២៣. នាគវគ្គោ

១. អត្តទន្តវត្ថុ

អហំ នាគោ វាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា កោសម្ពិយំ វិហរន្តោ អត្តានំ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ អប្បមាទវគ្គស្ស អាទិគាថាវណ្ណនាយ វិត្ថារិតមេវ. វុត្តញ្ហេតំ តត្ថ (ធ. ប. អដ្ឋ. ១.សាមាវតិវត្ថុ) –

មាគណ្ឌិយា តាសំ កិញ្ចិ កាតុំ អសក្កុណិត្វា ‘‘សមណស្ស គោតមស្សេវ កត្តព្ពំ ករិស្សាមី’’តិ នាគរានំ លញ្ជំ ទត្វា ‘‘សមណំ គោតមំ អន្តោនគរំ បវិសិត្វា ចរន្តំ ទាសកម្មករបោរិសេហិ សទ្ធិំ អក្កោសេត្វា បរិភាសេត្វា បលាបេថា’’តិ អាណាបេសិ. មិច្ឆាទិដ្ឋិកា តីសុ រតនេសុ អប្បសន្នា អន្តោនគរំ បវិដ្ឋំ សត្ថារំ អនុពន្ធិត្វា ‘‘ចោរោសិ ពាលោសិ មូឡ្ហោសិ ថេនោសិ ឱដ្ឋោសិ គោណោសិ គទ្រភោសិ នេរយិកោសិ តិរច្ឆានគតោសិ, នត្ថិ តុយ្ហំ សុគតិ, ទុគ្គតិយេវ តុយ្ហំ បាដិកង្ខា’’តិ ទសហិ អក្កោសវត្ថូហិ អក្កោសន្តិ បរិភាសន្តិ. តំ សុត្វា អាយស្មា អានន្ទោ សត្ថារំ ឯតទវោច – ‘‘ភន្តេ, ឥមេ នាគរា អម្ហេ អក្កោសន្តិ បរិភាសន្តិ, ឥតោ អញ្ញត្ថ គច្ឆាមា’’តិ. ‘‘កុហិំ, អានន្ទា’’តិ? ‘‘អញ្ញំ នគរំ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘តត្ថ មនុស្សេសុ អក្កោសន្តេសុ បរិភាសន្តេសុ បុន កត្ថ គមិស្សាមានន្ទា’’តិ. ‘‘តតោបិ អញ្ញំ នគរំ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘តត្ថ មនុស្សេសុ អក្កោសន្តេសុ បរិភាសន្តេសុ កុហិំ គមិស្សាមានន្ទា’’តិ. ‘‘តតោបិ អញ្ញំ នគរំ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘អានន្ទ, ន ឯវំ កាតុំ វដ្ដតិ, យត្ថ អធិករណំ ឧប្បន្នំ, តត្ថេវ តស្មិំ វូបសន្តេ អញ្ញត្ថ គន្តុំ វដ្ដតិ, កេ បន តេ, អានន្ទ, អក្កោសន្តី’’តិ. ‘‘ភន្តេ, ទាសកម្មករេ ឧបាទាយ សព្ពេ អក្កោសន្តី’’តិ. ‘‘អហំ, អានន្ទ, សង្គាមំ ឱតិណ្ណហត្ថិសទិសោ. សង្គាមំ ឱតិណ្ណហត្ថិនោ ហិ ចតូហិ ទិសាហិ អាគតេ សរេ សហិតុំ ភារោ, តថេវ ពហូហិ ទុស្សីលេហិ កថិតកថានំ សហនំ នាម មយ្ហំ ភារោ’’តិ វត្វា អត្តានំ អារព្ភ ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមា គាថា អភាសិ –

៣២០. ‘‘អហំ នាគោវ សង្គាមេ, ចាបតោ បតិតំ សរំ;

អតិវាក្យំ តិតិក្ខិស្សំ, ទុស្សីលោ ហិ ពហុជ្ជនោ.

៣២១. ‘‘ទន្តំ នយន្តិ សមិតិំ, ទន្តំ រាជាភិរូហតិ;

ទន្តោ សេដ្ឋោ មនុស្សេសុ, យោតិវាក្យំ តិតិក្ខតិ.

៣២២. ‘‘វរមស្សតរា ទន្តា, អាជានីយា ច សិន្ធវា;

កុញ្ជរា ច មហានាគា, អត្តទន្តោ តតោ វរ’’ន្តិ.

តត្ថ នាគោវាតិ ហត្ថី វិយ. ចាបតោ បតិតន្តិ ធនុតោ មុត្តំ. អតិវាក្យន្តិ អដ្ឋអនរិយវោហារវសេន បវត្តំ វីតិក្កមវចនំ. តិតិក្ខិស្សន្តិ យថា សង្គាមាវចរោ សុទន្តោ មហានាគោ ខមោ សត្តិបហារាទីនិ ចាបតោ មុច្ចិត្វា អត្តនិ បតិតេ សរេ អវិហញ្ញមានោ តិតិក្ខតិ, ឯវមេវ ឯវរូបំ អតិវាក្យំ តិតិក្ខិស្សំ, សហិស្សាមីតិ អត្ថោ. ទុស្សីលោ ហីតិ អយញ្ហិ លោកិយមហាជនោ ពហុទុស្សីលោ អត្តនោ អត្តនោ រុចិវសេន វាចំ និច្ឆារេត្វា ឃដ្ដេន្តោ ចរតិ, តត្ថ អធិវាសនំ អជ្ឈុបេក្ខនមេវ មម ភារោ. សមិតិន្តិ ឧយ្យានកីឡមណ្ឌលាទីសុ មហាជនមជ្ឈំ គច្ឆន្តា ទន្តមេវ គោណជាតិំ វា អស្សជាតិំ វា យានេ យោជេត្វា នយន្តិ. រាជាតិ តថារូបេហេវ វាហនេហិ គច្ឆន្តោ រាជាបិ ទន្តមេវ អភិរូហតិ. មនុស្សេសូតិ មនុស្សេសុបិ ចតូហិ អរិយមគ្គេហិ ទន្តោ និព្ពិសេវនោវ សេដ្ឋោ. យោតិវាក្យន្តិ យោ ឯវរូបំ អតិក្កមវចនំ បុនប្បុនំ វុច្ចមានម្បិ តិតិក្ខតិ ន បដិប្ផរតិ ន វិហញ្ញតិ, ឯវរូបោ ទន្តោ សេដ្ឋោតិ អត្ថោ.

អស្សតរាតិ វឡវាយ គទ្រភេន ជាតា. អាជានីយាតិ យំ អស្សទមសារថិ ការណំ ការេតិ, តស្ស ខិប្បំ ជាននសមត្ថា. សិន្ធវាតិ សិន្ធវរដ្ឋេ ជាតា អស្សា. មហានាគាតិ កុញ្ជរសង្ខាតា មហាហត្ថិនោ. អត្តទន្តោតិ ឯតេ អស្សតរា ច សិន្ធវា ច កុញ្ជរា ច ទន្តាវ វរំ, ន អទន្តា. យោ បន ចតូហិ អរិយមគ្គេហិ អត្តនោ ទន្តតាយ អត្តទន្តោ និព្ពិសេវនោ, អយំ តតោបិ វរំ, សព្ពេហិបិ ឯតេហិ ឧត្តរិតរោតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ លញ្ជំ គហេត្វា វីថិសិង្ឃាដកាទីសុ ឋត្វា អក្កោសន្តោ បរិភាសន្តោ សព្ពោបិ សោ មហាជនោ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណីតិ.

អត្តទន្តវត្ថុ បឋមំ.

២. ហត្ថាចរិយបុព្ពកភិក្ខុវត្ថុ

ន ហិ ឯតេហីតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ ហត្ថាចរិយបុព្ពកំ ភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ.

សោ កិរ ឯកទិវសំ អចិរវតីនទីតីរេ ហត្ថិទមកំ ‘‘ឯកំ ហត្ថិំ ទមេស្សាមី’’តិ អត្តនា ឥច្ឆិតំ ការណំ សិក្ខាបេតុំ អសក្កោន្តំ ទិស្វា សមីបេ ឋិតេ ភិក្ខូ អាមន្តេត្វា អាហ – ‘‘អាវុសោ, សចេ អយំ ហត្ថាចរិយោ ឥមំ ហត្ថិំ អសុកដ្ឋានេ នាម វិជ្ឈេយ្យ, ខិប្បមេវ ឥមំ ការណំ សិក្ខាបេយ្យា’’តិ. សោ តស្ស កថំ សុត្វា តថា កត្វា តំ ហត្ថិំ សុទន្តំ ទមេសិ. តេ ភិក្ខូ តំ បវត្តិំ សត្ថុ អារោចេសុំ. សត្ថា តំ ភិក្ខុំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘សច្ចំ កិរ តយា ឯវំ វុត្ត’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សច្ចំ, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ វិគរហិត្វា ‘‘កិំ តេ, មោឃបុរិស, ហត្ថិយានេន វា អញ្ញេន វា ទន្តេន. ន ហិ ឯតេហិ យានេហិ អគតបុព្ពំ ឋានំ គន្តុំ សមត្ថា នាម អត្ថិ, អត្តនា បន សុទន្តេន សក្កា អគតបុព្ពំ ឋានំ គន្តុំ, តស្មា អត្តានមេវ ទមេហិ, កិំ តេ ឯតេសំ ទមនេនា’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៣២៣. ‘‘ន ហិ ឯតេហិ យានេហិ, គច្ឆេយ្យ អគតំ ទិសំ;

យថាត្តនា សុទន្តេន, ទន្តោ ទន្តេន គច្ឆតី’’តិ.

តស្សត្ថោ – យានិ តានិ ហត្ថិយានាទីនិ យានានិ, ន ហិ ឯតេហិ យានេហិ កោចិ បុគ្គលោ សុបិនន្តេនបិ អគតបុព្ពត្តា ‘‘អគត’’ន្តិ សង្ខាតំ និព្ពានទិសំ តថា គច្ឆេយ្យ, យថា បុព្ពភាគេ ឥន្ទ្រិយទមេន អបរភាគេ អរិយមគ្គភាវនាយ សុទន្តេន ទន្តោ និព្ពិសេវនោ សប្បញ្ញោ បុគ្គលោ តំ អគតបុព្ពំ ទិសំ គច្ឆតិ, ទន្តភូមិំ បាបុណាតិ. តស្មា អត្តទមនមេវ តតោ វរន្តិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

ហត្ថាចរិយបុព្ពកភិក្ខុវត្ថុ ទុតិយំ.

៣. បរិជិណ្ណព្រាហ្មណបុត្តវត្ថុ

ធនបាលោតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា សាវត្ថិយំ វិហរន្តោ អញ្ញតរស្ស បរិជិណ្ណព្រាហ្មណស្ស បុត្តេ អារព្ភ កថេសិ.

សាវត្ថិយំ កិរេកោ ព្រាហ្មណោ អដ្ឋសតសហស្សវិភវោ វយប្បត្តានំ ចតុន្នំ បុត្តានំ អាវាហំ កត្វា ចត្តារិ សតសហស្សានិ អទាសិ. អថស្ស ព្រាហ្មណិយា កាលកតាយ បុត្តា សម្មន្តយិំសុ – ‘‘សចេ អយំ អញ្ញំ ព្រាហ្មណិំ អានេស្សតិ, តស្សា កុច្ឆិយំ និព្ពត្តានំ វសេន កុលសន្តកំ ភិជ្ជិស្សតិ, ហន្ទ នំ មយំ សង្គណ្ហិស្សាមា’’តិ តេ តំ បណីតេហិ ឃាសច្ឆាទនាទីហិ ឧបដ្ឋហន្តា ហត្ថបាទសម្ពាហនាទីនិ ករោន្តា ឧបដ្ឋហិត្វា ឯកទិវសមស្ស ទិវា និទ្ទាយិត្វា វុដ្ឋិតស្ស ហត្ថបាទេ សម្ពាហន្តា បាដិយេក្កំ ឃរាវាសេ អាទីនវំ វត្វា ‘‘មយំ តុម្ហេ ឥមិនា នីហារេន យាវជីវំ ឧបដ្ឋហិស្សាម, សេសធនម្បិ នោ ទេថា’’តិ យាចិំសុ. ព្រាហ្មណោ បុន ឯកេកស្ស សតសហស្សំ ទត្វា អត្តនោ និវត្ថបារុបនមត្តំ ឋបេត្វា សព្ពំ ឧបភោគបរិភោគំ ចត្តារោ កោដ្ឋាសេ កត្វា និយ្យាទេសិ. តំ ជេដ្ឋបុត្តោ កតិបាហំ ឧបដ្ឋហិ. អថ នំ ឯកទិវសំ ន្ហត្វា អាគច្ឆន្តំ ទ្វារកោដ្ឋកេ ឋត្វា សុណ្ហា ឯវមាហ – ‘‘កិំ តយា ជេដ្ឋបុត្តស្ស សតំ វា សហស្សំ វា អតិរេកំ ទិន្នំ អត្ថិ, ននុ សព្ពេសំ ទ្វេ ទ្វេ សតសហស្សានិ ទិន្នានិ, កិំ សេសបុត្តានំ ឃរស្ស មគ្គំ ន ជានាសី’’តិ. សោបិ ‘‘នស្ស វសលី’’តិ កុជ្ឈិត្វា អញ្ញស្ស ឃរំ អគមាសិ. តតោបិ កតិបាហច្ចយេន ឥមិនាវ ឧបាយេន បលាបិតោ អញ្ញស្សាតិ ឯវំ ឯកឃរម្បិ បវេសនំ អលភមានោ បណ្ឌរង្គបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ភិក្ខាយ ចរន្តោ កាលានមច្ចយេន ជរាជិណ្ណោ ទុព្ភោជនទុក្ខសេយ្យាហិ មិលាតសរីរោ ភិក្ខាយ ចរន្តោ អាគម្ម បីឋិកាយ និបន្នោ និទ្ទំ ឱក្កមិត្វា ឧដ្ឋាយ និសិន្នោ អត្តានំ ឱលោកេត្វា បុត្តេសុ អត្តនោ បតិដ្ឋំ អបស្សន្តោ ចិន្តេសិ – ‘‘សមណោ កិរ គោតមោ អព្ភាកុដិកោ ឧត្តានមុខោ សុខសម្ភាសោ បដិសន្ថារកុសលោ, សក្កា សមណំ គោតមំ ឧបសង្កមិត្វា បដិសន្ថារំ លភិតុ’’ន្តិ. សោ និវាសនបារុបនំ សណ្ឋាបេត្វា ភិក្ខភាជនំ គហេត្វា ទណ្ឌមាទាយ ភគវតោ សន្តិកំ អគមាសិ. វុត្តម្បិ ចេតំ (សំ. និ. ១.២០០) –

អថ ខោ អញ្ញតរោ ព្រាហ្មណមហាសាលោ លូខោ លូខបាវុរណោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. សត្ថា ឯកមន្តំ និសិន្នេន តេន សទ្ធិំ បដិសន្ថារំ កត្វា ឯតទវោច – ‘‘កិន្នុ ត្វំ, ព្រាហ្មណ, លូខោ លូខបាវុរណោ’’តិ. ឥធ មេ, ភោ គោតម, ចត្តារោ បុត្តា, តេ មំ ទារេហិ សំបុច្ឆ ឃរា និក្ខាមេន្តីតិ. តេន ហិ ត្វំ, ព្រាហ្មណ, ឥមា គាថាយោ បរិយាបុណិត្វា សភាយំ មហាជនកាយេ សន្និបតិតេ បុត្តេសុ ច សន្និសិន្នេសុ ភាសស្សុ –

‘‘យេហិ ជាតេហិ នន្ទិស្សំ, យេសញ្ច ភវមិច្ឆិសំ;

តេ មំ ទារេហិ សំបុច្ឆ, សាវ វារេន្តិ សូករំ.

‘‘អសន្តា កិរ មំ ជម្មា, តាត តាតាតិ ភាសរេ;

រក្ខសា បុត្តរូបេន, តេ ជហន្តិ វយោគតំ.

‘‘អស្សោវ ជិណ្ណោ និព្ភោគោ, ខាទនា អបនីយតិ;

ពាលកានំ បិតា ថេរោ, បរាគារេសុ ភិក្ខតិ.

‘‘ទណ្ឌោវ កិរ មេ សេយ្យោ, យញ្ចេ បុត្តា អនស្សវា;

ចណ្ឌម្បិ គោណំ វារេតិ, អថោ ចណ្ឌម្បិ កុក្កុរំ.

‘‘អន្ធការេ បុរេ ហោតិ, គម្ភីរេ គាធមេធតិ;

ទណ្ឌស្ស អានុភាវេន, ខលិត្វា បតិតិដ្ឋតី’’តិ. (សំ. និ. ១.២០០);

សោ ភគវតោ សន្តិកេ តា គាថាយោ ឧគ្គណ្ហិត្វា តថារូបេ ព្រាហ្មណានំ សមាគមទិវសេ សព្ពាលង្ការបដិមណ្ឌិតេសុ បុត្តេសុ តំ សភំ ឱគាហិត្វា ព្រាហ្មណានំ មជ្ឈេ មហារហេសុ អាសនេសុ និសិន្នេសុ ‘‘អយំ មេ កាលោ’’តិ សភាយ មជ្ឈេ បវិសិត្វា ហត្ថំ ឧក្ខិបិត្វា ‘‘អហំ, ភោ, តុម្ហាកំ គាថាយោ ភាសិតុកាមោ, សុណិស្សថា’’តិ វត្វា ‘‘ភាសស្សុ, ព្រាហ្មណ, សុណោមា’’តិ វុត្តេ ឋិតកោវ អភាសិ. តេន ច សមយេន មនុស្សានំ វត្តំ ហោតិ ‘‘យោ មាតាបិតូនំ សន្តកំ ខាទន្តោ មាតាបិតរោ ន បោសេតិ, សោ មារេតព្ពោ’’តិ. តស្មា តេ ព្រាហ្មណបុត្តា បិតុ បាទេសុ បតិត្វា ‘‘ជីវិតំ នោ, តាត, ទេថា’’តិ យាចិំសុ. សោ បិតុ ហទយមុទុតាយ ‘‘មា មេ, ភោ, បុត្តកេ វិនាសយិត្ថ, បោសេស្សន្តិ ម’’ន្តិ អាហ. អថស្ស បុត្តេ មនុស្សា អាហំសុ – ‘‘សចេ, ភោ, អជ្ជ បដ្ឋាយ បិតរំ ន សម្មា បដិជគ្គិស្សថ, ឃាតេស្សាម វោ’’តិ. តេ ភីតា បិតរំ បីឋេ និសីទាបេត្វា សយំ ឧក្ខិបិត្វា គេហំ នេត្វា សរីរំ តេលេន អព្ភញ្ជិត្វា ឧព្ពដ្ដេត្វា គន្ធចុណ្ណាទីហិ ន្ហាបេត្វា ព្រាហ្មណិយោ បក្កោសាបេត្វា ‘‘អជ្ជ បដ្ឋាយ អម្ហាកំ បិតរំ សម្មា បដិជគ្គថ, សចេ តុម្ហេ បមាទំ អាបជ្ជិស្សថ, និគ្គណ្ហិស្សាម វោ’’តិ វត្វា បណីតភោជនំ ភោជេសុំ.

ព្រាហ្មណោ សុភោជនញ្ច សុខសេយ្យញ្ច អាគម្ម កតិបាហច្ចយេន សញ្ជាតពលោ បីណិន្ទ្រិយោ អត្តភាវំ ឱលោកេត្វា ‘‘អយំ មេ សម្បត្តិ សមណំ គោតមំ និស្សាយ លទ្ធា’’តិ បណ្ណាការត្ថាយ ឯកំ ទុស្សយុគំ អាទាយ ភគវតោ សន្តិកំ គន្ត្វា កតបដិសន្ថារោ ឯកមន្តំ និសិន្នោ តំ ទុស្សយុគំ ភគវតោ បាទមូលេ ឋបេត្វា ‘‘មយំ, ភោ គោតម, ព្រាហ្មណា នាម អាចរិយស្ស អាចរិយធនំ បរិយេសាម, បដិគ្គណ្ហាតុ មេ ភវំ គោតមោ អាចរិយោ អាចរិយធន’’ន្តិ អាហ. ភគវា តស្ស អនុកម្បាយ តំ បដិគ្គហេត្វា ធម្មំ ទេសេសិ. ទេសនាវសានេ ព្រាហ្មណោ សរណេសុ បតិដ្ឋាយ ឯវមាហ – ‘‘ភោ គោតម, មយ្ហំ បុត្តេហិ ចត្តារិ ធុវភត្តានិ ទិន្នានិ, តតោ អហំ ទ្វេ តុម្ហាកំ ទម្មី’’តិ. អថ នំ សត្ថា ‘‘កល្យាណំ, ព្រាហ្មណ, មយំ បន រុច្ចនដ្ឋានមេវ គមិស្សាមា’’តិ វត្វា ឧយ្យោជេសិ. ព្រាហ្មណោ ឃរំ គន្ត្វា បុត្តេ អាហ – ‘‘តាតា, សមណោ គោតមោ មយ្ហំ សហាយោ, តស្ស មេ ទ្វេ ធុវភត្តានិ ទិន្នានិ, តុម្ហេ តស្មិំ សម្បត្តេ មា បមជ្ជិត្ថា’’តិ. តេ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិំសុ.

សត្ថា បុនទិវសេ បិណ្ឌាយ ចរន្តោ ជេដ្ឋបុត្តស្ស ឃរទ្វារំ អគមាសិ. សោ សត្ថារំ ទិស្វា បត្តមាទាយ ឃរំ បវេសេត្វា មហារហេ បល្លង្កេ និសីទាបេត្វា បណីតភោជនមទាសិ. សត្ថា បុនទិវសេ ឥតរស្ស ឥតរស្សាតិ បដិបាដិយា សព្ពេសំ ឃរានិ អគមាសិ. សព្ពេ តេ តថេវ សក្ការំ អកំសុ. ឯកទិវសំ ជេដ្ឋបុត្តោ មង្គលេ បច្ចុបដ្ឋិតេ បិតរំ អាហ – ‘‘តាត, កស្ស មង្គលំ ទេមា’’តិ? ‘‘នាហំ អញ្ញេ ជានាមិ, សមណោ គោតមោ មយ្ហំ សហាយោ’’តិ. ‘‘តេន ហិ តំ ស្វាតនាយ បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ និមន្តេថា’’តិ. ព្រាហ្មណោ តថា អកាសិ. សត្ថា បុនទិវសេ សបរិវារោ តស្ស គេហំ អគមាសិ. សោ ហរិតុបលិត្តេ សព្ពាលង្ការបដិមណ្ឌិតេ គេហេ ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ និសីទាបេត្វា អប្បោទកមធុបាយសេន ចេវ បណីតេន ខាទនីយេន ច បរិវិសិ. អន្តរាភត្តស្មិំយេវ ព្រាហ្មណស្ស ចត្តារោ បុត្តា សត្ថុ សន្តិកេ និសីទិត្វា អាហំសុ – ‘‘ភោ គោតម, មយំ អម្ហាកំ បិតរំ បដិជគ្គាម ន បមជ្ជាម, បស្សថិមស្ស អត្តភាវ’’ន្តិ.

សត្ថា ‘‘កល្យាណំ វោ កតំ, មាតាបិតុបោសនំ នាម បោរាណកបណ្ឌិតានំ អាចិណ្ណមេវា’’តិ វត្វា ‘‘តស្ស នាគស្ស វិប្បវាសេន, វិរូឡ្ហា សល្លកី ច កុដជា ចា’’តិ ឥមំ ឯកាទសនិបាតេ មាតុបោសកនាគរាជជាតកំ (ចរិយា. ២.១ អាទយោ; ជា. ១.១១.១ អាទយោ) វិត្ថារេន កថេត្វា ឥមំ គាថំ អភាសិ –

៣២៤. ‘‘ធនបាលោ នាម កុញ្ជរោ,

កដុកភេទនោ ទុន្និវារយោ;

ពទ្ធោ កពឡំ ន ភុញ្ជតិ,

សុមរតិ នាគវនស្ស កុញ្ជរោ’’តិ.

តត្ថ ធនបាលោ នាមាតិ តទា កាសិករញ្ញា ហត្ថាចរិយំ បេសេត្វា រមណីយេ នាគវនេ គាហាបិតស្ស ហត្ថិនោ ឯតំ នាមំ. កដុកភេទនោតិ តិខិណមទោ. ហត្ថីនញ្ហិ មទកាលេ កណ្ណចូឡិកា បភិជ្ជន្តិ, បកតិយាបិ ហត្ថិនោ តស្មិំ កាលេ អង្កុសេ វា កុន្តតោមរេ វា ន គណេន្តិ, ចណ្ឌា ភវន្តិ. សោ បន អតិចណ្ឌោយេវ. តេន វុត្តំ – កដុកភេទនោ ទុន្និវារយោតិ. ពទ្ធោ កពឡំ ន ភុញ្ជតីតិ សោ ពទ្ធោ ហត្ថិសាលំ បន នេត្វា វិចិត្រសាណិយា បរិក្ខិបាបេត្វា កតគន្ធបរិភណ្ឌាយ ឧបរិ ពទ្ធវិចិត្រវិតានាយ ភូមិយា ឋបិតោ រញ្ញា រាជារហេន នានគ្គរសេន ភោជនេន ឧបដ្ឋាបិតោបិ កិញ្ចិ ភុញ្ជិតុំ ន ឥច្ឆិ, តមត្ថំ សន្ធាយ ‘‘ពទ្ធោ កពឡំ ន ភុញ្ជតី’’តិ វុត្តំ. សុមរតិ នាគវនស្សាតិ សោ រមណីយំ មេ វសនដ្ឋានន្តិ នាគវនំ សរតិ. ‘‘មាតា បន មេ អរញ្ញេ បុត្តវិយោគេន ទុក្ខប្បត្តា អហោសិ, មាតាបិតុឧបដ្ឋានធម្មោ ន មេ បូរតិ, កិំ មេ ឥមិនា ភោជនេនា’’តិ ធម្មិកំ មាតាបិតុឧបដ្ឋានធម្មមេវ សរិ. តំ បន យស្មា តស្មិំ នាគវនេយេវ ឋិតោ សក្កា បូរេតុំ, តេន វុត្តំ – សុមរតិ នាគវនស្ស កុញ្ជរោតិ. សត្ថរិ ឥមំ អត្តនោ បុព្ពចរិយំ អានេត្វា កថេន្តេ កថេន្តេយេវ សព្ពេបិ តេ អស្សុធារា បវត្តេត្វា មុទុហទយា ឱហិតសោតា ភវិំសុ. អថ នេសំ ភគវា សប្បាយំ វិទិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ធម្មំ ទេសេសិ.

ទេសនាវសានេ សទ្ធិំ បុត្តេហិ ចេវ សុណិសាហិ ច ព្រាហ្មណោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហីតិ.

បរិជិណ្ណព្រាហ្មណបុត្តវត្ថុ តតិយំ.

៤. បសេនទិកោសលវត្ថុ

មិទ្ធី យទា ហោតីតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ រាជានំ បសេនទិកោសលំ អារព្ភ កថេសិ.

ឯកស្មិញ្ហិ សមយេ រាជា តណ្ឌុលទោណស្ស ឱទនំ តទុបិយេន សូបព្យញ្ជនេន ភុញ្ជតិ. សោ ឯកទិវសំ ភុត្តបាតរាសោ ភត្តសម្មទំ អវិនោទេត្វាវ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា កិលន្តរូបោ ឥតោ ចិតោ ច សម្បរិវត្តតិ, និទ្ទាយ អភិភុយ្យមានោបិ ឧជុកំ និបជ្ជិតុំ អសក្កោន្តោ ឯកមន្តំ និសីទិ. អថ នំ សត្ថា អាហ – ‘‘កិំ, មហារាជ, អវិស្សមិត្វាវ អាគតោសី’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, ភុត្តកាលតោ បដ្ឋាយ មេ មហាទុក្ខំ ហោតី’’តិ. អថ នំ សត្ថា, ‘‘មហារាជ, អតិពហុភោជនំ ឯវំ ទុក្ខំ ហោតី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៣២៥. ‘‘មិទ្ធី យទា ហោតិ មហគ្ឃសោ ច,

និទ្ទាយិតា សម្បរិវត្តសាយី;

មហាវរាហោវ និវាបបុដ្ឋោ,

បុនប្បុនំ គព្ភមុបេតិ មន្ទោ’’តិ.

តត្ថ មិទ្ធីតិ ថិនមិទ្ធាភិភូតោ. មហគ្ឃសោ ចាតិ មហាភោជនោ អាហរហត្ថកអលំសាដកតត្រវដ្ដកកាកមាសកភុត្តវមិតកានំ អញ្ញតរោ វិយ. និវាបបុដ្ឋោតិ កុណ្ឌកាទិនា សូករភត្តេន បុដ្ឋោ. ឃរសូករោ ហិ ទហរកាលតោ បដ្ឋាយ បោសិយមានោ ថូលសរីរកាលេ គេហា ពហិ និក្ខមិតុំ អលភន្តោ ហេដ្ឋាមញ្ចាទីសុ សម្បរិវត្តិត្វា អស្សសន្តោ បស្សសន្តោ សយតេវ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យទា បុរិសោ មិទ្ធី ច ហោតិ មហគ្ឃសោ ច, និវាបបុដ្ឋោ មហាវរាហោ វិយ ច អញ្ញេន ឥរិយាបថេន យាបេតុំ អសក្កោន្តោ និទ្ទាយនសីលោ សម្បរិវត្តសាយី, តទា សោ ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តា’’តិ តីណិ លក្ខណានិ មនសិកាតុំ ន សក្កោតិ. តេសំ អមនសិការា មន្ទបញ្ញោ បុនប្បុនំ គព្ភមុបេតិ, គព្ភវាសតោ ន បរិមុច្ចតីតិ. ទេសនាវសានេ សត្ថា រញ្ញោ ឧបការវសេន –

‘‘មនុជស្ស សទា សតីមតោ, មត្តំ ជានតោ លទ្ធភោជនេ;

តនុកស្ស ភវន្តិ វេទនា, សណិកំ ជីរតិ អាយុ បាលយ’’ន្តិ. (សំ. និ. ១.១២៤);

ឥមំ គាថំ វត្វា ឧត្តរមាណវំ ឧគ្គណ្ហាបេត្វា ‘‘ឥមំ គាថំ រញ្ញោ ភោជនវេលាយ បវេទេយ្យាសិ, ឥមិនា ឧបាយេន ភោជនំ បរិហាបេយ្យាសី’’តិ ឧបាយំ អាចិក្ខិ, សោ តថា អកាសិ. រាជា អបរេន សមយេន នាឡិកោទនបរមតាយ សណ្ឋិតោ សុសល្លហុកសរីរោ សុខប្បត្តោ សត្ថរិ ឧប្បន្នវិស្សាសោ សត្តាហំ អសទិសទានំ បវត្តេសិ. ទានានុមោទនាយ មហាជនោ មហន្តំ វិសេសំ បាបុណីតិ.

បសេនទិកោសលវត្ថុ ចតុត្ថំ.

៥. សានុសាមណេរវត្ថុ

ឥទំ បុរេតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ សានុំ នាម សាមណេរំ អារព្ភ កថេសិ.

សោ កិរ ឯកិស្សា ឧបាសិកាយ ឯកបុត្តកោ អហោសិ. អថ នំ សា ទហរកាលេយេវ បព្ពាជេសិ. សោ បព្ពជិតកាលតោ បដ្ឋាយ សីលវា អហោសិ វត្តសម្បន្នោ, អាចរិយុបជ្ឈាយអាគន្តុកានំ វត្តំ កតមេវ ហោតិ. មាសស្ស អដ្ឋមេ ទិវសេ បាតោវ ឧដ្ឋាយ ឧទកមាឡកេ ឧទកំ ឧបដ្ឋាបេត្វា ធម្មស្សវនគ្គំ សម្មជ្ជិត្វា អាសនំ បញ្ញាបេត្វា ទីបំ ជាលេត្វា មធុរស្សរេន ធម្មស្សវនំ ឃោសេតិ. ភិក្ខូ តស្ស ថាមំ ញត្វា ‘‘សរភញ្ញំ ភណ សាមណេរា’’តិ អជ្ឈេសន្តិ. សោ ‘‘មយ្ហំ ហទយវាតោ រុជតិ, កាយោ វា ពាធតី’’តិ កិញ្ចិ បច្ចាហារំ អកត្វា ធម្មាសនំ អភិរូហិត្វា អាកាសគង្គំ ឱតារេន្តោ វិយ សរភញ្ញំ វត្វា ឱតរន្តោ ‘‘មយ្ហំ មាតាបិតូនំ ឥមស្មិំ សរភញ្ញេ បត្តិំ ទម្មី’’តិ វទតិ. តស្ស មនុស្សា មាតាបិតរោ បត្តិយា ទិន្នភាវំ ន ជានន្តិ. អនន្តរត្តភាវេ បនស្ស មាតា យក្ខិនី ហុត្វា និព្ពត្តា, សា ទេវតាហិ សទ្ធិំ អាគន្ត្វា ធម្មំ សុត្វា ‘‘សាមណេរេន ទិន្នបត្តិំ អនុមោទាមិ, តាតា’’តិ វទតិ. ‘‘សីលសម្បន្នោ ច នាម ភិក្ខុ សទេវកស្ស លោកស្ស បិយោ ហោតី’’តិ តស្មិំ សាមណេរេ ទេវតា សលជ្ជា សគារវា មហាព្រហ្មានំ វិយ អគ្គិក្ខន្ធំ វិយ ច នំ មញ្ញន្តិ. សាមណេរេ គារវេន តញ្ច យក្ខិនិំ គរុកំ កត្វា បស្សន្តិ. តា ធម្មស្សវនយក្ខសមាគមាទីសុ ‘‘សានុមាតា សានុមាតា’’តិ យក្ខិនិយា អគ្គាសនំ អគ្គោទកំ អគ្គបិណ្ឌំ ទេន្តិ. មហេសក្ខាបិ យក្ខា តំ ទិស្វា មគ្គា ឱក្កមន្តិ, អាសនា វុដ្ឋហន្តិ.

អថ ខោ សាមណេរោ វុឌ្ឍិមន្វាយ បរិបក្កិន្ទ្រិយោ អនភិរតិយា បីឡិតោ អនភិរតិំ វិនោទេតុំ អសក្កោន្តោ បរុឡ្ហកេសនខោ កិលិដ្ឋនិវាសនបារុបនោ កស្សចិ អនារោចេត្វា បត្តចីវរមាទាយ ឯកកោវ មាតុឃរំ អគមាសិ. ឧបាសិកា បុត្តំ ទិស្វា វន្ទិត្វា អាហ – ‘‘កិំ, តាត, ត្វំ បុព្ពេ អាចរិយុបជ្ឈាយេហិ វា ទហរសាមណេរេហិ វា សទ្ធិំ ឥធាគច្ឆសិ, កស្មា ឯកកោវ អជ្ជ អាគតោសី’’តិ? សោ ឧក្កណ្ឋិតភាវំ អារោចេសិ. សា ឧបាសិកា នានប្បការេន ឃរាវាសេ អាទីនវំ ទស្សេត្វា បុត្តំ ឱវទមានាបិ សញ្ញាបេតុំ អសក្កោន្តី ‘‘អប្បេវ នាម អត្តនោ ធម្មតាយបិ សល្លក្ខេយ្យា’’តិ អនុយ្យោជេត្វា ‘‘តិដ្ឋ, តាត, យាវ តេ យាគុភត្តំ សម្បាទេមិ, យាគុំ បិវិត្វា កតភត្តកិច្ចស្ស តេ មនាបានិ វត្ថានិ នីហរិត្វា ទស្សាមី’’តិ វត្វា អាសនំ បញ្ញាបេត្វា អទាសិ. និសីទិ សាមណេរោ. ឧបាសិកា មុហុត្តេនេវ យាគុខជ្ជកំ សម្បាទេត្វា អទាសិ. អថ ‘‘ភត្តំ សម្បាទេស្សាមី’’តិ អវិទូរេ និសិន្នា តណ្ឌុលេ ធោវតិ. តស្មិំ សមយេ សា យក្ខិនី ‘‘កហំ នុ ខោ សាមណេរោ, កច្ចិ ភិក្ខាហារំ លភតិ, នោ’’តិ អាវជ្ជមានា តស្ស វិព្ភមិតុកាមតាយ និសិន្នភាវំ ញត្វា ‘‘សាមណេរោ មេ មហេសក្ខានំ ទេវតានំ អន្តរេ លជ្ជំ ឧប្បាទេយ្យ, គច្ឆាមិស្ស វិព្ភមនេ អន្តរាយំ ករិស្សាមី’’តិ អាគន្ត្វា តស្ស សរីរេ អធិមុច្ចិត្វា គីវំ បរិវត្តេត្វា ខេឡេន បគ្ឃរន្តេន ភូមិយំ និបតិ. ឧបាសិកា បុត្តស្ស តំ វិប្បការំ ទិស្វា វេគេន គន្ត្វា បុត្តំ អាលិង្គេត្វា ឩរូសុ និបជ្ជាបេសិ. សកលគាមវាសិនោ អាគន្ត្វា ពលិកម្មាទីនិ ករិំសុ. ឧបាសិកា បន បរិទេវមានា ឥមា គាថា អភាសិ –

‘‘ចាតុទ្ទសិំ បញ្ចទសិំ, យា ច បក្ខស្ស អដ្ឋមី;

បាដិហារិយបក្ខញ្ច, អដ្ឋង្គសុសមាគតំ.

‘‘ឧបោសថំ ឧបវសន្តិ, ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ យេ;

ន តេហិ យក្ខា កីឡន្តិ, ឥតិ មេ អរហតំ សុតំ;

សា ទានិ អជ្ជ បស្សាមិ, យក្ខា កីឡន្តិ សានុនា’’តិ. (សំ. និ. ១.២៣៩);

ឧបាសិកាយ វចនំ សុត្វា –

‘‘ចាតុទ្ទសិំ បញ្ចទសិំ, យា ច បក្ខស្ស អដ្ឋមី;

បាដិហារិយបក្ខញ្ច, អដ្ឋង្គសុសមាគតំ.

‘‘ឧបោសថំ ឧបវសន្តិ, ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តិ យេ;

ន តេហិ យក្ខា កីឡន្តិ, សាហុ តេ អរហតំ សុត’’ន្តិ. (សំ. និ. ១.២៣៩) –

វត្វា អាហ –

‘‘សានុំ បពុទ្ធំ វជ្ជាសិ, យក្ខានំ វចនំ ឥទំ;

មាកាសិ បាបកំ កម្មំ, អាវិ វា យទិ វា រហោ.

‘‘សចេ ច បាបកំ កម្មំ, ករិស្សសិ ករោសិ វា;

ន តេ ទុក្ខា បមុត្យត្ថិ, ឧប្បច្ចាបិ បលាយតោ’’តិ. (សំ. និ. ១.២៣៩);

ឯវំ បាបកំ កម្មំ កត្វា សកុណស្ស វិយ ឧប្បតិត្វា បលាយតោបិ តេ មោក្ខោ នត្ថីតិ វត្វា សា យក្ខិនី សាមណេរំ មុញ្ចិ. សោ អក្ខីនិ ឧម្មីលេត្វា មាតរំ កេសេ វិកិរិយ អស្សសន្តិំ បស្សសន្តិំ រោទមានំ សកលគាមវាសិនោ ច សន្និបតិតេ ទិស្វា អត្តនោ យក្ខេន គហិតភាវំ អជានន្តោ ‘‘អហំ បុព្ពេ បីឋេ និសិន្នោ, មាតា មេ អវិទូរេ និសីទិត្វា តណ្ឌុលេ ធោវិ, ឥទានិ បនម្ហិ ភូមិយំ និបន្នោ, កិំ នុ ខោ ឯត’’ន្តិ និបន្នកោវ មាតរំ អាហ –

‘‘មតំ វា អម្ម រោទន្តិ, យោ វា ជីវំ ន ទិស្សតិ;

ជីវន្តំ អម្ម បស្សន្តី, កស្មា មំ អម្ម រោទសី’’តិ. (ថេរគា. ៤៤; សំ. និ. ១.២៣៩);

អថស្ស មាតា វត្ថុកាមកិលេសកាមេ បហាយ បព្ពជិតស្ស បុន វិព្ភមនត្ថំ អាគមនេ អាទីនវំ ទស្សេន្តី អាហ –

‘‘មតំ វា បុត្ត រោទន្តិ, យោ វា ជីវំ ន ទិស្សតិ;

យោ ច កាមេ ចជិត្វាន, បុនរាគច្ឆតេ ឥធ;

តំ វាបិ បុត្ត រោទន្តិ, បុន ជីវំ មតោ ហិ សោ’’តិ. (សំ. និ. ១.២៣៩);

ឯវញ្ច បន វត្វា ឃរាវាសំ កុក្កុឡសទិសញ្ចេវ នរកសទិសញ្ច កត្វា ឃរាវាសេ អាទីនវំ ទស្សេន្តី បុន អាហ –

‘‘កុក្កុឡា ឧព្ភតោ តាត, កុក្កុឡំ បតិតុមិច្ឆសិ;

នរកា ឧព្ភតោ តាត, នរកំ បតិតុមិច្ឆសី’’តិ. (សំ. និ. ១.២៣៩);

អថ នំ, ‘‘បុត្ត, ភទ្ទំ តវ ហោតុ, មយា បន ‘អយំ នោ បុត្តកោ ឌយ្ហមានោ’តិ គេហា ភណ្ឌំ វិយ នីហរិត្វា ពុទ្ធសាសនេ បព្ពាជិតោ, ឃរាវាសេ បុន ឌយ្ហិតុំ ឥច្ឆសិ. អភិធាវថ បរិត្តាយថ នោតិ ឥមមត្ថំ កស្ស ឧជ្ឈាបយាម កំ និជ្ឈាបយាមា’’តិ ទីបេតុំ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘អភិធាវថ ភទ្ទន្តេ, កស្ស ឧជ្ឈាបយាមសេ;

អាទិត្តា នីហតំ ភណ្ឌំ, បុន ឌយ្ហិតុមិច្ឆសី’’តិ. (សំ. និ. ១.២៣៩);

សោ មាតរិ កថេន្តិយា កថេន្តិយា សល្លក្ខេត្វា ‘‘នត្ថិ មយ្ហំ គិហិភាវេន អត្ថោ’’តិ អាហ. អថស្ស មាតា ‘‘សាធុ, តាតា’’តិ តុដ្ឋា បណីតភោជនំ ភោជេត្វា ‘‘កតិវស្សោសិ, តាតា’’តិ បុច្ឆិត្វា បរិបុណ្ណវស្សភាវំ ញត្វា តិចីវរំ បដិយាទេសិ. សោ បរិបុណ្ណបត្តចីវរោ ឧបសម្បទំ លភិ. អថស្ស អចិរូបសម្បន្នស្ស សត្ថា ចិត្តនិគ្គហេ ឧស្សាហំ ជនេន្តោ ‘‘ចិត្តំ នាមេតំ នានារម្មណេសុ ទីឃរត្តំ ចារិកំ ចរន្តំ អនិគ្គណ្ហន្តស្ស សោត្ថិភាវោ នាម នត្ថិ, តស្មា អង្កុសេន មត្តហត្ថិនោ វិយ ចិត្តស្ស និគ្គណ្ហនេ យោគោ ករណីយោ’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៣២៦. ‘‘ឥទំ បុរេ ចិត្តមចារិ ចារិកំ,

យេនិច្ឆកំ យត្ថកាមំ យថាសុខំ;

តទជ្ជហំ និគ្គហេស្សាមិ យោនិសោ,

ហត្ថិប្បភិន្នំ វិយ អង្កុសគ្គហោ’’តិ.

តស្សត្ថោ – ឥទំ ចិត្តំ នាម ឥតោ បុព្ពេ រូបាទីសុ ច អារម្មណេសុ រាគាទីនំ យេន ការណេន ឥច្ឆតិ, យត្ថេវស្ស កាមោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស វសេន យត្ថ កាមំ យថារុចិ ចរន្តស្ស សុខំ ហោតិ, តថេវ វិចរណតោ យថាសុខំ ទីឃរត្តំ ចារិកំ ចរិ, តំ អជ្ជ អហំ បភិន្នំ មត្តហត្ថិំ ហត្ថាចរិយសង្ខាតោ ឆេកោ អង្កុសគ្គហោ អង្កុសេន វិយ យោនិសោមនសិការេន និគ្គហេស្សាមិ, នាស្ស វីតិក្កមិតុំ ទស្សាមីតិ.

ទេសនាវសានេ សានុនា សទ្ធិំ ធម្មស្សវនាយ ឧបសង្កមន្តានំ ពហូនំ ទេវតានំ ធម្មាភិសមយោ អហោសិ. សោបាយស្មា តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គណ្ហិត្វា មហាធម្មកថិកោ ហុត្វា វីសវស្សសតំ ឋត្វា សកលជម្ពុទីបំ សង្ខោភេត្វា បរិនិព្ពាយីតិ.

សានុសាមណេរវត្ថុ បញ្ចមំ.

៦. បាវេយ្យកហត្ថិវត្ថុ

អប្បមាទរតាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ កោសលរញ្ញោ បាវេយ្យកំ នាម ហត្ថិំ អារព្ភ កថេសិ.

សោ កិរ ហត្ថី តរុណកាលេ មហាពលោ ហុត្វា អបរេន សមយេន ជរាវាតវេគព្ភាហតោ ហុត្វា ឯកំ មហន្តំ សរំ ឱរុយ្ហ កលលេ លគ្គិត្វា ឧត្តរិតុំ នាសក្ខិ. មហាជនោ តំ ទិស្វា ‘‘ឯវរូបោបិ នាម ហត្ថី ឥមំ ទុព្ពលភាវំ បត្តោ’’តិ កថំ សមុដ្ឋាបេសិ. រាជា តំ បវត្តិំ សុត្វា ហត្ថាចរិយំ អាណាបេសិ – ‘‘គច្ឆ, អាចរិយ, តំ ហត្ថិំ កលលតោ ឧទ្ធរាហី’’តិ. សោ គន្ត្វា តស្មិំ ឋានេ សង្គាមសីសំ ទស្សេត្វា សង្គាមភេរិំ អាកោដាបេសិ. មានជាតិកោ ហត្ថី វេគេនុដ្ឋាយ ថលេ បតិដ្ឋហិ. ភិក្ខូ តំ ការណំ ទិស្វា សត្ថុ អារោចេសុំ. សត្ថា ‘‘តេន, ភិក្ខវេ, ហត្ថិនា បកតិបង្កទុគ្គតោ អត្តា ឧទ្ធដោ, តុម្ហេ បន កិលេសទុគ្គេ បក្ខន្ទា. តស្មា យោនិសោ បទហិត្វា តុម្ហេបិ តតោ អត្តានំ ឧទ្ធរថា’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៣២៧. ‘‘អប្បមាទរតា ហោថ, សចិត្តមនុរក្ខថ;

ទុគ្គា ឧទ្ធរថត្តានំ, បង្កេ សន្នោវ កុញ្ជរោ’’តិ.

តត្ថ អប្បមាទរតាតិ សតិយា អវិប្បវាសេ អភិរតា ហោថ. សចិត្តន្តិ រូបាទីសុ អារម្មណេសុ អត្តនោ ចិត្តំ យថា វីតិក្កមំ ន ករោតិ, ឯវំ រក្ខថ. ទុគ្គាតិ យថា សោ បង្កេ សន្នោ កុញ្ជរោ ហត្ថេហិ ច បាទេហិ ច វាយាមំ កត្វា បង្កទុគ្គតោ អត្តានំ ឧទ្ធរិត្វា ថលេ បតិដ្ឋិតោ, ឯវំ តុម្ហេបិ កិលេសទុគ្គតោ អត្តានំ ឧទ្ធរថ, និព្ពានថលេ បតិដ្ឋាបេថាតិ អត្ថោ.

ទេសនាវសានេ តេ ភិក្ខូ អរហត្តេ បតិដ្ឋហិំសូតិ.

បាវេយ្យកហត្ថិវត្ថុ ឆដ្ឋំ.

៧. សម្ពហុលភិក្ខុវត្ថុ

សចេ លភេថាតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា បាលិលេយ្យកំ និស្សាយ រក្ខិតវនសណ្ឌេ វិហរន្តោ សម្ពហុលេ ភិក្ខូ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ យមកវគ្គេ ‘‘បរេ ច ន វិជានន្តី’’តិ គាថាវណ្ណនាយ អាគតមេវ. វុត្តញ្ហេតំ (ធ. ប. អដ្ឋ. ១.៥ កោសម្ពកវត្ថុ) –

តថាគតស្ស តត្ថ ហត្ថិនាគេន ឧបដ្ឋិយមានស្ស វសនភាវោ សកលជម្ពុទីបេ បាកដោ អហោសិ. សាវត្ថិនគរតោ ‘‘អនាថបិណ្ឌិកោ វិសាខា មហាឧបាសិកា’’តិ ឯវមាទីនិ មហាកុលានិ អានន្ទត្ថេរស្ស សាសនំ បហិណិំសុ ‘‘សត្ថារំ នោ, ភន្តេ, ទស្សេថា’’តិ. ទិសាវាសិនោបិ បញ្ចសតា ភិក្ខូ វុដ្ឋវស្សា អានន្ទត្ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ចិរស្សុតា នោ, អាវុសោ អានន្ទ, ភគវតោ សម្មុខា ធម្មី កថា, សាធុ មយំ, អាវុសោ អានន្ទ, លភេយ្យាម ភគវតោ សម្មុខា ធម្មិំ កថំ សវនាយា’’តិ យាចិំសុ. ថេរោ តេ ភិក្ខូ អាទាយ តត្ថ គន្ត្វា ‘‘តេមាសំ ឯកវិហារិនោ តថាគតស្ស សន្តិកំ ឯត្តកេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ ឧបសង្កមនំ អយុត្ត’’ន្តិ ចិន្តេត្វា តេ ភិក្ខូ ពហិ ឋបេត្វា ឯកកោវ សត្ថារំ ឧបសង្កមិ. បាលិលេយ្យកោ តំ ទិស្វា ទណ្ឌមាទាយ បក្ខន្ទិ. តំ សត្ថា ឱលោកេត្វា ‘‘អបេហិ, អបេហិ, បាលិលេយ្យក, មា វារយិ, ពុទ្ធុបដ្ឋាកោ ឯសោ’’តិ អាហ. សោ តត្ថេវ ទណ្ឌំ ឆឌ្ឌេត្វា បត្តចីវរបដិគ្គហណំ អាបុច្ឆិ. ថេរោ នាទាសិ. នាគោ ‘‘សចេ ឧគ្គហិតវត្តោ ភវិស្សតិ, សត្ថុ និសីទនបាសាណផលកេ អត្តនោ បរិក្ខារំ ន ឋបេស្សតី’’តិ ចិន្តេសិ. ថេរោ បត្តចីវរំ ភូមិយំ ឋបេសិ. វត្តសម្បន្នា ហិ គរូនំ អាសនេ វា សយនេ វា អត្តនោ បរិក្ខារំ ន ឋបេន្តិ.

ថេរោ សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. សត្ថា ‘‘ឯកកោវ អាគតោសី’’តិ បុច្ឆិត្វា បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ អាគតភាវំ សុត្វា ‘‘កហំ បន តេ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘តុម្ហាកំ ចិត្តំ អជានន្តោ ពហិ ឋបេត្វា អាគតោម្ហី’’តិ វុត្តេ ‘‘បក្កោសាហិ នេ’’តិ អាហ. ថេរោ តថា អកាសិ. សត្ថា តេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ បដិសន្ថារំ កត្វា តេហិ ភិក្ខូហិ, ‘‘ភន្តេ, ភគវា ពុទ្ធសុខុមាលោ ចេវ ខត្តិយសុខុមាលោ ច, តុម្ហេហិ តេមាសំ ឯកកេហិ តិដ្ឋន្តេហិ និសីទន្តេហិ ច ទុក្ករំ កតំ, វត្តបដិវត្តការកោបិ មុខោទកាទិទាយកោបិ នាហោសិ មញ្ញេ’’តិ វុត្តេ, ‘‘ភិក្ខវេ, បាលិលេយ្យកហត្ថិនា មម សព្ពកិច្ចានិ កតានិ. ឯវរូបញ្ហិ សហាយំ លភន្តេន ឯកកោវ វសិតុំ យុត្តំ, អលភន្តស្ស ឯកចារិកភាវោវ សេយ្យោ’’តិ វត្វា នាគវគ្គេ ឥមា គាថា អភាសិ –

៣២៨. ‘‘សចេ លភេថ និបកំ សហាយំ,

សទ្ធិំចរំ សាធុវិហារិ ធីរំ;

អភិភុយ្យ សព្ពានិ បរិស្សយានិ,

ចរេយ្យ តេនត្តមនោ សតីមា.

៣២៩. ‘‘នោ ចេ លភេថ និបកំ សហាយំ,

សទ្ធិំចរំ សាធុវិហារិ ធីរំ;

រាជាវ រដ្ឋំ វិជិតំ បហាយ,

ឯកោ ចរេ មាតង្គរញ្ញេវ នាគោ.

៣៣០. ‘‘ឯកស្ស ចរិតំ សេយ្យោ,

នត្ថិ ពាលេ សហាយតា;

ឯកោ ចរេ ន ច បាបានិ កយិរា,

អប្បោស្សុក្កោ មាតង្គរញ្ញេវ នាគោ’’តិ.

តត្ថ និបកន្តិ នេបក្កបញ្ញាយ សមន្នាគតំ. សាធុវិហារិ ធីរន្តិ ភទ្ទកវិហារិំ បណ្ឌិតំ. បរិស្សយានីតិ តាទិសំ មេត្តាវិហារិំ សហាយំ លភន្តោ សីហព្យគ្ឃាទយោ បាកដបរិស្សយេ ច រាគភយទោសភយមោហភយាទយោ បដិច្ឆន្នបរិស្សយេ ចាតិ សព្ពេវ បរិស្សយេ អភិភវិត្វា តេន សទ្ធិំ អត្តមនោ ឧបដ្ឋិតសតី ហុត្វា ចរេយ្យ, វិហរេយ្យាតិ អត្ថោ.

រាជាវ រដ្ឋន្តិ រដ្ឋំ ហិត្វា គតោ មហាជនករាជា វិយ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា វិជិតភូមិបទេសោ រាជា ‘‘ឥទំ រជ្ជំ នាម មហន្តំ បមាទដ្ឋានំ, កិំ មេ រជ្ជេន ការិតេនា’’តិ វិជិតំ រដ្ឋំ បហាយ ឯកកោវ មហារញ្ញំ បវិសិត្វា តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ចតូសុ ឥរិយាបថេសុ ឯកកោវ ចរតិ, ឯវំ ឯកកោវ ចរេយ្យាតិ. មាតង្គរញ្ញេវ នាគោតិ យថា ច ‘‘អហំ ខោ អាកិណ្ណោ វិហរាមិ ហត្ថីហិ ហត្ថិនីហិ ហត្ថិកឡភេហិ ហត្ថិច្ឆាបេហិ, ឆិន្នគ្គានិ ចេវ តិណានិ ខាទាមិ, ឱភគ្គោភគ្គញ្ច មេ សាខាភង្គំ ខាទន្តិ, អាវិលានិ ច បានីយានិ បិវាមិ, ឱគាហា ច មេ ឧត្តិណ្ណស្ស ហត្ថិនិយោ កាយំ ឧបនិឃំសន្តិយោ គច្ឆន្តិ, យំនូនាហំ ឯកកោវ គណម្ហា វូបកដ្ឋោ វិហរេយ្យ’’ន្តិ (មហាវ. ៤៦៧; ឧទា. ៣៥) ឯវំ បដិសញ្ចិក្ខិត្វា គមនតោ មាតង្គោតិ លទ្ធនាមោ ឥមស្មិំ អរញ្ញេ អយំ ហត្ថិនាគោ យូថំ បហាយ សព្ពិរិយាបថេសុ ឯកកោវ សុខំ ចរតិ, ឯវម្បិ ឯកោវ ចរេយ្យាតិ អត្ថោ.

ឯកស្សាតិ បព្ពជិតស្ស ហិ បព្ពជិតកាលតោ បដ្ឋាយ ឯកីភាវាភិរតស្ស ឯកកស្សេវ ចរិតំ សេយ្យោ. នត្ថិ ពាលេ សហាយតាតិ ចូឡសីលំ មជ្ឈិមសីលំ មហាសីលំ ទស កថាវត្ថូនិ តេរស ធុតង្គគុណានិ វិបស្សនាញាណំ ចត្តារោ មគ្គា ចត្តារិ ផលានិ តិស្សោ វិជ្ជា ឆ អភិញ្ញា អមតមហានិព្ពានន្តិ អយញ្ហិ សហាយតា នាម. សា ពាលេ និស្សាយ អធិគន្តុំ ន សក្កាតិ នត្ថិ ពាលេ សហាយតា. ឯកោតិ ឥមិនា ការណេន សព្ពិរិយាបថេសុ ឯកកោវ ចរេយ្យ, អប្បមត្តកានិបិ ន ច បាបានិ កយិរា. យថា សោ អប្បោស្សុក្កោ និរាលយោ ឥមស្មិំ អរញ្ញេ មាតង្គនាគោ ឥច្ឆិតិច្ឆិតដ្ឋានេ សុខំ ចរតិ, ឯវំ ឯកកោវ ហុត្វា ចរេយ្យ, អប្បមត្តកានិបិ ន ច បាបានិ ករេយ្យាតិ អត្ថោ. តស្មា តុម្ហេហិ បតិរូបំ សហាយំ អលភន្តេហិ ឯកចារីហេវ ភវិតព្ពន្តិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ សត្ថា តេសំ ភិក្ខូនំ ឥមំ ធម្មទេសនំ ទេសេសិ.

ទេសនាវសានេ បញ្ចសតាបិ តេ ភិក្ខូ អរហត្តេ បតិដ្ឋហិំសូតិ.

សម្ពហុលភិក្ខុវត្ថុ សត្តមំ.

៨. មារវត្ថុ

អត្ថម្ហីតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ហិមវន្តបទេសេ អរញ្ញកុដិកាយំ វិហរន្តោ មារំ អារព្ភ កថេសិ.

តស្មិំ កិរ កាលេ រាជានោ មនុស្សេ បីឡេត្វា រជ្ជំ ការេន្តិ. អថ ភគវា អធម្មិករាជូនំ រជ្ជេ ទណ្ឌករណបីឡិតេ មនុស្សេ ទិស្វា ការុញ្ញេន ឯវំ ចិន្តេសិ – ‘‘សក្កា នុ ខោ រជ្ជំ ការេតុំ អហនំ អឃាតយំ, អជិនំ អជាបយំ, អសោចំ អសោចាបយំ ធម្មេនា’’តិ, មារោ បាបិមា តំ ភគវតោ បរិវិតក្កំ ញត្វា ‘‘សមណោ គោតមោ ‘សក្កា នុ ខោ រជ្ជំ ការេតុ’ន្តិ ចិន្តេសិ, ឥទានិ រជ្ជំ ការេតុកាមោ ភវិស្សតិ, រជ្ជញ្ច នាមេតំ បមាទដ្ឋានំ, តំ ការេន្តេ សក្កា ឱកាសំ លភិតុំ, គច្ឆាមិ ឧស្សាហមស្ស ជនេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា អាហ – ‘‘ការេតុ, ភន្តេ, ភគវា រជ្ជំ, ការេតុ សុគតោ រជ្ជំ អហនំ អឃាតយំ, អជិនំ អជាបយំ, អសោចំ អសោចាបយំ ធម្មេនា’’តិ. អថ នំ សត្ថា ‘‘កិំ បន មេ ត្វំ, បាបិម, បស្សសិ, យំ មំ ត្វំ ឯវំ វទេសី’’តិ វត្វា ‘‘ភគវតា ខោ, ភន្តេ, ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា សុភាវិតា. អាកង្ខមានោ ហិ ភគវា ហិមវន្តំ បព្ពតរាជំ ‘សុវណ្ណ’ន្តិ អធិមុច្ចេយ្យ, តញ្ច សុវណ្ណមេវ អស្ស, អហម្បិ ខោ ធនេន ធនករណីយំ ករិស្សាមិ, តុម្ហេ ធម្មេន រជ្ជំ ការេស្សថា’’តិ តេន វុត្តេ –

‘‘បព្ពតស្ស សុវណ្ណស្ស, ជាតរូបស្ស កេវលោ;

ទ្វិត្តាវ នាលមេកស្ស, ឥតិ វិទ្វា សមញ្ចរេ.

‘‘យោ ទុក្ខមទក្ខិ យតោនិទានំ,

កាមេសុ សោ ជន្តុ កថំ នមេយ្យ;

ឧបធិំ វិទិត្វា សង្គោតិ លោកេ,

តស្សេវ ជន្តុ វិនយាយ សិក្ខេ’’តិ. (សំ. និ. ១.១៥៦) –

ឥមាហិ គាថាហិ សំវេជេត្វា ‘‘អញ្ញោ ឯវ ខោ, បាបិម, តវ ឱវាទោ, អញ្ញោ មម, តយា សទ្ធិំ ធម្មសំសន្ទនា នាម នត្ថិ, អហញ្ហិ ឯវំ ឱវទាមី’’តិ វត្វា ឥមា គាថា អភាសិ –

៣៣១. ‘‘អត្ថម្ហិ ជាតម្ហិ សុខា សហាយា,

តុដ្ឋី សុខា យា ឥតរីតរេន;

បុញ្ញំ សុខំ ជីវិតសង្ខយម្ហិ,

សព្ពស្ស ទុក្ខស្ស សុខំ បហានំ.

៣៣២. ‘‘សុខា មត្តេយ្យតា លោកេ,

អថោ បេត្តេយ្យតា សុខា;

សុខា សាមញ្ញតា លោកេ,

អថោ ព្រហ្មញ្ញតា សុខា.

៣៣៣. ‘‘សុខំ យាវ ជរាសីលំ, សុខា សទ្ធា បតិដ្ឋិតា;

សុខោ បញ្ញាយ បដិលាភោ, បាបានំ អករណំ សុខ’’ន្តិ.

តត្ថ អត្ថម្ហីតិ បព្ពជិតស្សាបិ ហិ ចីវរករណាទិកេ វា អធិករណវូបសមាទិកេ វា គិហិនោបិ កសិកម្មាទិកេ វា ពលវបក្ខសន្និស្សិតេហិ អភិភវនាទិកេ វា កិច្ចេ ឧប្បន្នេ យេ តំ កិច្ចំ និប្ផាទេតុំ វា វូបសមេតុំ វា សក្កោន្តិ, ឯវរូបា សុខា សហាយាតិ អត្ថោ. តុដ្ឋី សុខាតិ យស្មា បន គិហិនោបិ សកេន អសន្តុដ្ឋា សន្ធិច្ឆេទាទីនិ អារភន្តិ, បព្ពជិតាបិ នានប្បការំ អនេសនំ. ឥតិ តេ សុខំ ន វិន្ទន្តិយេវ. តស្មា យា ឥតរីតរេន បរិត្តេន វា វិបុលេន វា អត្តនោ សន្តកេន សន្តុដ្ឋិ, អយមេវ សុខាតិ អត្ថោ. បុញ្ញន្តិ មរណកាលេ បន យថាជ្ឈាសយេន បត្ថរិត្វា កតបុញ្ញកម្មមេវ សុខំ. សព្ពស្សាតិ សកលស្សបិ បន វដ្ដទុក្ខស្ស បហានសង្ខាតំ អរហត្តមេវ ឥមស្មិំ លោកេ សុខំ នាម.

មត្តេយ្យតាតិ មាតរិ សម្មា បដិបត្តិ. បេត្តេយ្យតាតិ បិតរិ សម្មា បដិបត្តិ. ឧភយេនបិ មាតាបិតូនំ ឧបដ្ឋានមេវ កថិតំ. មាតាបិតរោ ហិ បុត្តានំ អនុបដ្ឋហនភាវំ ញត្វា អត្តនោ សន្តកំ ភូមិយំ វា និទហន្តិ, បរេសំ វា វិស្សជ្ជេន្តិ, ‘‘មាតាបិតរោ ន ឧបដ្ឋហន្តី’’តិ នេសំ និន្ទាបិ វឌ្ឍតិ, កាយស្ស ភេទា គូថនិរយេបិ និព្ពត្តន្តិ. យេ បន មាតាបិតរោ សក្កច្ចំ ឧបដ្ឋហន្តិ, តេ តេសំ សន្តកំ ធនម្បិ បាបុណន្តិ, បសំសម្បិ លភន្តិ, កាយស្ស ភេទា សគ្គេ និព្ពត្តន្តិ. តស្មា ឧភយម្បេតំ សុខន្តិ វុត្តំ. សាមញ្ញតាតិ បព្ពជិតេសុ សម្មា បដិបត្តិ. ព្រហ្មញ្ញតាតិ ពាហិតបាបេសុ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធសាវកេសុ សម្មា បដិបត្តិយេវ. ឧភយេនបិ តេសំ ចតូហិ បច្ចយេហិ បដិជគ្គនភាវោ កថិតោ, ឥទម្បិ លោកេ សុខំ នាម កថិកំ.