយតិ សុត្តំ ឯតេនាតិ និក្ខេបោ, អត្តជ្ឈាសយាទិ ឯវ. ឯតស្មិំ បន អត្ថវិកប្បេ អត្តនោ អជ្ឈាសយោ អត្តជ្ឈាសយោ. បរេសំ អជ្ឈាសយោ បរជ្ឈាសយោ. បុច្ឆីយតីតិ បុច្ឆា, បុច្ឆិតព្ពោ អត្ថោ, បុច្ឆាវសេន បវត្តំ ធម្មប្បដិគ្គាហកានំ វចនំ បុច្ឆាវសំ, តទេវ និក្ខេបសទ្ទាបេក្ខាយ បុច្ឆាវសិកោតិ បុល្លិង្គវសេន វុត្តំ. តថា អដ្ឋុប្បត្តិ ឯវ អដ្ឋុប្បត្តិកោតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

អបិច បរេសំ ឥន្ទ្រិយបរិបាកាទិការណនិរបេក្ខត្តា អត្តជ្ឈាសយស្ស វិសុំ សុត្តនិក្ខេបភាវោ យុត្តោ, កេវលំ អត្តនោ អជ្ឈាសយេនេវ ធម្មតន្តិឋបនត្ថំ បវត្តិតទេសនត្តា. បរជ្ឈាសយបុច្ឆាវសិកានំ បន បរេសំ អជ្ឈាសយបុច្ឆានំ ទេសនាបវត្តិហេតុភូតានំ ឧប្បត្តិយំ បវត្តិតានំ កថំ អដ្ឋុប្បត្តិយំ អនវរោធោ, បុច្ឆាវសិកដ្ឋុប្បត្តិកានំ វា បរជ្ឈាសយានុរោធេន បវត្តិតានំ កថំ បរជ្ឈាសយេ អនវរោធោតិ? ន ចោទេតព្ពមេតំ. បរេសញ្ហិ អភិនីហារបរិបុច្ឆាទិវិនិមុត្តស្សេវ សុត្តទេសនាការណុប្បាទស្ស អដ្ឋុប្បត្តិភាវេន គហិតត្តា បរជ្ឈាសយបុច្ឆាវសិកានំ វិសុំ គហណំ. តថា ហិ ព្រហ្មជាលធម្មទាយាទសុត្តាទីនំ (ទី. ន. ១.១ អាទយោ) វណ្ណាវណ្ណអាមិសុប្បាទាទិទេសនានិមិត្តំ អដ្ឋុប្បត្តិ វុច្ចតិ. បរេសំ បុច្ឆំ វិនា អជ្ឈាសយមេវ និមិត្តំ កត្វា ទេសិតោ បរជ្ឈាសយោ, បុច្ឆាវសេន ទេសិតោ បុច្ឆាវសិកោតិ បាកដោយមត្ថោតិ.

យានិ ភគវា បរេហិ អនជ្ឈិដ្ឋោ កេវលំ អត្តនោ អជ្ឈាសយេនេវ កថេតិ, សេយ្យថិទំ – អាកង្ខេយ្យសុត្តំ, តុវដ្ដកសុត្តន្តិឯវមាទីនិ (សុ. និ. ៩២១ អាទយោ; ម. និ. ១.៦៤ អាទយោ), តេសំ អត្តជ្ឈាសយោ និក្ខេបោ.

យានិ បន ‘‘បរិបក្កា ខោ រាហុលស្ស វិមុត្តិបរិបាចនីយា ធម្មា, យំនូនាហំ រាហុលំ ឧត្តរិំ អាសវានំ ខយេ វិនេយ្យ’’ន្តិ ឯវំ បរេសំ អជ្ឈាសយំ ខន្តិំ អភិនីហារំ ពុជ្ឈនភាវញ្ច ឱលោកេត្វា បរជ្ឈាសយវសេន កថិតានិ, សេយ្យថិទំ – រាហុលោវាទសុត្តំ, ធម្មចក្កប្បវត្តនសុត្តន្តិឯវមាទីនិ (ម. និ. ២.១០៧ អាទយោ; ៣.៤១៦ អាទយោ; សំ. និ. ៣.៥៩; មហាវ. ១៩-២០), តេសំ បរជ្ឈាសយោ និក្ខេបោ.

ភគវន្តំ បន ឧបសង្កមិត្វា ទេវា មនុស្សា ចតស្សោ បរិសា ចត្តារោ វណ្ណា ច តថា តថា បញ្ហំ បុច្ឆន្តិ ‘‘ពោជ្ឈង្គា ពោជ្ឈង្គាតិ, ភន្តេ, វុច្ចន្តិ, នីវរណា នីវរណាតិ វុច្ចន្តី’’តិអាទិនា, ឯវំ បុដ្ឋេន ភគវតា យានិ កថិតានិ ពោជ្ឈង្គសំយុត្តាទីនិ (សំ. និ. ៥.១៨៦) តេសំ បុច្ឆាវសិកោ និក្ខេបោ.

យានិ បន តានិ ឧប្បន្នំ ការណំ បដិច្ច កថិតានិ, សេយ្យថិទំ – ធម្មទាយាទំ, បុត្តមំសូបមំ, ទារុក្ខន្ធូបមន្តិឯវមាទីនិ (ម. និ. ១.២៩; សំ. និ. ២.៦៣), តេសំ អដ្ឋុប្បត្តិកោ និក្ខេបោ.

ឯវមិមេសុ ចតូសុ សុត្តនិក្ខេបេសុ ឥមស្ស សុត្តស្ស បរជ្ឈាសយោ និក្ខេបោ. បរជ្ឈាសយវសេន ហេតំ និក្ខិត្តំ. កេសំ អជ្ឈាសយេន? លោភេ អាទីនវទស្សីនំ បុគ្គលានំ. កេចិ បន ‘‘អត្តជ្ឈាសយោ’’តិ វទន្តិ.

តត្ថ ឯកធម្មំ, ភិក្ខវេតិអាទីសុ ឯកសទ្ទោ អត្ថេវ អញ្ញត្ថេ ‘‘សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ច, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញន្តិ ឥត្ថេកេ អភិវទន្តី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.២៧). អត្ថិ សេដ្ឋេ ‘‘ចេតសោ ឯកោទិភាវ’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២២៨; បារា. ១១). អត្ថិ អសហាយេ ‘‘ឯកោ វូបកដ្ឋោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.៤០៥). អត្ថិ សង្ខាយំ ‘‘ឯកោវ ខោ, ភិក្ខវេ, ខណោ ច សមយោ ច ព្រហ្មចរិយវាសាយា’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៨.២៩). ឥធាបិ សង្ខាយមេវ ទដ្ឋព្ពោ.

ធម្ម-សទ្ទោ បរិយត្តិសច្ចសមាធិបញ្ញាបកតិបុញ្ញាបត្តិសុញ្ញតាញេយ្យសភាវាទីសុ ទិស្សតិ. តថា ហិស្ស ‘‘ឥធ ភិក្ខុ ធម្មំ បរិយាបុណាតី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៥.៧៣) បរិយត្តិ អត្ថោ. ‘‘ទិដ្ឋធម្មោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២៩៩) សច្ចានិ. ‘‘ឯវំធម្មា តេ ភគវន្តោ អហេសុ’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.១៣; ៣.១៤២) សមាធិ. ‘‘សច្ចំ ធម្មោ ធិតិ ចាគោ, សវេ បេច្ច ន សោចតី’’តិអាទីសុ (ជា. ១.១.៥៧) បញ្ញា. ‘‘ជាតិធម្មានំ, ភិក្ខវេ, សត្តានំ ឯវំ ឥច្ឆា ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៣៩៨) បកតិ. ‘‘ធម្មោ ហវេ រក្ខតិ ធម្មចារិ’’ន្តិអាទីសុ (ជា. ១.១០.១០២) បុញ្ញំ. ‘‘តិណ្ណំ ធម្មានំ អញ្ញតរេន វទេយ្យ បារាជិកេន វា សង្ឃាទិសេសេន វា បាចិត្តិយេន វា’’តិអាទីសុ (បារា. ៤៤៤) អាបត្តិ. ‘‘តស្មិំ ខោ បន សមយេ ធម្មា ហោន្តី’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ១២១) សុញ្ញតា. ‘‘សព្ពេ ធម្មា សព្ពាការេន ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ញាណមុខេ អាបាថំ អាគច្ឆន្តី’’តិអាទីសុ (មហានិ. ១៥៦; ចូឡនិ. មោឃរាជមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៨៥) ញេយ្យោ. ‘‘កុសលា ធម្មា អកុសលា ធម្មា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. តិកមាតិកា ១) សភាវោ អត្ថោ. ឥធាបិ សភាវោ. តស្មា ឯកធម្មន្តិ ឯកំ សំកិលេសសភាវន្តិ អធិប្បាយោ. ឯកោ ច សោ ធម្មោ ចាតិ ឯកធម្មោ, តំ ឯកធម្មំ.

ភិក្ខវេតិ ភិក្ខូ អាលបតិ. កិមត្ថំ បន ភគវា ធម្មំ ទេសេន្តោ ភិក្ខូ អាលបតិ, ន ធម្មមេវ ទេសេតីតិ? សតិជននត្ថំ. ភិក្ខូ ហិ អញ្ញំ ចិន្តេន្តាបិ ធម្មំ បច្ចវេក្ខន្តាបិ កម្មដ្ឋានំ មនសិ ករោន្តាបិ និសិន្នា ហោន្តិ. តេ បឋមំ អនាលបិត្វា ធម្មេ ទេសិយមានេ ‘‘អយំ ទេសនា កិំនិទានា, កិំបច្ចយា’’តិ សល្លក្ខេតុំ ន សក្កោន្តិ. អាលបិតេ បន សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា សល្លក្ខេតុំ សក្កោន្តិ, តស្មា សតិជននត្ថំ ‘‘ភិក្ខវេ’’តិ អាលបតិ. តេន ច តេសំ ភិក្ខនសីលតាទិគុណយោគសិទ្ធេន វចនេន ហីនាធិកជនសេវិតំ វុត្តិំ បកាសេន្តោ ឧទ្ធតទីនភាវនិគ្គហំ ករោតិ. ‘‘ភិក្ខវេ’’តិ ឥមិនា ករុណាវិប្ផារសោម្មហទយនយននិបាតបុព្ពង្គមេន វចនេន តេ អត្តនោ មុខាភិមុខេ ករោន្តោ តេន ច កថេតុកម្យតាទីបកេន វចនេន នេសំ សោតុកម្យតំ ជនេតិ. តេនេវ ច សម្ពោធនត្ថេន សាធុកំ សវនមនសិការេបិ និយោជេតិ. សាធុកំ សវនមនសិការាយត្តា ហិ សាសនសម្បត្តិ.

អញ្ញេសុបិ ទេវមនុស្សេសុ បរិសបរិយាបន្នេសុ វិជ្ជមានេសុ កស្មា ភិក្ខូ ឯវ អាមន្តេសីតិ? ជេដ្ឋសេដ្ឋាសន្នសទាសន្និហិតភាវតោ. សព្ពបរិសសាធារណា ហិ ភគវតោ ធម្មទេសនា, បរិសាយ ច ជេដ្ឋា ភិក្ខូ បឋមុប្បន្នត្តា, សេដ្ឋា អនគារិយភាវំ អាទិំ កត្វា សត្ថុ ចរិយានុវិធាយកត្តា សកលសាសនបដិគ្គាហកត្តា ច, អាសន្នា តត្ថ និសិន្នេសុ សមីបវុត្តិយា, សទាសន្និហិតា សត្ថុសន្តិកាវចរត្តា. អបិច តេ ធម្មទេសនាយ ភាជនំ យថានុសិដ្ឋំ បដិបត្តិសព្ភាវតោ, វិសេសតោ ច ឯកច្ចេ ភិក្ខូ សន្ធាយ អយំ ទេសនាតិ តេ ឯវ អាលបិ.

បជហថាតិ ឯត្ថ បហានំ នាម តទង្គប្បហានំ, វិក្ខម្ភនប្បហានំ, សមុច្ឆេទប្បហានំ, បដិប្បស្សទ្ធិប្បហានំ, និស្សរណប្បហានន្តិ បញ្ចវិធំ. តត្ថ យំ ទីបាលោកេនេវ តមស្ស បដិបក្ខភាវតោ អលោភាទីហិ លោភាទិកស្ស, នាមរូបបរិច្ឆេទាទិវិបស្សនាញាណេហិ តស្ស តស្ស អនត្ថស្ស បហានំ. សេយ្យថិទំ – បរិច្ចាគេន លោភាទិមលស្ស, សីលេន បាណាតិបាតាទិទុស្សីល្យស្ស, សទ្ធាទីហិ អស្សទ្ធិយាទិកស្ស, នាមរូបវវត្ថានេន សក្កាយទិដ្ឋិយា, បច្ចយបរិគ្គហេន អហេតុវិសមហេតុទិដ្ឋីនំ, តស្សេវ អបរភាគេន កង្ខាវិតរណេន កថំកថីភាវស្ស, កលាបសម្មសនេន ‘‘អហំ មមា’’តិ គាហស្ស, មគ្គាមគ្គវវត្ថានេន អមគ្គេ មគ្គសញ្ញាយ, ឧទយទស្សនេន ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយា, វយទស្សនេន សស្សតទិដ្ឋិយា, ភយទស្សនេន សភយេសុ អភយសញ្ញាយ, អាទីនវទស្សនេន អស្សាទសញ្ញាយ, និព្ពិទានុបស្សនេន អភិរតិសញ្ញាយ, មុច្ចិតុកម្យតាញាណេន អមុច្ចិតុកម្យតាយ ឧបេក្ខាញាណេន អនុបេក្ខាយ, អនុលោមេន ធម្មដ្ឋិតិយា, និព្ពានេន បដិលោមភាវស្ស, គោត្រភុនា សង្ខារនិមិត្តគ្គាហស្ស បហានំ, ឯតំ តទង្គប្បហានំ នាម.

យំ បន ឧបចារប្បនាភេទេន សមាធិនា បវត្តិភាវនិវារណតោ ឃដប្បហារេនេវ ឧទកបិដ្ឋេ សេវាលស្ស តេសំ តេសំ នីវរណាទិធម្មានំ បហានំ, ឯតំ វិក្ខម្ភនប្បហានំ នាម. យំ ចតុន្នំ អរិយមគ្គានំ ភាវិតត្តា តំតំមគ្គវតោ អត្តនោ សន្តានេ ‘‘ទិដ្ឋិគតានំ បហានាយា’’តិអាទិនា (ធ. ស. ២៧៧; វិភ. ៦២៨) នយេន វុត្តស្ស សមុទយបក្ខិយស្ស កិលេសគណស្ស អច្ចន្តំ អប្បវត្តិភាវេន សមុច្ឆិន្ទនំ, ឥទំ សមុច្ឆេទប្បហានំ នាម. យំ បន ផលក្ខណេ បដិប្បស្សទ្ធត្តំ កិលេសានំ, ឯតំ បដិប្បស្សទ្ធិប្បហានំ នាម. យំ បន សព្ពសង្ខតនិស្សដត្តា បហីនសព្ពសង្ខតំ និព្ពានំ, ឯតំ និស្សរណប្បហានំ នាម. ឯវំ បញ្ចវិធេ បហានេ អនាគាមិកភាវករស្ស បហានស្ស អធិប្បេតត្តា ឥធ សមុច្ឆេទប្បហានន្តិ វេទិតព្ពំ. តស្មា បជហថាតិ បរិច្ចជថ, សមុច្ឆិន្ទថាតិ អត្ថោ.

អហន្តិ ភគវា អត្តានំ និទ្ទិសតិ. វោតិ អយំ វោសទ្ទោ បច្ចត្តឧបយោគករណសាមិវចនបទបូរណសម្បទានេសុ ទិស្សតិ. តថា ហិ ‘‘កច្ចិ, បន វោ អនុរុទ្ធា, សមគ្គា សម្មោទមានា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣២៦) បច្ចត្តេ អាគតោ. ‘‘គច្ឆថ, ភិក្ខវេ, បណាមេមិ វោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.១៥៧) ឧបយោគេ. ‘‘ន វោ មម សន្តិកេ វត្ថព្ព’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ២.១៥៧) ករណេ. ‘‘សព្ពេសំ វោ, សារិបុត្ត, សុភាសិត’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣៤៥) សាមិវចនេ. ‘‘យេ ហិ វោ អរិយា បរិសុទ្ធកាយកម្មន្តា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣៥) បទបូរណេ. ‘‘វនបត្ថបរិយាយំ វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.១៩០) សម្បទានេ. ឥធាបិ សម្បទានេ ឯវ ទដ្ឋព្ពោ.

បាដិភោគោតិ បដិភូ. សោ ហិ ធារណកំ បដិច្ច ធនិកស្ស, ធនិកំ បដិច្ច ធារណកស្ស បដិនិធិភូតោ ធនិកសន្តកស្ស តតោ ហរណាទិសង្ខាតេន ភុញ្ជនេន ភោគោតិ បដិភោគោ, បដិភោគោ ឯវ បាដិភោគោ. អនាគាមិតាយាតិ អនាគាមិភាវត្ថាយ. បដិសន្ធិគ្គហណវសេន ហិ កាមភវស្ស អនាគមនតោ អនាគាមី. យោ យស្ស ធម្មស្ស អធិគមេន អនាគាមីតិ វុច្ចតិ, សផលោ សោ តតិយមគ្គោ អនាគាមិតា នាម. ឥតិ ភគវា វេនេយ្យទមនកុសលោ វេនេយ្យជ្ឈាសយានុកូលំ តតិយមគ្គាធិគមំ លហុនា ឧបាយេន ឯកធម្មបូរណតាមត្តេន ថិរំ កត្វា ទស្សេសិ យថា តំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ. ភិន្នភូមិកាបិ ហិ បដិឃសំយោជនាទយោ តតិយមគ្គវជ្ឈា កិលេសា កាមរាគប្បហានំ នាតិវត្តន្តីតិ.

កស្មា បនេត្ថ ភគវា អត្តានំ បាដិភោគភាវេ ឋបេសិ? តេសំ ភិក្ខូនំ អនាគាមិមគ្គាធិគមាយ ឧស្សាហជននត្ថំ. បស្សតិ ហិ ភគវា ‘‘មយា ‘ឯកធម្មំ, ភិក្ខវេ, បជហថ, អហំ វោ បាដិភោគោ អនាគាមិតាយា’តិ វុត្តេ ឥមេ ភិក្ខូ អទ្ធា តំ ឯកធម្មំ បហាយ សក្កា តតិយភូមិំ សមធិគន្តុំ, យតោ ធម្មស្សាមិ បឋមមាហ ‘អហំ បាដិភោគោ’តិ ឧស្សាហជាតា តទត្ថាយ បដិបជ្ជិតព្ពំ មញ្ញិស្សន្តី’’តិ. តស្មា ឧស្សាហជននត្ថំ អនាគាមិតាយ តេសំ ភិក្ខូនំ អត្តានំ បាដិភោគភាវេ ឋបេសិ.

កតមំ ឯកធម្មន្តិ ឯត្ថ កតមន្តិ បុច្ឆាវចនំ. បុច្ឆា ច នាមេសា បញ្ចវិធា – អទិដ្ឋជោតនាបុច្ឆា, ទិដ្ឋសំសន្ទនាបុច្ឆា, វិមតិច្ឆេទនាបុច្ឆា, អនុមតិបុច្ឆា, កថេតុកម្យតាបុច្ឆាតិ. តត្ថ បកតិយា លក្ខណំ អញ្ញាតំ ហោតិ អទិដ្ឋំ អតុលិតំ អតីរិតំ អវិភូតំ អវិភាវិតំ, តស្ស ញាណាយ ទស្សនាយ តុលនាយ តីរណាយ វិភូតត្ថាយ វិភាវនត្ថាយ បញ្ហំ បុច្ឆតិ, អយំ អទិដ្ឋជោតនាបុច្ឆា. បកតិយា លក្ខណំ ញាតំ ហោតិ ទិដ្ឋំ តុលិតំ តីរិតំ វិភូតំ វិភាវិតំ. សោ អញ្ញេហិ បណ្ឌិតេហិ សទ្ធិំ សំសន្ទនត្ថាយ បញ្ហំ បុច្ឆតិ, អយំ ទិដ្ឋសំសន្ទនាបុច្ឆា. បកតិយា សំសយបក្ខន្ទោ ហោតិ វិមតិបក្ខន្ទោ ទ្វេឡ្ហកជាតោ – ‘‘ឯវំ នុ ខោ, ន នុ ខោ, កិំ នុ ខោ, កថំ នុ ខោ’’តិ, សោ វិមតិច្ឆេទនត្ថាយ បញ្ហំ បុច្ឆតិ, អយំ វិមតិច្ឆេទនាបុច្ឆា. ភគវា ហិ អនុមតិគ្គហណត្ថំ បញ្ហំ បុច្ឆតិ – ‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, រូបំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិអាទិនា (សំ. និ. ៣.៥៩; មហាវ. ២១), អយំ អនុមតិបុច្ឆា. ភគវា ភិក្ខូនំ កថេតុកម្យតាយ បញ្ហំ បុច្ឆតិ – ‘‘ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, អាហារា ភូតានំ វា សត្តានំ ឋិតិយា សម្ភវេសីនំ វា អនុគ្គហាយ. កតមេ ចត្តារោ’’តិ (សំ. និ. ២.១១) អយំ កថេតុកម្យតាបុច្ឆា.

តត្ថ បុរិមា តិស្សោ បុច្ឆា ពុទ្ធានំ នត្ថិ. កស្មា? តីសុ ហិ អទ្ធាសុ កិញ្ចិ សង្ខតំ អទ្ធាវិមុត្តំ វា អសង្ខតំ សម្មាសម្ពុទ្ធានំ អទិដ្ឋំ អតុលិតំ អតីរិតំ អវិភូតំ អវិភាវិតំ នាម នត្ថិ. តេន នេសំ អទិដ្ឋជោតនាបុច្ឆា នត្ថិ. យំ បន តេហិ អត្តនោ ញាណេន បដិវិទ្ធំ, តស្ស អញ្ញេន សមណេន វា ព្រាហ្មណេន វា ទេវេន វា មារេន វា ព្រហ្មុនា វា សទ្ធិំ សំសន្ទនកិច្ចំ នត្ថិ, តេន នេសំ ទិដ្ឋសំសន្ទនាបុច្ឆាបិ នត្ថិ. យស្មា បន ពុទ្ធា ភគវន្តោ អកថំកថី តិណ្ណវិចិកិច្ឆា សព្ពធម្មេសុ វិគតសំសយា, តេន នេសំ វិមតិច្ឆេទនាបុច្ឆាបិ នត្ថិ. ឥតរា បន ទ្វេ បុច្ឆា អត្ថិ, តាសុ អយំ កថេតុកម្យតាបុច្ឆាតិ វេទិតព្ពា.

ឥទានិ តាយ បុច្ឆាយ បុដ្ឋមត្ថំ សរូបតោ ទស្សេន្តោ ‘‘លោភំ, ភិក្ខវេ, ឯកធម្ម’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ លុព្ភន្តិ តេន, សយំ វា លុព្ភតិ, លុព្ភនមត្តមេវ វា តន្តិ លោភោ. ស្វាយំ អារម្មណគ្គហណលក្ខណោ មក្កដាលេបោ វិយ, អភិសង្គរសោ តត្តកបាលេ បក្ខិត្តមំសបេសិ វិយ, អបរិច្ចាគបច្ចុបដ្ឋានោ តេលញ្ជនរាគោ វិយ, សំយោជនិយេសុ ធម្មេសុ អស្សាទទស្សនបទដ្ឋានោ, តណ្ហានទិភាវេន វឌ្ឍមានោ យត្ថ សមុប្បន្នោ, សីឃសោតា នទី វិយ មហាសមុទ្ទំ អបាយមេវ តំ សត្តំ គហេត្វា គច្ឆតីតិ ទដ្ឋព្ពោ. កិញ្ចាបិ អយំ លោភសទ្ទោ សព្ពលោភសាមញ្ញវចនោ, ឥធ បន កាមរាគវចនោតិ វេទិតព្ពោ. សោ ហិ អនាគាមិមគ្គវជ្ឈោ.

បុន ភិក្ខវេតិ អាលបនំ ធម្មស្ស បដិគ្គាហកភាវេន អភិមុខីភូតានំ តត្ថ អាទរជននត្ថំ. បជហថាតិ ឥមិនា បហានាភិសមយោ វិហិតោ, សោ ច បរិញ្ញាសច្ឆិកិរិយាភាវនាភិសមយេហិ សទ្ធិំ ឯវ បវត្តតិ, ន វិសុន្តិ ចតុសច្ចាធិដ្ឋានានិ ចត្តារិបិ សម្មាទិដ្ឋិយា កិច្ចានិ វិហិតានេវ ហោន្តិ. យថា ច ‘‘លោភំ បជហថា’’តិ វុត្តេ បហានេកដ្ឋភាវតោ ទោសាទីនម្បិ បហានំ អត្ថតោ វុត្តមេវ ហោតិ, ឯវំ សមុទយសច្ចវិសយេ សម្មាទិដ្ឋិកិច្ចេ បហានាភិសមយេ វុត្តេ តស្សា សហការីការណភូតានំ សម្មាសង្កប្បាទីនំ សេសមគ្គង្គានម្បិ សមុទយសច្ចវិសយកិច្ចំ អត្ថតោ វុត្តមេវ ហោតីតិ បរិបុណ្ណោ អរិយមគ្គព្យាបារោ ឥធ កថិតោតិ ទដ្ឋព្ពោ. ឥមិនា នយេន សតិបដ្ឋានាទីនម្បិ ពោធិបក្ខិយធម្មានំ ព្យាបារស្ស ឥធ វុត្តភាវោ យថារហំ វិត្ថារេតព្ពោ.

អបិចេត្ថ លោភំ បជហថាតិ ឯតេន បហានបរិញ្ញា វុត្តា. សា ច តីរណបរិញ្ញាធិដ្ឋានា, តីរណបរិញ្ញា ច ញាតបរិញ្ញាធិដ្ឋានាតិ អវិនាភាវេន តិស្សោបិ បរិញ្ញា ពោធិតា ហោន្តិ. ឯវមេត្ថ សហ ផលេន ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានំ បរិបុណ្ណំ កត្វា បកាសិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អថ វា លោភំ បជហថាតិ សហ ផលេន ញាណទស្សនវិសុទ្ធិ ទេសិតា. សា ច បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិសន្និស្សយា…បេ… ចិត្តវិសុទ្ធិសីលវិសុទ្ធិសន្និស្សយា ចាតិ នានន្តរិកភាវេន សហ ផលេន សព្ពាបិ សត្ត វិសុទ្ធិយោ វិភាវិតាតិ វេទិតព្ពំ.

ឯវមេតាយ វិសុទ្ធិក្កមភាវនាយ បរិញ្ញាត្តយសម្បាទនេន លោភំ បជហិតុកាមេន –

‘‘អនត្ថជននោ លោភោ, លោភោ ចិត្តប្បកោបនោ;

ភយមន្តរតោ ជាតំ, តំ ជនោ នាវពុជ្ឈតិ.

‘‘លុទ្ធោ អត្ថំ ន ជានាតិ, លុទ្ធោ ធម្មំ ន បស្សតិ;

អន្ធតមំ តទា ហោតិ, យំ លោភោ សហតេ នរំ’’. (ឥតិវុ. ៨៨);

រត្តោ ខោ, អាវុសោ, រាគេន អភិភូតោ បរិយាទិន្នចិត្តោ បាណម្បិ ហនតិ, អទិន្នម្បិ អាទិយតិ, សន្ធិម្បិ ឆិន្ទតិ, និល្លោបម្បិ ហរតិ, ឯកាគារិកម្បិ ករោតិ, បរិបន្ថេបិ តិដ្ឋតិ, បរទារម្បិ គច្ឆតិ, មុសាបិ ភណតិ. តទបិ តេសំ ភវតំ សមណព្រាហ្មណានំ អជានតំ អបស្សតំ អវេទយតំ តណ្ហានុគតានំ បរិតស្សិតំ វិប្ផន្ទិតមេវ (អ. និ. ៣.៥៤).

‘‘តណ្ហាទុតិយោ បុរិសោ, ទីឃមទ្ធាន សំសរំ;

ឥត្ថភាវញ្ញថាភាវំ, សំសារំ នាតិវត្តតិ’’. (ឥតិវុ. ១៥, ១០៥);

‘‘នត្ថិ រាគសមោ អគ្គិ, នត្ថិ ទោសសមោ កលិ’’. (ធ. ប. ២០២, ២៥១);

‘‘កាមរាគេន ឌយ្ហាមិ, ចិត្តំ មេ បរិឌយ្ហតិ’’. (សំ. និ. ១.២១២);

‘‘យេ រាគរត្តានុបតន្តិ សោតំ, សយំកតំ មក្កដកោវ ជាល’’ន្តិ. (ធ. ប. ៣៤៧) ច –

ឯវមាទិសុត្តបទានុសារេន នានានយេហិ លោភស្ស អាទីនវំ បច្ចវេក្ខិត្វា តស្ស បហានាយ បដិបជ្ជិតព្ពំ.

អបិច ឆ ធម្មា កាមរាគស្ស បហានាយ សំវត្តន្តិ, អសុភនិមិត្តស្ស ឧគ្គហោ, អសុភភាវនានុយោគោ, ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារតា, ភោជនេ មត្តញ្ញុតា, កល្យាណមិត្តតា, សប្បាយកថាតិ. ទសវិធញ្ហិ អសុភនិមិត្តំ ឧគ្គណ្ហន្តស្សាបិ កាមរាគោ បហីយតិ, កាយគតាសតិភាវនាវសេន សវិញ្ញាណកេ ឧទ្ធុមាតកាទិវសេន អវិញ្ញាណកេ អសុភេ អសុភភាវនានុយោគមនុយុត្តស្សាបិ, មនច្ឆដ្ឋេសុ ឥន្ទ្រិយេសុ សំវរណវសេន សតិកវាដេន បិហិតទ្វារស្សាបិ, ចតុន្នំ បញ្ចន្នំ វា អាលោបានំ ឱកាសេ សតិ ឧទកំ បិវិត្វា យាបនសីលតាយ ភោជនេ មត្តញ្ញុនោបិ. តេនេវាហ –

‘‘ចត្តារោ បញ្ច អាលោបេ, អភុត្វា ឧទកំ បិវេ;

អលំ ផាសុវិហារាយ, បហិតត្តស្ស ភិក្ខុនោ’’តិ. (ថេរគា. ៩៨៣);

អសុភកម្មដ្ឋានភាវនារតេ កល្យាណមិត្តេ សេវន្តស្សាបិ, ឋាននិសជ្ជាទីសុ ទសអសុភនិស្សិតសប្បាយកថាយបិ បហីយតិ. តេនេវាហ –

‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, អសុភនិមិត្តំ, តត្ថ យោនិសោមនសិការពហុលីការោ, អយមាហារោ អនុប្បន្នស្ស វា កាមច្ឆន្ទស្ស អនុប្បាទាយ ឧប្បន្នស្ស វា កាមច្ឆន្ទស្ស បហានាយា’’តិ.

ឯវំ បុព្ពភាគេ កាមរាគសង្ខាតស្ស លោភស្ស បហានាយ បដិបន្នោ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា តតិយមគ្គេន តំ អនវសេសតោ សមុច្ឆិន្ទតិ. តេន វុត្តំ ‘‘លោភំ, ភិក្ខវេ, ឯកធម្មំ បជហថ, អហំ វោ បាដិភោគោ អនាគាមិតាយា’’តិ.

ឯត្ថាហ ‘‘កោ បនេត្ថ លោភោ បហីយតិ, កិំ អតីតោ, អថ អនាគតោ, ឧទាហុ បច្ចុប្បន្នោ’’តិ? កិញ្ចេត្ថ – ន តាវ អតីតោ លោភោ បហីយេយ្យ, ន អនាគតោ វា តេសំ អភាវតោ. ន ហិ និរុទ្ធំ អនុប្បន្នំ វា អត្ថីតិ វុច្ចតិ, វាយាមោ ច អផលោ អាបជ្ជតិ. អថ បច្ចុប្បន្នោ, ឯវម្បិ អផលោ វាយាមោ តស្ស សរសភង្គត្តា, សំកិលិដ្ឋា ច មគ្គភាវនា អាបជ្ជតិ, ចិត្តវិប្បយុត្តោ វា លោភោ សិយា, ន ចាយំ នយោ ឥច្ឆិតោតិ. វុច្ចតេ – ន វុត្តនយេន អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នោ លោភោ បហីយតិ. សេយ្យថាបិ ឥធ តរុណរុក្ខោ អសញ្ជាតផលោ, តំ បុរិសោ កុឋារិយា មូលេ ឆិន្ទេយ្យ, តស្ស រុក្ខស្ស ឆេទេ អសតិ យានិ ផលានិ និព្ពត្តេយ្យុំ, តានិ រុក្ខស្ស ឆិន្នត្តា អជាតានិ ឯវ ន ជាយេយ្យុំ, ឯវមេវ អរិយមគ្គាធិគមេ អសតិ ឧប្បជ្ជនារហោ លោភោ អរិយមគ្គាធិគមេន បច្ចយឃាតស្ស កតត្តា ន ឧប្បជ្ជតិ. អយញ្ហិ អដ្ឋកថាសុ ‘‘ភូមិលទ្ធុប្បន្នោ’’តិ វុច្ចតិ. វិបស្សនាយ ហិ អារម្មណភូតា បញ្ចក្ខន្ធា តស្ស ឧប្បជ្ជនដ្ឋានតាយ ភូមិ នាម. សា ភូមិ តេន លទ្ធាតិ កត្វា ភូមិលទ្ធុប្បន្នោ. អារម្មណាធិគ្គហិតុប្បន្នោ អវិក្ខម្ភិតុប្បន្នោ អសមូហតុប្បន្នោតិ ច អយមេវ វុច្ចតិ.

តត្ថាតិ តស្មិំ សុត្តេ. ឯតន្តិ ឯតំ អត្ថជាតំ. ឥទានិ គាថាពន្ធវសេន វុច្ចមានំ. ឥតិ វុច្ចតីតិ កេន បន វុច្ចតិ? ភគវតា វ. អញ្ញេសុ ហិ តាទិសេសុ ឋានេសុ សង្គីតិការេហិ ឧបនិពន្ធគាថា ហោន្តិ, ឥធ បន ភគវតា វ គាថារុចិកានំ បុគ្គលានំ អជ្ឈាសយវសេន វុត្តមេវត្ថំ សង្គហេត្វា គាថា ភាសិតា.

តត្ថ យេន លោភេន លុទ្ធាសេ, សត្តា គច្ឆន្តិ ទុគ្គតិន្តិ យេន អារម្មណគ្គហណលក្ខណេន តតោ ឯវ អភិសង្គរសេន លោភេន លុទ្ធា អជ្ឈត្តិកពាហិរេសុ អាយតនេសុ គិទ្ធា គធិតា. សេតិ ហិ និបាតមត្តំ. អក្ខរចិន្តកា បន ឦទិសេសុ ឋានេសុ សេ-ការាគមំ ឥច្ឆន្តិ. តថា លុទ្ធត្តា ឯវ កាយសុចរិតាទីសុ កិញ្ចិ សុចរិតំ អកត្វា កាយទុច្ចរិតាទីនិ ច ឧបចិនិត្វា រូបាទីសុ សត្តវិសត្តតាយ សត្តាតិ លទ្ធនាមា បាណិនោ ទុក្ខស្ស និព្ពត្តិដ្ឋានតាយ ទុគ្គតីតិ សង្ខំ គតំ និរយំ តិរច្ឆានយោនិំ បេត្តិវិសយញ្ច បដិសន្ធិគ្គហណវសេន គច្ឆន្តិ ឧបបជ្ជន្តិ.

តំ លោភំ សម្មទញ្ញាយ, បជហន្តិ វិបស្សិនោតិ តំ យថាវុត្តំ លោភំ សភាវតោ សមុទយតោ អត្ថង្គមតោ អស្សាទតោ អាទីនវតោ និស្សរណតោតិ ឥមេហិ អាការេហិ សម្មា អវិបរីតំ ហេតុនា ញាយេន អញ្ញាយ ញាតតីរណបរិញ្ញាសង្ខាតាយ បញ្ញាយ ជានិត្វា រូបាទិកេ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេ អនិច្ចាទីហិ វិវិធេហិ អាការេហិ បស្សនតោ វិបស្សិនោ អវសិដ្ឋកិលេសេ វិបស្សនាបញ្ញាបុព្ពង្គមាយ មគ្គបញ្ញាយ សមុច្ឆេទប្បហានវសេន បជហន្តិ, ន បុន អត្តនោ សន្តានេ ឧប្បជ្ជិតុំ ទេន្តិ. បហាយ ន បុនាយន្តិ, ឥមំ លោកំ កុទាចនន្តិ ឯវំ សហជេកដ្ឋបហានេកដ្ឋេហិ អវសិដ្ឋកិលេសេហិ សទ្ធិំ តំ លោភំ អនាគាមិមគ្គេន បជហិត្វា បុន បច្ឆា ឥមំ កាមធាតុសង្ខាតំ លោកំ បដិសន្ធិគ្គហណវសេន កទាចិបិ ន អាគច្ឆន្តិ ឱរម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ សុប្បហីនត្តា. ឥតិ ភគវា អនាគាមិផលេន ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ.

អយម្បិ អត្ថោតិ និទានាវសានតោ បភុតិ យាវ គាថាបរិយោសានា ឥមិនា សុត្តេន បកាសិតោ អត្ថោ. អបិ-សទ្ទោ ឥទានិ វក្ខមានសុត្តត្ថសម្បិណ្ឌនោ. សេសំ វុត្តនយមេវ. ឥមស្មិំ សុត្តេ សមុទយសច្ចំ សរូបេនេវ អាគតំ, បហានាបទេសេន មគ្គសច្ចំ. ឥតរំ សច្ចទ្វយញ្ច តទុភយហេតុតាយ និទ្ធារេតព្ពំ. គាថាយ បន ទុក្ខសមុទយមគ្គសច្ចានិ យថារុតវសេនេវ ញាយន្តិ, ឥតរំ និទ្ធារេតព្ពំ. ឯសេវ នយោ ឥតោ បរេសុបិ សុត្តេសុ.

បរមត្ថទីបនិយា ខុទ្ទកនិកាយ-អដ្ឋកថាយ

ឥតិវុត្តកវណ្ណនាយ បឋមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ទោសសុត្តវណ្ណនា

២. វុត្តញ្ហេតំ …បេ… ទោសន្តិ ទុតិយសុត្តំ. តត្រាយំ អបុព្ពបទវណ្ណនា. យថា ឯត្ថ, ឯវំ ឥតោ បរេសុបិ សព្ពត្ថ អបុព្ពបទវណ្ណនំយេវ ករិស្សាម. យស្មា ឥទំ សុត្តំ ទោសពហុលានំ បុគ្គលានំ អជ្ឈាសយំ ឱលោកេត្វា ទោសវូបសមនត្ថំ ទេសិតំ, តស្មា ‘‘ទោសំ, ភិក្ខវេ, ឯកធម្មំ បជហថា’’តិ អាគតំ. តត្ថ ទោសន្តិ ‘‘អនត្ថំ មេ អចរីតិ អាឃាតោ ជាយតី’’តិអាទិនា (វិភ. ៩៦០) នយេន សុត្តេ វុត្តានំ នវន្នំ, ‘‘អត្ថំ មេ នាចរី’’តិអាទីនញ្ច តប្បដិបក្ខតោ សិទ្ធានំ នវន្នមេវាតិ អដ្ឋារសន្នំ ខាណុកណ្ដកាទិនា អដ្ឋានេន សទ្ធិំ ឯកូនវីសតិយា អញ្ញតរាឃាតវត្ថុសម្ភវំ អាឃាតំ. សោ ហិ ទុស្សន្តិ តេន, សយំ វា ទុស្សតិ, ទុស្សនមត្តមេវ វា តន្តិ ទោសោតិ វុច្ចតិ. សោ ចណ្ឌិក្កលក្ខណោ បហដាសីវិសោ វិយ, វិសប្បនរសោ វិសនិបាតោ វិយ, អត្តនោ និស្សយទហនរសោ វា ទាវគ្គិ វិយ, ទុស្សនបច្ចុបដ្ឋានោ លទ្ធោកាសោ វិយ សបត្តោ, យថាវុត្តអាឃាតវត្ថុបទដ្ឋានោ វិសសំសដ្ឋបូតិមុត្តំ វិយ ទដ្ឋព្ពោ. បជហថាតិ សមុច្ឆិន្ទថ. តត្ថ យេ ឥមេ –

‘‘បញ្ចិមេ, ភិក្ខវេ, អាឃាតបដិវិនយា, យត្ថ ភិក្ខុនោ ឧប្បន្នោ អាឃាតោ សព្ពសោ បដិវិនេតព្ពោ. កតមេ បញ្ច? យស្មិំ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលេ អាឃាតោ ជាយេថ, មេត្តា តស្មិំ បុគ្គលេ ភាវេតព្ពា…បេ… ករុណា…បេ… ឧបេក្ខា, អសតិអមនសិការោ តស្មិំ បុគ្គលេ អាបជ្ជិតព្ពោ, ឯវំ តស្មិំ បុគ្គលេ អាឃាតោ បដិវិនេតព្ពោ. យស្មិំ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលេ អាឃាតោ ជាយេថ, កម្មស្សកតា តស្មិំ បុគ្គលេ អធិដ្ឋាតព្ពា ‘កម្មស្សកោ អយមាយស្មា កម្មទាយាទោ…បេ… ភវិស្សតី’’តិ (អ. និ. ៥.១៦១) –

ឯវំ បញ្ច អាឃាតប្បដិវិនយា វុត្តាយេវ.

‘‘បញ្ចិមេ, អាវុសោ, អាឃាតបដិវិនយា, យត្ថ ភិក្ខុនោ ឧប្បន្នោ អាឃាតោ សព្ពសោ បដិវិនេតព្ពោ. កតមេ បញ្ច? ឥធាវុសោ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ អបរិសុទ្ធកាយសមាចារោ ហោតិ បរិសុទ្ធវចីសមាចារោ; ឯវរូបេបិ, អាវុសោ, បុគ្គលេ អាឃាតោ បដិវិនេតព្ពោ’’តិ (អ. និ. ៥.១៦២) –

ឯវមាទិនាបិ នយេន បញ្ច អាឃាតបដិវិនយា វុត្តា, តេសុ យេន កេនចិ អាឃាតបដិវិនយវិធិនា បច្ចវេក្ខិត្វា. អបិច យោ –

‘‘ឧភតោទណ្ឌកេន ចេបិ, ភិក្ខវេ, កកចេន ចោរា ឱចរកា អង្គមង្គានិ ឱកន្តេយ្យុំ, តត្រាបិ យោ មនោ បទូសេយ្យ, ន មេ សោ តេន សាសនករោ’’តិ (ម. និ. ១.២៣២) សត្ថុ ឱវាទោ.

‘‘តស្សេវ តេន បាបិយោ, យោ កុទ្ធំ បដិកុជ្ឈតិ;

កុទ្ធំ អប្បដិកុជ្ឈន្តោ, សង្គាមំ ជេតិ ទុជ្ជយំ.

‘‘ឧភិន្នមត្ថំ ចរតិ, អត្តនោ ច បរស្ស ច;

បរំ សង្កុបិតំ ញត្វា, យោ សតោ ឧបសម្មតិ. (សំ. និ. ១.១៨៨);

‘‘សត្តិមេ, ភិក្ខវេ, ធម្មា សបត្តកន្តា សបត្តករណា កោធនំ អាគច្ឆន្តិ ឥត្ថិំ វា បុរិសំ វា. កតមេ សត្ត? ឥធ, ភិក្ខវេ, សបត្តោ សបត្តស្ស ឯវំ ឥច្ឆតិ, ‘អហោ វតាយំ ទុព្ពណ្ណោ អស្សា’តិ. តំ កិស្ស ហេតុ? ន, ភិក្ខវេ, សបត្តោ សបត្តស្ស វណ្ណវតាយ នន្ទតិ. កោធនោយំ, ភិក្ខវេ, បុរិសបុគ្គលោ កោធាភិភូតោ កោធបរេតោ កិញ្ចាបិ សោ ហោតិ សុន្ហាតោ សុវិលិត្តោ កប្បិតកេសមស្សុ ឱទាតវត្ថវសនោ, អថ ខោ សោ ទុព្ពណ្ណោវ ហោតិ កោធាភិភូតោ. អយំ, ភិក្ខវេ, បឋមោ ធម្មោ សបត្តកន្តោ សបត្តករណោ កោធនំ អាគច្ឆតិ ឥត្ថិំ វា បុរិសំ វា.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, សបត្តោ សបត្តស្ស ឯវំ ឥច្ឆតិ ‘អហោ វតាយំ ទុក្ខំ សយេយ្យា’តិ…បេ… ន បចុរត្ថោ អស្សាតិ…បេ… ន ភោគវា អស្សាតិ…បេ… ន យសវា អស្សាតិ…បេ… ន មិត្តវា អស្សាតិ…បេ… កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជេយ្យាតិ. តំ កិស្ស ហេតុ? ន, ភិក្ខវេ, សបត្តោ សបត្តស្ស សុគតិគមនេ នន្ទតិ. កោធនោយំ, ភិក្ខវេ, បុរិសបុគ្គលោ កោធាភិភូតោ កោធបរេតោ កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរតិ, វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរតិ, មនសា ទុច្ចរិតំ ចរតិ. សោ កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា មនសា ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា…បេ… និរយំ ឧបបជ្ជតិ កោធាភិភូតោ’’តិ (អ. និ. ៧.៦៤).

‘‘កុទ្ធោ អត្ថំ ន ជានាតិ, កុទ្ធោ ធម្មំ ន បស្សតិ…បេ…. (អ. និ. ៧.៦៤);

‘‘កោធំ ជហេ វិប្បជហេយ្យ មានំ, សំយោជនំ សព្ពមតិក្កមេយ្យ. (ធ. ប. ២២១);

‘‘អនត្ថជននោ កោធោ, កោធោ ចិត្តប្បកោបនោ…បេ…. (អ. និ. ៧.៦៤);

‘‘កោធំ ឆេត្វា សុខំ សេតិ, កោធំ ឆេត្វា ន សោចតិ;

កោធស្ស វិសមូលស្ស, មធុរគ្គស្ស ព្រាហ្មណា’’តិ. (សំ. និ. ១.១៨៧);

‘‘ឯកាបរាធំ ខម ភូរិបញ្ញ,

ន បណ្ឌិតា កោធពលា ភវន្តី’’តិ. –

ឯវមាទិនា នយេន ទោសេ អាទីនវេ វុត្តប្បដិបក្ខតោ ទោសប្បហានេ អានិសំសេ ច បច្ចវេក្ខិត្វា បុព្ពភាគេ ទោសំ តទង្គប្បហានាទិវសេន បជហិត្វា វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា តតិយមគ្គេន សព្ពសោ ទោសំ សមុច្ឆិន្ទថ, បជហថាតិ តេសំ ភិក្ខូនំ តត្ថ និយោជនំ. តេន វុត្តំ ‘‘ទោសំ, ភិក្ខវេ, ឯកធម្មំ បជហថា’’តិ. ទុដ្ឋាសេតិ អាឃាតេន ទូសិតចិត្តតាយ បទុដ្ឋា. សេសមេត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ បឋមសុត្តវណ្ណនាយំ វុត្តនយមេវ.

ទុតិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. មោហសុត្តវណ្ណនា

៣. តតិយេ មោហន្តិ អញ្ញាណំ. តញ្ហិ ទុក្ខេ អញ្ញាណំ, ទុក្ខសមុទយេ អញ្ញាណំ, ទុក្ខនិរោធេ អញ្ញាណំ, ទុក្ខនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ អញ្ញាណន្តិអាទិនា នយេន វិភាគេន អនេកប្បភេទម្បិ មុយ្ហន្តិ. តេន សយំ វា មុយ្ហតិ មុយ្ហនមត្តមេវ វា តន្តិ មោហោតិ វុច្ចតិ. សោ ចិត្តស្ស អន្ធភាវលក្ខណោ, អញ្ញាណលក្ខណោ វា, អសម្បដិវេធរសោ, អារម្មណសភាវច្ឆាទនរសោ វា, អសម្មាប្បដិបត្តិបច្ចុបដ្ឋានោ, អន្ធការបច្ចុបដ្ឋានោ វា, អយោនិសោមនសិការបទដ្ឋានោ, សព្ពាកុសលានំ មូលន្តិ ទដ្ឋព្ពោ. ឥធាបិ បជហថាតិ បទស្ស –

‘‘មូឡ្ហោ អត្ថំ ន ជានាតិ, មូឡ្ហោ ធម្មំ ន បស្សតិ;

អន្ធតមំ តទា ហោតិ, យំ មោហោ សហតេ នរំ’’. (ឥតិវុ. ៨៨);

‘‘អនត្ថជននោ មោហោ…បេ…. (ឥតិវុ. ៨៨);

‘‘អវិជ្ជា, ភិក្ខវេ, បុព្ពង្គមា អកុសលានំ ធម្មានំ សមាបត្តិយា’’ (ឥតិវុ. ៤០);

‘‘មោហសម្ពន្ធនោ លោកោ, ភព្ពរូបោវ ទិស្សតិ’’; (ឧទា. ៧០);

‘‘មោហោ និទានំ កម្មានំ សមុទយាយ’’ (អ. និ. ៣.៣៤);

‘‘មូឡ្ហោ ខោ, ព្រាហ្មណ, មោហេន អភិភូតោ បរិយាទិន្នចិត្តោ ទិដ្ឋធម្មិកម្បិ ភយំ វេរំ បសវតិ, សម្បរាយិកម្បិ ភយំ វេរំ បសវតី’’តិ ច –

អាទិនា នយេន ‘‘យោ កោចិ ធម្មោ កាមច្ឆន្ទាទិសំកិលេសធម្មេហិ និព្ពត្តេតព្ពោ, អត្ថតោ សព្ពោ សោ មោហហេតុកោ’’តិ ច មោហេ អាទីនវំ តប្បដិបក្ខតោ មោហប្បហានេ អានិសំសញ្ច បច្ចវេក្ខិត្វា កាមច្ឆន្ទាទិប្បហានក្កមេនេវ បុព្ពភាគេ តទង្គាទិវសេន មោហំ បជហន្តា តតិយមគ្គេន យថាវុត្តលោភទោសេកដ្ឋំ មោហំ សមុច្ឆេទវសេន បជហថាតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អនាគាមិមគ្គវជ្ឈោ ឯវ ហិ មោហោ ឥធាធិប្បេតោតិ. មូឡ្ហាសេតិ កុសលាកុសលសាវជ្ជានវជ្ជាទិភេទេ អត្តនោ ហិតាហិតេ សម្មូឡ្ហា. សេសំ វុត្តនយមេវ.

តតិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. កោធសុត្តវណ្ណនា

៤. ចតុត្ថេ កោធន្តិ ទោសំ. ទោសោ ឯវ ហិ កោធបរិយាយេន ពុជ្ឈនកានំ បុគ្គលានំ អជ្ឈាសយវសេន ឯវំ វុត្តោ. តស្មា ទុតិយសុត្តេ វុត្តនយេនេវេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អបិច កុជ្ឈនលក្ខណោ កោធោ, អាឃាតករណរសោ, ចិត្តស្ស ព្យាបត្តិភាវបច្ចុបដ្ឋានោ, ចេតសោ បូតិភាវោតិ ទដ្ឋព្ពោតិ អយម្បិ វិសេសោ វេទិតព្ពោ.

ចតុត្ថសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. មក្ខសុត្តវណ្ណនា

៥. បញ្ចមេ មក្ខន្តិ បរគុណមក្ខនំ. យទិបិ ហិ សោ គូថំ គហេត្វា បរំ បហរន្តោ វិយ អត្តនោ ករំ បឋមតរំ មក្ខតិយេវ, តថាបិ បរេសំ គុណមក្ខនាធិប្បាយេន បវត្តេតព្ពត្តា ‘‘បរគុណមក្ខនោ’’តិ វុច្ចតិ. តថា ហិ សោ ឧទកបុញ្ឆនមិវ ន្ហាតស្ស សរីរគតំ ឧទកំ បរេសំ គុណេ មក្ខេតិ បុញ្ឆតិ វិនាសេតិ, បរេហិ វា កតានំ មហន្តានម្បិ ការានំ ខេបនតោ ធំសនតោ មក្ខោតិ វុច្ចតិ. សោ បរគុណមក្ខនលក្ខណោ, តេសំ វិនាសនរសោ, តទវច្ឆាទនបច្ចុបដ្ឋានោ. អត្ថតោ បន បរេសំ គុណមក្ខនាការេន បវត្តោ ទោមនស្សសហគតចិត្តុប្បាទោតិ ទដ្ឋព្ពំ. បជហថាតិ តត្ថ វុត្តប្បភេទំ ទោសំ, ទោសេ ច វុត្តនយំ អាទីនវំ, បហានេ ចស្ស អានិសំសំ បច្ចវេក្ខិត្វា បុព្ពភាគេ តទង្គាទិវសេន បជហន្តា វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា តតិយមគ្គេន អនវសេសំ សមុច្ឆិន្ទថាតិ អត្ថោ. មក្ខាសេតិ មក្ខិតា មក្ខិតបរគុណា, បរេសំ គុណានំ មក្ខិតារោ, តតោ ឯវ អត្តនោបិ ធំសិតគុណាតិ អត្ថោ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

បញ្ចមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. មានសុត្តវណ្ណនា

៦. ឆដ្ឋេ មានន្តិ ជាតិអាទិវត្ថុកំ ចេតសោ ឧន្នមនំ. សោ ហិ ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិអាទិនា នយេន មញ្ញន្តិ តេន, សយំ វា មញ្ញតិ, មាននំ សម្បគ្គហោតិ វា មានោតិ វុច្ចតិ. ស្វាយំ សេយ្យោហមស្មីតិ មានោ, សទិសោហមស្មីតិ មានោ, ហីនោហមស្មីតិ មានោតិ ឯវំ តិវិធោ. បុន សេយ្យស្ស សេយ្យោហមស្មីតិ មានោ, សេយ្យស្ស សទិសោ, សេយ្យស្ស ហីនោ; សទិសស្ស សេយ្យោ, សទិសស្ស សទិសោ, សទិសស្ស ហីនោ; ហីនស្ស សេយ្យោ, ហីនស្ស សទិសោ, ហីនស្ស ហីនោហមស្មីតិ មានោតិ ឯវំ នវវិធោបិ ឧន្នតិលក្ខណោ, អហំការរសោ, សម្បគ្គហរសោ វា, ឧទ្ធុមាតភាវបច្ចុបដ្ឋានោ, កេតុកម្យតាបច្ចុបដ្ឋានោ វា, ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តលោភបទដ្ឋានោ ឧម្មាទោ វិយាតិ ទដ្ឋព្ពោ. បជហថាតិ តស្ស សព្ពស្សបិ អត្តុក្កំសនបរវម្ភននិមិត្តតា, គរុដ្ឋានិយេសុ អភិវាទនបច្ចុបដ្ឋានអញ្ជលិកម្មសាមីចិកម្មាទីនំ អករណេ ការណតា, ជាតិមទបុរិសមទាទិភាវេន បមាទាបត្តិហេតុភាវោតិ ឯវមាទិភេទំ អាទីនវំ តប្បដិបក្ខតោ និរតិមានតាយ អានិសំសញ្ច បច្ចវេក្ខិត្វា រាជសភំ អនុប្បត្តោ ចណ្ឌាលោ វិយ សព្រហ្មចារីសុ នីចចិត្តតំ បច្ចុបដ្ឋបេត្វា បុព្ពភាគេ តទង្គាទិវសេន តំ បជហន្តា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អនាគាមិមគ្គេន សមុច្ឆិន្ទថាតិ អត្ថោ. អនាគាមិមគ្គវជ្ឈោ ឯវ ហិ មានោ ឥធាធិប្បេតោ. មត្តាសេតិ ជាតិមទបុរិសមទាទិវសេន មានេន បមាទាបត្តិហេតុភូតេន មត្តា អត្តានំ បគ្គហេត្វា ចរន្តា. សេសំ វុត្តនយមេវ.

ឥមេសុ បន បដិបាដិយា ឆសុ សុត្តេសុ គាថាសុ វា អនាគាមិផលំ បាបេត្វា ទេសនា និដ្ឋាបិតា. តត្ថ យេ ឥមេ អវិហា អតប្បា សុទស្សា សុទស្សី អកនិដ្ឋាតិ ឧបបត្តិភវវសេន បញ្ច អនាគាមិនោ, តេសុ អវិហេសុ ឧបបន្នា អវិហា នាម. តេ អន្តរាបរិនិព្ពាយី, ឧបហច្ចបរិនិព្ពាយី, អសង្ខារបរិនិព្ពាយី, សសង្ខារបរិនិព្ពាយី, ឧទ្ធំសោតោ អកនិដ្ឋគាមីតិ បញ្ចវិធា, តថា អតប្បា, សុទស្សា, សុទស្សិនោ. អកនិដ្ឋេសុ បន ឧទ្ធំសោតោ អកនិដ្ឋគាមី បរិហាយតិ. តត្ថ យោ អវិហាទីសុ ឧប្បជ្ជិត្វា អាយុវេមជ្ឈំ អនតិក្កមិត្វា អរហត្តប្បត្តិយា កិលេសបរិនិព្ពានេន បរិនិព្ពាយតិ, អយំ អន្តរាបរិនិព្ពាយី នាម. យោ បន អវិហាទីសុ អាទិតោ បញ្ចកប្បសតាទិភេទំ អាយុវេមជ្ឈំ អតិក្កមិត្វា បរិនិព្ពាយតិ, អយំ ឧបហច្ចបរិនិព្ពាយី នាម. យោ អសង្ខារេន អធិមត្តប្បយោគំ អកត្វា អប្បទុក្ខេន អកសិរេន បរិនិព្ពាយតិ, អយំ អសង្ខារបរិនិព្ពាយី នាម. យោ បន សសង្ខារេន អធិមត្តប្បយោគំ កត្វា ទុក្ខេន កិច្ឆេន កសិរេន បរិនិព្ពាយតិ, អយំ សសង្ខារបរិនិព្ពាយី នាម. ឥតរោ បន អវិហាទីសុ ឧទ្ធំវាហិតភាវេន ឧទ្ធមស្ស តណ្ហាសោតំ, វដ្ដសោតំ, មគ្គសោតមេវ វាតិ ឧទ្ធំសោតោ. អវិហាទីសុ ឧប្បជ្ជិត្វា អរហត្តំ បត្តុំ អសក្កោន្តោ តត្ថ តត្ថ យាវតាយុកំ ឋត្វា បដិសន្ធិគ្គហណវសេន អកនិដ្ឋំ គច្ឆតីតិ អកនិដ្ឋគាមី.

ឯត្ថ ច ឧទ្ធំសោតោ អកនិដ្ឋគាមី, ឧទ្ធំសោតោ ន អកនិដ្ឋគាមី, ន ឧទ្ធំសោតោ អកនិដ្ឋគាមី, ន ឧទ្ធំសោតោ ន អកនិដ្ឋគាមីតិ ចតុក្កំ វេទិតព្ពំ. កថំ? យោ អវិហតោ បដ្ឋាយ ចត្តារោ ទេវលោកេ សោធេត្វា អកនិដ្ឋំ គន្ត្វា បរិនិព្ពាយតិ, អយំ ឧទ្ធំសោតោ អកនិដ្ឋគាមី នាម. យោ បន ហេដ្ឋា តយោ ទេវលោកេ សោធេត្វា សុទស្សីទេវលោកេ ឋត្វា បរិនិព្ពាយតិ, អយំ ឧទ្ធំសោតោ ន អកនិដ្ឋគាមី នាម. យោ ឥតោ អកនិដ្ឋមេវ គន្ត្វា បរិនិព្ពាយតិ, អយំ ន ឧទ្ធំសោតោ អកនិដ្ឋគាមី នាម. យោ បន ហេដ្ឋា ចតូសុ ទេវលោកេសុ តត្ថ តត្ថេវ បរិនិព្ពាយតិ, អយំ ន ឧទ្ធំសោតោ, ន អកនិដ្ឋគាមី នាមាតិ.

តត្ថ អវិហេសុ ឧប្បជ្ជិត្វា កប្បសតតោ ឧទ្ធំ បរិនិព្ពាយិកោ, ទ្វិន្នំ កប្បសតានំ មត្ថកេ បរិនិព្ពាយិកោ, បញ្ចកប្បសតេ អសម្បត្តេ បរិនិព្ពាយិកោតិ តយោ អន្តរាបរិនិព្ពាយិនោ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘ឧបបន្នំ វា សមនន្តរា អប្បត្តំ វា វេមជ្ឈ’’ន្តិ (បុ. ប. ៣៦). វា-សទ្ទេន ហិ បត្តមត្តោបិ សង្គហិតោតិ. ឯវំ តយោ អន្តរាបរិនិព្ពាយិនោ, ឯកោ ឧបហច្ចបរិនិព្ពាយី ឯកោ ឧទ្ធំសោតោ. តេសុ អសង្ខារបរិនិព្ពាយិនោ បញ្ច, សសង្ខារបរិនិព្ពាយិនោ បញ្ចាតិ ទស ហោន្តិ. តថា អតប្បាសុទស្សាសុទស្សីសូតិ ចត្តារោ ទសកា ចត្តារីសំ អកនិដ្ឋេ បន ឧទ្ធំសោតស្ស អភាវតោ តយោ អន្តរាបរិនិព្ពាយិនោ, ឯកោ ឧបហច្ចបរិនិព្ពាយីតិ អសង្ខារបរិនិព្ពាយិនោ ចត្តារោ, សសង្ខារបរិនិព្ពាយិនោ ចត្តារោតិ អដ្ឋ, ឯវមេតេ អដ្ឋចត្តារីសំ អនាគាមិនោ. តេ សព្ពេបិ ឥមេសុ សុត្តេសុ អវិសេសវចនេន គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឆដ្ឋសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. សព្ពបរិញ្ញាសុត្តវណ្ណនា

៧. សត្តមេ សព្ពន្តិ អនវសេសំ. អនវសេសវាចកោ ហិ អយំ សព្ព-សទ្ទោ. សោ យេន យេន សម្ពន្ធំ គច្ឆតិ, តស្ស តស្ស អនវសេសតំ ទីបេតិ; យថា ‘‘សព្ពំ រូបំ, សព្ពា វេទនា, សព្ពសក្កាយបរិយាបន្នេសុ ធម្មេសូ’’តិ. សោ បនាយំ សព្ព-សទ្ទោ សប្បទេសនិប្បទេសវិសយតាយ ទុវិធោ. តថា ហេស សព្ពសព្ពំ, បទេសសព្ពំ, អាយតនសព្ពំ, សក្កាយសព្ពន្តិ ចតូសុ វិសយេសុ ទិដ្ឋប្បយោគោ. តត្ថ ‘‘សព្ពេ ធម្មា សព្ពាការេន ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ញាណមុខេ អាបាថមាគច្ឆន្តី’’តិអាទីសុ (ចូឡនិ. មោឃរាជមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៨៥) សព្ពសព្ពស្មិំ អាគតោ. ‘‘សព្ពេសំ វោ, សារិបុត្តា, សុភាសិតំ បរិយាយេនា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣៤៥) បទេសសព្ពស្មិំ. ‘‘សព្ពំ វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមិ, ចក្ខុញ្ចេវ រូបញ្ច…បេ…. មនញ្ចេវ ធម្មេ ចា’’តិ (សំ. និ. ៤.២៣-២៥) ឯត្ថ អាយតនសព្ពស្មិំ. ‘‘សព្ពធម្មមូលបរិយាយំ វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.១) សក្កាយសព្ពស្មិំ. តត្ថ សព្ពសព្ពស្មិំ អាគតោ និប្បទេសវិសយោ, ឥតរេសុ តីសុបិ អាគតោ សប្បទេសវិសយោ. ឥធ បន សក្កាយសព្ពស្មិំ វេទិតព្ពោ. វិបស្សនាយ អារម្មណភូតា តេភូមកធម្មា ហិ ឥធ ‘‘សព្ព’’ន្តិ អនវសេសតោ គហិតា.

អនភិជានន្តិ ‘‘ឥមេ ធម្មា កុសលា, ឥមេ អកុសលា, ឥមេ សាវជ្ជា, ឥមេ អនវជ្ជា’’តិអាទិនា ‘‘ឥមេ បញ្ចក្ខន្ធា, ឥមានិ ទ្វាទសាយតនានិ, ឥមា អដ្ឋារស ធាតុយោ, ឥទំ ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ, អយំ ទុក្ខសមុទយោ អរិយសច្ច’’ន្តិ ច អាទិនា សព្ពេ អភិញ្ញេយ្យេ ធម្មេ អវិបរីតសភាវតោ អនភិជានន្តោ អភិវិសិដ្ឋេន ញាណេន ន ជានន្តោ. អបរិជានន្តិ ន បរិជានន្តោ. យោ ហិ សព្ពំ តេភូមកធម្មជាតំ បរិជានាតិ, សោ តីហិ បរិញ្ញាហិ បរិជានាតិ – ញាតបរិញ្ញាយ, តីរណបរិញ្ញាយ, បហានបរិញ្ញាយ. តត្ថ កតមា ញាតបរិញ្ញា? សព្ពំ តេភូមកំ នាមរូបំ – ‘‘ឥទំ រូបំ, ឯត្តកំ រូបំ, ន ឥតោ ភិយ្យោ. ឥទំ នាមំ, ឯត្តកំ នាមំ, ន ឥតោ ភិយ្យោ’’តិ ភូតប្បសាទាទិប្បភេទំ រូបំ, ផស្សាទិប្បភេទំ នាមញ្ច, លក្ខណរសបច្ចុបដ្ឋានបទដ្ឋានតោ វវត្ថបេតិ. តស្ស អវិជ្ជាទិកញ្ច បច្ចយំ បរិគ្គណ្ហាតិ. អយំ ញាតបរិញ្ញា. កតមា តីរណបរិញ្ញា? ឯវំ ញាតំ កត្វា តំ សព្ពំ តីរេតិ អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ រោគតោតិ ទ្វាចត្តាលីសាយ អាការេហិ. អយំ តីរណបរិញ្ញា. កតមា បហានបរិញ្ញា? ឯវំ តីរយិត្វា អគ្គមគ្គេន សព្ពស្មិំ ឆន្ទរាគំ បជហតិ. អយំ បហានបរិញ្ញា.

ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិកង្ខាវិតរណវិសុទ្ធិយោបិ ញាតបរិញ្ញា. មគ្គាមគ្គបដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិយោ កលាបសម្មសនាទិអនុលោមបរិយោសានា វា បញ្ញា តីរណបរិញ្ញា. អរិយមគ្គេន បជហនំ បហានបរិញ្ញា. យោ សព្ពំ បរិជានាតិ, សោ ឥមាហិ តីហិ បរិញ្ញាហិ បរិជានាតិ. ឥធ បន វិរាគប្បហានានំ បដិក្ខេបវសេន វិសុំ គហិតត្តា ញាតបរិញ្ញាយ តីរណបរិញ្ញាយ ច វសេន បរិជាននា វេទិតព្ពា. យោ បនេវំ ន បរិជានាតិ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘អបរិជាន’’ន្តិ.

តត្ថ ចិត្តំ អវិរាជយន្តិ តស្មិំ អភិញ្ញេយ្យវិសេសេ បរិញ្ញេយ្យេ អត្តនោ ចិត្តសន្តានំ ន វិរាជយំ, ន វិរជ្ជន្តោ; យថា តត្ថ រាគោ ន ហោតិ, ឯវំ វិរាគានុបស្សនំ ន ឧប្បាទេន្តោតិ អត្ថោ. អប្បជហន្តិ វិបស្សនាបញ្ញាសហិតាយ មគ្គបញ្ញាយ តត្ថ បហាតព្ពយុត្តកំ កិលេសវដ្ដំ អនវសេសតោ ន បជហន្តោ. យថា ចេតំ, ឯវំ អភិជាននាទយោបិ មិស្សកមគ្គវសេន វេទិតព្ពា. បុព្ពភាគេ ហិ នានាចិត្តវសេន ញាតតីរណបហានបរិញ្ញាហិ កមេន អភិជាននាទីនិ សម្បាទេត្វា មគ្គកាលេ ឯកក្ខណេនេវ កិច្ចវសេន តំ សព្ពំ និប្ផាទេន្តំ ឯកមេវ ញាណំ បវត្តតីតិ. អភព្ពោ ទុក្ខក្ខយាយាតិ និព្ពានាយ សកលស្ស វដ្ដទុក្ខស្ស ខេបនាយ ន ភព្ពោ, នាលំ ន សមត្ថោតិ អត្ថោ.

សព្ពញ្ច ខោតិ ឯត្ថ ច-សទ្ទោ ព្យតិរេកេ, ខោ-សទ្ទោ អវធារណេ. តទុភយេន អភិជាននាទិតោ លទ្ធព្ពំ វិសេសំ ទុក្ខក្ខយស្ស ច ឯកន្តការណំ ទីបេតិ. អភិជាននាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ វុត្តមេវ. តត្ថ បន បដិក្ខេបវសេន វុត្តំ, ឥធ វិធានវសេន វេទិតព្ពំ. អយមេវ វិសេសោ. អបិច អភិជានន្តិ ឧបាទានក្ខន្ធបញ្ចកសង្ខាតំ សក្កាយសព្ពំ សរូបតោ បច្ចយតោ ច ញាណស្ស អភិមុខីករណវសេន អភិជានន្តោ ហុត្វា អភាវាការាទិបរិគ្គហេន តំ អនិច្ចាទិលក្ខណេហិ បរិច្ឆិជ្ជមានវសេន បរិជានន្តោ. វិរាជយន្តិ សម្មទេវស្ស អនិច្ចតាទិអវពោធេន ឧប្បន្នភយាទីនវនិព្ពិទាទិញាណានុភាវេន អត្តនោ ចិត្តំ វិរត្តំ ករោន្តោ តត្ថ អណុមត្តម្បិ រាគំ អនុប្បាទេន្តោ. បជហន្តិ វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនាសហិតាយ មគ្គបញ្ញាយ សមុទយបក្ខិយំ កិលេសវដ្ដំ បជហន្តោ សមុច្ឆិន្ទន្តោ. ភព្ពោ ទុក្ខក្ខយាយាតិ ឯវំ កិលេសមលប្បហានេនេវ សព្ពស្ស កម្មវដ្ដស្ស បរិក្ខីណត្តា អនវសេសវិបាកវដ្ដខេបនាយ សកលសំសារវដ្ដទុក្ខបរិក្ខយភូតាយ វា អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា ភព្ពោ ឯកន្តេនេតំ បាបុណិតុន្តិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

យោ សព្ពំ សព្ពតោ ញត្វាតិ យោ យុត្តយោគោ អារទ្ធវិបស្សកោ សព្ពំ តេភូមកធម្មជាតំ សព្ពតោ សព្ពភាគេន កុសលាទិក្ខន្ធាទិវិភាគតោ ទុក្ខាទិបីឡនាទិវិភាគតោ ច. អថ វា សព្ពតោតិ សព្ពស្មា កក្ខឡផុសនាទិលក្ខណាទិតោ អនិច្ចាទិតោ ចាតិ សព្ពាការតោ ជានិត្វា វិបស្សនាបុព្ពង្គមេន មគ្គញាណេន បដិវិជ្ឈិត្វា, វិបស្សនាញាណេនេវ វា ជាននហេតុ. សព្ពត្ថេសុ ន រជ្ជតីតិ សព្ពេសុ អតីតាទិវសេន អនេកភេទភិន្នេសុ សក្កាយធម្មេសុ ន រជ្ជតិ, អរិយមគ្គាធិគមេន រាគំ ន ជនេតិ. ឥមិនាស្ស តណ្ហាគាហស្ស អភាវំ ទស្សេន្តោ តំ និមិត្តត្តា ទិដ្ឋមានគ្គាហានំ ‘‘ឯតំ មម ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’តិ ឥមស្ស មិច្ឆាគាហត្តយស្សបិ អភាវំ ទស្សេតិ. ស វេតិ ឯត្ថ ស-ឥតិ និបាតមត្តំ. វេ-តិ ព្យត្តំ, ឯកំសេនាតិ វា ឯតស្មិំ អត្ថេ និបាតោ. សព្ពបរិញ្ញាតិ សព្ពបរិជាននតោ, យថាវុត្តស្ស សព្ពស្ស អភិសមយវសេន បរិជាននតោ. សោតិ យថាវុត្តោ យោគាវចរោ, អរិយោ ឯវ វា. សព្ពទុក្ខមុបច្ចគាតិ សព្ពំ វដ្ដទុក្ខំ អច្ចគា អតិក្កមិ, សមតិក្កមីតិ អត្ថោ.

សត្តមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. មានបរិញ្ញាសុត្តវណ្ណនា

៨. អដ្ឋមេ អបុព្ពំ នត្ថិ, កេវលំ មានវសេន ទេសនា បវត្តា. គាថាសុ បន មានុបេតា អយំ បជាតិ កម្មកិលេសេហិ បជាយតីតិ បជាតិ លទ្ធនាមា ឥមេ សត្តា មញ្ញនលក្ខណេន មានេន ឧបេតា ឧបគតា. មានគន្ថា ភវេ រតាតិ កិមិកីដបដង្គាទិអត្តភាវេបិ មានេន គន្ថិតា មានសំយោជនេន សំយុត្តា. តតោ ឯវ ទីឃរត្តំ បរិភាវិតាហំការវសេន ‘‘ឯតំ មមា’’តិ សង្ខារេសុ អជ្ឈោសានពហុលត្តា តត្ថ និច្ចសុខអត្តាទិវិបល្លាសវសេន ច កាមាទិភវេ រតា. មានំ អបរិជានន្តាតិ មានំ តីហិ បរិញ្ញាហិ ន បរិជានន្តា. អរហត្តមគ្គញាណេន វា អនតិក្កមន្តា, ‘‘មានំ អបរិញ្ញាយា’’តិ កេចិ បឋន្តិ. អាគន្តារោ បុនព្ភវន្តិ បុន អាយាតិំ ឧបបត្តិភវំ. បុនប្បុនំ ភវនតោ វា បុនព្ភវសង្ខាតំ សំសារំ អបរាបរំ បរិវត្តនវសេន គន្តារោ ឧបគន្តារោ ហោន្តិ, ភវតោ ន បរិមុច្ចន្តីតិ អត្ថោ. យេ ច មានំ បហន្ត្វាន, វិមុត្តា មានសង្ខយេតិ យេ បន អរហត្តមគ្គេន សព្ពសោ មានំ បជហិត្វា មានស្ស អច្ចន្តសង្ខយភូតេ អរហត្តផលេ និព្ពានេ វា តទេកដ្ឋសព្ពកិលេសវិមុត្តិយា វិមុត្តា សុដ្ឋុ មុត្តា. តេ មានគន្ថាភិភុនោ, សព្ពទុក្ខមុបច្ចគុន្តិ តេ បរិក្ខីណភវសំយោជនា អរហន្តោ សព្ពសោ មានគន្ថំ មានសំយោជនំ សមុច្ឆេទប្បហានេន អភិភវិត្វា ឋិតា, អនវសេសំ វដ្ដទុក្ខំ អតិក្កមិំសូតិ អត្ថោ. ឯវមេតស្មិំ សត្តមសុត្តេ ច អរហត្តំ កថិតន្តិ.

អដ្ឋមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩-១០. លោភទោសបរិញ្ញាសុត្តទ្វយវណ្ណនា

៩-១០. នវមទសមេសុ អបុព្ពំ នត្ថិ. ទេសនាវិលាសវសេន តថា ពុជ្ឈនកានំ វេនេយ្យានំ អជ្ឈាសយវសេន វា តថា ទេសិតានីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

នវមទសមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បឋមវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ទុតិយវគ្គោ

១-៣. មោហបរិញ្ញាទិសុត្តវណ្ណនា

១១-១៣. ទុតិយវគ្គេបិ បឋមាទីនិ តីណិ សុត្តានិ វុត្តនយានេវ, តថា ទេសនាការណម្បិ វុត្តមេវ.

៤. អវិជ្ជានីវរណសុត្តវណ្ណនា

១៤. ចតុត្ថេ – ‘‘នាហំ, ភិក្ខវេ’’តិអាទីសុ ន-ការោ បដិសេធត្ថោ. អហន្តិ ភគវា អត្តានំ និទ្ទិសតិ. អញ្ញន្តិ ឥទានិ វត្តព្ពអវិជ្ជានីវរណតោ អញ្ញំ. ឯកនីវរណម្បីតិ ឯកនីវរណធម្មម្បិ. សមនុបស្សាមីតិ ទ្វេ សមនុបស្សនា – ទិដ្ឋិសមនុបស្សនា ច ញាណសមនុបស្សនា ច. តត្ថ ‘‘រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’’តិអាទិនា (អ. និ. ៤.២០០; បដិ. ម. ១.១៣០) អាគតា អយំ ទិដ្ឋិសមនុបស្សនា នាម. ‘‘អនិច្ចតោ សមនុបស្សតិ, នោ និច្ចតោ’’តិអាទិនា (បដិ. ម. ៣.៣៥) បន អាគតា អយំ ញាណសមនុបស្សនា នាម. ឥធាបិ ញាណសមនុបស្សនាវ អធិប្បេតា. ‘‘សមនុបស្សាមី’’តិ ច បទស្ស ន-ការេន សម្ពន្ធោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘អហំ, ភិក្ខវេ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណសង្ខាតេន សមន្តចក្ខុនា សព្ពធម្មេ ហត្ថាមលកំ វិយ ឱលោកេន្តោបិ អញ្ញំ ឯកនីវរណម្បិ ន សមនុបស្សាមី’’តិ.

យេន នីវរណេន និវុតា បជា ទីឃរត្តំ សន្ធាវន្តិ សំសរន្តីតិ យេន នីវរណកសភាវត្តា នីវរណេន ធម្មសភាវំ ជានិតុំ បស្សិតុំ បដិវិជ្ឈិតុំ អទត្វា ឆាទេត្វា បរិយោនន្ធិត្វា ឋានេន អន្ធការេន និវុតា សត្តា អនាទិមតសំសារេ អបរិមាណេ កប្បេ មហន្តេសុ ចេវ ខុទ្ទកេសុ ច ភវាទីសុ អបរាបរុប្បត្តិវសេន សព្ពតោ ធាវន្តិ ចេវ សំសរន្តិ, ច. អារម្មណន្តរសង្កមនវសេន វា សន្ធាវនំ, ភវន្តរសង្កមនវសេន សំសរណំ. កិលេសានំ ពលវភាវេន វា សន្ធាវនំ, ទុព្ពលភាវេន សំសរណំ. ខណិកមរណវសេន វា ឯកជាតិយំ សន្ធាវនំ, វោហារមរណវសេន អនេកាសុ ជាតីសុ សំសរណំ. ចិត្តវសេន វា សន្ធាវនំ, ‘‘ចិត្តមស្ស វិធាវតី’’តិ ហិ វុត្តំ, កម្មវសេន សំសរណំ. ឯវំ សន្ធាវនសំសរណានំ វិសេសោ វេទិតព្ពោ.

យថយិទន្តិ យថា ឥទំ. យ-ការោ បទសន្ធិករោ, សន្ធិវសេន រស្សត្តំ. អវិជ្ជានីវរណន្តិ ឯត្ថ បូរេតុំ អយុត្តដ្ឋេន កាយទុច្ចរិតាទិ អវិន្ទិយំ នាម, អលទ្ធព្ពន្តិ អត្ថោ. តំ អវិន្ទិយំ វិន្ទតីតិ អវិជ្ជា. វិបរីតតោ កាយសុចរិតាទិ វិន្ទិយំ នាម, តំ វិន្ទិយំ ន វិន្ទតីតិ អវិជ្ជា. ខន្ធានំ រាសដ្ឋំ, អាយតនានំ អាយតនដ្ឋំ, ធាតូនំ សុញ្ញដ្ឋំ, ឥន្ទ្រិយានំ អាធិបតេយ្យដ្ឋំ, សច្ចានំ តថដ្ឋំ ទុក្ខាទីនំ បីឡនាទិវសេន វុត្តំ ចតុព្ពិធំ អត្ថំ អវិទិតំ ករោតីតិបិ អវិជ្ជា. អន្តវិរហិតេ សំសារេ សត្តេ ជវាបេតីតិ វា អវិជ្ជា, បរមត្ថតោ វា អវិជ្ជមានេសុ ឥត្ថិបុរិសាទីសុ ជវតិ បវត្តតិ, វិជ្ជមានេសុ ខន្ធាទីសុ ន ជវតិ, ន បវត្តតីតិ អវិជ្ជា. អបិច ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ វត្ថារម្មណានំ បដិច្ចសមុប្បាទបដិច្ចសមុប្បន្នានញ្ច ធម្មានំ ឆាទនតោបិ អវិជ្ជា. អវិជ្ជាវ នីវរណន្តិ អវិជ្ជានីវរណំ.

អវិជ្ជានីវរណេន ហិ, ភិក្ខវេ, និវុតា បជា ទីឃរត្តំ សន្ធាវន្តិ សំសរន្តីតិ ឥទំ បុរិមស្សេវ ទឡ្ហីករណត្ថំ វុត្តំ. បុរិមំ វា – ‘‘យថយិទំ, ភិក្ខវេ, អវិជ្ជានីវរណ’’ន្តិ ឯវំ ឱបម្មទស្សនវសេន វុត្តំ, ឥទំ នីវរណានុភាវទស្សនវសេន. កស្មា បនេត្ថ អវិជ្ជាវ ឯវំ វុត្តា, ន អញ្ញេ ធម្មាតិ? អាទីនវបដិច្ឆាទនេន កាមច្ឆន្ទាទីនំ វិសេសប្បច្ចយភាវតោ. តថា ហិ តាយ បដិច្ឆាទិតាទីនវេ វិសយេ កាមច្ឆន្ទាទយោ បវត្តន្តិ.

នត្ថញ្ញោតិ អាទិកា គាថា វុត្តស្ស អវុត្តស្ស ច អត្ថស្ស សង្គណ្ហនវសេន ភាសិតា. តត្ថ និវុតាតិ និវារិតា បលិគុណ្ឋិតា, បដិច្ឆាទិតាតិ អត្ថោ. អហោរត្តន្តិ ទិវា ចេវ រត្តិញ្ច, សព្ពកាលន្តិ វុត្តំ ហោតិ. យថា មោហេន អាវុតាតិ យេន បការេន អវិជ្ជានីវរណសង្ខាតេន មោហេន អាវុតា បដិច្ឆាទិតា សុវិញ្ញេយ្យម្បិ អជានន្តិយោ បជា សំសារេ សំសរន្តិ, តថារូបោ អញ្ញោ ឯកធម្មោបិ ឯកនីវរណម្បិ នត្ថីតិ យោជេតព្ពំ. យេ ច មោហំ បហន្ត្វាន, តមោខន្ធំ បទាលយុន្តិ យេ បន អរិយសាវកា បុព្ពភាគេ តទង្គាទិប្បហានវសេន, ហេដ្ឋិមមគ្គេហិ វា តំតំមគ្គវជ្ឈំ មោហំ បជហិត្វា អគ្គមគ្គេន វជិរូបមញាណេន មោហសង្ខាតមេវ តមោរាសិំ បទាលយិំសុ, អនវសេសតោ សមុច្ឆិន្ទិំសុ. ន តេ បុន សំសរន្តីតិ តេ អរហន្តោ –

‘‘ខន្ធានញ្ច បដិបាដិ, ធាតុអាយតនាន ច;

អព្ពោច្ឆិន្នំ វត្តមានា, សំសារោតិ បវុច្ចតី’’តិ. –

ឯវំ វុត្តេ ឥមស្មិំ សំសារេ ន សំសរន្តិ ន បរិព្ភមន្តិ. កិំ ការណា? ហេតុ តេសំ ន វិជ្ជតិ, យស្មា សំសារស្ស ហេតុ មូលការណំ អវិជ្ជា, សា តេសំ ន វិជ្ជតិ, សព្ពសោ នត្ថិ សមុច្ឆិន្នត្តាតិ.

ចតុត្ថសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. តណ្ហាសំយោជនសុត្តវណ្ណនា

១៥. បញ្ចមេ យស្ស វិជ្ជតិ, តំ បុគ្គលំ ទុក្ខេហិ, កម្មំ វា វិបាកេហិ, ភវយោនិគតិវិញ្ញាណដ្ឋិតិសត្តាវាសេ វា ភវន្តរាទីហិ សំយោជេតីតិ សំយោជនំ. តណ្ហាយនដ្ឋេន តណ្ហា, តសតិ សយំ បរិតសតិ, តសន្តិ វា ឯតាយាតិ តណ្ហា. សញ្ញុត្តាតិ ចក្ខាទីសុ អភិនិវេសវត្ថូសុ ពទ្ធា. សេសំ វុត្តនយមេវ. កាមញ្ចេត្ថ អវិជ្ជាយបិ សំយោជនភាវោ តណ្ហាយ ច នីវរណភាវោ អត្ថិយេវ, តថាបិ អវិជ្ជាយ បដិច្ឆាទិតាទីនវេហិ ភវេហិ តណ្ហា សត្តេ សំយោជេតីតិ ឥមស្ស វិសេសស្ស ទស្សនត្ថំ បុរិមសុត្តេ អវិជ្ជា នីវរណភាវេន, ឥធ ច តណ្ហា សំយោជនភាវេនេវ វុត្តា. កិញ្ច នីវរណសំយោជនប្បធានស្ស ទស្សនត្ថំ. យថា ហិ នីវរណភាវេន អវិជ្ជា សំកិលេសធម្មានំ បធានភូតា បុព្ពង្គមា ច, ឯវំ សំយោជនភាវេន នេសំ តណ្ហាតិ តទធីនប្បធានភាវំ ទស្សេតុំ សុត្តទ្វយេ ឯវមេតេ ធម្មា វុត្តា. អបិច វិសេសេន អវិជ្ជា និព្ពានសុខំ និវារេតីតិ ‘‘នីវរណ’’ន្តិ វុត្តា, តណ្ហា សំសារទុក្ខេន សត្តេ សំយោជេតីតិ ‘‘សំយោជន’’ន្តិ.

ទស្សនគមនន្តរាយករណតោ វា វិជ្ជាចរណវិបក្ខតោ ទ្វយំ ទ្វិធា វុត្តំ. វិជ្ជាយ ហិ ឧជុវិបច្ចនីកភូតា អវិជ្ជា និព្ពានទស្សនស្ស អវិបរីតទស្សនស្ស ច វិសេសតោ អន្តរាយករា, ចរណធម្មានំ ឧជុវិបច្ចនីកភូតា តណ្ហា គមនស្ស សម្មាបដិបត្តិយា អន្តរាយករាតិ; ឯវមយំ អវិជ្ជាយ និវុតោ អន្ធីកតោ តណ្ហាយ សំវុតោ ពទ្ធោ អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ អន្ធោ វិយ ពទ្ធោ មហាកន្តារំ, សំសារកន្តារំ នាតិវត្តតិ. អនត្ថុប្បត្តិហេតុទ្វយទស្សនត្ថម្បិ ទ្វយំ ទ្វិធា វុត្តំ. អវិជ្ជាគតោ ហិ បុគ្គលោ ពាលភាវេន អត្ថំ បរិហាបេតិ, អនត្ថញ្ច អត្តនោ ករោតិ, អកុសលោ វិយ អាតុរោ អសប្បាយកិរិយាយ. ជានន្តោបិ ពាលោ ពាលភាវេន អត្ថំ បរិហាបេតិ, អនត្ថញ្ច ករោតិ ជានន្តោ វិយ រោគី អសប្បាយសេវី. មក្កដាលេបោបមសុត្តំ ចេតស្ស អត្ថស្ស សាធកំ.

បដិច្ចសមុប្បាទស្ស មូលការណទស្សនត្ថម្បេត្ថ ទ្វយំ ទ្វិធា វុត្តំ. វិសេសេន ហិ សម្មោហស្ស ពលវភាវតោ អវិជ្ជាខេត្តំ អតីតោ អទ្ធា, បត្ថនាយ ពលវភាវតោ តណ្ហាខេត្តំ អនាគតោ អទ្ធា. តថា ហិ ពាលជនោ សម្មោហពហុលោ អតីតមនុសោចតិ, តស្ស អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារាតិ សព្ពំ នេតព្ពំ. បត្ថនាពហុលោ អនាគតំ បជប្បតិ, តស្ស តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានន្តិអាទិ សព្ពំ នេតព្ពំ. តេនេវ តាសំ បុព្ពន្តាហរណេន អបរន្តបដិសន្ធានេន ចស្ស យថាក្កមំ មូលការណតា ទស្សិតាតិ វេទិតព្ពន្តិ.

គាថាសុ តណ្ហាទុតិយោតិ តណ្ហាសហាយោ. តណ្ហា ហិ និរុទកកន្តារេ មរីចិកាយ ឧទកសញ្ញា វិយ បិបាសាភិភូតំ អប្បដិការទុក្ខាភិភូតម្បិ សត្តំ អស្សាទសន្ទស្សនវសេន សហាយកិច្ចំ ករោន្តី ភវាទីសុ អនិព្ពិន្ទំ កត្វា បរិព្ភមាបេតិ, តស្មា តណ្ហា បុរិសស្ស ‘‘ទុតិយា’’តិ វុត្តា. ននុ ច អញ្ញេបិ កិលេសាទយោ ភវាភិនិព្ពត្តិយា បច្ចយាវ? សច្ចមេតំ, ន បន តថា វិសេសប្បច្ចយោ យថា តណ្ហា. តថា ហិ សា កុសលេហិ វិនា អកុសលេហិ, កាមាវចរាទិកុសលេហិ ច វិនា រូបាវចរាទិកុសលេហិ ភវនិព្ពត្តិយា វិសេសប្បច្ចយោ, យតោ សមុទយសច្ចន្តិ វុច្ចតីតិ. ឥត្ថភាវញ្ញថាភាវន្តិ ឥត្ថភាវោ ច អញ្ញថាភាវោ ច ឥត្ថភាវញ្ញថាភាវោ. សោ ឯតស្ស អត្ថីតិ ឥត្ថភាវញ្ញថាភាវោ សំសារោ, តំ តត្ថ ឥត្ថភាវោ មនុស្សត្តំ, អញ្ញថាភាវោ តតោ អវសិដ្ឋសត្តាវាសា. ឥត្ថភាវោ វា តេសំ តេសំ សត្តានំ បច្ចុប្បន្នោ អត្តភាវោ, អញ្ញថាភាវោ អនាគតត្តភាវោ. ឯវរូបោ វា អញ្ញោបិ អត្តភាវោ ឥត្ថភាវោ, ន ឯវរូបោ អញ្ញថាភាវោ. តំ ឥត្ថភាវញ្ញថាភាវំ សំសារំ ខន្ធធាតុអាយតនបដិបាដិំ នាតិវត្តតិ, ន អតិក្កមតិ.

ឯតមាទីនវំ ញត្វា, តណ្ហំ ទុក្ខស្ស សម្ភវន្តិ ឯតំ សកលវដ្ដទុក្ខស្ស សម្ភវំ សមុទយំ តណ្ហំ អាទីនវំ អាទីនវតោ ញត្វាតិ អត្ថោ. អថ វា ឯតមាទីនវំ ញត្វាតិ ឯតំ យថាវុត្តំ សំសារនាតិវត្តនំ អាទីនវំ ទោសំ ញត្វា. តណ្ហំ ទុក្ខស្ស សម្ភវន្តិ តណ្ហញ្ច វុត្តនយេន វដ្ដទុក្ខស្ស បធានការណន្តិ ញត្វា. វីតតណ្ហោ អនាទានោ, សតោ ភិក្ខុ, បរិព្ពជេតិ ឯវំ តីហិ បរិញ្ញាហិ បរិជានន្តោ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា មគ្គបដិបាដិយា តណ្ហំ វិគមេន្តោ អគ្គមគ្គេន សព្ពសោ វីតតណ្ហោ វិគតតណ្ហោ, តតោ ឯវ ចតូសុ ឧបាទានេសុ កស្សចិបិ អភាវេន អាយតិំ បដិសន្ធិសង្ខាតស្ស វា អាទានស្ស អភាវេន អនាទានោ, សតិវេបុល្លប្បត្តិយា សព្ពត្ថ សតោការិតាយ សតោ ភិន្នកិលេសោ ភិក្ខុ បរិព្ពជេ ចរេយ្យ, ខន្ធបរិនិព្ពានេន វា សង្ខារប្បវត្តិតោ អបគច្ឆេយ្យាតិ អត្ថោ.

បញ្ចមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. បឋមសេខសុត្តវណ្ណនា

១៦. ឆដ្ឋេ សេខស្សាតិ ឯត្ថ កេនដ្ឋេន សេខោ? សេក្ខធម្មបដិលាភតោ សេខោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘កិត្តាវតា នុ ខោ, ភន្តេ, សេខោ ហោតីតិ? ឥធ, ភិក្ខុ, សេខាយ សម្មាទិដ្ឋិយា សមន្នាគតោ ហោតិ…បេ… សេខេន សម្មាសមាធិនា សមន្នាគតោ ហោតិ. ឯត្តាវតា ខោ, ភិក្ខុ, សេខោ ហោតី’’តិ (សំ. និ. ៥.១៣).

អបិច សិក្ខតីតិ សេខោ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘សិក្ខតីតិ ខោ, ភិក្ខុ, តស្មា សេខោតិ វុច្ចតិ. កិញ្ច សិក្ខតិ? អធិសីលម្បិ សិក្ខតិ, អធិចិត្តម្បិ សិក្ខតិ, អធិបញ្ញម្បិ សិក្ខតិ. សិក្ខតីតិ ខោ, ភិក្ខុ, តស្មា សេខោតិ វុច្ចតី’’តិ (អ. និ. ៣.៨៦).

យោបិ កល្យាណបុថុជ្ជនោ អនុលោមប្បដិបទាយ បរិបូរការី សីលសម្បន្នោ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោ ភោជនេ មត្តញ្ញូ ជាគរិយានុយោគមនុយុត្តោ បុព្ពរត្តាបររត្តំ ពោធិបក្ខិយានំ ធម្មានំ ភាវនានុយោគមនុយុត្តោ វិហរតិ – ‘‘អជ្ជ វា ស្វេ វា អញ្ញតរំ សាមញ្ញផលំ អធិគមិស្សាមី’’តិ, សោបិ វុច្ចតិ សិក្ខតីតិ សេខោតិ. ឥមស្មិំ អត្ថេ ន បដិវិជ្ឈន្តោវ សេខោ អធិប្បេតោ, អថ ខោ កល្យាណបុថុជ្ជនោបិ. អប្បត្តំ មានសំ ឯតេនាតិ អប្បត្តមានសោ. មានសន្តិ ‘‘អន្តលិក្ខចរោ បាសោ, យ្វាយំ ចរតិ មានសោ’’តិ (សំ. និ. ១.១៥១; មហាវ. ៣៣) ឯត្ថ រាគោ មានសន្តិ វុត្តោ. ‘‘ចិត្តំ មនោ មានស’’ន្តិ (ធ. ស. ៦៣, ៦៥) ឯត្ថ ចិត្តំ. ‘‘អប្បត្តមានសោ សេខោ, កាលំ កយិរា ជនេ សុតា’’តិ (សំ. និ. ១.១៥៩) ឯត្ថ អរហត្តំ. ឥធាបិ អរហត្តមេវ អធិប្បេតំ. តេន អប្បត្តអរហត្តស្សាតិ វុត្តំ ហោតិ.

អនុត្តរន្តិ សេដ្ឋំ, អសទិសន្តិ អត្ថោ. ចតូហិ យោគេហិ ខេមំ អនុបទ្ទុតន្តិ យោគក្ខេមំ, អរហត្តមេវ អធិប្បេតំ. បត្ថយមានស្សាតិ ទ្វេ បត្ថនា តណ្ហាបត្ថនា, កុសលច្ឆន្ទបត្ថនា ច. ‘‘បត្ថយមានស្ស ហិ ជប្បិតានិ, បវេធិតំ វាបិ បកប្បិតេសូ’’តិ (សុ. និ. ៩០៨; មហានិ. ១៣៧) ឯត្ថ តណ្ហាបត្ថនា.

‘‘ឆិន្នំ បាបិមតោ សោតំ, វិទ្ធស្តំ វិនឡីកតំ;

បាមោជ្ជពហុលា ហោថ, ខេមំ បត្ថេថ ភិក្ខវោ’’តិ. (ម. និ. ១.៣៥២);

ឯត្ថ កត្តុកម្យតាកុសលច្ឆន្ទបត្ថនា, អយមេវ ឥធាធិប្បេតា. តេន បត្ថយមានស្សាតិ តំ យោគក្ខេមំ គន្តុកាមស្ស តន្និន្នស្ស តប្បោណស្ស តប្បព្ភារស្សាតិ អត្ថោ. វិហរតោតិ ឯកំ ឥរិយាបថទុក្ខំ អញ្ញេន ឥរិយាបថេន វិច្ឆិន្ទិត្វា អបរិបតន្តំ អត្តភាវំ ហរតោ. អថ វា ‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចាតិ អធិមុច្ចន្តោ សទ្ធាយ វិហរតី’’តិអាទិនា និទ្ទេសនយេន ចេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អជ្ឈត្តិកន្តិ និយកជ្ឈត្តសង្ខាតេ អជ្ឈត្តេ ភវំ អជ្ឈត្តិកំ. អង្គន្តិ ការណំ. ឥតិ ករិត្វាតិ ឯវំ កត្វា. ន អញ្ញំ ឯកង្គម្បិ សមនុបស្សាមីតិ ឯត្ថ អយំ សង្ខេបត្ថោ – ភិក្ខវេ, អជ្ឈត្តំ អត្តនោ សន្តានេ សមុដ្ឋិតំ ការណន្តិ កត្វា អញ្ញំ ឯកការណម្បិ ន សមនុបស្សាមិ យំ ឯវំ ពហូបការំ, យថយិទំ យោនិសោ មនសិការោតិ ឧបាយមនសិការោ, បថមនសិការោ, អនិច្ចាទីសុ អនិច្ចាទិនយេនេវ មនសិការោ, អនិច្ចានុលោមិកេន វា ចិត្តស្ស អាវដ្ដនា អន្វាវដ្ដនា អាភោគោ សមន្នាហារោ មនសិការោ. អយំ យោនិសោ មនសិការោ.

ឥទានិ យោនិសោ មនសិការស្ស អានុភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘យោនិសោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ មនសិ ករោន្តោ អកុសលំ បជហតិ, កុសលំ ភាវេតី’’តិ វុត្តំ. តត្ថ យោនិសោ មនសិ ករោន្តោតិ ‘‘ឥទំ ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ, អយំ ទុក្ខសមុទយោ អរិយសច្ចំ, អយំ ទុក្ខនិរោធោ អរិយសច្ចំ, អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា អរិយសច្ច’’ន្តិ ចតូសុ អរិយសច្ចេសុ យោនិសោ មនសិការំ បវត្តេន្តោ.

តត្រាយំ អត្ថវិភាវនា – យទិបិ ឥទំ សុត្តំ អវិសេសេន សេក្ខបុគ្គលវសេន អាគតំ, ចតុមគ្គសាធារណវសេន បន សង្ខេបេនេវ កម្មដ្ឋានំ កថយិស្សាម. យោ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានិកោ យោគាវចរោ ‘‘តណ្ហាវជ្ជា តេភូមកា ខន្ធា ទុក្ខំ, តណ្ហា សមុទយោ, ឧភិន្នំ អប្បវត្តិ និរោធោ, និរោធសម្បាបកោ មគ្គោ’’តិ ឯវំ បុព្ពេ ឯវ អាចរិយសន្តិកេ ឧគ្គហិតចតុសច្ចកម្មដ្ឋានោ. សោ អបរេន សមយេន វិបស្សនាមគ្គំ សមារុឡ្ហោ សមានោ តេភូមកេ ខន្ធេ ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិ យោនិសោ មនសិ ករោតិ, ឧបាយេន បថេន សមន្នាហរតិ ចេវ វិបស្សតិ ច. វិបស្សនា ហិ ឥធ មនសិការសីសេន វុត្តា. យា បនាយំ តស្ស ទុក្ខស្ស សមុដ្ឋាបិកា បុរិមភវិកា តណ្ហា, អយំ ទុក្ខសមុទយោតិ យោនិសោ មនសិ ករោតិ. យស្មា បន ឥទំ ទុក្ខំ, អយញ្ច សមុទយោ ឥទំ ឋានំ បត្វា និរុជ្ឈន្តិ ន បវត្តន្តិ, តស្មា យទិទំ និព្ពានំ នាម, អយំ ទុក្ខនិរោធោតិ យោនិសោ មនសិ ករោតិ. និរោធសម្បាបកំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ, ‘‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’’តិ យោនិសោ មនសិ ករោតិ, ឧបាយេន បថេន សមន្នាហរតិ ចេវ វិបស្សតិ ច.

តត្រាយំ ឧបាយោ – អភិនិវេសោ នាម ខន្ធេ ហោតិ, ន វិវដ្ដេ, តស្មា អយមត្ថោ – ‘‘ឥមស្មិំ កាយេ បថវីធាតុ, អាបោធាតូ’’តិអាទិនា (ទី. និ. ២.៣៧៨) នយេន ចត្តារិ មហាភូតានិ តទនុសារេន ឧបាទារូបានិ ច បរិគ្គហេត្វា ‘‘អយំ រូបក្ខន្ធោ’’តិ វវត្ថបេតិ. តំ វវត្ថាបយតោ ឧប្បន្នេ តទារម្មណេ ចិត្តចេតសិកធម្មេ ‘‘ឥមេ ចត្តារោ អរូបក្ខន្ធា’’តិ វវត្ថបេតិ. តតោ ‘‘ឥមេ បញ្ចក្ខន្ធា ទុក្ខ’’ន្តិ វវត្ថបេតិ. តេ បន សង្ខេបតោ នាមញ្ច រូបញ្ចាតិ ទ្វេ ភាគា ហោន្តិ. ឥទញ្ច នាមរូបំ សហេតុ សប្បច្ចយំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស អយំ អវិជ្ជាភវតណ្ហាទិកោ ហេតុ, អយំ អាហារាទិកោ បច្ចយោតិ ហេតុប្បច្ចយេ វវត្ថបេតិ. សោ តេសំ បច្ចយានញ្ច បច្ចយុប្បន្នានញ្ច យាថាវសរសលក្ខណំ វវត្ថបេត្វា ‘‘ឥមេ ធម្មា អហុត្វា ភវន្តិ, ហុត្វា និរុជ្ឈន្តិ, តស្មា អនិច្ចា’’តិ អនិច្ចលក្ខណំ អារោបេតិ, ‘‘ឧទយព្ពយបដិបីឡិតត្តា ទុក្ខា’’តិ ទុក្ខលក្ខណំ អារោបេតិ, ‘‘អវសវត្តនតោ អនត្តា’’តិ អនត្តលក្ខណំ អារោបេតិ.

ឯវំ តិលក្ខណានិ អារោបេត្វា វិបស្សន្តោ ឧទយព្ពយញាណុប្បត្តិយា ឧប្បន្នេ ឱភាសាទិកេ វិបស្សនុបក្កិលេសេ ‘អមគ្គោ’តិ ឧទយព្ពយញាណមេវ ‘‘អរិយមគ្គស្ស ឧបាយភូតោ បុព្ពភាគមគ្គោ’’តិ មគ្គាមគ្គំ វវត្ថបេត្វា បុន ឧទយព្ពយញាណំ បដិបាដិយា ភង្គញាណាទីនិ ច ឧប្បាទេន្តោ សោតាបត្តិមគ្គាទយោ បាបុណាតិ. តស្មិំ ខណេ ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកប្បដិវេធេនេវ បដិវិជ្ឈតិ, ឯកាភិសមយេន អភិសមេតិ. តត្ថ ទុក្ខំ បរិញ្ញាបដិវេធេន បដិវិជ្ឈន្តោ, សមុទយំ បហានប្បដិវេធេន បដិវិជ្ឈន្តោ សព្ពំ អកុសលំ បជហតិ, និរោធំ សច្ឆិកិរិយាបដិវេធេន បដិវិជ្ឈន្តោ មគ្គំ ភាវនាបដិវេធេន បដិវិជ្ឈន្តោ សព្ពំ កុសលំ ភាវេតិ. អរិយមគ្គោ ហិ និប្បរិយាយតោ កុច្ឆិតសលនាទិអត្ថេន កុសលោ, តស្មិញ្ច ភាវិតេ សព្ពេបិ កុសលា អនវជ្ជពោធិបក្ខិយធម្មា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តីតិ. ឯវំ យោនិសោ មនសិ ករោន្តោ អកុសលំ បជហតិ, កុសលំ ភាវេតិ. តថា ហិ វុត្តំ – ‘‘ឥទំ ទុក្ខន្តិ យោនិសោ មនសិ ករោតិ, អយំ ទុក្ខសមុទយោតិ យោនិសោ មនសិ ករោតី’’តិអាទិ (ម. និ. ១.២១). អបរម្បិ វុត្តំ ‘‘យោនិសោ មនសិការសម្បន្នស្សេតំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ បាដិកង្ខំ – អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ភាវេស្សតិ, អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ពហុលីករិស្សតី’’តិ (សំ. និ. ៥.៥៥).

យោនិសោ មនសិការោតិ គាថាយ អយំ សង្ខេបត្ថោ – សិក្ខតិ, សិក្ខាបទានិ តស្ស អត្ថិ, សិក្ខនសីលោតិ វា សេខោ. សំសារេ ភយំ ឥក្ខតីតិ ភិក្ខុ. តស្ស សេខស្ស ភិក្ខុនោ ឧត្តមត្ថស្ស អរហត្តស្ស បត្តិយា អធិគមាយ យថា យោនិសោ មនសិការោ, ឯវំ ពហុការោ ពហូបការោ អញ្ញោ កោចិ ធម្មោ នត្ថិ. កស្មា? យស្មា យោនិសោ ឧបាយេន មនសិការំ បុរក្ខត្វា បទហំ ចតុព្ពិធសម្មប្បធានវសេន បទហន្តោ, ខយំ ទុក្ខស្ស បាបុណេ សំកិលេសវដ្ដទុក្ខស្ស បរិក្ខយំ បរិយោសានំ និព្ពានំ បាបុណេ អធិគច្ឆេយ្យ, តស្មា យោនិសោ មនសិការោ ពហុការោតិ.

ឆដ្ឋសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. ទុតិយសេខសុត្តវណ្ណនា

១៧. សត្តមេ ពាហិរន្តិ អជ្ឈត្តសន្តានតោ ពហិ ភវំ. កល្យាណមិត្តតាតិ យស្ស សីលាទិគុណសម្បន្នោ អឃស្ស ឃាតា, ហិតស្ស វិធាតា សព្ពាការេន ឧបការកោ មិត្តោ ហោតិ, សោ បុគ្គលោ កល្យាណមិត្តោ, តស្ស ភាវោ កល្យាណមិត្តតា. តត្រាយំ កល្យាណមិត្តោ បកតិយា សទ្ធាសម្បន្នោ ហោតិ សីលសម្បន្នោ សុតសម្បន្នោ ចាគសម្បន្នោ វីរិយសម្បន្នោ សតិសម្បន្នោ សមាធិសម្បន្នោ បញ្ញាសម្បន្នោ. តត្ថ សទ្ធាសម្បត្តិយា សទ្ទហតិ តថាគតស្ស ពោធិំ, តេន សម្មាសម្ពោធិហេតុភូតំ សត្តេសុ ហិតសុខេសិតំ ន បរិច្ចជតិ, សីលសម្បត្តិយា សព្រហ្មចារីនំ បិយោ ហោតិ គរុ ច ភាវនីយោ ចោទកោ បាបគរហី វត្តា វចនក្ខមោ, សុតសម្បត្តិយា ខន្ធាយតនសច្ចបដិច្ចសមុប្បាទាទិកានំ គម្ភីរានំ កថានំ កត្តា ហោតិ, ចាគសម្បត្តិយា អប្បិច្ឆោ ហោតិ សន្តុដ្ឋោ បវិវិត្តោ អសំសដ្ឋោ, វីរិយសម្បត្តិយា អត្តនោ បរេសញ្ច ហិតប្បដិបត្តិយំ អារទ្ធវីរិយោ ហោតិ, សតិសម្បត្តិយា ឧបដ្ឋិតស្សតិ ហោតិ បរមេន សតិនេបក្កេន សមន្នាគតោ ចិរកតម្បិ ចិរភាសិតម្បិ សរិតា អនុស្សរិតា, សមាធិសម្បត្តិយា អវិក្ខិត្តោ ហោតិ សមាហិតោ ឯកគ្គចិត្តោ, បញ្ញាសម្បត្តិយា អវិបរីតំ បជានាតិ. សោ សតិយា កុសលាកុសលានំ ធម្មានំ គតិយោ សមន្វេសន្តោ បញ្ញាយ សត្តានំ ហិតសុខំ យថាភូតំ ជានិត្វា សមាធិនា តត្ថ អព្យគ្គចិត្តោ ហុត្វា វីរិយេន សត្តេ អហិតតោ និសេធេត្វា ឯកន្តហិតេ និយោជេតិ. តេនេវាហ –

‘‘បិយោ គរុ ភាវនីយោ, វត្តា ច វចនក្ខមោ;

គម្ភីរញ្ច កថំ កត្តា, នោ ចាដ្ឋានេ និយោជកោ’’តិ. (នេត្តិ. ១១៣);