៥. សានុសាមណេរវត្ថុ

ឥទំ បុរេតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ សានុំ នាម សាមណេរំ អារព្ភ កថេសិ.

សោ កិរ ឯកិស្សា ឧបាសិកាយ ឯកបុត្តកោ អហោសិ. អថ នំ សា ទហរកាលេយេវ បព្ពាជេសិ. សោ បព្ពជិតកាលតោ បដ្ឋាយ សីលវា អហោសិ វត្តសម្បន្នោ, អាចរិយុបជ្ឈាយអាគន្តុកានំ វត្តំ កតមេវ ហោតិ. មាសស្ស អដ្ឋមេ ទិវសេ បាតោវ ឧដ្ឋាយ ឧទកមាឡកេ ឧទកំ ឧបដ្ឋាបេត្វា ធម្មស្សវនគ្គំ សម្មជ្ជិត្វា អាសនំ បញ្ញាបេត្វា ទីបំ ជាលេត្វា មធុរស្សរេន ធម្មស្សវនំ ឃោសេតិ. ភិក្ខូ តស្ស ថាមំ ញត្វា ‘‘សរភញ្ញំ ភណ សាមណេរា’’តិ អជ្ឈេសន្តិ. សោ ‘‘មយ្ហំ ហទយវាតោ រុជតិ, កាយោ វា ពាធតី’’តិ កិញ្ចិ បច្ចាហារំ អកត្វា ធម្មាសនំ អភិរូហិត្វា អាកាសគង្គំ ឱតារេន្តោ វិយ សរភញ្ញំ វត្វា ឱតរន្តោ ‘‘មយ្ហំ មាតាបិតូនំ ឥមស្មិំ សរភញ្ញេ បត្តិំ ទម្មី’’តិ វទតិ. តស្ស មនុស្សា មាតាបិតរោ បត្តិយា ទិន្នភាវំ ន ជានន្តិ. អនន្តរត្តភាវេ បនស្ស មាតា យក្ខិនី ហុត្វា និព្ពត្តា, សា ទេវតាហិ សទ្ធិំ អាគន្ត្វា ធម្មំ សុត្វា ‘‘សាមណេរេន ទិន្នបត្តិំ អនុមោទាមិ, តាតា’’តិ វទតិ. ‘‘សីលសម្បន្នោ ច នាម ភិក្ខុ សទេវកស្ស លោកស្ស បិយោ ហោតី’’តិ តស្មិំ សាមណេរេ ទេវតា សលជ្ជា សគារវា មហាព្រហ្មានំ វិយ អគ្គិក្ខន្ធំ វិយ ច នំ មញ្ញន្តិ. សាមណេរេ គារវេន តញ្ច យក្ខិនិំ គរុកំ កត្វា បស្សន្តិ. តា ធម្មស្សវនយក្ខសមាគមាទីសុ ‘‘សានុមាតា សានុមាតា’’តិ យក្ខិនិយា អគ្គាសនំ អគ្គោទកំ អគ្គបិណ្ឌំ ទេន្តិ. មហេសក្ខាបិ យក្ខា តំ ទិស្វា មគ្គា ឱក្កមន្តិ, អាសនា វុដ្ឋហន្តិ.

អថ ខោ សាមណេរោ វុឌ្ឍិមន្វាយ បរិបក្កិន្ទ្រិយោ អនភិរតិយា បីឡិតោ អនភិរតិំ វិនោទេតុំ អសក្កោន្តោ បរុឡ្ហកេសនខោ កិលិដ្ឋនិវាសនបារុបនោ កស្សចិ អនារោចេត្វា បត្តចីវរមាទាយ ឯកកោវ មាតុឃរំ អគមាសិ. ឧបាសិកា បុត្តំ ទិស្វា វន្ទិត្វា អាហ – ‘‘កិំ, តាត, ត្វំ បុព្ពេ អាចរិយុបជ្ឈាយេហិ វា ទហរសាមណេរេហិ វា សទ្ធិំ ឥធាគច្ឆសិ, កស្មា ឯកកោវ អជ្ជ អាគតោសី’’តិ? សោ ឧក្កណ្ឋិតភាវំ អារោចេសិ. សា ឧបាសិកា នានប្បការេន ឃរាវាសេ អាទីនវំ ទស្សេត្វា បុត្តំ ឱវទមានាបិ សញ្ញាបេតុំ អសក្កោន្តី ‘‘អប្បេវ នាម អត្តនោ ធម្មតាយបិ សល្លក្ខេយ្យា’’តិ អនុយ្យោជេត្វា ‘‘តិដ្ឋ, តាត, យាវ តេ យាគុភត្តំ សម្បាទេមិ, យាគុំ បិវិត្វា កតភត្តកិច្ចស្ស តេ មនាបានិ វត្ថានិ នីហរិត្វា ទស្សាមី’’តិ វត្វា អាសនំ បញ្ញាបេត្វា អទាសិ. និសីទិ សាមណេរោ. ឧបាសិកា មុហុត្តេនេវ យាគុខជ្ជកំ សម្បាទេត្វា អទាសិ. អថ ‘‘ភត្តំ សម្បាទេស្សាមី’’តិ អវិទូរេ និសិន្នា តណ្ឌុលេ ធោវតិ. តស្មិំ សមយេ សា យក្ខិនី ‘‘កហំ នុ ខោ សាមណេរោ, កច្ចិ ភិក្ខាហារំ លភតិ, នោ’’តិ អាវជ្ជមានា តស្ស វិព្ភមិតុកាមតាយ និសិន្នភាវំ ញត្វា ‘‘សាមណេរោ មេ មហេសក្ខានំ ទេវតានំ អន្តរេ លជ្ជំ ឧប្បាទេយ្យ, គច្ឆាមិស្ស វិព្ភមនេ អន្តរាយំ ករិស្សាមី’’តិ អាគន្ត្វា តស្ស សរីរេ អធិមុច្ចិត្វា គីវំ បរិវត្តេត្វា ខេឡេន បគ្ឃរន្តេន ភូមិយំ និបតិ. ឧបាសិកា បុត្តស្ស តំ វិប្បការំ ទិស្វា វេគេន គន្ត្វា បុត្តំ អាលិង្គេត្វា ឩរូសុ និបជ្ជាបេសិ. សកលគាមវាសិនោ អាគន្ត្វា ពលិកម្មាទីនិ ករិំសុ. ឧបាសិកា បន បរិទេវមានា ឥមា គាថា អភាសិ –

‘‘ចាតុទ្ទសិំ បញ្ចទសិំ, យា ច បក្ខស្ស អដ្ឋមី;

បាដិហារិយបក្ខញ្ច, អដ្ឋង្គសុសមាគតំ.

‘‘ឧបោសថំ ឧបវសន្តិ, ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ យេ;

ន តេហិ យក្ខា កីឡន្តិ, ឥតិ មេ អរហតំ សុតំ;

សា ទានិ អជ្ជ បស្សាមិ, យក្ខា កីឡន្តិ សានុនា’’តិ. (សំ. និ. ១.២៣៩);

ឧបាសិកាយ វចនំ សុត្វា –

‘‘ចាតុទ្ទសិំ បញ្ចទសិំ, យា ច បក្ខស្ស អដ្ឋមី;

បាដិហារិយបក្ខញ្ច, អដ្ឋង្គសុសមាគតំ.

‘‘ឧបោសថំ ឧបវសន្តិ, ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ យេ;

ន តេហិ យក្ខា កីឡន្តិ, សាហុ តេ អរហតំ សុត’’ន្តិ. (សំ. និ. ១.២៣៩) –

វត្វា អាហ –

‘‘សានុំ បពុទ្ធំ វជ្ជាសិ, យក្ខានំ វចនំ ឥទំ;

មាកាសិ បាបកំ កម្មំ, អាវិ វា យទិ វា រហោ.

‘‘សចេ ច បាបកំ កម្មំ, ករិស្សសិ ករោសិ វា;

ន តេ ទុក្ខា បមុត្យត្ថិ, ឧប្បច្ចាបិ បលាយតោ’’តិ. (សំ. និ. ១.២៣៩);

ឯវំ បាបកំ កម្មំ កត្វា សកុណស្ស វិយ ឧប្បតិត្វា បលាយតោបិ តេ មោក្ខោ នត្ថីតិ វត្វា សា យក្ខិនី សាមណេរំ មុញ្ចិ. សោ អក្ខីនិ ឧម្មីលេត្វា មាតរំ កេសេ វិកិរិយ អស្សសន្តិំ បស្សសន្តិំ រោទមានំ សកលគាមវាសិនោ ច សន្និបតិតេ ទិស្វា អត្តនោ យក្ខេន គហិតភាវំ អជានន្តោ ‘‘អហំ បុព្ពេ បីឋេ និសិន្នោ, មាតា មេ អវិទូរេ និសីទិត្វា តណ្ឌុលេ ធោវិ, ឥទានិ បនម្ហិ ភូមិយំ និបន្នោ, កិំ នុ ខោ ឯត’’ន្តិ និបន្នកោវ មាតរំ អាហ –

‘‘មតំ វា អម្ម រោទន្តិ, យោ វា ជីវំ ន ទិស្សតិ;

ជីវន្តំ អម្ម បស្សន្តី, កស្មា មំ អម្ម រោទសី’’តិ. (ថេរគា. ៤៤; សំ. និ. ១.២៣៩);

អថស្ស មាតា វត្ថុកាមកិលេសកាមេ បហាយ បព្ពជិតស្ស បុន វិព្ភមនត្ថំ អាគមនេ អាទីនវំ ទស្សេន្តី អាហ –

‘‘មតំ វា បុត្ត រោទន្តិ, យោ វា ជីវំ ន ទិស្សតិ;

យោ ច កាមេ ចជិត្វាន, បុនរាគច្ឆតេ ឥធ;

តំ វាបិ បុត្ត រោទន្តិ, បុន ជីវំ មតោ ហិ សោ’’តិ. (សំ. និ. ១.២៣៩);

ឯវញ្ច បន វត្វា ឃរាវាសំ កុក្កុឡសទិសញ្ចេវ នរកសទិសញ្ច កត្វា ឃរាវាសេ អាទីនវំ ទស្សេន្តី បុន អាហ –

‘‘កុក្កុឡា ឧព្ភតោ តាត, កុក្កុឡំ បតិតុមិច្ឆសិ;

នរកា ឧព្ភតោ តាត, នរកំ បតិតុមិច្ឆសី’’តិ. (សំ. និ. ១.២៣៩);

អថ នំ, ‘‘បុត្ត, ភទ្ទំ តវ ហោតុ, មយា បន ‘អយំ នោ បុត្តកោ ឌយ្ហមានោ’តិ គេហា ភណ្ឌំ វិយ នីហរិត្វា ពុទ្ធសាសនេ បព្ពាជិតោ, ឃរាវាសេ បុន ឌយ្ហិតុំ ឥច្ឆសិ. អភិធាវថ បរិត្តាយថ នោតិ ឥមមត្ថំ កស្ស ឧជ្ឈាបយាម កំ និជ្ឈាបយាមា’’តិ ទីបេតុំ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘អភិធាវថ ភទ្ទន្តេ, កស្ស ឧជ្ឈាបយាមសេ;

អាទិត្តា នីហតំ ភណ្ឌំ, បុន ឌយ្ហិតុមិច្ឆសី’’តិ. (សំ. និ. ១.២៣៩);

សោ មាតរិ កថេន្តិយា កថេន្តិយា សល្លក្ខេត្វា ‘‘នត្ថិ មយ្ហំ គិហិភាវេន អត្ថោ’’តិ អាហ. អថស្ស មាតា ‘‘សាធុ, តាតា’’តិ តុដ្ឋា បណីតភោជនំ ភោជេត្វា ‘‘កតិវស្សោសិ, តាតា’’តិ បុច្ឆិត្វា បរិបុណ្ណវស្សភាវំ ញត្វា តិចីវរំ បដិយាទេសិ. សោ បរិបុណ្ណបត្តចីវរោ ឧបសម្បទំ លភិ. អថស្ស អចិរូបសម្បន្នស្ស សត្ថា ចិត្តនិគ្គហេ ឧស្សាហំ ជនេន្តោ ‘‘ចិត្តំ នាមេតំ នានារម្មណេសុ ទីឃរត្តំ ចារិកំ ចរន្តំ អនិគ្គណ្ហន្តស្ស សោត្ថិភាវោ នាម នត្ថិ, តស្មា អង្កុសេន មត្តហត្ថិនោ វិយ ចិត្តស្ស និគ្គណ្ហនេ យោគោ ករណីយោ’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៣២៦. ‘‘ឥទំ បុរេ ចិត្តមចារិ ចារិកំ,

យេនិច្ឆកំ យត្ថកាមំ យថាសុខំ;

តទជ្ជហំ និគ្គហេស្សាមិ យោនិសោ,

ហត្ថិប្បភិន្នំ វិយ អង្កុសគ្គហោ’’តិ.

តស្សត្ថោ – ឥទំ ចិត្តំ នាម ឥតោ បុព្ពេ រូបាទីសុ ច អារម្មណេសុ រាគាទីនំ យេន ការណេន ឥច្ឆតិ, យត្ថេវស្ស កាមោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស វសេន យត្ថ កាមំ យថារុចិ ចរន្តស្ស សុខំ ហោតិ, តថេវ វិចរណតោ យថាសុខំ ទីឃរត្តំ ចារិកំ ចរិ, តំ អជ្ជ អហំ បភិន្នំ មត្តហត្ថិំ ហត្ថាចរិយសង្ខាតោ ឆេកោ អង្កុសគ្គហោ អង្កុសេន វិយ យោនិសោមនសិការេន និគ្គហេស្សាមិ, នាស្ស វីតិក្កមិតុំ ទស្សាមីតិ.

ទេសនាវសានេ សានុនា សទ្ធិំ ធម្មស្សវនាយ ឧបសង្កមន្តានំ ពហូនំ ទេវតានំ ធម្មាភិសមយោ អហោសិ. សោបាយស្មា តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គណ្ហិត្វា មហាធម្មកថិកោ ហុត្វា វីសវស្សសតំ ឋត្វា សកលជម្ពុទីបំ សង្ខោភេត្វា បរិនិព្ពាយីតិ.

សានុសាមណេរវត្ថុ បញ្ចមំ.