៣. តតិយវគ្គោ

១. បសន្នចិត្តសុត្តវណ្ណនា

២១. តតិយវគ្គស្ស បឋមេ បសន្នចិត្តន្តិ រតនត្តយសទ្ធាយ កម្មផលសទ្ធាយ ច បសន្នមានសំ. សុគតិន្តិ សុន្ទរំ គតិំ, សុខស្ស វា គតិន្តិ សុគតិំ. សគ្គន្តិ រូបាទិសម្បត្តីហិ សុដ្ឋុ អគ្គន្តិ សគ្គំ. លោកន្តិ លោកិយន្តិ ឯត្ថ បុញ្ញបាបផលានិ, លុជ្ជនដ្ឋេនេវ វា លោកំ. ឯត្ថ ច សុគតិគ្គហណេន មនុស្សគតិបិ សង្គយ្ហតិ, សគ្គគ្គហណេន ទេវគតិ ឯវ. សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ.

បឋមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. មេត្តសុត្តវណ្ណនា

២២. ទុតិយេ មា, ភិក្ខវេ, បុញ្ញានន្តិ ឯត្ថ មាតិ បដិសេធេ និបាតោ. បុញ្ញសទ្ទោ ‘‘កុសលានំ, ភិក្ខវេ, ធម្មានំ សមាទានហេតុ ឯវមិទំ បុញ្ញំ បវឌ្ឍតី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ៣.៣៨០) បុញ្ញផលេ អាគតោ. ‘‘អវិជ្ជាគតោយំ, ភិក្ខវេ, បុរិសបុគ្គលោ បុញ្ញញ្ចេ សង្ខារំ អភិសង្ខរោតី’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ២.៥១) កាមរូបាវចរសុចរិតេ. ‘‘បុញ្ញូបគំ ភវតិ វិញ្ញាណ’’ន្តិអាទីសុ សុគតិវិសេសភូតេ ឧបបត្តិភវេ. ‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, បុញ្ញកិរិយវត្ថូនិ – ទានមយំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ, សីលមយំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ, ភាវនាមយំ បុញ្ញកិរិយវត្ថូ’’តិអាទីសុ (ឥតិវុ. ៦០; អ. និ. ៨.៣៦) កុសលចេតនាយំ. ឥធ បន តេភូមកកុសលធម្មេ វេទិតព្ពោ. ភាយិត្ថាតិ ឯត្ថ ទុវិធំ ភយំ ញាណភយំ, សារជ្ជភយន្តិ. តត្ថ ‘‘យេបិ តេ, ភិក្ខវេ, ទេវា ទីឃាយុកា វណ្ណវន្តោ សុខពហុលា ឧច្ចេសុ វិមានេសុ ចិរដ្ឋិតិកា, តេបិ តថាគតស្ស ធម្មទេសនំ សុត្វា យេភុយ្យេន ភយំ សំវេគំ សន្តាសំ អាបជ្ជន្តី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.៣៣) អាគតំ ញាណភយំ. ‘‘អហុទេវ ភយំ, អហុ ឆម្ភិតត្តំ, អហុ លោមហំសោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៣១៨) អាគតំ សារជ្ជភយំ. ឥធាបិ សារជ្ជភយមេវ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – ភិក្ខវេ, ទីឃរត្តំ កាយវចីសំយមោ វត្តបដិវត្តបូរណំ ឯកាសនំ, ឯកសេយ្យំ, ឥន្ទ្រិយទមោ, ធុតធម្មេហិ ចិត្តស្ស និគ្គហោ, សតិសម្បជញ្ញំ, កម្មដ្ឋានានុយោគវសេន វីរិយារម្ភោតិ ឯវមាទីនិ យានិ ភិក្ខុនា, និរន្តរំ បវត្តេតព្ពានិ បុញ្ញានិ, តេហិ មា ភាយិត្ថ, មា ភយំ សន្តាសំ អាបជ្ជិត្ថ, ឯកច្ចស្ស ទិដ្ឋធម្មសុខស្ស ឧបរោធភយេន សម្បរាយិកនិព្ពានសុខទាយកេហិ បុញ្ញេហិ មា ភាយិត្ថាតិ. និស្សក្កេ ហិ ឥទំ សាមិវចនំ.

ឥទានិ តតោ អភាយិតព្ពភាវេ ការណំ ទស្សេន្តោ ‘‘សុខស្សេត’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ សុខសទ្ទោ ‘‘សុខោ ពុទ្ធានំ ឧប្បាទោ, សុខា វិរាគតា លោកេ’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ១៩៤) សុខមូលេ អាគតោ. ‘‘យស្មា ច ខោ, មហាលិ, រូបំ សុខំ សុខានុបតិតំ សុខាវក្កន្ត’’ន្តិអាទីសុ (សំ. និ. ៣.៦០) សុខារម្មណេ. ‘‘យាវញ្ចិទំ, ភិក្ខវេ, ន សុករំ អក្ខានេន បាបុណិតុំ យាវ សុខា សគ្គា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.២៥៥) សុខបច្ចយដ្ឋានេ. ‘‘សុខោ បុញ្ញស្ស ឧច្ចយោ’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ១១៨) សុខហេតុម្ហិ. ‘‘ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារា ឯតេ ធម្មា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៨២) អព្យាបជ្ជេ. ‘‘និព្ពានំ បរមំ សុខ’’ន្តិអាទីសុ (ធ. ប. ២០៤; ម. និ. ២.២១៥) និព្ពានេ. ‘‘សុខស្ស ច បហានា’’តិអាទីសុ (ចូឡនិ. ខគ្គវិសាណសុត្តនិទ្ទេស ១២៥) សុខវេទនាយំ. ‘‘អទុក្ខមសុខំ សន្តំ, សុខមិច្ចេវ ភាសិត’’ន្តិអាទីសុ (សំ. និ. ៤.២៥៣; ឥតិវុ. ៥៣) ឧបេក្ខាវេទនាយំ. ‘‘ទ្វេបិ មយា, អានន្ទ, វេទនា វុត្តា បរិយាយេន សុខា វេទនា, ទុក្ខា វេទនា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.៨៩) ឥដ្ឋសុខេ. ‘‘សុខោ វិបាកោ បុញ្ញាន’’ន្តិអាទីសុ (បេដកោ. ២៣) សុខវិបាកេ. ឥធាបិ ឥដ្ឋវិបាកេ ឯវ ទដ្ឋព្ពោ. ឥដ្ឋស្សាតិអាទីសុ ឯសិតព្ពតោ អនិដ្ឋបដិក្ខេបតោ ច ឥដ្ឋស្ស, កមនីយតោ មនស្មិញ្ច កមនតោ បវិសនតោ កន្តស្ស, បិយាយិតព្ពតោ សន្តប្បនតោ ច បិយស្ស, មាននីយតោ មនស្ស បវឌ្ឍនតោ ច មនាបស្សាតិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. យទិទំ បុញ្ញានីតិ ‘‘បុញ្ញានី’’តិ យទិទំ វចនំ, ឯតំ សុខស្ស ឥដ្ឋស្ស វិបាកស្ស អធិវចនំ នាមំ, សុខមេវ តំ យទិទំ បុញ្ញន្តិ ផលេន ការណស្ស អភេទូបចារំ វទតិ. តេន កតូបចិតានំ បុញ្ញានំ អវស្សំភាវិផលំ សុត្វា អប្បមត្តេន សក្កច្ចំ បុញ្ញានិ កាតព្ពានីតិ បុញ្ញកិរិយាយំ និយោជេតិ, អាទរញ្ច នេសំ តត្ថ ឧប្បាទេតិ.

ឥទានិ អត្តនា សុនេត្តកាលេ កតេន បុញ្ញកម្មេន ទីឃរត្តំ បច្ចនុភូតំ ភវន្តរបដិច្ឆន្នំ ឧឡារតមំ បុញ្ញវិបាកំ ឧទាហរិត្វា តមត្ថំ បាកដំ ករោន្តោ ‘‘អភិជានាមិ ខោ បនាហ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ អភិជានាមីតិ អភិវិសិដ្ឋេន ញាណេន ជានាមិ, បច្ចក្ខតោ ពុជ្ឈាមិ. ទីឃរត្តន្តិ ចិរកាលំ. បុញ្ញានន្តិ ទានាទិកុសលធម្មានំ. សត្ត វស្សានីតិ សត្ត សំវច្ឆរានិ. មេត្តចិត្តន្តិ មិជ្ជតីតិ មេត្តា, សិនិយ្ហតីតិ អត្ថោ. មិត្តេ ភវា, មិត្តស្ស វា ឯសា បវត្តីតិបិ មេត្តា. លក្ខណាទិតោ បន ហិតាការប្បវត្តិលក្ខណា, ហិតូបសំហាររសា, អាឃាតវិនយបច្ចុបដ្ឋានា, សត្តានំ មនាបភាវទស្សនបទដ្ឋានា. ព្យាបាទូបសមោ ឯតិស្សា សម្បត្តិ, សិនេហាសម្ភវោ វិបត្តិ. សា ឯតស្ស អត្ថីតិ មេត្តចិត្តំ. ភាវេត្វាតិ មេត្តាសហគតំ ចិត្តំ, ចិត្តសីសេន សមាធិ វុត្តោតិ មេត្តាសមាធិំ មេត្តាព្រហ្មវិហារំ ឧប្បាទេត្វា ចេវ វឌ្ឍេត្វា ច. សត្ត សំវដ្ដវិវដ្ដកប្បេតិ សត្ត មហាកប្បេ. សំវដ្ដ-វិវដ្ដគ្គហណេនេវ ហិ សំវដ្ដដ្ឋាយិ-វិវដ្ដដ្ឋាយិនោបិ គហិតា. ឥមំ លោកន្តិ កាមលោកំ. សំវដ្ដមានេ សុទន្តិ សំវដ្ដមានេ. សុទន្តិ និបាតមត្តំ វិនស្សមានេតិ អត្ថោ. ‘‘សំវត្តមានេ សុទ’’ន្តិ ច បឋន្តិ. កប្បេតិ កាលេ. កប្បសីសេន ហិ កាលោ វុត្តោ. កាលេ ខីយមានេ កប្បោបិ ខីយតេវ. យថាហ –

‘‘កាលោ ឃសតិ ភូតានិ, សព្ពានេវ សហត្តនា’’តិ. (ជា. ១.២.១៩០);

‘‘អាភស្សរូបគោ ហោមី’’តិ វុត្តត្តា តេជោសំវដ្ដវសេនេត្ថ កប្បវុដ្ឋានំ វេទិតព្ពំ. អាភស្សរូបគោតិ តត្ថ បដិសន្ធិគ្គហណវសេន អាភស្សរព្រហ្មលោកំ ឧបគច្ឆាមីតិ អាភស្សរូបគោ ហោមិ. វិវដ្ដមានេតិ សណ្ឋហមានេ, ជាយមានេតិ អត្ថោ. សុញ្ញំ ព្រហ្មវិមានំ ឧបបជ្ជាមីតិ កស្សចិ សត្តស្ស តត្ថ និព្ពត្តស្ស អភាវតោ សុញ្ញំ, យំ បឋមជ្ឈានភូមិសង្ខាតំ ព្រហ្មវិមានំ អាទិតោ និព្ពត្តំ, តំ បដិសន្ធិគ្គហណវសេន ឧបបជ្ជាមិ ឧបេមិ. ព្រហ្មាតិ កាមាវចរសត្តេហិ សេដ្ឋដ្ឋេន តថា តថា ព្រូហិតគុណតាយ ព្រហ្មវិហារតោ និព្ពត្តដ្ឋេន ច ព្រហ្មា. ព្រហ្មបារិសជ្ជព្រហ្មបុរោហិតេហិ មហន្តោ ព្រហ្មាតិ មហាព្រហ្មា. តតោ ឯវ តេ អភិភវិត្វា ឋិតត្តា អភិភូ. តេហិ កេនចិ គុណេន ន អភិភូតោតិ អនភិភូតោ. អញ្ញទត្ថូតិ ឯកំសវចនេ និបាតោ. ទសោតិ ទស្សនសីលោ, សោ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នានំ ទស្សនសមត្ថោ, អភិញ្ញាណេន បស្សិតព្ពំ បស្សាមីតិ អត្ថោ. សេសព្រហ្មានំ ឥទ្ធិបាទភាវនាពលេន អត្តនោ ចិត្តញ្ច មម វសេ វត្តេមីតិ វសវត្តី ហោមីតិ យោជេតព្ពំ. តទា កិរ ពោធិសត្តោ អដ្ឋសមាបត្តិលាភីបិ សមានោ តថា សត្តហិតំ អត្តនោ បារមិបរិបូរណញ្ច ឱលោកេន្តោ តាសុ ឯវ ទ្វីសុ ឈានភូមីសុ និកន្តិំ ឧប្បាទេត្វា មេត្តាព្រហ្មវិហារវសេន អបរាបរំ សំសរិ. តេន វុត្តំ ‘‘សត្តវស្សានិ…បេ… វសវត្តី’’តិ.

ឯវំ ភគវា រូបាវចរបុញ្ញស្ស វិបាកមហន្តតំ បកាសេត្វា ឥទានិ កាមាវចរបុញ្ញស្សាបិ តំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឆត្តិំសក្ខត្តុ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ សក្កោ អហោសិន្តិ ឆត្តិំស វារេ អញ្ញត្ថ អនុបបជ្ជិត្វា និរន្តរំ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ តាវតិំសទេវរាជា អហោសិ. រាជា អហោសិន្តិអាទីសុ ចតូហិ អច្ឆរិយធម្មេហិ ចតូហិ ច សង្គហវត្ថូហិ លោកំ រញ្ជេតីតិ រាជា. ចក្ករតនំ វត្តេតិ, ចតូហិ សម្បត្តិចក្កេហិ វត្តតិ, តេហិ ច បរំ វត្តេតិ, បរហិតាយ ច ឥរិយាបថចក្កានំ វត្តោ ឯតស្មិំ អត្ថីតិ ចក្កវត្តី. រាជាតិ ចេត្ថ សាមញ្ញំ, ចក្កវត្តីតិ វិសេសំ. ធម្មេន ចរតីតិ ធម្មិកោ. ញាយេន សមេន វត្តតីតិ អត្ថោ. ធម្មេនេវ រជ្ជំ លភិត្វា រាជា ជាតោតិ ធម្មរាជា. បរហិតធម្មចរណេន វា ធម្មិកោ, អត្តហិតធម្មចរណេន ធម្មរាជា, ចតុរន្តាយ ឥស្សរោតិ ចាតុរន្តោ, ចតុសមុទ្ទន្តាយ ចតុព្ពិធទីបវិភូសិតាយ ច បថវិយា ឥស្សរោតិ អត្ថោ. អជ្ឈត្តំ កោបាទិបច្ចត្ថិកេ, ពហិទ្ធា ច សព្ពរាជានោ អទណ្ឌេន អសត្ថេន វិជេសីតិ វិជិតាវី. ជនបទេ ថាវរភាវំ ធុវភាវំ បត្តោ, ន សក្កា កេនចិ តតោ ចាលេតុំ ជនបទោ វា តម្ហិ ថាវរិយប្បត្តោ អនុយុត្តោ សកម្មនិរតោ អចលោ អសម្បវេធីតិ ជនបទត្ថាវរិយប្បត្តោ.

ចក្ករតនំ, ហត្ថិរតនំ, អស្សរតនំ, មណិរតនំ, ឥត្ថិរតនំ, គហបតិរតនំ, បរិណាយករតនន្តិ ឥមេហិ សត្តហិ រតនេហិ សមុបេតោតិ សត្តរតនសមន្នាគតោ. តេសុ ហិ រាជា ចក្កវត្តិ ចក្ករតនេន អជិតំ ជិនាតិ, ហត្ថិអស្សរតនេហិ វិជិតេ សុខេនេវ អនុវិចរតិ, បរិណាយករតនេន វិជិតមនុរក្ខតិ, សេសេហិ ឧបភោគសុខមនុភវតិ. បឋមេន ចស្ស ឧស្សាហសត្តិយោគោ, បច្ឆិមេន មន្តសត្តិយោគោ, ហត្ថិអស្សគហបតិរតនេហិ បភូសត្តិយោគោ សុបរិបុណ្ណោ ហោតិ, ឥត្ថិមណិរតនេហិ តិវិធសត្តិយោគផលំ. សោ ឥត្ថិមណិរតនេហិ បរិភោគសុខមនុភវតិ, សេសេហិ ឧបភោគសុខំ. វិសេសតោ ចស្ស បុរិមានិ តីណិ អទោសកុសលមូលជនិតកម្មានុភាវេន សម្បជ្ជន្តិ, មជ្ឈិមានិ អលោភកុសលមូលជនិតកម្មានុភាវេន, បច្ឆិមមេកំ អមោហកុសលមូលជនិតកម្មានុភាវេនាតិ វេទិតព្ពំ បទេសរជ្ជស្សាតិ ខុទ្ទករជ្ជស្ស.

ឯតទហោសីតិ អត្តនោ សម្បត្តិយោ បច្ចវេក្ខន្តស្ស បច្ឆិមេ ចក្កវត្តិកាលេ ឯតំ ‘‘កិស្ស នុ ខោ មេ ឥទំ កម្មស្ស ផល’’ន្តិអាទិកំ អហោសិ. សព្ពត្ថកមេវ តស្មិំ តស្មិម្បិ ភវេ ឯតទហោសិយេវ. តត្ថាយំ ចក្កវត្តិកាលវសេន យោជនា. ឯវំមហិទ្ធិកោតិ មណិរតនហត្ថិរតនាទិប្បមុខាយ កោសវាហនសម្បត្តិយា ជនបទត្ថាវរិយប្បត្តិយា ច ឯវំមហិទ្ធិកោ. ឯវំមហានុភាវោតិ ចក្ករតនាទិសមន្នាគមេន កស្សចិបិ បីឡំ អករោន្តោវ សព្ពរាជូហិ សិរសា សម្បដិច្ឆិតសាសនវេហាសគមនាទីហិ ឯវំ មហានុភាវោ. ទានស្សាតិ អន្នាទិទេយ្យធម្មបរិច្ចាគស្ស. ទមស្សាតិ ចក្ខាទិឥន្ទ្រិយទមនស្ស ចេវ សមាធានវសេន រាគាទិកិលេសទមនស្ស ច. សំយមស្សាតិ កាយវចីសំយមស្ស. តត្ថ យំ សមាធានវសេន កិលេសទមនំ, តំ ភាវនាមយំ បុញ្ញំ, តញ្ច ខោ មេត្តាព្រហ្មវិហារភូតំ ឥធាធិប្បេតំ. តស្មិញ្ច ឧបចារប្បនាភេទេន ទុវិធេ យំ អប្បនាប្បត្តំ, តេនស្ស យថាវុត្តាសុ ទ្វីសុ ឈានភូមីសុ ឧបបត្តិ អហោសិ. ឥតរេន តិវិធេនាបិ យថារហំ បត្តចក្កវត្តិអាទិភាវោតិ វេទិតព្ពំ.

ឥតិ ភគវា អត្តានំ កាយសក្ខិ កត្វា បុញ្ញានំ វិបាកមហន្តតំ បកាសេត្វា ឥទានិ តមេវត្ថំ គាថាពន្ធេន ទស្សេន្តោ ‘‘បុញ្ញមេវា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ បុញ្ញមេវ សោ សិក្ខេយ្យាតិ យោ អត្ថកាមោ កុលបុត្តោ, សោ បុញ្ញផលនិព្ពត្តនតោ, អត្តនោ សន្តានំ បុននតោ ច ‘‘បុញ្ញ’’ន្តិ លទ្ធនាមំ តិវិធំ កុសលមេវ សិក្ខេយ្យ និវេសេយ្យ ឧបចិនេយ្យ បសវេយ្យាតិ អត្ថោ. អាយតគ្គន្តិ វិបុលផលតាយ ឧឡារផលតាយ អាយតគ្គំ, បិយមនាបផលតាយ វា អាយតិំ ឧត្តមន្តិ អាយតគ្គំ, អាយេន វា យោនិសោមនសិការាទិប្បច្ចយេន ឧឡារតមេន អគ្គន្តិ អាយតគ្គំ. តការោ បទសន្ធិករោ. អថ វា អាយេន បុញ្ញផលេន អគ្គំ បធានន្តិ អាយតគ្គំ. តតោ ឯវ សុខុទ្រយំ សុខវិបាកន្តិ អត្ថោ.

កតមំ បន តំ បុញ្ញំ, កថញ្ច នំ សិក្ខេយ្យាតិ អាហ ‘‘ទានញ្ច សមចរិយញ្ច, មេត្តចិត្តញ្ច ភាវយេ’’តិ. តត្ថ សមចរិយន្តិ កាយវិសមាទីនិ វជ្ជេត្វា កាយសមាទិចរិតំ, សុវិសុទ្ធំ សីលន្តិ អត្ថោ. ភាវយេតិ អត្តនោ សន្តានេ ឧប្បាទេយ្យ វឌ្ឍេយ្យ. ឯតេ ធម្មេតិ ឯតេ ទានាទិកេ សុចរិតធម្មេ. សុខសមុទ្ទយេតិ សុខានិសំសេ, អានិសំសផលម្បិ នេសំ សុខមេវាតិ ទស្សេតិ. អព្យាបជ្ជំ សុខំ លោកន្តិ កាមច្ឆន្ទាទិព្យាបាទវិរហិតត្តា អព្យាបជ្ជំ និទ្ទុក្ខំ, បរបីឡាភាវេ បន វត្តព្ពំ នត្ថិ. ឈានសមាបត្តិវសេន សុខពហុលត្តា សុខំ, ឯកន្តសុខញ្ច ព្រហ្មលោកំ ឈានបុញ្ញានំ, ឥតរបុញ្ញានំ បន តទញ្ញំ សម្បត្តិភវសង្ខាតំ សុខំ លោកំ បណ្ឌិតោ សប្បញ្ញោ ឧបបជ្ជតិ ឧបេតិ. ឥតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ គាថាសុ ច វដ្ដសម្បត្តិ ឯវ កថិតា.

ទុតិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ឧភយត្ថសុត្តវណ្ណនា

២៣. តតិយេ ភាវិតោតិ ឧប្បាទិតោ ច វឌ្ឍិតោ ច. ពហុលីកតោតិ បុនប្បុនំ កតោ. អត្ថោតិ ហិតំ. តញ្ហិ អរណីយតោ ឧបគន្តព្ពតោ អត្ថោតិ វុច្ចតិ. សមធិគយ្ហ តិដ្ឋតីតិ សម្មា បរិគ្គហេត្វា អវិជហិត្វា វត្តតិ. ទិដ្ឋធម្មិកន្តិ ទិដ្ឋធម្មោ វុច្ចតិ បច្ចក្ខភូតោ អត្តភាវោ, ទិដ្ឋធម្មេ ភវំ ទិដ្ឋធម្មិកំ, ឥធលោកបរិយាបន្នន្តិ អត្ថោ. សម្បរាយិកន្តិ ធម្មវសេន សម្បរេតព្ពតោ សម្បរាយោ, បរលោកោ, សម្បរាយេ ភវំ សម្បរាយិកំ, បរលោកបរិយាបន្នន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

កោ បនេស ទិដ្ឋធម្មិកោ នាម អត្ថោ, កោ វា សម្បរាយិកោតិ? សង្ខេបេន តាវ យំ ឥធលោកសុខំ, យញ្ចេតរហិ ឥធលោកសុខាវហំ, អយំ ទិដ្ឋធម្មិកោ អត្ថោ. សេយ្យថិទំ – គហដ្ឋានំ តាវ ឥធ យំ កិញ្ចិ វិត្តូបករណំ, អនាកុលកម្មន្តតា, អារោគ្យសំវិធានំ, វត្ថុវិសទកិរិយាយោគវិហិតានិ សិប្បាយតនវិជ្ជាដ្ឋានានិ សង្គហិតបរិជនតាតិ ឯវមាទិ. បព្ពជិតានំ បន យេ ឥមេ ជីវិតបរិក្ខារា ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារា. តេសំ អកិច្ឆលាភោ, តត្ថ ច សង្ខាយ បដិសេវនា, សង្ខាយ បរិវជ្ជនា, វត្ថុវិសទកិរិយា, អប្បិច្ឆតា, សន្តុដ្ឋិ, បវិវេកោ, អសំសគ្គោតិ ឯវមាទិ. បតិរូបទេសវាសសប្បុរិសូបនិស្សយសទ្ធម្មស្សវនយោនិសោមនសិការាទយោ បន ឧភយេសំ សាធារណា ឧភយានុរូបា ចាតិ វេទិតព្ពា.

អប្បមាទោតិ ឯត្ថ អប្បមាទោ បមាទប្បដិបក្ខតោ វេទិតព្ពោ. កោ បនេស បមាទោ នាម? បមជ្ជនាការោ. វុត្តំ ហេតំ –

‘‘តត្ថ កតមោ បមាទោ? កាយទុច្ចរិតេ វា វចីទុច្ចរិតេ វា មនោទុច្ចរិតេ វា បញ្ចសុ វា កាមគុណេសុ ចិត្តស្ស វោស្សគ្គោ វោស្សគ្គានុប្បាទនំ កុសលានំ វា ធម្មានំ ភាវនាយ អសក្កច្ចកិរិយតា អសាតច្ចកិរិយតា អនដ្ឋិតកិរិយតា ឱលីនវុត្តិតា និក្ខិត្តឆន្ទតា និក្ខិត្តធុរតា អនាសេវនា អភាវនា អពហុលីកម្មំ អនធិដ្ឋានំ អននុយោគោបមាទោ. យោ ឯវរូបោ បមាទោ បមជ្ជនា បមជ្ជិតត្តំ. អយំ វុច្ចតិ បមាទោ’’តិ (វិភ. ៨៤៦).

តស្មា វុត្តប្បដិបក្ខតោ អប្បមាទោ វេទិតព្ពោ. អត្ថតោ ហិ សោ សតិយា អវិប្បវាសោ, និច្ចំ ឧបដ្ឋិតស្សតិយា ឯតំ នាមំ. អបរេ បន ‘‘សតិសម្បជញ្ញយោគេន បវត្តា ចត្តារោ អរូបិនោ ខន្ធា អប្បមាទោ’’តិ វទន្តិ.

‘‘ភាវិតោ ពហូលីកតោ’’តិ វុត្តំ, កថំ បនាយំ អប្បមាទោ ភាវេតព្ពោតិ? ន អប្បមាទភាវនា នាម វិសុំ ឯកភាវនា អត្ថិ. យា ហិ កាចិ បុញ្ញកិរិយា កុសលកិរិយា, សព្ពា សា អប្បមាទភាវនាត្វេវ វេទិតព្ពា. វិសេសតោ បន វិវដ្ដូបនិស្សយំ សរណគមនំ កាយិកវាចសិកសំវរញ្ច ឧបាទាយ សព្ពា សីលភាវនា, សព្ពា សមាធិភាវនា, សព្ពា បញ្ញាភាវនា, សព្ពា កុសលភាវនា, អនវជ្ជភាវនា, អប្បមាទភាវនាតិ វេទិតព្ពា. ‘‘អប្បមាទោ’’តិ ហិ ឥទំ មហន្តំ អត្ថំ ទីបេតិ, មហន្តំ អត្ថំ បរិគ្គហេត្វា តិដ្ឋតិ. សកលម្បិ តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ អាហរិត្វា អប្បមាទបទស្ស អត្ថំ កត្វា កថេន្តោ ធម្មកថិកោ ‘‘អតិត្ថេន បក្ខន្ទោ’’តិ ន វត្តព្ពោ. កស្មា? អប្បមាទបទស្ស មហន្តភាវតោ. តថា ហិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ កុសិនារាយំ យមកសាលានមន្តរេ បរិនិព្ពានសមយេ និបន្នោ អភិសម្ពោធិតោ បដ្ឋាយ បញ្ចចត្តាលីសាយ វស្សេសុ អត្តនា ភាសិតំ ធម្មំ ឯកេន បទេន សង្គហេត្វា ទស្សេន្តោ – ‘‘អប្បមាទេន សម្បាទេថា’’តិ ភិក្ខូនំ ឱវាទមទាសិ. តថា ច វុត្តំ –

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, យានិ កានិចិ ជង្គលានំ បាណានំ បទជាតានិ, សព្ពានិ តានិ ហត្ថិបទេ សមោធានំ គច្ឆន្តិ, ហត្ថិបទំ តេសំ អគ្គមក្ខាយតិ យទិទំ មហន្តដ្ឋេន; ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, យេ កេចិ កុសលា ធម្មា, សព្ពេតេ អប្បមាទមូលកា អប្បមាទសមោសរណា, អប្បមាទោ តេសំ ធម្មានំ អគ្គមក្ខាយតី’’តិ (ម. និ. ១.៣០០).

គាថាសុ អប្បមាទំ បសំសន្តីតិ ទានាទិបុញ្ញកិរិយាសុ អប្បមាទំ អប្បមជ្ជនំ បណ្ឌិតា សប្បញ្ញា ពុទ្ធាទយោ បសំសន្តិ, វណ្ណេន្តិ ថោមេន្តិ. កស្មា? យស្មា អប្បមត្តោ ឧភោ អត្ថេ អធិគណ្ហាតិ បណ្ឌិតោ. កេ បន តេ ឧភោ អត្ថាតិ អាហ – ‘‘ទិដ្ឋេ ធម្មេ ច យោ អត្ថោ, យោ ចត្ថោ សម្បរាយិកោ’’តិ, ឯវមេត្ថ បទយោជនា វេទិតព្ពា. ឥធាបិ ទិដ្ឋេ ធម្មេ ច យោ អត្ថោតិ គហដ្ឋស្ស តាវ ‘‘អនវជ្ជានិ កម្មានិ, អនាកុលា ច កម្មន្តា’’តិអាទិនា នយេន វុត្តោ កសិគោរក្ខាទិវិធិនា លទ្ធព្ពោ អត្ថោ, បព្ពជិតស្ស បន អវិប្បដិសារាទិអត្ថោ វេទិតព្ពោ. យោ ចត្ថោ សម្បរាយិកោតិ បន ឧភយេសម្បិ ធម្មចរិយាវ វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. អត្ថាភិសមយាតិ ទុវិធស្សបិ អត្ថស្ស ហិតស្ស បដិលាភា, លទ្ធព្ពេន សមិតិ សង្គតិ សមោធានន្តិ សមយោ, លាភោ. សមយោ ឯវ អភិសមយោ, អភិមុខភាវេន វា សមយោ អភិសមយោតិ ឯវមេត្ថ អភិសមយោ វេទិតព្ពោ. ធិតិសម្បន្នត្តា ធីរោ. តតិយេន ចេត្ថ អត្ថ-សទ្ទេន បរមត្ថស្ស និព្ពានស្សាបិ សង្គហោ វេទិតព្ពោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. ឥតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ វដ្ដសម្បត្តិ ឯវ កថិតា. គាថាយំ បន វិវដ្ដស្សបិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. តថា ហិ វុត្តំ –

‘‘អប្បមាទោ អមតបទំ, បមាទោ មច្ចុនោ បទំ;

អប្បមត្តា ន មីយន្តិ, យេ បមត្តា យថា មតា.

‘‘ឯវំ វិសេសតោ ញត្វា, អប្បមាទម្ហិ បណ្ឌិតា;

អប្បមាទេ បមោទន្តិ, អរិយានំ គោចរេ រតា.

‘‘តេ ឈាយិនោ សាតតិកា, និច្ចំ ទឡ្ហបរក្កមា;

ផុសន្តិ ធីរា និព្ពានំ, យោគក្ខេមំ អនុត្តរ’’ន្តិ. (ធ. ប. ២១-២៣);

តស្មា ‘‘អត្ថាភិសមយា’’តិ ឯត្ថ លោកុត្តរត្ថវសេនបិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

តតិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. អដ្ឋិបុញ្ជសុត្តវណ្ណនា

២៤. ចតុត្ថេ ឯកបុគ្គលស្សាតិ ឯត្ថ បុគ្គលោតិ អយំ វោហារកថា. ពុទ្ធស្ស ហិ ភគវតោ ទុវិធា ទេសនា សម្មុតិទេសនា ច បរមត្ថទេសនា ចាតិ. តត្ថ ‘‘បុគ្គលោ, សត្តោ, ឥត្ថី, បុរិសោ, ខត្តិយោ, ព្រាហ្មណោ, ទេវោ, មារោ’’តិ ឯវរូបា សម្មុតិទេសនា. ‘‘អនិច្ចំ, ទុក្ខំ, អនត្តា, ខន្ធា, ធាតុ, អាយតនា, សតិបដ្ឋានា’’តិ ឯវរូបា បរមត្ថទេសនា. តត្ថ ភគវា យេ សម្មុតិវសេន ទេសនំ សុត្វា វិសេសមធិគន្តុំ សមត្ថា, នេសំ សម្មុតិទេសនំ ទេសេតិ. យេ បន បរមត្ថវសេន ទេសនំ សុត្វា វិសេសមធិគន្តុំ សមត្ថា, តេសំ បរមត្ថទេសនំ ទេសេតិ.

តត្ថាយំ ឧបមា – យថា ហិ ទេសភាសាកុសលោ តិណ្ណំ វេទានំ អត្ថសំវណ្ណនកោ អាចរិយោ យេ ទមិឡភាសាយ វុត្តេ អត្ថំ ជានន្តិ, តេសំ ទមិឡភាសាយ អាចិក្ខតិ. យេ អន្ធកភាសាទីសុ អញ្ញតរាយ, តេសំ តាយ តាយ ភាសាយ. ឯវំ តេ មាណវកា ឆេកំ ព្យត្តំ អាចរិយមាគម្ម ខិប្បមេវ សិប្បំ ឧគ្គណ្ហន្តិ. តត្ថ អាចរិយោ វិយ ពុទ្ធោ ភគវា, តយោ វេទា វិយ កថេតព្ពភាវេ ឋិតានិ តីណិ បិដកានិ, ទេសភាសាកោសល្លមិវ សម្មុតិបរមត្ថកោសល្លំ, នានាទេសភាសា មាណវកា វិយ សម្មុតិបរមត្ថវសេន បដិវិជ្ឈនសមត្ថា វេនេយ្យា, អាចរិយស្ស ទមិឡភាសាទិអាចិក្ខនំ វិយ ភគវតោ សម្មុតិបរមត្ថវសេន ទេសនា វេទិតព្ពា. អាហ ចេត្ថ –

‘‘ទុវេ សច្ចានិ អក្ខាសិ, សម្ពុទ្ធោ វទតំ វរោ;

សម្មុតិំ បរមត្ថញ្ច, តតិយំ នូបលព្ភតិ.

‘‘សង្កេតវចនំ សច្ចំ, លោកសម្មុតិការណា;

បរមត្ថវចនំ សច្ចំ, ធម្មានំ ភូតការណា.

‘‘តស្មា វោហារកុសលស្ស, លោកនាថស្ស សត្ថុនោ;

សម្មុតិំ វោហរន្តស្ស, មុសាវាទោ ន ជាយតី’’តិ.

អបិច អដ្ឋហិ ការណេហិ ភគវា បុគ្គលកថំ កថេតិ – ហិរោត្តប្បទីបនត្ថំ, កម្មស្សកតាទីបនត្ថំ, បច្ចត្តបុរិសការទីបនត្ថំ,, អានន្តរិយទីបនត្ថំ, ព្រហ្មវិហារទីបនត្ថំ, បុព្ពេនិវាសទីបនត្ថំ, ទក្ខិណាវិសុទ្ធិទីបនត្ថំ, លោកសម្មុតិយា អប្បហានត្ថំ, ចាតិ. ‘‘ខន្ធធាតុអាយតនានិ ហិរិយន្តិ ឱត្តប្បន្តី’’តិ ហិ វុត្តេ មហាជនោ ន ជានាតិ, សម្មោហំ អាបជ្ជតិ, បដិសត្តុ វា ហោតិ – ‘‘កិមិទំ ខន្ធធាតុអាយតនានិ ហិរិយន្តិ ឱត្តប្បន្តិ នាមា’’តិ? ‘‘ឥត្ថី ហិរិយតិ ឱត្តប្បតិ, បុរិសោ, ខត្តិយោ, ព្រាហ្មណោ, ទេវោ, មារោ’’តិ បន វុត្តេ ជានាតិ, ន សម្មោហំ អាបជ្ជតិ, ន បដិសត្តុ វា ហោតិ. តស្មា ភគវា ហិរោត្តប្បទីបនត្ថំ បុគ្គលកថំ កថេតិ.

‘‘ខន្ធា កម្មស្សកា, ធាតុយោ អាយតនានី’’តិ វុត្តេបិ ឯសេវ នយោ. តស្មា កម្មស្សកតាទីបនត្ថម្បិ បុគ្គលកថំ កថេតិ.

‘‘វេឡុវនាទយោ មហាវិហារា ខន្ធេហិ ការាបិតា, ធាតូហិ អាយតនេហី’’តិ វុត្តេបិ ឯសេវ នយោ. តថា ‘‘ខន្ធា មាតរំ ជីវិតា វោរោបេន្តិ, បិតរំ, អរហន្តំ, រុហិរុប្បាទកម្មំ, សង្ឃភេទកម្មំ ករោន្តិ, ធាតុយោ អាយតនានី’’តិ វុត្តេបិ ឯសេវ នយោ. ‘‘ខន្ធា មេត្តាយន្តិ, ធាតុយោ អាយតនានី’’តិ វុត្តេបិ ឯសេវ នយោ. ‘‘ខន្ធា បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរន្តិ, ធាតុយោ អាយតនានី’’តិ វុត្តេបិ ឯសេវ នយោ. តស្មា ភគវា បច្ចត្តបុរិសការទីបនត្ថំ អានន្តរិយទីបនត្ថំ ព្រហ្មវិហារទីបនត្ថំ បុព្ពេនិវាសទីបនត្ថញ្ច បុគ្គលកថំ កថេតិ.

‘‘ខន្ធា ទានំ បដិគ្គណ្ហន្តិ, ធាតុយោ អាយតនានី’’តិ វុត្តេបិ មហាជនោ ន ជានាតិ, សម្មោហំ អាបជ្ជតិ, បដិសត្តុ វា ហោតិ ‘‘កិមិទំ ខន្ធា ធាតុយោ អាយតនានិ បដិគ្គណ្ហន្តិ នាមា’’តិ? ‘‘បុគ្គលា បដិគ្គណ្ហន្តី’’តិ បន វុត្តេ ជានាតិ, ន សម្មោហំ អាបជ្ជតិ, ន បដិសត្តុ វា ហោតិ. តស្មា ភគវា ទក្ខិណាវិសុទ្ធិទីបនត្ថំ បុគ្គលកថំ កថេតិ.

លោកសម្មុតិញ្ច ពុទ្ធា ភគវន្តោ ន បជហន្តិ, លោកសមញ្ញាយ លោកនិរុត្តិយា លោកាភិលាបេ ឋិតាយេវ ធម្មំ ទេសេន្តិ. តស្មា ភគវា លោកសម្មុតិយា អប្បហានត្ថម្បិ បុគ្គលកថំ កថេតិ. សោ ឥធាបិ លោកវោហារវសេន ទេសេតព្ពមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯកបុគ្គលស្សា’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ ឯកបុគ្គលស្សាតិ ឯកសត្តស្ស. កប្បន្តិ មហាកប្បំ. យទិបិ អច្ចន្តសំយោគេ ឥទំ ឧបយោគវចនំ, យត្ថ បន សត្តានំ សន្ធាវនំ សំសរណំ សម្ភវតិ, តស្ស វសេន គហេតព្ពំ. អដ្ឋិកង្កលោតិ អដ្ឋិភាគោ. ‘‘អដ្ឋិខលោ’’តិបិ បឋន្តិ, អដ្ឋិសញ្ចយោតិ អត្ថោ. អដ្ឋិបុញ្ជោតិ អដ្ឋិសមូហោ. អដ្ឋិរាសីតិ តស្សេវ វេវចនំ. កេចិ បន ‘‘កដិប្បមាណតោ ហេដ្ឋា សមូហោ កង្កលោ នាម, តតោ ឧបរិ យាវ តាលប្បមាណំ បុញ្ជោ, តតោ ឧបរិ រាសី’’តិ វទន្តិ. តំ តេសំ មតិមត្តំ. សព្ពមេតំ សមូហស្សេវ បរិយាយវចនំ វេបុល្លស្សេវ ឧបមាភាវេន អាហដត្តា.

សចេ សំហារកោ អស្សាតិ អវិប្បកិរណវសេន សំហរិត្វា ឋបេតា កោចិ យទិ សិយាតិ បរិកប្បនវសេន វទតិ. សម្ភតញ្ច ន វិនស្សេយ្យាតិ តថា កេនចិ សម្ភតញ្ច តំ អដ្ឋិកង្កលំ អន្តរធានាភាវេន បូតិភូតំ ចុណ្ណវិចុណ្ណញ្ច អហុត្វា សចេ ន វិនស្សេយ្យាតិ បរិកប្បនវសេនេវ វទតិ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – ភិក្ខវេ, ឯកស្ស សត្តស្ស កម្មកិលេសេហិ អបរាបរុប្បត្តិវសេន ឯកំ មហាកប្បំ សន្ធាវន្តស្ស សំសរន្តស្ស ឯវំ មហាអដ្ឋិសញ្ចយោ ភវេយ្យ, អារោហបរិណាហេហិ យត្តកោយំ វេបុល្លបព្ពតោ. សចេ បនស្ស កោចិ សំហរិត្វា ឋបេតា ភវេយ្យ, សម្ភតញ្ច តំ សចេ អវិនស្សន្តំ តិដ្ឋេយ្យាតិ. អយញ្ច នយោ និព្ពុតប្បទីបេ វិយ ភិជ្ជនសភាវេ កឡេវរនិក្ខេបរហិតេ ឱបបាតិកត្តភាវេ សព្ពេន សព្ពំ អនដ្ឋិកេ ច ខុទ្ទកត្តភាវេ វជ្ជេត្វា វុត្តោ. កេចិ បន ‘‘បរិកប្បនវសេន ឥមស្ស នយស្ស អាហដត្តា តេសម្បិ យទិ សិយា អដ្ឋិកង្កលោ, តេនាបិ សហេវ អយំ អដ្ឋិបុញ្ជបរិមាណោ វុត្តោ’’តិ វទន្តិ. អបរេ បន ‘‘នយិទមេវំ លព្ភមានស្សេវ អដ្ឋិបុញ្ជស្ស វសេន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា ឥមស្ស បរិមាណស្ស វុត្តតា. តស្មា វុត្តនយេនេវ អត្ថោ គហេតព្ពោ’’តិ.

គាថាសុ មហេសិនាតិ មហន្តេ សីលក្ខន្ធាទយោ ឯសតិ គវេសតីតិ មហេសី, សម្មាសម្ពុទ្ធោ. ‘‘ឥតិ វុត្តំ មហេសិនា’’តិ ច ភគវា ‘‘ទសពលសមន្នាគតោ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ’’តិអាទីសុ វិយ អត្តានំ អញ្ញំ វិយ កត្វា ទស្សេតិ. វេបុល្លោតិ រាជគហំ បរិវារេត្វា ឋិតេសុ បញ្ចសុ បព្ពតេសុ វិបុលភាវតោ វេបុល្លោតិ លទ្ធនាមោ. តតោ ឯវ មហា, ឋិតទិសាភាគវសេន ឧត្តរោ គិជ្ឈកូដស្ស. គិរិព្ពជេតិ គិរិព្ពជបុរនាមកស្ស រាជគហស្ស សមីបេ.

ឯត្តាវតា ភគវា ‘‘ឯត្តកេនាបិ កាលេន អនុបច្ឆិន្នភវមូលស្ស អបរិញ្ញាតវត្ថុកស្ស បុថុជ្ជនស្ស អយមីទិសី កដសិវឌ្ឍនា’’តិ វដ្ដេ អាទីនវំ ទស្សេត្វា ឥទានិ យេសំ អរិយសច្ចានំ អននុពោធា អប្បដិវេធា អន្ធបុថុជ្ជនស្ស ឯវំ កដសិវឌ្ឍនា, តានិ អរិយសច្ចានិ ទិដ្ឋវតោ អរិយបុគ្គលស្ស អយំ នត្ថីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យតោ ច អរិយសច្ចានី’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ យតោតិ យទា. អរិយសច្ចានីតិ អរណីយតោ អរិយានិ, អវិតថភាវេន សច្ចានិ ចាតិ អរិយសច្ចានិ, អរិយភាវករានិ វា សច្ចានិ អរិយសច្ចានិ, អរិយេហិ វា ពុទ្ធាទីហិ បដិវិជ្ឈិតព្ពានិ សច្ចានិ អរិយសច្ចានិ. អថ វា អរិយស្ស សច្ចានិ អរិយសច្ចានិ. សទេវកេន ហិ លោកេន សរណន្តិ អរណីយតោ អរិយោ ភគវា, តេន សយម្ភុញាណេន ទិដ្ឋត្តា តស្ស សច្ចានីតិ អរិយសច្ចានិ. សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតីតិ សម្មា ហេតុនា ញាយេន វិបស្សនាបញ្ញាសហិតាយ មគ្គបញ្ញាយ បរិញ្ញាបហានសច្ឆិកិរិយាភាវនាភិសមយវសេន បស្សតិ. ទុក្ខន្តិអាទិ អរិយសច្ចានំ សរូបទស្សនំ. តត្ថ អនេកូបទ្ទវាធិដ្ឋានតាយ កុច្ឆិតភាវតោ ពាលជនបរិកប្បិតធុវសុភសុខត្តវិរហេន តុច្ឆភាវតោ ច ទុក្ខំ. ទុក្ខំ សមុប្បជ្ជតិ ឯតេនាតិ ទុក្ខសមុប្បាទោ, ទុក្ខសមុទយោ. ទុក្ខំ អតិក្កមតិ ឯតេន អារម្មណប្បច្ចយភូតេន, ឯត្ថ វាតិ ទុក្ខស្ស អតិក្កមោ, និព្ពានំ. អារកត្តា កិលេសេហិ អរណីយតោ ច អរិយោ. សម្មាទិដ្ឋិអាទីនំ អដ្ឋន្នំ អង្គានំ វសេន អដ្ឋង្គិកោ. មារេន្តោ កិលេសេ គច្ឆតិ, និព្ពានត្ថិកេហិ មគ្គីយតិ, សយំ វា និព្ពានំ មគ្គតីតិ មគ្គោ. តតោ ឯវ ទុក្ខស្ស ឧបសមំ និរោធំ គច្ឆតីតិ ទុក្ខូបសមគាមី. យតោ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតីតិ សម្ពន្ធោ.

ស សត្តក្ខត្តុំ បរមំ, សន្ធាវិត្វាន បុគ្គលោតិ សោ ឯវំ ចតុសច្ចទស្សាវី អរិយបុគ្គលោ សោតាបន្នោ សព្ពមុទិន្ទ្រិយោ សមានោ សត្តវារបរមំយេវ ភវាទីសុ អបរាបរុប្បត្តិវសេន សន្ធាវិត្វា សំសរិត្វា. ឯកពីជី, កោលំកោលោ, សត្តក្ខត្តុបរមោតិ ឥន្ទ្រិយានំ តិក្ខមជ្ឈិមមុទុភាវេន តយោ ហិ សោតាបន្នា. តេសុ សព្ពមុទិន្ទ្រិយស្ស វសេនិទំ វុត្តំ ‘‘ស សត្តក្ខត្តុំ បរមំ, សន្ធាវិត្វានា’’តិ. ទុក្ខស្សន្តករោ ហោតីតិ វដ្ដទុក្ខស្ស អន្តករោ បរិយោសានករោ ហោតិ. កថំ? សព្ពសំយោជនក្ខយា អនុបុព្ពេន អគ្គមគ្គំ អធិគន្ត្វា និរវសេសានំ សំយោជនានំ ខេបនាតិ អរហត្តផលេនេវ ទេសនាយ កូដំ គណ្ហិ.

ចតុត្ថសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. មុសាវាទសុត្តវណ្ណនា

២៥. បញ្ចមេ ឯកធម្មំ អតីតស្សាតិ កា ឧប្បត្តិ? ភគវតោ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច មហាលាភសក្ការោ ឧប្បជ្ជិ, តិត្ថិយានំ បរិហាយិ. តេ ហតលាភសក្ការា និប្បភា និត្តេជា ឥស្សាបកតា ចិញ្ចមាណវិកំ នាម បរិព្ពាជិកំ ឧយ្យោជេសុំ – ‘‘ឯហិ, ត្វំ ភគិនិ, សមណំ គោតមំ អភូតេន អព្ភាចិក្ខស្សូ’’តិ. សា ភគវន្តំ ចតុបរិសមជ្ឈេ ធម្មំ ទេសេន្តំ ឧបគន្ត្វា អភូតេន អព្ភាចិក្ខិត្វា សក្កេនស្សា អភូតភាវេ បកាសិតេ មហាជនេន ‘‘ធី កាឡកណ្ណី’’តិ វិហារតោ និក្កឌ្ឍាបិតា បថវិយា វិវរេ ទិន្នេ អវីចិជាលានំ ឥន្ធនំ ហុត្វាវ អវីចិនិរយេ និព្ពត្តិ, ភិយ្យោសោមត្តាយ តិត្ថិយានំ លាភសក្ការោ បរិហាយិ. ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘អាវុសោ, ចិញ្ចមាណវិកា ឯវំ ឧឡារគុណំ អគ្គទក្ខិណេយ្យំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ អភូតេន អក្កោសិត្វា មហាវិនាសំ បត្តា’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបិ សា មំ អភូតេន អក្កោសិត្វា មហាវិនាសំ បត្តាយេវា’’តិ មហាបទុមជាតកម្បិ វិត្ថារេត្វា ឧបរិ ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមិស្សា អដ្ឋុប្បត្តិយា ‘‘ឯកធម្មំ អតីតស្សា’’តិ ឥទំ សុត្តំ ទេសេសិ.

តត្ថ ឯកធម្មន្តិ ឯកំ វចីសច្ចសង្ខាតំ ធម្មំ. អតីតស្សាតិ យា សា អដ្ឋ អនរិយវោហារេ វជ្ជេត្វា អដ្ឋសុ អរិយវោហារេសុ បតិដ្ឋាបនត្ថំ ‘‘សច្ចំ, ភណេ, នាលិក’’ន្តិ អរិយេហិ ឋបិតា មរិយាទា, តំ អតិក្កមិត្វា ឋិតស្ស. បុរិសោ ឯវ បុគ្គលោតិ បុរិសបុគ្គលោ, តស្ស. អករណីយន្តិ កាតុំ អសក្កុណេយ្យំ. សម្បជានមុសាវាទី ហិ បុគ្គលោ កិញ្ចិ បាបកម្មំ កត្វា ‘‘ឥទំ នាម តយា កត’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘ន មយា កត’’ន្តិ មុសាវាទេនេវ បរិហរិស្សតិ. ឯវញ្ច បដិបជ្ជន្តោ កិញ្ចិ បាបកម្មំ ករោតិយេវ, ន តត្ថ លជ្ជតិ សច្ចមរិយាទាយ សមតិក្កន្តត្តា. តេន វុត្តំ ‘‘កតមំ ឯកធម្មំ, យទិទំ, ភិក្ខវេ, សម្បជានមុសាវាទោ’’តិ.

គាថាយំ មុសាវាទិស្សាតិ មុសា អភូតំ អតច្ឆំ បរេសំ វិញ្ញាបនវសេន វទនសីលស្ស. យស្ស ទសសុ វចនេសុ ឯកម្បិ សច្ចំ នត្ថិ, ឯវរូបេ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. ជន្តុនោតិ សត្តស្ស. សត្តោ ហិ ជាយនដ្ឋេន ‘‘ជន្តូ’’តិ វុច្ចតិ. វិតិណ្ណបរលោកស្សាតិ វិស្សដ្ឋបរលោកស្ស. ឦទិសោ ហិ មនុស្សសម្បត្តិ ទេវលោកសម្បត្តិ អវសានេ និព្ពានសម្បត្តីតិ ឥមា តិស្សោបិ សម្បត្តិយោ ន បស្សតិ. នត្ថិ បាបន្តិ តស្ស តាទិសស្ស ឥទំ នាម បាបំ ន កត្តព្ពន្តិ នត្ថីតិ.

បញ្ចមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ទានសុត្តវណ្ណនា

២៦. ឆដ្ឋេ ឯវញ្ចេតិ ឯត្ថ ឯវន្តិ ឧបមាការេ និបាតោ, ចេតិ បរិកប្បនេ. សត្តាតិ រូបាទីសុ សត្តា វិសត្តា. ជានេយ្យុន្តិ ពុជ្ឈេយ្យុំ. ទានសំវិភាគស្សាតិ យាយ ហិ ចេតនាយ អន្នាទិទេយ្យធម្មំ សំហរិត្វា អនុកម្បាបូជាសុ អញ្ញតរវសេន បរេសំ ទីយតិ, តំ ទានំ. យាយ បន អត្តនា បរិភុញ្ជិតព្ពភាវេន គហិតវត្ថុស្ស ឯកទេសោ សំវិភជិត្វា ទីយតិ, អយំ សំវិភាគោ. វិបាកន្តិ ផលំ. យថាហំ ជានាមីតិ យថា អហំ ជានាមិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – តិរច្ឆានគតស្សបិ ទានំ ទត្វា អត្តភាវសតេ បវត្តសុខវិបច្ចនវសេន សតគុណា ទក្ខិណា ហោតីតិ ឯវមាទិនា, ភិក្ខវេ, យេន បការេន អហំ ទានស្ស សំវិភាគស្ស ច វិបាកំ កម្មវិបាកំ ញាណពលេន បច្ចក្ខតោ ជានាមិ, ឯវំ ឥមេ សត្តា យទិ ជានេយ្យុន្តិ. ន អទត្វា ភុញ្ជេយ្យុន្តិ យំ ភុញ្ជិតព្ពយុត្តកំ អត្តនោ អត្ថិ, តតោ បរេសំ ន អទត្វា មច្ឆរិយចិត្តេន ច តណ្ហាលោភវសេន ច ភុញ្ជេយ្យុំ, ទត្វាវ ភុញ្ជេយ្យុំ. ន ច នេសំ មច្ឆេរមលំ ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋេយ្យាតិ អត្តនោ សម្បត្តីនំ បរេហិ សាធារណភាវាសហនលក្ខណំ ចិត្តស្ស បភស្សរភាវទូសកានំ ឧបក្កិលេសភូតានំ កណ្ហធម្មានំ អញ្ញតរំ មច្ឆេរមលំ. អថ វា យថាវុត្តមច្ឆេរញ្ចេវ អញ្ញម្បិ ទានន្តរាយករំ ឥស្សាលោភទោសាទិមលញ្ច នេសំ សត្តានំ ចិត្តំ យថា ទានចេតនា ន បវត្តតិ, ន វា សុបរិសុទ្ធា ហោតិ, ឯវំ បរិយាទាយ បរិតោ គហេត្វា អភិភវិត្វា ន តិដ្ឋេយ្យ. កោ ហិ សម្មទេវ ទានផលំ ជានន្តោ អត្តនោ ចិត្តេ មច្ឆេរមលស្ស ឱកាសំ ទទេយ្យ.

យោបិ នេសំ អស្ស ចរិមោ អាលោបោតិ នេសំ សត្តានំ យោ សព្ពបច្ឆិមកោ អាលោបោ សិយា. ចរិមំ កពឡន្តិ តស្សេវ វេវចនំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ឥមេ សត្តា បកតិយា យត្តកេហិ អាលោបេហិ សយំ យាបេយ្យុំ, តេសុ ឯកមេវ អាលោបំ អត្តនោ អត្ថាយ ឋបេត្វា តទញ្ញេ សព្ពេ អាលោបេ អាគតាគតានំ អត្ថិកានំ ទត្វា យោ ឋបិតោ អាលោបោ អស្ស, សោ ឥធ ចរិមោ អាលោបោ នាម. តតោបិ ន អសំវិភជិត្វា ភុញ្ជេយ្យុំ, សចេ នេសំ បដិគ្គាហកា អស្សូតិ នេសំ សត្តានំ បដិគ្គាហកា យទិ សិយុំ, តតោបិ យថាវុត្តចរិមាលោបតោបិ សំវិភជិត្វាវ ឯកទេសំ ទត្វាវ ភុញ្ជេយ្យុំ, យថាហំ ទានសំវិភាគស្ស វិបាកំ បច្ចក្ខតោ ជានាមិ, ឯវំ យទិ ជានេយ្យុន្តិ. យស្មា ច ខោតិអាទិនា កម្មផលស្ស អប្បច្ចក្ខភាវតោ ឯវមេតេ សត្តា ទានសំវិភាគេសុ ន បវត្តន្តីតិ យថាធិប្បេតមត្ថំ ការណេន សម្បដិបាទេតិ. ឯតេនេវ តេសំ តទញ្ញបុញ្ញេសុ ច អប្បដិបត្តិយា អបុញ្ញេសុ ច បដិបត្តិយា ការណំ ទស្សិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

គាថាសុ យថាវុត្តំ មហេសិនាតិ មហេសិនា ភគវតា ‘‘តិរច្ឆានគតេ ទានំ ទត្វា សតគុណា ទក្ខិណា បាដិកង្ខិតព្ពា’ តិអាទិនា, ឥធេវ វា ‘‘ឯវំ ចេ សត្តា ជានេយ្យុ’’ន្តិអាទិនា យថាវុត្តំ, ញាណចារេន តំ យថាវុត្តំ ចិត្តំ ញាតន្តិ អត្ថោ. វិបាកំ សំវិភាគស្សាតិ សំវិភាគស្សបិ វិបាកំ, កោ បន វាទោ ទានស្ស. យថា ហោតិ មហប្ផលន្តិ យថា សោ វិបាកោ មហន្តំ ផលំ ហោតិ, ឯវំ ឥមេ សត្តា យទិ ជានេយ្យុន្តិ សម្ពន្ធោ. វិនេយ្យ មច្ឆេរមលន្តិ មច្ឆរិយមលំ អបនេត្វា កម្មផលសទ្ធាយ រតនត្តយសទ្ធាយ ច វិសេសតោ បសន្នេន ចិត្តេន យេសុ កិលេសេហិ អារកត្តា អរិយេសុ សីលាទិគុណសម្បន្នេសុ ទិន្នំ អប្បកម្បិ ទានំ មហប្ផលំ ហោតិ, តេសុ យុត្តកាលេន ទជ្ជុំ ទទេយ្យុំ.

មហប្ផលភាវករណតោ ទក្ខិណំ អរហន្តីតិ ទក្ខិណេយ្យា, សម្មាបដិបន្នា, តេសុ ទក្ខិណេយ្យេសុ. ទក្ខិណំ បរលោកំ សទ្ទហិត្វា ទាតព្ពំ ទេយ្យធម្មំ យថា តំ ទានំ ហោតិ មហាទានំ, ឯវំ ទត្វា. អថ វា ពហុនោ អន្នំ ទត្វា, កថំ បន អន្នំ ទាតព្ពន្តិ អាហ ‘‘ទក្ខិណេយ្យេសុ ទក្ខិណ’’ន្តិ. ឥតោ មនុស្សត្តា មនុស្សត្តភាវតោ ចុតា បដិសន្ធិវសេន សគ្គំ គច្ឆន្តិ ទាយកា. កាមកាមិនោតិ កាមេតព្ពានំ ឧឡារានំ ទេវភោគានំ បដិលទ្ធរូបវិភវេន កម្មុនា ឧបគមនេ សាធុការិតាយ កាមកាមិនោ សព្ពកាមសមង្គិនោ. មោទន្តិ យថារុចិ បរិចារេន្តីតិ អត្ថោ.

ឆដ្ឋសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. មេត្តាភាវនាសុត្តវណ្ណនា

២៧. សត្តមេ យានិ កានិចីតិ អនវសេសបរិយាទានំ. ឱបធិកានិ បុញ្ញកិរិយវត្ថូនីតិ

តេសំ និយមនំ. តត្ថ ឧបធិ វុច្ចន្តិ ខន្ធា, ឧបធិស្ស ករណំ សីលំ ឯតេសំ, ឧបធិប្បយោជនានិ វា ឱបធិកានិ. សម្បត្តិភវេ អត្តភាវជនកានិ បដិសន្ធិបវត្តិវិបាកទាយកានិ. បុញ្ញកិរិយវត្ថូនីតិ បុញ្ញកិរិយា ច តា តេសំ តេសំ ផលានិសំសានំ វត្ថូនិ ចាតិ បុញ្ញកិរិយវត្ថូនិ. តានិ បន សង្ខេបតោ ទានមយំ, សីលមយំ, ភាវនាមយន្តិ តិវិធានិ ហោន្តិ. តត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ បរតោ តិកនិបាតវណ្ណនាយំ អាវិ ភវិស្សតិ. មេត្តាយ ចេតោវិមុត្តិយាតិ មេត្តាភាវនាវសេន បដិលទ្ធតិកចតុក្កជ្ឈានសមាបត្តិយា. ‘‘មេត្តា’’តិ ហិ វុត្តេ ឧបចារោបិ លព្ភតិ អប្បនាបិ, ‘‘ចេតោវិមុត្តី’’តិ បន វុត្តេ អប្បនាឈានមេវ លព្ភតិ. តញ្ហិ នីវរណាទិបច្ចនីកធម្មតោ ចិត្តស្ស សុដ្ឋុ វិមុត្តិភាវេន ចេតោវិមុត្តីតិ វុច្ចតិ. កលំ នាគ្ឃន្តិ សោឡសិន្តិ មេត្តាព្រហ្មវិហារស្ស សោឡសភាគំ ឱបធិកានិ បុញ្ញកិរិយវត្ថូនិ ន អគ្ឃន្តិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – មេត្តាយ ចេតោវិមុត្តិយា យោ វិបាកោ, តំ សោឡស កោដ្ឋាសេ កត្វា តតោ ឯកំ បុន សោឡស កោដ្ឋាសេ កត្វា តត្ថ យោ ឯកកោដ្ឋាសោ, ន តំ អញ្ញានិ ឱបធិកានិ បុញ្ញកិរិយវត្ថូនិ អគ្ឃន្តីតិ. អធិគ្គហេត្វាតិ អភិភវិត្វា. ភាសតេតិ ឧបក្កិលេសវិសុទ្ធិយា ទិប្បតិ. តបតេតិ តតោ ឯវ អនវសេសេ បដិបក្ខធម្មេ សន្តបតិ. វិរោចតីតិ ឧភយសម្បត្តិយា វិរោចតិ. មេត្តា ហិ ចេតោវិមុត្តិ ចន្ទាលោកសង្ខាតា វិគតូបក្កិលេសា ជុណ្ហា វិយ ទិប្បតិ, អាតបោ វិយ អន្ធការំ បច្ចនីកធម្មេ វិធមន្តី តបតិ, ឱសធិតារកា វិយ វិជ្ជោតមានា វិរោចតិ ច.

សេយ្យថាបីតិ ឱបម្មទស្សនត្ថេ និបាតោ. តារករូបានន្តិ ជោតីនំ. ចន្ទិយាតិ ចន្ទស្ស អយន្តិ ចន្ទី, តស្សា ចន្ទិយា, បភាយ ជុណ្ហាយាតិ អត្ថោ. វស្សានន្តិ វស្សានំ ពហុវសេន លទ្ធវោហារស្ស ឧតុនោ. បច្ឆិមេ មាសេតិ កត្តិកមាសេ. សរទសមយេតិ សរទកាលេ. អស្សយុជកត្តិកមាសា ហិ លោកេ ‘‘សរទឧតូ’’តិ វុច្ចន្តិ. វិទ្ធេតិ ឧព្ពិទ្ធេ, មេឃវិគមេន ទូរីភូតេតិ អត្ថោ. តេនេវាហ ‘‘វិគតវលាហកេ’’តិ. ទេវេតិ អាកាសេ. នភំ អព្ភុស្សក្កមានោតិ ឧទយដ្ឋានតោ អាកាសំ ឧល្លង្ឃន្តោ. តមគតន្តិ តមំ. អភិវិហច្ចាតិ អភិហន្ត្វា វិធមិត្វា. ឱសធិតារកាតិ ឧស្សន្នា បភា ឯតាយ ធីយតិ, ឱសធីនំ វា អនុពលប្បទាយិកត្តា ឱសធីតិ លទ្ធនាមា តារកា.

ឯត្ថាហ – កស្មា បន ភគវតា សមានេបិ ឱបធិកភាវេ មេត្តា ឥតរេហិ ឱបធិកបុញ្ញេហិ វិសេសេត្វា វុត្តាតិ? វុច្ចតេ – សេដ្ឋដ្ឋេន និទ្ទោសភាវេន ច សត្តេសុ សុប្បដិបត្តិភាវតោ. សេដ្ឋា ហិ ឯតេ វិហារា, សព្ពសត្តេសុ សម្មាបដិបត្តិភូតានិ យទិទំ មេត្តាឈានានិ. យថា ច ព្រហ្មានោ និទ្ទោសចិត្តា វិហរន្តិ, ឯវំ ឯតេហិ សមន្នាគតា យោគិនោ ព្រហ្មសមាវ ហុត្វា វិហរន្តិ. តថា ហិមេ ‘‘ព្រហ្មវិហារា’’តិ វុច្ចន្តិ. ឥតិ សេដ្ឋដ្ឋេន និទ្ទោសភាវេន ច សត្តេសុ សុប្បដិបត្តិភាវតោ មេត្តាវ ឥតរេហិ ឱបធិកបុញ្ញេហិ វិសេសេត្វា វុត្តា.

ឯវម្បិ កស្មា មេត្តាវ ឯវំ វិសេសេត្វា វុត្តា? ឥតរេសំ ព្រហ្មវិហារានំ អធិដ្ឋានភាវតោ ទានាទីនំ សព្ពេសំ កល្យាណធម្មានំ បរិបូរិកត្តា ច. អយញ្ហិ សត្តេសុ ហិតាការប្បវត្តិលក្ខណា មេត្តា, ហិតូបសំហារសា, អាឃាតវិនយបច្ចុបដ្ឋានា. យទិ អនោធិសោ ភាវិតា ពហុលីកតា, អថ សុខេនេវ ករុណាទិភាវនា សម្បជ្ជន្តីតិ មេត្តា ឥតរេសំ ព្រហ្មវិហារានំ អធិដ្ឋានំ. តថា ហិ សត្តេសុ ហិតជ្ឈាសយតាយ សតិ នេសំ ទុក្ខាសហនតា, សម្បត្តិវិសេសានំ ចិរដ្ឋិតិកាមតា, បក្ខបាតាភាវេន សព្ពត្ថ សមប្បវត្តចិត្តតា ច សុខេនេវ ឥជ្ឈន្តិ. ឯវញ្ច សកលលោកហិតសុខវិធានាធិមុត្តា មហាពោធិសត្តា ‘‘ឥមស្ស ទាតព្ពំ, ឥមស្ស ន ទាតព្ព’’ន្តិ ឧត្តមវិចយវសេន វិភាគំ អកត្វា សព្ពសត្តានំ និរវសេសសុខនិទានំ ទានំ ទេន្តិ, ហិតសុខត្ថមេវ នេសំ សីលំ សមាទិយន្តិ, សីលបរិបូរណត្ថំ នេក្ខម្មំ ភជន្តិ, តេសំ ហិតសុខេសុ អសម្មោហត្ថាយ បញ្ញំ បរិយោទបេន្តិ, ហិតសុខាភិវឌ្ឍនត្ថមេវ ទឡ្ហំ វីរិយមារភន្តិ, ឧត្តមវីរិយវសេន វីរភាវំ បត្តាបិ សត្តានំ នានប្បការំ ហិតជ្ឈាសយេនេវ អបរាធំ ខមន្តិ, ‘‘ឥទំ វោ ទស្សាម, ករិស្សាមា’’តិអាទិនា កតំ បដិញ្ញាតំ ន វិសំវាទេន្តិ, តេសំ ហិតសុខាយេវ អចលាធិដ្ឋានា ហោន្តិ. តេសុ អចលាយ មេត្តាយ បុព្ពការិនោ ហិតជ្ឈាសយេនេវ នេសំ វិប្បការេ ឧទាសីនា ហោន្តិ, បុព្ពការិតាយបិ ន បច្ចុបការមាសិសន្តីតិ. ឯវំ តេ បារមិយោ បូរេត្វា យាវ ទសពលចតុ-វេសារជ្ជ-ឆអសាធារណញាណ-អដ្ឋារសាវេណិកពុទ្ធធម្មប្បភេទេ សព្ពេបិ កល្យាណធម្មេ បរិបូរេន្តិ. ឯវំ ទានាទីនំ សព្ពេសំ កល្យាណធម្មានំ បារិបូរិកា មេត្តាតិ ច ឥមស្ស វិសេសស្ស ទស្សនត្ថំ សា ឥតរេហិ វិសេសេត្វា វុត្តា.

អបិច មេត្តាយ ឥតរេហិ ឱបធិកបុញ្ញេហិ មហានុភាវតា វេលាមសុត្តេន ទីបេតព្ពា. តត្ថ ហិ យថា នាម មហតា វេលាមស្ស ទានតោ ឯកស្ស សោតាបន្នស្ស ទានំ មហប្ផលតរំ វុត្តំ, ឯវំ សោតាបន្នសតតោ ឯកស្ស សកទាគាមិស្ស ទានំ…បេ… បច្ចេកពុទ្ធសតតោ ភគវតោ, តតោបិ ពុទ្ធប្បមុខស្ស សង្ឃស្ស ទានំ, តតោបិ ចាតុទ្ទិសស្ស សង្ឃស្ស វិហារទានំ, តតោបិ សរណគមនំ, តតោបិ សីលសមាទានំ, តតោបិ គទ្ទូហនមត្តំ កាលំ មេត្តាភាវនា មហប្ផលតរា វុត្តា. យថាហ –

‘‘យំ គហបតិ វេលាមោ ព្រាហ្មណោ ទានំ អទាសិ មហាទានំ. យោ ចេកំ ទិដ្ឋិសម្បន្នំ ភោជេយ្យ, ឥទំ តតោ មហប្ផលតរំ. យោ ច សតំ ទិដ្ឋិសម្បន្នំ ភោជេយ្យ…បេ… សុរាមេរយមជ្ជប្បមាទដ្ឋានា វេរមណិំ. យោ ច អន្តមសោ គទ្ទូហនមត្តម្បិ មេត្តចិត្តំ ភាវេយ្យ, ឥទំ តតោ មហប្ផលតរ’’ន្តិ (អ. និ. ៩.២០).

មហគ្គតបុញ្ញភាវេន បនស្សា បរិត្តបុញ្ញតោ សាតិសយតាយ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘យំ បមាណកតំ កម្មំ, ន តំ តត្រាវសិស្សតិ, ន តំ តត្រាវតិដ្ឋតី’’តិ (ទី. និ. ១.៥៥៦; សំ. និ. ៤.៣៦០). កាមាវចរកម្មញ្ហិ បមាណកតំ នាម, មហគ្គតកម្មំ បន បមាណំ អតិក្កមិត្វា ឱធិសកានោធិសកផរណវសេន វឌ្ឍិត្វា កតត្តា អប្បមាណកតំ នាម. កាមាវចរកម្មំ តស្ស មហគ្គតកម្មស្ស អន្តរា លគ្គិតុំ វា តំ កម្មំ អភិភវិត្វា អត្តនោ វិបាកស្ស ឱកាសំ គហេត្វា ឋាតុំ វា ន សក្កោតិ, អថ ខោ មហគ្គតកម្មមេវ តំ បរិត្តកម្មំ មហោឃោ វិយ បរិត្តំ ឧទកំ អភិភវិត្វា អត្តនោ ឱកាសំ គហេត្វា តិដ្ឋតិ, តស្ស វិបាកំ បដិពាហិត្វា សយមេវ ព្រហ្មសហព្យតំ ឧបនេតីតិ អយញ្ហិ តស្ស អត្ថោតិ.

គាថាសុ យោតិ យោ កោចិ គហដ្ឋោ វា បព្ពជិតោ វា. មេត្តន្តិ មេត្តាឈានំ. អប្បមាណន្តិ ភាវនាវសេន អារម្មណវសេន ច អប្បមាណំ. អសុភភាវនាទយោ វិយ ហិ អារម្មណេ ឯកទេសគ្គហណំ អកត្វា អនវសេសផរណវសេន អនោធិសោផរណវសេន ច អប្បមាណារម្មណតាយ បគុណភាវនាវសេន អប្បមាណំ. តនូ សំយោជនា ហោន្តីតិ មេត្តាឈានំ បាទកំ កត្វា សម្មសិត្វា ហេដ្ឋិមេ អរិយមគ្គេ អធិគច្ឆន្តស្ស សុខេនេវ បដិឃសំយោជនាទយោ បហីយមានា តនូ ហោន្តិ. តេនាហ ‘‘បស្សតោ ឧបធិក្ខយ’’ន្តិ. ‘‘ឧបធិក្ខយោ’’តិ ហិ និព្ពានំ វុច្ចតិ. តញ្ចស្ស សច្ឆិកិរិយាភិសមយវសេន មគ្គញាណេន បស្សតិ. អថ វា តនូ សំយោជនា ហោន្តីតិ មេត្តាឈានបទដ្ឋានាយ វិបស្សនាយ អនុក្កមេន ឧបធិក្ខយសង្ខាតំ អរហត្តំ បត្វា តំ បស្សតោ បគេវ ទសបិ សំយោជនា តនូ ហោន្តិ, បហីយន្តីតិ អត្ថោ. អថ វា តនូ សំយោជនា ហោន្តីតិ បដិឃោ ចេវ បដិឃសម្បយុត្តសំយោជនា ច តនុកា ហោន្តិ. បស្សតោ ឧបធិក្ខយន្តិ តេសំយេវ កិលេសូបធីនំ ខយសង្ខាតំ មេត្តំ អធិគមវសេន បស្សន្ត ស្សាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

ឯវំ កិលេសប្បហានំ និព្ពានាធិគមញ្ច មេត្តាភាវនាយ សិខាប្បត្តមានិសំសំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អញ្ញេ អានិសំសេ ទស្សេតុំ ‘‘ឯកម្បិ ចេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អទុដ្ឋចិត្តោតិ មេត្តាពលេន សុដ្ឋុ វិក្ខម្ភិតព្យាបាទតាយ ព្យាបាទេន អទូសិតចិត្តោ. មេត្តាយតីតិ ហិតផរណវសេន មេត្តំ ករោតិ. កុសលោតិ អតិសយេន កុសលវា មហាបុញ្ញោ, បដិឃាទិអនត្ថវិគមេន វោ. ខេមី តេនាតិ តេន មេត្តាយិតេន. សព្ពេ ច បាណេតិ ចសទ្ទោ ព្យតិរេកេ. មនសានុកម្បន្តិ ចិត្តេន អនុកម្បន្តោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ឯកសត្តវិសយាបិ តាវ មេត្តា មហាកុសលរាសិ, សព្ពេ បន បាណេ អត្តនោ បិយបុត្តំ វិយ ហិតផរណេន មនសា អនុកម្បន្តោ បហូតំ ពហុំ អនប្បកំ អបរិយន្តំ ចតុសដ្ឋិមហាកប្បេបិ អត្តនោ វិបាកប្បពន្ធំ បវត្តេតុំ សមត្ថំ ឧឡារបុញ្ញំ អរិយោ បរិសុទ្ធចិត្តោ បុគ្គលោ បករោតិ និប្ផាទេតិ.

សត្តសណ្ឌន្តិ សត្តសង្ខាតេន សណ្ឌេន សមន្នាគតំ ភរិតំ, សត្តេហិ អវិរឡំ អាកិណ្ណមនុស្សន្តិ អត្ថោ. វិជិត្វាតិ អទណ្ឌេន អសត្ថេន ធម្មេនេវ វិជិនិត្វា. រាជិសយោតិ ឥសិសទិសា ធម្មិករាជានោ. យជមានាតិ ទានានិ ទទមានា. អនុបរិយគាតិ វិចរិំសុ.

អស្សមេធន្តិអាទីសុ បោរាណករាជកាលេ កិរ សស្សមេធំ, បុរិសមេធំ, សម្មាបាសំ, វាចាបេយ្យន្តិ ចត្តារិ សង្គហវត្ថូនិ អហេសុំ, យេហិ រាជានោ លោកំ សង្គណ្ហិំសុ. តត្ថ និប្ផន្នសស្សតោ ទសមភាគគ្គហណំ សស្សមេធំ នាម, សស្សសម្បាទនេ, មេធាវិតាតិ អត្ថោ. មហាយោធានំ ឆមាសិកំ ភត្តវេតនានុប្បទានំ បុរិសមេធំ នាម, បុរិសសង្គណ្ហនេ មេធាវិតាតិ អត្ថោ. ទលិទ្ទមនុស្សានំ បោត្ថកេ លេខំ គហេត្វា តីណិ វស្សានិ វិនា វឌ្ឍិយា សហស្សទ្វិសហស្សមត្តធនានុប្បទានំ សម្មាបាសំ នាម. តញ្ហិ សម្មា មនុស្សេ បាសេតិ ហទយេ ពន្ធិត្វា វិយ ឋបេតិ, តស្មា ‘‘សម្មាបាស’’ន្តិ វុច្ចតិ. ‘‘តាត មាតុលា’’តិអាទិនា បន សណ្ហវាចាយ សង្គហណំ វាចាបេយ្យំ នាម, បេយ្យវជ្ជំ បិយវាចតាតិ អត្ថោ. ឯវំ ចតូហិ សង្គហវត្ថូហិ សង្គហិតំ រដ្ឋំ ឥទ្ធញ្ចេវ ហោតិ ផីតញ្ច បហូតអន្នបានំ ខេមំ និរព្ពុទំ. មនុស្សា មុទា មោទមានា ឧរេ បុត្តេ នច្ចេន្តា អបារុតឃរា វិហរន្តិ. ឥទំ ឃរទ្វារេសុ អគ្គឡានំ អភាវតោ ‘‘និរគ្គឡ’’ន្តិ វុច្ចតិ. អយំ បោរាណិកា បវេណិ, អយំ បោរាណិកា បកតិ.

អបរភាគេ បន ឱក្កាករាជកាលេ ព្រាហ្មណា ឥមានិ ចត្តារិ សង្គហវត្ថូនិ ឥមញ្ច រដ្ឋសម្បត្តិំ បរិវត្តេន្តា ឧទ្ធម្មូលំ កត្វា អស្សមេធំ បុរិសមេធន្តិអាទិកេ បញ្ច យញ្ញេ នាម អកំសុ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា ព្រាហ្មណធម្មិយសុត្តេ –

‘‘តេសំ អាសិ វិបល្លាសោ, ទិស្វាន អណុតោ អណុំ…បេ….

‘‘តេ តត្ថ មន្តេ គន្ថេត្វា, ឱក្កាកំ តទុបាគមុ’’ន្តិ. (សុ. និ. ៣០១-៣០៤);

តត្ថ អស្សមេត្ថ មេធន្តិ ពាធេន្តីតិ អស្សមេធោ. ទ្វីហិ បរិយញ្ញេហិ យជិតព្ពស្ស ឯកវីសតិយូបស្ស ឯកស្មិំ បច្ឆិមទិវសេ ឯវ សត្តនវុតិបញ្ចបសុសតឃាតភីសនស្ស ឋបេត្វា ភូមិញ្ច បុរិសេ ច អវសេសសព្ពវិភវទក្ខិណស្ស យញ្ញស្សេតំ អធិវចនំ. បុរិសមេត្ថ មេធន្តិ ពាធេន្តីតិ បុរិសមេធោ. ចតូហិ បរិយញ្ញេហិ យជិតព្ពស្ស សទ្ធិំភូមិយា អស្សមេធេ វុត្តវិភវទក្ខិណស្ស យញ្ញស្សេតំ អធិវចនំ. សម្មមេត្ថ បាសន្តិ ខិបន្តីតិ សម្មាបាសោ. យុគច្ឆិគ្គឡេ បវេសនទណ្ឌកសង្ខាតំ សម្មំ ខិបិត្វា តស្ស បតិតោកាសេ វេទិំ កត្វា សំហារិមេហិ យូបាទីហិ សរស្សតិនទិយា និមុគ្គោកាសតោ បភុតិ បដិលោមំ គច្ឆន្តេន យជិតព្ពស្ស សត្រយាគស្សេតំ អធិវចនំ វាជមេត្ថ បិវន្តីតិ វាជបេយ្យោ. ឯកេន បរិយញ្ញេន សត្តរសហិ បសូហិ យជិតព្ពស្ស ពេឡុវយូបស្ស សត្តរសកទក្ខិណស្ស យញ្ញស្សេតំ អធិវចនំ. នត្ថិ ឯត្ថ អគ្គឡោតិ និរគ្គឡោ. នវហិ បរិយញ្ញេហិ យជិតព្ពស្ស សទ្ធិំ ភូមិយា បុរិសេហិ ច អស្សមេធេ វុត្តវិភវទក្ខិណស្ស សព្ពមេធបរិយាយនាមស្ស អស្សមេធវិកប្បស្សេតំ អធិវចនំ.

ចន្ទប្បភាតិ ចន្ទប្បភាយ. តារគណាវ សព្ពេតិ យថា សព្ពេបិ តារាគណា ចន្ទិមសោភាយ សោឡសិម្បិ កលំ នាគ្ឃន្តិ, ឯវំ តេ អស្សមេធាទយោ យញ្ញា មេត្តចិត្តស្ស វុត្តលក្ខណេន សុភាវិតស្ស សោឡសិម្បិ កលំ នានុភវន្តិ, ន បាបុណន្តិ, នាគ្ឃន្តីតិ អត្ថោ.

ឥទានិ អបរេបិ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកេ មេត្តាភាវនាយ អានិសំសេ ទស្សេតុំ ‘‘យោ ន ហន្តី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យោតិ មេត្តាព្រហ្មវិហារភាវនានុយុត្តោ បុគ្គលោ. ន ហន្តីតិ តេនេវ មេត្តាភាវនានុភាវេន ទូរវិក្ខម្ភិតព្យាបាទតាយ ន កញ្ចិ សត្តំ ហិំសតិ, លេឌ្ឌុទណ្ឌាទីហិ ន វិពាធតិ វា. ន ឃាតេតីតិ បរំ សមាទបេត្វា ន សត្តេ ហនាបេតិ ន វិពាធាបេតិ ច. ន ជិនាតីតិ សារម្ភវិគ្គាហិកកថាទិវសេន ន កញ្ចិ ជិនាតិ សារម្ភស្សេវ អភាវតោ, ជានិករណវសេន វា អឌ្ឌករណាទិនា ន កញ្ចិ ជិនាតិ. ន ជាបយេតិ បរេបិ បយោជេត្វា បរេសំ ធនជានិំ ន ការាបេយ្យ. មេត្តំសោតិ មេត្តាមយចិត្តកោដ្ឋាសោ, មេត្តាយ វា អំសោ អវិជហនដ្ឋេន អវយវភូតោតិ មេត្តំសោ. សព្ពភូតេសូតិ សព្ពសត្តេសុ. តតោ ឯវ វេរំ តស្ស ន កេនចីតិ អកុសលវេរំ តស្ស កេនចិបិ ការណេន នត្ថិ, បុគ្គលវេរសង្ខាតោ វិរោធោ កេនចិ បុរិសេន សទ្ធិំ តស្ស មេត្តាវិហារិស្ស នត្ថីតិ.

ឯវមេតស្មិំ ឯកកនិបាតេ បដិបាដិយា តេរសសុ សុត្តេសុ សិក្ខាសុត្តទ្វយេ ចាតិ បន្នរសសុ សុត្តេសុ វិវដ្ដំ កថិតំ, នីវរណសុត្តំ សំយោជនសុត្តំ អប្បមាទសុត្តំ អដ្ឋិសញ្ចយសុត្តន្តិ ឯតេសុ ចតូសុ សុត្តេសុ វដ្ដវិវដ្ដំ កថិតំ. ឥតរេសុ បន វដ្ដមេវ កថិតន្តិ.

សត្តមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បរមត្ថទីបនិយា

ខុទ្ទកនិកាយ-អដ្ឋកថាយ

ឥតិវុត្តកស្ស ឯកកនិបាតវណ្ណនា និដ្ឋិតា.