៨. កុក្កុដមិត្តនេសាទវត្ថុ

បាណិម្ហិ ចេតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ កុក្កុដមិត្តំ នាម នេសាទំ អារព្ភ កថេសិ.

រាជគហេ កិរ ឯកា សេដ្ឋិធីតា វយប្បត្តា សត្តភូមិកបាសាទស្ស ឧបរិ សិរិគព្ភេ អារក្ខណត្ថាយ ឯកំ បរិចារិកំ ទត្វា មាតាបិតូហិ វាសិយមានា ឯកទិវសំ សាយន្ហសមយេ វាតបានេន អន្តរវីថិំ ឱលោកេន្តី បញ្ច បាសសតានិ បញ្ច សូលសតានិ អាទាយ មិគេ វធិត្វា ជីវមានំ ឯកំ កុក្កុដមិត្តំ នាម នេសាទំ បញ្ច មិគសតានិ វធិត្វា តេសំ មំសេន មហាសកដំ បូរេត្វា សកដធុរេ និសីទិត្វា មំសវិក្កិណនត្ថាយ នគរំ បវិសន្តំ ទិស្វា តស្មិំ បដិពទ្ធចិត្តា បរិចារិកាយ ហត្ថេ បណ្ណាការំ ទត្វា ‘‘គច្ឆ, ឯតស្ស បណ្ណាការំ ទត្វា គមនកាលំ ញត្វា ឯហី’’តិ បេសេសិ. សា គន្ត្វា តស្ស បណ្ណាការំ ទត្វា បុច្ឆិ – ‘‘កទា គមិស្សសី’’តិ? សោ ‘‘អជ្ជ មំសំ វិក្កិណិត្វា បាតោវ អសុកទ្វារេន នាម និក្ខមិត្វា គមិស្សាមី’’តិ អាហ. សា តេន កថិតកថំ សុត្វា អាគន្ត្វា តស្សា អារោចេសិ. សេដ្ឋិធីតា អត្តនា គហេតព្ពយុត្តកំ វត្ថាភរណជាតំ សំវិទហិត្វា បាតោវ មលិនវត្ថំ និវាសេត្វា កុដំ អាទាយ ទាសីហិ សទ្ធិំ ឧទកតិត្ថំ គច្ឆន្តី វិយ និក្ខមិត្វា តំ ឋានំ គន្ត្វា តស្សាគមនំ ឱលោកេន្តី អដ្ឋាសិ. សោបិ បាតោវ សកដំ បាជេន្តោ និក្ខមិ. សា តស្ស បច្ឆតោ បច្ឆតោ បាយាសិ. សោ តំ ទិស្វា ‘‘អហំ តំ ‘អសុកស្ស នាម ធីតា’តិ ន ជានាមិ, មា មំ អនុពន្ធិ, អម្មា’’តិ អាហ. ន មំ ត្វំ បក្កោសសិ, អហំ អត្តនោ ធម្មតាយ អាគច្ឆាមិ, ត្វំ តុណ្ហី ហុត្វា អត្តនោ សកដំ បាជេហីតិ. សោ បុនប្បុនំ តំ និវារេតិយេវ. អថ នំ សា អាហ – ‘‘សាមិ, សិរី នាម អត្តនោ សន្តិកំ អាគច្ឆន្តី និវារេតុំ ន វដ្ដតី’’តិ. សោ តស្សា និស្សំសយេន អាគមនការណំ ញត្វា តំ សកដំ អារោបេត្វា អគមាសិ. តស្សា មាតាបិតរោ ឥតោ ចិតោ ច បរិយេសាបេត្វា អបស្សន្តា ‘‘មតា ភវិស្សតី’’តិ មតកភត្តំ ករិំសុ. សាបិ តេន សទ្ធិំ សំវាសមន្វាយ បដិបាដិយា សត្ត បុត្តេ វិជាយិត្វា តេ វយប្បត្តេ ឃរពន្ធនេន ពន្ធិ.

អថេកទិវសំ សត្ថា បច្ចូសសមយេ លោកំ វោលោកេន្តោ កុក្កុដមិត្តំ សបុត្តំ សសុណិសំ អត្តនោ ញាណជាលស្ស អន្តោ បវិដ្ឋំ ទិស្វា, ‘‘កិំ នុ ខោ ឯត’’ន្តិ ឧបធារេន្តោ តេសំ បន្នរសន្នម្បិ សោតាបត្តិមគ្គស្ស ឧបនិស្សយំ ទិស្វា បាតោវ បត្តចីវរំ អាទាយ តស្ស បាសដ្ឋានំ អគមាសិ. តំ ទិវសំ បាសេ ពទ្ធោ ឯកមិគោបិ នាហោសិ. សត្ថា តស្ស បាសមូលេ បទវលញ្ជំ ទស្សេត្វា បុរតោ ឯកស្ស គុម្ពស្ស ហេដ្ឋា ឆាយាយំ និសីទិ. កុក្កុដមិត្តោ បាតោវ ធនុំ អាទាយ បាសដ្ឋានំ គន្ត្វា អាទិតោ បដ្ឋាយ បាសេ ឱលោកយមានោ បាសេ ពទ្ធំ ឯកម្បិ មិគំ អទិស្វា សត្ថុ បទវលញ្ជំ អទ្ទស. អថស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘កោ មយ្ហំ ពទ្ធមិគេ មោចេន្តោ វិចរតី’’តិ. សោ សត្ថរិ អាឃាតំ ពន្ធិត្វា គច្ឆន្តោ គុម្ពមូលេ និសិន្នំ សត្ថារំ ទិស្វា, ‘‘ឥមិនា មម មិគា មោចិតា ភវិស្សន្តិ, មារេស្សាមិ ន’’ន្តិ ធនុំ អាកឌ្ឍិ. សត្ថា ធនុំ អាកឌ្ឍិតុំ ទត្វា វិស្សជ្ជេតុំ នាទាសិ. សោ សរំ វិស្សជ្ជេតុម្បិ ឱរោបេតុម្បិ អសក្កោន្តោ ផាសុកាហិ ភិជ្ជន្តីហិ វិយ មុខតោ ខេឡេន បគ្ឃរន្តេន កិលន្តរូបោ អដ្ឋាសិ. អថស្ស បុត្តា គេហំ គន្ត្វា ‘‘បិតា នោ ចិរាយតិ, កិំ នុ ខោ ឯត’’ន្តិ វត្វា ‘‘គច្ឆថ, តាតា, បិតុ សន្តិក’’ន្តិ មាតរា បេសិតា ធនូនិ អាទាយ គន្ត្វា បិតរំ តថាឋិតំ ទិស្វា ‘‘អយំ នោ បិតុ បច្ចាមិត្តោ ភវិស្សតី’’តិ សត្តបិ ជនា ធនូនិ អាកឌ្ឍិត្វា ពុទ្ធានុភាវេន យថា នេសំ បិតា ឋិតោ, តថេវ អដ្ឋំសុ. អថ នេសំ មាតា ‘‘កិំ នុ ខោ មេ បុត្តាបិ ចិរាយន្តី’’តិ វត្វា សត្តហិ សុណិសាហិ សទ្ធិំ គន្ត្វា តេ តថាឋិតេ ទិស្វា ‘‘កស្ស នុ ខោ ឥមេ ធនូនិ អាកឌ្ឍិត្វា ឋិតា’’តិ ឱលោកេន្តី សត្ថារំ ទិស្វា ពាហា បគ្គយ្ហ – ‘‘មា មេ បិតរំ នាសេថ, មា មេ បិតរំ នាសេថា’’តិ មហាសទ្ទមកាសិ. កុក្កុដមិត្តោ តំ សទ្ទំ សុត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘នដ្ឋោ វតម្ហិ, សសុរោ កិរ មេ ឯស, អហោ មយា ភារិយំ កម្មំ កត’’ន្តិ. បុត្តាវិស្ស ‘‘អយ្យកោ កិរ នោ ឯស, អហោ ភារិយំ កម្មំ កត’’ន្តិ ចិន្តយិំសុ. កុក្កុដមិត្តោ ‘‘អយំ សសុរោ មេ’’តិ មេត្តចិត្តំ ឧបដ្ឋបេសិ, បុត្តាបិស្ស ‘‘អយ្យកោ នោ’’តិ មេត្តចិត្តំ ឧបដ្ឋបេសុំ. អថ តេ នេសំ មាតា សេដ្ឋិធីតា ‘‘ខិប្បំ ធនូនិ ឆឌ្ឌេត្វា បិតរំ មេ ខមាបេថា’’តិ អាហ.

សត្ថា តេសំ មុទុចិត្តតំ ញត្វា ធនុំ ឱតារេតុំ អទាសិ. តេ សព្ពេ សត្ថារំ វន្ទិត្វា ‘‘ខមថ នោ, ភន្តេ’’តិ ខមាបេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. អថ នេសំ សត្ថា អនុបុព្ពិំ កថំ កថេសិ. ទេសនាវសានេ កុក្កុដមិត្តោ សទ្ធិំ បុត្តេហិ ចេវ សុណិសាហិ ច អត្តបញ្ចទសមោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. សត្ថា បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បច្ឆាភត្តំ វិហារំ អគមាសិ. អថ នំ អានន្ទត្ថេរោ បុច្ឆិ – ‘‘ភន្តេ, កហំ គមិត្ថា’’តិ. កុក្កុដមិត្តស្ស សន្តិកំ, អានន្ទាតិ. បាណាតិបាតកម្មស្ស វោ, ភន្តេ, អការកោ កតោតិ. អាមានន្ទ, សោ អត្តបញ្ចទសមោ អចលសទ្ធាយ បតិដ្ឋាយ តីសុ រតនេសុ និក្កង្ខោ ហុត្វា បាណាតិបាតកម្មស្ស អការកោ ជាតោតិ. ភិក្ខូ អាហំសុ – ‘‘ននុ, ភន្តេ, ភរិយាបិស្ស អត្ថី’’តិ. អាម, ភិក្ខវេ, សា កុលគេហេ កុមារិកា ហុត្វា សោតាបត្តិផលំ បត្តាតិ. ភិក្ខូ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘កុក្កុដមិត្តស្ស កិរ ភរិយា កុមារិកកាលេ ឯវ សោតាបត្តិផលំ បត្វា តស្ស គេហំ គន្ត្វា សត្ត បុត្តេ លភិ, សា ឯត្តកំ កាលំ សាមិកេន ‘ធនុំ អាហរ, សរេ អាហរ, សត្តិំ អាហរ, សូលំ អាហរ, ជាលំ អាហរា’តិ វុច្ចមានា តានិ អទាសិ. សោបិ តាយ ទិន្នានិ អាទាយ គន្ត្វា បាណាតិបាតំ ករោតិ, កិំ នុ ខោ សោតាបន្នាបិ បាណាតិបាតំ ករោន្តី’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ, ‘‘ន, ភិក្ខវេ, សោតាបន្នា បាណាតិបាតំ ករោន្តិ, សា បន ‘សាមិកស្ស វចនំ ករោមី’តិ តថា អកាសិ. ‘ឥទំ គហេត្វា ឯស គន្ត្វា បាណាតិបាតំ ករោតូ’តិ តស្សា ចិត្តំ នត្ថិ. បាណិតលស្មិញ្ហិ វណេ អសតិ វិសំ គណ្ហន្តស្ស តំ វិសំ អនុឌហិតុំ ន សក្កោតិ, ឯវមេវំ អកុសលចេតនាយ អភាវេន បាបំ អករោន្តស្ស ធនុអាទីនិ នីហរិត្វា ទទតោបិ បាបំ នាម ន ហោតី’’តិ វត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

១២៤. ‘‘បាណិម្ហិ ចេ វណោ នាស្ស, ហរេយ្យ បាណិនា វិសំ;

នាព្ពណំ វិសមន្វេតិ, នត្ថិ បាបំ អកុព្ពតោ’’តិ.

តត្ថ នាស្សាតិ ន ភវេយ្យ. ហរេយ្យាតិ ហរិតុំ សក្កុណេយ្យ. កិំ ការណា? យស្មា នាព្ពណំ វិសមន្វេតិ អវណញ្ហិ បាណិំ វិសំ អន្វេតុំ ន សក្កោតិ, ឯវមេវ ធនុអាទីនិ នីហរិត្វា ទេន្តស្សាបិ អកុសលចេតនាយ អភាវេន បាបំ អកុព្ពតោ បាបំ នាម នត្ថិ, អវណំ បាណិំ វិសំ វិយ នាស្ស ចិត្តំ បាបំ អនុគច្ឆតីតិ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

អបរេន សមយេន ភិក្ខូ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘កោ នុ ខោ កុក្កុដមិត្តស្ស សបុត្តស្ស សសុណិសស្ស សោតាបត្តិមគ្គស្សូបនិស្សយោ, កេន ការណេន នេសាទកុលេ និព្ពត្តោ’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ, ភិក្ខវេ, អតីតេ កស្សបទសពលស្ស ធាតុចេតិយំ សំវិទហន្តា ឯវមាហំសុ – ‘‘កិំ នុ ខោ ឥមស្ស ចេតិយស្ស មត្តិកា ភវិស្សតិ, កិំ ឧទក’’ន្តិ. អថ នេសំ ឯតទហោសិ – ‘‘ហរិតាលមនោសិលា មត្តិកា ភវិស្សតិ, តិលតេលំ ឧទក’’ន្តិ. តេ ហរិតាលមនោសិលា កោដ្ដេត្វា តិលតេលេន សំសន្ទិត្វា ឥដ្ឋកាយ ឃដេត្វា សុវណ្ណេន ខចិត្វា អន្តោ ចិនិំសុ, ពហិមុខេ បន ឯកគ្ឃនសុវណ្ណឥដ្ឋកាវ អហេសុំ. ឯកេកា សតសហស្សគ្ឃនិកា អហោសិ. តេ យាវ ធាតុនិធានា ចេតិយេ និដ្ឋិតេ ចិន្តយិំសុ – ‘‘ធាតុនិធានកាលេ ពហុនា ធនេន អត្ថោ, កំ នុ ខោ ជេដ្ឋកំ ករោមា’’តិ.

អថេកោ គាមវាសិកោ សេដ្ឋិ ‘‘អហំ ជេដ្ឋកោ ភវិស្សាមី’’តិ ធាតុនិធានេ ឯកំ ហិរញ្ញកោដិំ បក្ខិបិ. តំ ទិស្វា រដ្ឋវាសិនោ ‘‘អយំ នគរសេដ្ឋិ ធនមេវ សំហរតិ, ឯវរូបេ ចេតិយេ ជេដ្ឋកោ ភវិតុំ ន សក្កោតិ, គាមវាសី បន កោដិធនំ បក្ខិបិត្វា ជេដ្ឋកោ ជាតោ’’តិ ឧជ្ឈាយិំសុ. សោ តេសំ កថំ សុត្វា ‘‘អហំ ទ្វេ កោដិយោ ទត្វា ជេដ្ឋកោ ភវិស្សាមី’’តិ ទ្វេ កោដិយោ អទាសិ. ឥតរោ ‘‘អហមេវ ជេដ្ឋកោ ភវិស្សាមី’’តិ តិស្សោ កោដិយោ អទាសិ. ឯវំ វឌ្ឍេត្វា វឌ្ឍេត្វា នគរវាសី អដ្ឋ កោដិយោ អទាសិ. គាមវាសិនោ បន គេហេ នវកោដិធនមេវ អត្ថិ, នគរវាសិនោ ចត្តាលីសកោដិធនំ. តស្មា គាមវាសី ចិន្តេសិ – ‘‘សចាហំ នវ កោដិយោ ទស្សាមិ, អយំ ‘ទស កោដិយោ ទស្សាមី’តិ វក្ខតិ, អថ មេ និទ្ធនភាវោ បញ្ញាយិស្សតី’’តិ. សោ ឯវមាហ – ‘‘អហំ ឯត្តកញ្ច ធនំ ទស្សាមិ, សបុត្តទារោ ច ចេតិយស្ស ទាសោ ភវិស្សាមី’’តិ សត្ត បុត្តេ សត្ត សុណិសាយោ ភរិយញ្ច គហេត្វា អត្តនា សទ្ធិំ ចេតិយស្ស និយ្យាទេសិ. រដ្ឋវាសិនោ ‘‘ធនំ នាម សក្កា ឧប្បាទេតុំ, អយំ បន សបុត្តទារោ អត្តានំ និយ្យាទេសិ, អយមេវ ជេដ្ឋកោ ហោតូ’’តិ តំ ជេដ្ឋកំ ករិំសុ. ឥតិ តេ សោឡសបិ ជនា ចេតិយស្ស ទាសា អហេសុំ. រដ្ឋវាសិនោ បន តេ ភុជិស្សេ អកំសុ. ឯវំ សន្តេបិ ចេតិយមេវ បដិជគ្គិត្វា យាវតាយុកំ ឋត្វា តតោ ចុតា ទេវលោកេ និព្ពត្តិំសុ. តេសុ ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ ទេវលោកេ វសន្តេសុ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ ភរិយា តតោ ចវិត្វា រាជគហេ សេដ្ឋិនោ ធីតា ហុត្វា និព្ពត្តិ. សា កុមារិកាវ ហុត្វា សោតាបត្តិផលំ បាបុណិ. អទិដ្ឋសច្ចស្ស បន បដិសន្ធិ នាម ភារិយាតិ តស្សា សាមិកោ សម្បរិវត្តមានោ គន្ត្វា នេសាទកុលេ និព្ពត្តិ. តស្ស សហ ទស្សនេនេវ សេដ្ឋិធីតរំ បុព្ពសិនេហោ អជ្ឈោត្ថរិ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘បុព្ពេវ សន្និវាសេន, បច្ចុប្បន្នហិតេន វា;

ឯវំ តំ ជាយតេ បេមំ, ឧប្បលំវ យថោទកេ’’តិ. (ជា. ១.២.១៧៤);

សា បុព្ពសិនេហេនេវ នេសាទកុលំ អគមាសិ. បុត្តាបិស្សា ទេវលោកា ចវិត្វា តស្សា ឯវ កុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិំ គណ្ហិំសុ, សុណិសាយោបិស្សា តត្ថ តត្ថ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តា តេសំយេវ គេហំ អគមំសុ. ឯវំ តេ សព្ពេបិ តទា ចេតិយំ បដិជគ្គិត្វា តស្ស កម្មស្សានុភាវេន សោតាបត្តិផលំ បត្តាតិ.

កុក្កុដមិត្តនេសាទវត្ថុ អដ្ឋមំ.